Norwid, Cyprian Kamil Promethidion Sekuła, Aleksandra Szczęsny, Wojciech Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Dialog Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/promethidion Cyprian Kamil Norwid, Promethidion, rzecz w dwóch dialogach z epilogiem, Instytut Wydawniczy "Biblioteka Polska", Warszawa 1900 Domena publiczna - Cyprian Kamil Norwid zm. 1883 1954 xml text text 2010-12-17 L pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Dobry_pasterz.jpg Dobry pasterz, Tadeusz Makowski (1882–1932), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6503 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/promethidion.pdf ISBN-978-83-288-0587-3 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/promethidion.html ISBN-978-83-288-1581-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/promethidion.txt ISBN-978-83-288-2536-9 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/promethidion.epub ISBN-978-83-288-3583-2 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/promethidion.mobi ISBN-978-83-288-4669-2 ISBN application/x-mobipocket-ebook 4CL DCA Poemat w formie dialogu filozoficznego podejmujący temat piękna, dobra i prawdy. ,,W dialogu pierwszym idzie o formę, to jest Piękno". Forma zapisu --- grecki dialog platoński --- wskazuje, że tym ludom zawdzięczamy odpowiedzi na najważniejsze dla ludzkości pytania. Piękno poznajemy jako kształt miłości, jest wynikiem pracy i poświęcenia. ,,W drugim o treść, to jest o Dobro, i o światłość obu, Prawdę". Wiesław, jeden z rozmówców, uznaje, że prawda jest głosem ludu i głosem Boga. Widzi moc w działaniu proroków, dla których piękno staje się wiarą, nadzieją i miłością. Przestrzega przed złą wiarą od fałszywych proroków --- zakłamaniem. Właśnie w fałszu widzi przyczynę upadku państwa polskiego. Epilog składa się z przestróg i rad dla czytelników. Polska sztuka powinna się rozwijać w kierunku dobra i prawdy. Najprawdziwsza sztuka pochodzi z ludu. Sztuka nie powstała z myślenia, ale z pracy i wyobraźni. Praca jest przeznaczeniem każdego człowieka, zesłanym mu przez Boga. Nie ma nic ponad prawdą. Uwspółcześnienia. Pisownia joty: materyalny -> materialny itp. Fleksja: formy Msc. i N. lp i lm przymiotników i zaimków: zaplątanemi -> zaplątanymi, bolesnem -> bolesnym, z niemi -> z nimi, tem -> tym; idealnem -> idealnym; ustawnem -> ustawnym, złotemi -> złotymi; rozkwitłemi -> rozkwitłymi; białemi -> białymi; nieczłowieczem -> nieczłowieczym; Twojem -> Twoim; lekkiemi -> lekkimi; cichem -> cichym; niezłączonemi -> niezłączonymi; niczem -> niczym; wszystkiem -> wszystkim; ludowem -> ludowym. Pisonia łączna/rozdzielna: który-to -> który to; niedość -> nie dość; gdzieby ->gdzie by; To też -> toteż (spójnik zdania wynikowego). Ortografia: Oh -> Och. Uwspółcześniono interpunkcję. Zmieniono zapis dialogów, np.: «Jest to zapewne wiele» --- rzekł Bogumił --- / «Lecz ja bym główniej myśl artysty badał (...)» -> «Jest to zapewne wiele --- rzekł Bogumił --- / Lecz ja bym główniej myśl artysty badał (...)» Tekst opatrzono przypisami. Cyprian Kamil Norwid PromethidionPromethidion (z gr.) --- syn, potomek Prometeusza. Rzecz w dwóch dialogachdialog (z gr. diálogos: rozmowa) --- gatunek literacki, mający formę rozmowy między dwoma lub więcej osobami, wywodzący się ze starożytnej Grecji. Celem dialogu bywało często dotarcie do prawdy i jej przekazanie. z epilogiemepilog (z gr. epílogos) --- końcowa część utworu literackiego, opisująca dalsze losy bohaterów lub wyjaśniająca intencje autora albo znaczenie utworu. ... in quo possit intelligi, quantum restet animae... in quo possit intelligi, quantum restet animae (łac.) --- z którego wyglądu można poznać, ile jeszcze zostaje ducha.(Plin:Pliniusz Starszy (23--79) --- historyk i pisarz rzymski. Jego jedynym zachowanym dziełem jest Naturalis historia (Historia naturalna), rodzaj encyklopedii. O Gladiatorze konającymGladiator konający --- oryginalna rzeźba powstała prawdopodobnie w latach 230--220 p.n.e. Rzymska kopia znana jest jako ,,Umierający Gal" lub ,,Umierający gladiator". Obecnie znajduje się w Muzeum Kapitolińskim w Rzymie.) Tobie, Umarły, te poświęcam pieśni, / Bo cień, gdy schyla się nad pergaminempergamin --- materiał pisarski wyrabiany z wyprawionej skóry zwierzęcej, wykorzystywany zwłaszcza w średniowieczu., / To prawdę czyta, o podstępach nie śni... / Tobie poświęcam, WłodziuWłodzimierz Łubieński (1824--1849) --- przyjaciel Norwida, z którym poznał się w 1845.!... Słowem, czynem, / Modlitwą... bliskim znajdziesz mnie i wiernym/ Na szlaku białych słońc, na tym niezmiernym, / Co się kaskadą stworzenia wytacza/ Z ogromnych BOGA piersi, co się rozdziera/ W strumienie... potem w krzyż się jasny zbiera, / I wraca --- i już nigdy nie rozpacza!.... (...) i już nigdy nie rozpacza --- Rozpacza, w sferze ciał znaczy także: rozstępuje, rozdziela, rozciela. Tam czekaj, drogi mój! Każdy umiera... C. K. N. Wstęp Morituri te salutant, Veritasmorituri te salutant, Veritas (łac.) --- idący na śmierć pozdrawiają cię, Prawdo; strawestowaną tu formułę Ave, Cesar, morituri te salutant (dosł. Cezarze, mający umrzeć pozdrawiają cię) wypowiadali gladiatorzy prezentując się cezarowi przed wejściem na arenę podczas igrzysk w staroż. Rzymie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Więc pożegnałem was, którzyście chcieli,/ Bym nie osmucał tych brzegów zielonych,/ A przecież żywym! ... Witajcie, anieli/ Pokornej pracy, w szatach rozświetlonych,/ Z zaplątanymi włosami w promienie,/ Jak moda świętych uczy: odniechcenie!... SztukaO sztuko! Człowiek do ciebie powraca/ Jak do cierpliwej matki dziecię smutne/ Lub marnotrawny synsyn marnotrawny --- w przypowieści Chrystusa (Ewangelia wg św. Łukasza, 15,11-32) syn, który roztrwonił majątek, jednak po powrocie do domu uzyskał przebaczenie ojca. Potocznie oznacza człowieka, która powraca do bliskich i przyznaje się do popełnionych błędów., gdy życie skraca,/ A słyszy ParekParki --- w mit. rzym. boginie władające losem i przeznaczeniem ludzi. Wyobrażane jako prządki: pierwsza z nich rozpoczynała snuć nić życia, druga ją odmierzała, a trzecia przecinała. Utożsamiane z gr. Mojrami. śpiew: «Utnę już --- utnę!...»/ O sztuko, wiecznej tęczo Jeruzalem,/ Tyś jest przymierza łukiem po potopachTyś jest przymierza łukiem po potopach --- wg Księgi Rodzaju (Rdz 9) po potopie Bóg zawarł z Noem, jego potomkami i wszystkimi żywymi stworzeniami przymierze, obiecując, że nie ześle już więcej potopu. Na znak przymierza Bóg rozciągnął między obłokami łuk, czyli tęczę./ Historii, tobie gdy ofiary palempalem --- tu: palim, palimy.,/ Wraz się jagnięta pasą na okopach.../ Ty wtedy skrzydła roztaczasz, złocone/ W świątyni Pańskiej oknach szyb kolorem,/ Jakby litanie, cicho skrysztalone,/ Co na aniołów czekają wieczorem. Tak jesteś czasu ciszy; czasu burzy/ Ty się zamieniasz w ton, czekasz w trybunie,/ Aż się sumienie kształtem wymarmurzy,/ Podniesie czoło i fałsz w proch aż runie! Tak jesteś czasu burzy; czasu gromu/ Tyś bohaterstwa bezwiednym rumieńcem,/ Z orłami hufce prowadzisz do domu/ I nad grobowcem, biała, stajesz z wieńcem... Do czytelnika I Pismo to przyozdobić miałem myśl imieniemPismo to przyozdobić miałem myśl imieniem --- początkowo utwór miał być zadedykowany Adamowi Potockiemu., które by je od formalnej książkowej krytyki uchowało. Wszakże ufam do tylado tyla --- dziś: na tyle. publiczności, że tego sobie wybiegu, lubolubo (daw.) --- chociaż, choć. arcyprzyjętego i pod pewnym względem wielce mi pochlebnego, nie pozwolę. Zamiast powagi imienia położę raczej powagę rzeczy samej. Forma greckiego dialoguForma greckiego dialogu --- Co do wiersza, który potocznością swoją powinien by niewiele nawet uwagi zwracać, to już jest osobistość autora. -- Mniema on, że, w drażliwie mogących dotykać (gdzieniegdzie) przeprowadzeniach myśli w życie, rytm miarą swoją i muzyką uspokaja, miarkuje i złagadza. Niepochopny do uczynienia koncesji [koncesja (z łac.): zgoda, pozwolenie; tu: ustępstwo; Red. WL.] w toku prawdy, czuł się zobowiązanym (w tym pierwszym poszycie [poszyt (daw.): zszyta grupa kart w oprawie; dziś: zeszyt; Red. WL.]) koncesji tej w formie znaleźć miejsce. Literatura nasza pod tym względem, mianowicie w liryce, wiele liczy przykładów. zdała mi się być najkorzystniejszą do zaszczepienia głównych pojęć o powadze sztuki, bez czego niepodobna do rozwinięcia dalszego, w prozie historycznej i w prozie technicznej, przystąpić. W dialogach podobnych najważniejsze dla ludzkości pytania rozstrzygały się u tych ludów, a mianowicie u Greków, u tych, mówię, bez których, przynajmniej co do znajomości formy, nic jeszcze dotąd uczynić nie jesteśmy w stanie i nic się nie uczyniło stanowczego. II W dialogu pierwszym idzie o formę, to jest Piękno. W drugim o treść, to jest o Dobro i o światłość obu: Prawdępiękno, dobro, prawda --- naczelne idee (wieczne i doskonałe byty, których rzeczywistość materialna jest tylko odbiciem) u staroż. gr. filozofa, Platona (427--347 p.n.e.).. III W obydwóch dialogach o zyskanie uznania potrzeby powagi jak najżywotniejszej i jak najrozciąglejszej dla tego, co Sztuką się nazywa --- a to zaś z powodów, których elementarne pojęcia czytelnik znajdzie naprzódnaprzód --- wcześniej, po pierwsze, przede wszystkim. w tych dialogach, potem w uszanowaniu pracy ludzkiej, a potem w historii i technice. Rozum, Mądrość, SmutekAutor, nie mając na celu rozumu, który zaczyna od negacji i kończy na negacji, to jest, kroku nie robi, a któremu drogi są utorowane i niespotykające zawadzawada --- przeszkoda., owszem, rozprzestrzeniane nawet przez tych, którzy z konsekwencjami rozumu w czynie walczą: ale --- mając na celu mądrość, która zaczyna od bojaźni bożej, «bo początkiem mądrości jest bojaźń boża»początkiem mądrości jest bojaźń boża --- cytat ze starotestamentowej Księgi Syracha (Syr 1,14)., a która, tak od bojaźni w Bogu zaczynając, kończy na wolności w Bogu --- musi sobie krzyżem, to jest bolesnym bojowaniem, drogę pierwej otwierać --- i dlatego czytelnik wiele niemiłych rzeczy tam napotka, których smutno było dożyć w sobie, smutniej dowiedzieć się, a jeszcze smutniej wywlekać na forum i pasować siępasować się --- walczyć, zmierzyć się z kimś a. czymś. z nimi. Gorzką taką pracę dlaczegożeś przedsięwziął?... Bogumił Dialog, w którym jest rzecz o sztuce i stanowisku sztuki Jako forma Nie za sobą z krzyżem Zbawiciela, ale za Zbawicielem z krzyżem swoim, ta jest zasada wszech-harmonii społecznej w chrześcijaństwie --- ten jest tego, co zowią materialnie specjalnościami, rytm i akord. Ta to jest nareszcie tajemnica ruchu sprawiedliwego. Taka rozmowa była o ChopinieChopin, Fryderyk (1810--1849) --- czołowy polski kompozytor i pianista epoki romantyzmu. Na emigracji w Paryżu Norwid utrzymywał z Chopinem bliskie kontakty i towarzyszył mu w ostatnich tygodniach życia.,/ Który naczelnym u nas jest artystą: «Co do mnie, polski ja w nim zamachzamach --- rozmach, zamierzenie. cenię,/ Nie melancholię romantyczno-mglistą,/ Sztuka, PrawdaI, chociaż małe mam wyobrażenie/ O sztuce, przecież wiem, co jest muzyka;/ I może lepiej wiem od grającego,/ Jeśli mi serce bierze i odmykaodmykać --- otwierać.,/ Jak ktoś, do domu wchodzący własnego»./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ «Jest to zapewne wiele --- rzekł Bogumił --- / Lecz ja bym główniej myśl artysty badał,/ I czy dosłownie naród on spowiadał,/ Czy się nie wstydził prawdy i nie stłumił,/ Mogąc łatwiejszy oklaskoklask --- poklask, brawa, uznanie. zyskać sobie,/ Mogąc być prędzej i szerzej uznanym,/ GróbCzy, mówię, prawdę na swym stawiał grobie,/ Czy się jej grobem podpierał ciosanym?»/ «Cóż te morały do rzeczy należą? ---/ Konstanty na to ozwał się z młodzieżą ---/ Albo cóż prawda tam, gdzie jest udanie,/ Tam, gdzie jest wszystko przez naśladowanienaśladowanie (gr. mimesis) --- tu: jako termin wywodzący się z estetyki (dziedziny filozofii zajmującej się pięknem) gr. filozofa Arystotelesa (384--322 p.n.e.). Mimesis to naśladowanie natury w dziele sztuki. Nie polega na wiernym oddawaniu rzeczywistości, ale jej artystycznym przetworzeniu.?/ Albo muzyka co by mi znaczyła,/ Żebym ją musiał, jak hieroglifhieroglify (z gr. hieroglyphika: święte znaki) --- najstarszy rodzaj pisma starożytnego Egiptu. Nazwa stosowana również do innych rodzajów pisma obrazkowego., badać,/ Lub, wedle onych pojęć Bogumiła,/ Żebym się musiał w mazurkumazurek (muz.) --- stylizowana forma muzyczna oparta na tańcu ludowym: mazurze, oberku lub kujawiaku. Do najsłynniejszych należą mazurki skomponowane przez Chopina. spowiadać!/ Co pięknem, to się każdemu podoba,/ I konfesjonał na to niepotrzebny./ »Ho! hop --- koniku mój, rwij się od żłoba.../ Ho hop!!«... Cóż na to Bogumił wielebny?» ŚmiechTu się rozśmiało wielu, co już znaczy,/ Że najzupełniej prawda okazaną,/ I, że mówiący pięknie się tłumaczy,/ I już o sztuce tu nie rozmawiano. MuzykaTylko grający, stojąc przy pulpicie,/ O kompozycji mówili warunkach,/ O tym wcieleniu życia w sztuki życie,/ Gdzie kałkulkałkul (z ros.) --- kalkulacja. w duchu i duch sam w rachunkach./ Więc znów rozmowa własną prawdy wagą/ W nieśmiertelniejszej powracała zbroi,/ Bo są nieznane siły, które nagą/ Myśl, gdy już o nią dumny człek nie stoinie stać o coś --- nie dbać o coś.,/ Na niespodzianym stawiają świecznikustawiać na świeczniku --- czynić coś widocznym, znanym../ Bo jest, powiadam, w słowa określniku/ Architektura taka, jak te gmachy,/ Gdzie, któryś z mędrców starożytnych mniema,/ Że duch się jego mieści, to na dachy/ Wstępując płaskie, to pomiędzy dwiema/ Kolumny w sieniach stając, to w piwnicy./ Więc i z rozmowy duchem tak się stało. Piękno, Dobro«Co piękne, nie jest to --- mówił Maurycy --- / Co się podoba dziś, lub podobało,/ Lecz, co się winno podobać; jak, niemniej,/ I to, co dobre, nie jest, z czym przyjemniej,/ Lecz, co ulepsza». «Ha!» --- Konstanty na to ---/ «Więc piękne jest to coś dla kastykasta --- zamknięta grupa społeczna. jednej,/ Więc piękne mądrym jest arystokratą?» «Dla dwóch: dla kasty, bo tak zwiesz ją, wiednejwiedny --- posiadający wiedzę w jakiejś dziedzinie, uczony./ I dla mającej czystą serca wolę». Lud, Sztuka«Ho --- hop!... bogdaj to piosnki nieuczone,/ Ludowe. Ho --- hop!» «A przecież wiedz, że piosnki one,/ O których mówim tak, przy pełnym stole,/ Herbatę chińską pijąc, niezupełnie/ Przez nieuczoność się określać dają,/ I, że ich wiele jest o złotej wełnie/ Baranka, który za nas wszystkich ma ją,/ I, że ich wiele jest z głębszej krainy/ Nad to, co o nich mówi się nawiasem». Lud, Szlachcic«Arystokracja jest bo i u gminy,/ Jak między szlachtą gmin też bywa czasem»,/ Ambroży dodał. «Co do mnie, jeżeli/ Tu o harmonii mówim --- hrabia rzeknie ---/ Ta jest z porządku. Gdzie porządnie --- pięknie,/ Gdzie bezrząd --- chaos, z szatanem anieli!/ Więc dyscyplina u mnie, a uczciwa,/ Jest tą harmonią, łączącą ogniwa./ Niech zatem każdy rzeczy swej pilnujeNiech zatem każdy rzeczy swej pilnuje --- Nie rzeczy swej, ale krzyża swego, to jest, rzeczy pospolitej -- tak, z chrystianizmem obrońcy chrystianizmu, nauczali by hrabię (który tu jest mistycznym hrabią (!) w dialogu) ojcowie spod Wiednia.,/ Ten to generał-basgenerał-bas (wł. basso continuo) --- w utworach muzycznych, zwłaszcza barokowych, akompaniament realizowany w basowej, najniższej linii utworu. Zapisywany często przy pomocy cyfr, stanowiących dla wykonawcy jedynie podstawę improwizacji. harmonizuje!» «Za pozwoleniem --- przerwie znów Ambroży --- / Przeciw ogniwom, łańcuchom, obroży,/ Nikt tu zapewne nie ma nic. My, panie,/ O idealnym mówiliśmy kole./ Bez względu, jakie ma zastosowanie,/ Czy kto zeń pierścień ślubny lub niewolę,/ Czy kto tryumfu arktryumfu ark --- łuk triumfalny (forma architektoniczna)., kościoła baniębania --- kopuła.,/ Lub do zegarka łańcuch zeń utworzy». Lud, PolitykaTu zamachowy mąż: «Dzięki ci, panie,/ Przecieżeś przy mnie stanął raz, Ambroży!/ To też myślałem zawsze, żeś ludowiecludowiec --- idealizujący chłopów, chłopoman.». «Nie wprowadzajże mnie przez dobre chęci/ W niewybłąkany frazesów manowiec». Tu zamachowicz rzekł: «Ambroży kręci!» Alićalić (daw.) --- jednak, wszakże. Bogumił wezwie: «Rzecz o sztuce,/ Elementarna rzecz, jakże daleko/ Unosi? Dalej, niźli, mówiąc, rzucę/ Słowami, chuciąchuć (daw.) --- chęć, skłonność, namiętność, pożądanie.... ducha może całą rzeką,/ Jakoby arfąarfa --- harfa, instrument strunowy szarpany w kształcie stylizowanego trójkąta. dograć mającą w otchłani...»/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ «Przestańmy! cyt... Uciszcie się, moi kochani! ---/ Władysław wołał --- Wkrótce Bogumił zaśpiewa». «A cóż mam śpiewać? Nie chcę być od rzeczy./ Każdy o pięknem słowa się spodziewa,/ Więc chyba zamknąć przyszłoby rozmowę/ Rozmowy hymnem»./ «Mów, nikt ci nie przeczy,/ I owszem, choćby i to, co nienowe»./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Piękno, Miłość, PrometeuszSpytam się tedy wiecznego człowiekawieczny człowiek --- człowiek ponadczasowy, uniwersalny (uosobiony tu jako Prometeusz).,/ Spytam się dziejów o spowiedź piękności,/ Wiecznego człeka, bo ten nie zazdrości,/ Wiecznego człeka, bo bez żądzy czeka,/ Spytam się tego bez namiejętności:/ Cóż wiesz o pięknem?/ . . . . . . . . . . . Kształtem jest miłości./ On mi przez IndyIndy --- Indie., Persy, Egipt, Greków,/ Stoma języki i wiekami wieków,/ I granitami rudymi, i złotem,/ Marmurem, kością słoniów, człeka potem,/ To mi powiada on, PrometejPrometej --- Prometeusz. z młotem. Kondycja ludzkaKształtem miłości piękno jest, i tyle,/ Ile ją człowiek oglądał na świecie,/ W ogromnym Bogu, albo w sobie-pyle,/ Na tego Boga wystrojonym dziecię,/ Tyle o pięknem człowiek wie i głosi,/ Sztuka, Zmartwychwstanie, Piękno, ArtystaChoć każdy w sobie cień pięknego nosi/ I każdy, każdy z nas, tym piękna pyłem!/ Gdyby go czysto uchował w sumieniu,/ A granitowi rzekł: żyj, jako żyłem,/ Toby się granit poczuł na wyjrzeniu/ I może palcem przecierał powieki,/ Jak przebudzony mąż z ziemi dalekiej./ Lecz to z granitu bryłą ten by zrobił,/ A inny z tęczy kolorem na ścianie,/ A inny drzewa by tak usposobił,/ Żeby się dłońmi splotły w rusztowanie,/ A jeszcze inny głosu by kolumnę,/ Rzucając w psalmy akordów rozumne,/ Porozpowijał jak rzecz zmartwychwstałą,/ Co się zachwyca w niebo. Szłaby dusza/ Tam, tam, a płótno na dół by spadało,/ Jako jesienny liść, gdy dojrzy grusza. Więc stąd to, stąd i słuchacz i widz jest artystą,/ Lecz prymemprym (daw.) --- pierwszeństwo w czymś. ten, a owyowy --- tamten, ten drugi. niezbędnym chórzystą;/ Więc stąd chórzysta w innej prymem jest operze,/ A prym chórzystą-widzem w nieswej atmosferze;/ I tak się śpiewa ona pieśń miłości dawna,/ Nieznana raz, to znowu sławna i przesławna.../ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ I dość: niech »słuchacz w duszy swej dośpiewa«/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ To w niebo tak, Sztuka, Pracaa w ziemię jak się pieśń przelewa,/ Praktycznym wam i sobie, ilem jest praktykiem,/ Opowiem. Jak kamienie krągłe, za strumykiem/ Kształcone falą, tak jest za pieśnią i praca,/ A praca --- toć największa praktyczność na świecie./ Tu człeka znów wiecznego zapytam, bo wieczny,/ Bo prawdę mówi, kłamać nie może, jak dziecię,/ Od pychy sław pancerzem historii bezpieczny. Więc, jak o pięknem, teraz powiedz mi o pracy? Prometej AdamAdam --- nawiązanie do biblijnej postaci Adama, pierwszego człowieka stworzonego przez Boga. wstał, na rękach z ziemi/ Podnosząc się, i mówić zacznie tak: Próżniacy!/ Próżniacy wy, ciekawość siły wam zatrwoży,/ Gdy, jak o pięknem rzekłem, że jest profil boży,/ Przez grzech stracony, nawet w nas, profilu cieniach,/ I mało gdzie i w rzadkich odczuwam sumieniach,/ Tak i o pracy powiem, że zguby szukaniem,/ Dla której pieśń ustawnymustawny --- dziś: ustawiczny; nieustanny, stały. się nawoływaniem. ---/ Więc szukał Ind, nurtując granit z lampą w dłoni,/ I znalazł to, z czym szukał; szukał Pers w pogoni,/ I dognał to, czym gonił; szukał Egipt w Nilu/ I złowił to, czym łowił; toż Grek, i EtruskiEtruski --- dziś popr. forma M. lm: Etruskowie. Lud zamieszkujący w starożytności Italię, w IV--III wieku p.n.e. podbici przez Rzymian.,/ I świata pan, Rzymianin, i PartPartowie --- mieszkańcy staroż. państwa Partów, położonego w większości na terenie dzisiejszego Iranu. Największy rozkwit państwa przypadł na III p.n.e--II w. n.e. z koniem w łuski,/ I różny inny mąż, których jest tylu! A teraz wróćcie do waszej rozmowy/ O sztukach pięknych i pieśni ludowej,/ A teraz wróćcie do wyobrażenia,/ Że jest rozrywką znudzonej materii/ Odcedzać światło i czyścić półcienia,/ Z bezkolorowej wskrzeszając Syberii/ Pozatracane Boskości wspomnienia;/ Że piękno to jest, co się wam podoba/ Przez samolubstwo czasu lub koteriikoteria --- grupa osób popierających się wzajemnie w celu osiągnięcia korzyści.;/ Aż zobaczycie, że druga osoba/ Piękna, że dobro też zsamolubnieje/ I na wygodno koniecznie zdrobnieje,/ I wnet za ciasnym będzie glob dla ludzi,/ Aż jaki piorun rozedrze zasłonę,/ Aż jaki wicher na nowo rozbudzi,/ Aż jakie fale zatętnią czerwone!/ Światło, Piękno, Praca, ZmartwychwstanieBo nie jest światło, by pod korcem stało,/ Ani sól ziemi do przypraw kuchennych,/ Lud, Czyn, Sztuka, HistoriaBo piękno na to jest, by zachwycało/ Do pracy, praca, by się zmartwychwstało. I stąd największym prosty lud poetą,/ Co nuci z dłońmi ziemią brązowemi,/ A wieszcz periodemperiod --- okras; tu w znaczeniu miary rytmu w poezji. pieśni i profetąprofeta --- człowiek obdarzony zdolnością przewidywania przyszłości, prorok.,/ Odlatującym z pieśniami od ziemi./ I stąd największym prosty lud muzykiem,/ Lecz muzyk jego płomiennym językiem./ I stąd najlepszym CezarGajusz Juliusz Cezar (100--44 p.n.e) --- rzymski polityk i wódz (podbił m.in. Galię). Dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej, zostając jego dyktatorem. Był także autorem dzieł historycznych: O wojnie galijskiej i O wojnie domowej, opisujących kampanie wojenne, w których dowodził. historykiem,/ Który dyktował z konia, nie przy biurze,/ I Michał-AniołMichał Anioł (1475--1564) --- jeden z najwybitniejszych włoskich malarzy, rzeźbiarzy i architektów epoki Odrodzenia., co kuł sam w marmurze. Małżeństwo, Praca, SztukaPieśń a praktyczność --- jedno, zaręczone,/ Jak mąż i dziewka, w obliczu wieczności./ Zepsułeś sztukę, to zepsułeś żonę,/ I narobiłeś intryg tej ludzkości,/ I narobiłeś romansów. A Adam/ Prometej: Z pracy, bez ciebie, upadam,/ O przyjaciółko! woła, jako w pieśni,/ Co nad pieśniami pieśńPieśń nad pieśniami --- jedna z ksiąg mądrościowych Starego Testamentu. Składa się z sześciu pieśni opiewających miłość Oblubieńca i Oblubienicy. Interpretowana jest też jako przedstawienie miłości Izraela do Boga, a w chrześcijaństwie jako zjednoczenie Chrystusa z Kościołem lub duszy z Bogiem., próżno się wcześni! Polska, PoezjaO Polsko, pieśnią Pan Bóg cię zapala,/ Aż rozgorzejesz jak lampa na globie!/ I chłop, co nieraz rąbie u MoskalaMoskal (daw.) --- Rosjanin.,/ Dla onej pieśni robi, co jest w tobie,/ Dla onej, która to carstwacarstwo --- państwo rządzone przez cara, tu w znaczeniu: cesarstwo, imperium. rozwala! Rzecz dziwna! Wszakże jeszcze są dziwniejsze ---/ Pieśń twa, o Polsko, przeszła już ciemniejsze/ I na świeczniku staje ze skrzydłami/ Złotymi... także dźwięk, co gra harfami/ I polonezempolonez --- polski taniec narodowy oraz forma muzyczna oparta na tym tańcu. W XVIII w. stał się znany w innych krajach europejskich, zaś w XIX w. do najsłynniejszych należały polonezy komponowane przez Fryderyka Chopina. przechodzi Europę.../ I --- tylko kształtu nie masz dla wnętrzności:/ Alabastrową jakoby kanopękanopa --- w staroż. alabastrowa lub gliniana urna służąca do przechowywania zakonserwowanych wnętrzności wyjętych z ciała zmarłego przed mumifikacją./ Dłutującdłutować --- tu: rzeźbić., bryły zawsze nam za drobne/ I zawsze formy do obcych podobne... Miłość, Piękno, Sztuka, OjczyznaKto kocha, widzieć chce choć cień postaci,/ I tak się kocha matkę, ojca, braci,/ Kochankę, Boga nawet, więc mi smutno,/ Że mazowieckie ani jedno płótnoŻe mazowieckie ani jedno płótno --- Autor Machabeuszów na popiołach swych domów i Matki Boskiej Śnieżnej pierwszy poczuł powagę sztuki narodowej i kierunek jej odgaduje. Orłowski był krajowym, ale nie narodowym, przedstawiał rzeczy naturalne, nie naturę rzeczy, przedstawiał, co widział, a nie, co przewidział!./ Nie jest sztandarem sztuce, że ciosowy/ W krakowskiem kamieńciosowy (...) kamień --- ociosany blok kamienny służący do wznoszenia budowli; też: cios. zapomniał rozmowy,/ Że wszystkie chaty chłopskie krzywe, że kościoły/ Nie na ogiwieogiw (fr., ang. ogive) --- żebro podtrzymujące sklepienie w architekturze gotyckiej; ostrołuk. polskim stoją, że stodoły/ Za długie, świętych figury patronów/ Bez wyrazu; od szczytu wież aż do zagonów/ Rozbiorem kraju forma pokrzywdzona woła/ O łokiećłokieć --- jednostka miary długości. z trzciny w ręku Pańskiego anioła./ Niejeden szlachcic widział ApollinaApollin (gr. Apóllon) --- w mit. gr. bóg sztuki, wróżbiarstwa, przepowiedni. Współcześnie używana jest forma Apollo. Tu przywołany jest rzym. posąg, tzw. Apollo Belwederski, z II w n.e., odnaleziony w 1489./ I SkopasowąSkopas (370--330 p.n.e.) --- rzeźbiarz i architekt grecki. Milejską WeneręMilejska Wenera --- in. Wenus z Milo. Najsłynniejszy posąg gr. bogini miłości Afrodyty (w mit. rzym. utożsamianej z boginią Wenus, nazywaną też Wenerą). Rzeźba odnaleziona została w XIX w. na gr. wyspie Milos. Twórca rzeźby nie jest znany (błędnie przypisywano ją Skopasowi).,/ A wyprowadzić nie umie komina,/ W ogrodzie krzywo zakreśla kwaterę,/ Budując spichlerz, często zapomina,/ Że użyteczne nigdy nie jest samo,/ Że piękne wchodzi, nie pytając, bramą! Miłość, WzrokKto kocha, widzieć chce choć cień obrazu,/ Choć ślad, do lubej wiodący mieszkania,/ Choć rozłożone ręce drogowskazu,/ Choć krzyż, litanii choć nawoływania,/ Choćby kamienną wieżę, w błyskawice/ Idącą, Boga by oglądać lice! Miłość, Odwaga, Cierpienie, KrewBo miłość strachu nie zna i jest śmiała,/ Choć wie, że konać musi, jak konała;/ Choć wie, że krzyżów za sobą pociąga/ Pułk, jak wiązanych arkadarkada --- element arch. składający się z 2 podpór (filarów, kolumn) połaczonych od góry łukiem. wodociąga,/ I, że przypłynie krwią do kaskad wiecznych,/ Czerwieniejących w otchłaniach słonecznych. Miłość, CiałoI wszelka inna miłość bez wcielenia/ Jest upiorowem myśleniem myślenia./ Bo u Polaków CharitasCharitas (gr. cháris, łac. caritas: miłość) --- w chrześcijaństwie jedna z trzech cnót: miłość bliźniego i Boga, miłosierdzie. Współcześnie używana jest forma caritas. z AmoremAmor (z łac.) --- w mit. rzym. bóg miłości. Utożsamiany z greckim Erosem. Symbol miłości zmysłowej, cielesnej.Bo u Polaków Charitas z Amorem --- Nie rad bym przechodzić granic, laikowi naznaczonych, wszakże, jeżeli to herezją, to zapytuję, co jest Akt pragnienia, stygmaty, etc. [etc. (łac. et caetera): itd. (skrót od: i tak dalej); Red. WL.]./ Są już miłości słowem niepodzielnem,/ Którego logik nie przetnie toporem,/ Jak bohaterska pierś, jest nieśmiertelnem. Ojczyzna, Miłość, SztukaO Grecjo! Ciebie że kochano, widzę/ Dziś jeszcze w każdej marmuru kruszynie,/ W naśladownictwie, którego się wstydzę/ Za wiek mój, w kolumn karbowanych trzcinie,/ Opłakiwanej od wierzchu akantemakant --- motyw zdobniczy w formie stylizowanego liścia rośliny akant, częsty w sztuce greckiej.,/ W łamanych wierszach na łkania zapału,/ I w sokratejskiejSokrates (469--399 p.n.e.) --- jeden z najważniejszych filozofów gr., nauczyciel Platona. Stosował metodę żywego dialogu, dysputy jako sposób dochodzenia do prawdy, podkreślając przy tym własną niewiedzę (postawa ta streszcza się w znanym aforyzmie: ,,Wiem, że nic nie wiem"). Nie pozostawił żadnych pism, zaś jego poglądy są znane z dzieł Platona. sowiesowa --- symbol mądrości. z ócz brylantem,/ I w całej FilosFilos (z gr. phileo: kochać) --- namiętność, miłość. twojej --- aż do szału! Miłość, Historia, OjczyznaO Rzymie! Ciebie że kiedyś kochano,/ W kodeksiekodeks --- zbiór praw a. stara księga rękopiśmienna. jeszcze widzę barbarzyńskimbarbarzyński --- w starożytności barbarzyńcami określano ludy spoza kręgu cywilizacji grecko-rzymskiej.,/ Którego krzyżem dotąd nie złamano,/ W akademickim języku latyńskimjęzyk latyński --- język łaciński.,/ W pofałszowanych Cezarach i w słowie:/ Roma. To odwróć, AmorAmor --- anagram słowa ,,Roma" autorstwa Julesa Micheleta. ci odpowie! Cierpienie, Krew, SztukaO Polsko! Wiem ja, że artystów czołem/ Są męczennicy. Tych sztuka popiołem Tych sztuka popiołem --- Bohaterstwo jest na szczycie sztuki; jest półogniwem księżycowem na chorągwi prac ludzkich, to jest, sztuce, ale jest jeszcze półogniwem, do ziemi obróconem, półogniwem drugiem, w niebo zawróconem, jest męczeństwo../ Ale czyż wszyscy wiedzą to w Ojczyźnie/ I czy posiałaś sztuką krwawe żyźnie?krwawe żyźnie --- żyzne ziemie przesiąknięte krwią ofiar./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieśń masz, lecz pieśni gdzież rozgałęzianie?/ Toż i przywódca KonradKonrad --- bohater III części Dziadów Mickiewicza, uwięziony za działalność spiskową. uwięziony/ Mówić, że czuje jej zaokrąglanie,/ Że się lubuje wdziękiem onej stronyże czuje jej zaokrąglanie, Że się lubuje wdziękiem onej strony --- nawiązanie do słów Konrada z Dziadów cz. III: ,,Ich wdziękami się lubuję, Ich okrągłość dłonią czuję"./ I zda się dłońmi tykać już wcielanie.../ Miłość, Wzrok, Ciało, CzynKto kocha, widzieć chce oczyma w oczy,/ Czuć choćby powiew jedwabnych warkoczy,/ Kto kocha, małe temu ogromnieje,/ I lada promyk zolbrzymia nadzieje,/ Upiorowego nie dość mu myślenia,/ Chce w apostolstwo, czyn, dziecię wcielenia,/ Bohater w dzieło wielkie lub w ojczyznę,/ Bóg w kościół, człowiek w poważną siwiznę. Polska, Sztuka, DuszaO, gdybym jedną kaplicę zobaczył,/ Choćby jak pokój ten, wielkości takiej,/ Gdzie by się polski duch raz wytłumaczył,/ Usymbolicznił rozkwitłymi znaki,/ Gdzie by kamieniarz, cieśla, mularz, snycerz,/ Poeta, wreszcie męczennik i rycerz/ Odpoczął«Odpoczął» --- Od-począł, znaczy, począł na nowo, począł w drugiej potędze... w pracy, czynie i w modlitwie.../ Gdzie by czerwony marmur, cios, żelazo,/ Miedź, brąz i modrzew polski się zjednały/ Pod postaciami, co, niejedną skazą/ Poryte, leżą w nas, jak w sercu skały;/ O, tobym w liściach rzeźbionych paproci,/ I w koniczyny treflach, i w stokroci,/ I w kos zacięciu łukiem, i we freskach,/ O bazylianek mówiących męczeństwieO bazylianek mówiących męczeństwie --- chodzi o rzekome prześladowania sióstr bazylianek w Mińsku w latach 1838--1846, opisane przez Makrynę Mieczysławską, podającą się za przełożoną klasztoru. W czasie tworzenia Promethidiona środowisko polskiej emigracji uznawało te relacje za prawdziwe.,/ O, tobym w drobnych nawet arabeskach,/ Z naturą rzeczy polskiej w pokrewieństwie/ Nierozplątanym będących, doślepił,/ Że to miłości balsam brąz ten zlepił!/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiara, Religia, Polak, ŻydIzrael wiarą bardzo się rozszerzył, / Toteż największą z godzin miał godzinę,/ Lecz póty wierzył, aż się przeniewierzył,/ Gdy Wcielonegowcielenie --- w chrześcijaństwie termin teologiczny, określający przyjęcie przez Jezusa Chrystusa ludzkiej natury. zobaczył w dziecinę!/ To strach mnie nieraz przechodzi zimnicą/ (Czy może słabość), gdy tej naszej wiary,/ Co ma dośpiewać się zmartwychwstalnicą,/ Nie widzę, aby miłości filary/ Podejmowały ciężką piramidę;/ I drżę, i, nucąc psalm, sierota, idę. Dusza, Ciało, Życie snemGdzież idę? Idę sobie do duchowych,/ Co materialnym zwą mię rzemieślnikiem,/ Duch u nich próżnia, form brak postaciowych,/ Nieowładnięcie formy treściownikiemnieowładnięcie formy treściownikiem --- nieumiejętność połączenia formy i treści.,/ Duch u nich miejscem na duch. Potem idę/ Do świeckich, ci mnie widzą za-duchowym/ I jak mistyczną goszczą piramidę./ I tak przechadzam się w śnie prometowym!/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Piękno, Sztuka, Praca, ModlitwaTo dość! O pięknem rzecz jest rozwiniona./ A teraz, lampę wewnątrz stawiam urny./ Statuę grecką weź, zrąb jej ramiona,/ Nos, głowę, nogi opięte w koturny,/ I ledwo torsu grubą zostaw bryłę:/ Jeszcze za żywych stu uduchowniona,/ Jeszcze to nie głaz ślepy! Jedną żyłę/ Pozostaw, wskrzesi! I tę zrąb, zostanie/ Materii tyle prawie, co gadanie!/ Sztuka, Praca, ModlitwaTo w tym o pięknem przypowieść ma leży!/ I tak ja widzę przyszłą w Polsce sztukę,/ Jako chorągiew na prac ludzkich wieży,/ Nie jak zabawkę, ani jak naukę,/ Lecz jak najwyższe z rzemiosł apostoła/ I jak najniższą modlitwę anioła. Pomiędzy tymi praca się stopniujePomiędzy tymi praca się stopniuje --- Wszystkie organizacje pracy oficjalne są dzieciństwem logicznym, nic z nich nie może być, nie mają siły ograniczania skłonności rzemieślniczych. Jak można oznaczyć prawem liczbę ślusarzy, kamieniarzy, rzeźbiarzy itd.? Egipska i babilońska to stara historia, z której już nic wycisnąć dla społeczeństwa chrześcijańskiego nie można. Po wystawie dla wszech-przemysłu, w Londynie wymyślonej, która jest tym samym w panowaniu komersu, czym był Panteon za czasów Agrypy dla wszech bogów świata, bałwochwalstwo przemysłowe dojdzie do zenitu swego, tak jak tamto, za czasów, kiedy Panteon wszech bogów świata objął. A potem, potem przez postawienie sztuki tak, aby była najniższą modlitwą i najwyższym rzemiosłem (o czym tu śpiewamy), i przez postawienie estetyzmu tak, ażeby żywotnym i dodatnim ascetyzmem stał się, miara ta (materialnie i po babilońsku dzisiaj szukana) się otrzyma. Tę myśl polską w zarysie dostępnym naprzód rzucam, a później, da Bóg i dobra wola rodaków, że rozwinę.,/ Aż niepotrzebne prace zginąć muszą./ Ze zbudowania w duchu się buduje,/ Smak się oczyszcza i żądze się głuszą,/ Przyroda niema jest uszanowaną,/ I rozebrzmiewa czyn długą hosanną! PracaNie onon --- tu: ów, ten. tatarski czynczyn (ros. czin) --- ranga, stopień., krwawa drabina/ Na rusztowanie, czerwone łunami,/ W cesarstwie tego tu świata KainaKain --- postać biblijna, zabił swego brata, Abla, jako pierwszy w dziejach dopuszczając się takiego czynu; przen. morderca.,/ Lecz konań wielki psalm z wykonaniami!/ Lecz praca, coraz miłością ulżona,/ Aż się i trudów trud wreszcie wykona»./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu skończył. Jedni rzecz znaleźli ślicznąznaleźć coś jakimś (daw.) --- uznać coś za jakieś; ocenić jako.,/ A gadaniną drudzy ekscentryczną,/ KsiążkaA inni dzieło pisać mu radzili,/ Ile możności grube (!) z tablicami,/ Którego nigdy by nie rozkupili,/ Czytali głośno, chwalili stronami,/ Które by w LipskuLipsk --- miasto w Niemczech. W Lipsku wydane zostały niektóre z dzieł Norwida, a także utwory innych polskich autorów, które ze względu na cenzurę nie mogły ukazać się w kraju. wyszło po trzech latach,/ Gdy może, z chleba lepiąc w kazamatach,/ Powstanie jaki polski BenvenutoBenvenuto Cellini (1500--1571) --- włoski rzeźbiarz, złotnik i pisarz./ I w orlim hełmie wyrzeźbi Rozkutą! Dość jest, jeżeli z wierszy tych zostanie/ Dwa w życiu, jeśli medalem przysłowia/ W skarbonkę słowa wierszy stąd dwa wkaniewkanić --- najwyraźniej: włożyć, wetknąć..../ Skończyłem./ Życzęć, czytelniku, zdrowia. WiesławWiesław --- imię jest nawiązaniem do poematu Kazimierza Brodzińskiego Wiesław (1820). Dialog, w którym jest rzecz o prawdzie, jej promieniach i duchu Jako treść 31. Bo możecie wszyscy, jeden po/ drugim, prorokować, aby się wszyscy/ uczyli i wszyscy pocieszeni byli... XIV. Św. Paweł Sumienie«A ja wam mówię --- Wiesław się odzywa ---/ Że, co opinii głosem się nazywa,/ To jest... cóż?/ To jest Proroctwa promieniem/ Ostatnim, z którym świat nie całkiem zrywa;/ To jest ludzkości wstrząśniętym sumieniem.../ I nie narodu tego lub owego,/ Wedle spuścizny i ojczyzny jego,/ Co tylko służy ku zespołecznieniu/ Różnowyraźnych akordów w sumieniu,/ Ale ludzkości, ile jej dojrzewa/ Co wiek, co wieku mąż, co cud, co dzieło,/ Jeśli się w Boga obliczu poczęło!» «To jest mistycyzm --- Konstanty mu na to. ---/ Lub filozofia; to SchellingFryderyk Schelling (1775--1854) --- filozof niem., jeden z głównych przedstawicieli klasycznego idealizmu niemieckiego, inicjator romantyzmu. i Plato...»/ «To urojenie głów bezczynnych --- doda/ Generał jazdy./ «To jest może oda/ Do czynu»... szepnie mąż tak zwany stanu. «A ja zaprzeczyć śmiem jasnemu panu ---/ Prowadził dalej Wiesław --- Kondycja ludzka, Motylmnie się widzi,/ Że człowiek zawsze sił się wyższych wstydzi/ I, do motyla podobny na woziedo motyla podobny na wozie --- nawiązanie do bajki Ignacego Krasickiego Furman i motyl, w której motyl poczuwa się do odpowiedzialności za ugrzęźnięcie wozu, więc kierując się litością rezygnuje z przejażdżki.,/ »Ot, jakże ciążę mu!« lubi powtarzać»... «Nie przeczę... owszem... choć się kocham w prozie ---/ Konstanty na to --- lecz... może się zdarzać!» «Jeśli mistycyzm jest to urojenie/ Lub urojenie tylko mistycyzmem,/ To nie wiem, za co słowo to: sumienie,/ Miałby dotykać kto z was ostracyzmemostracyzm (z gr. ostrakon: skorupa) --- w staroż. Grecji tajne głosowanie, podczas którego wolni obywatele wyskrobywali na glinianych szczątkach naczyń (stąd nazwa) imiona osób zagrażających ich zdaniem demokracji; osoby te skazywano na wygnanie z polis../ I owszem... toć jest urzeczywistnienie/ Najdoskonalsze i może jedyne,/ I owszem, brylant to jest, który wagą/ Przecieka, prując powierzchowną glinę,/ I owszem, prawda to z swą piersią nagą! Co większaco większa --- dziś: co więcej., tu się spytam generała:/ Czy siła, która zastęp by złamała/ Karabinierówkarabinierzy --- w XVIII i XIX nazwa niektórych jednostek lekkiej kawalerii lub piechoty wyposażonych w karabiny, również nazwa żandarmerii we Włoszech. konnych, jest marotą?/ Nie, a więc mniejsza, czy z śpiżu, jak działa/ I czy jest konna, czy chadza piechotą,/ Jeśli przepędza zbrojnych, mniejsza o toJeśli przepędza zbrojnych, mniejsza o to --- Są ludzie, którzy wszystko, co jest nad rozum, za przeciw-rozumne biorą. Tym sposobem, nazwawszy mistycyzmem wszystko, czego się zgłębić nie chce (bo to praca), ani przyjąć (bo to pokora), są już na szczycie doskonałości. Przepraszam generałów, że ich stopień taki mi tu piękny rym nastręczył, bo rymów nie szukam, bo rymy to ruchawka, jak przychodzą, tak się je bierze. Że to jest bez złej myśli, da mi może Pan Bóg przekonać generała, pod którym służyć będę na polu bitwy, bo na polu sztuki już tak sobie zostanę!». «I owszem --- na to z uśmiechem generał ---/ Rad bym dowodził takowym żołnierzem». «A ja bym --- na to ktoś --- rad go ubierał/ I karmił wojsko takie...»/ «Bardzo wierzem!»/ Śmiech, Milczenie, Zbrodnia, ZdradaKrzyknięto, wielce dowcip chwaląc owy,/ I o opinii nie było rozmowy. . . . . . . . . . . Bo tak się w Polsce, tej najtragiczniejszej/ Z narodów, każda dyskusja przecina,/ Choćby o rzeczy z ważnych najważniejszej,/ Choćby o siłę szło, co sprawę wszczyna./ Dowcipność lada, często bardzo krucha,/ Skrępowanego prawdy UgolinaUgolino della Gherardesca (ok. 1220--1289) --- wł. szlachcic i polityk, wtrącony do więzienia, w którym zmarł w głodu, jeden z bohaterów Boskiej komedii Dantego./ Druzgoce. Cichość nastąpiła głucha,/ Jak po zaśpiewie na pogrzeb choralnym./ Jak po zabiciu kogoś choć moralnym,/ Jeśli moralnym może być zabicie --- ?!!/ «Panowie! --- Wiesław wszczął --- czemu milczycie?/ Czemu po śmiechu każdym taka próżnia?/ Czy nie zabito w lesie tym podróżniapodróżeń --- dziś: podróżny.?/ Czemu ta cichość, jakby po przestępstwie?/ Otóż znów powiem wam, ja, natręt nudny,/ Że to po drwinach z prawdy, po odstępstwie!/ I...» Tu zaczęto zżymać się. «Obłudny.../ Wykrętarz...» «Człowiek świata nieznający.»/ Szeptano. «Och, znam ten świat cudny/ I przeto trzymam go tak za puls drżący,/ A, w chore oczy patrząc, śledzę życie...!/ Znam go, bom spytał was, czemu milczycie?/ To dość...» Tu kilku rzekło: «Gadaj dalej...»/ «Widzicie! PrawdaPrawda jest, tylko się pali/ Pod popiołami białymi, co leżą,/ Jako westalekwestalki --- kapłanki strzegące świętego ognia w świątyni bogini Westy (patronki ogniska domowego) w staroż. Rzymie; westalki składały śluby czystości, nosiły biały strój i cieszyły się wielkim szacunkiem społecznym. chór z śnieżną odzieżą. Owóż, opinii jeszcze onej cieniem/ Jest i milczenie to wasze przed chwilą./ Bo ona, rzekłem już, że jest promieniem/ Ostatnim proroctw. Sny jej się nie mylą./ Ona, jak chmury dotknie, to wystrzela,/ Ona, jak słowo rzeknie, to się wciela,/ Ona, jak czoło pomaże, to wstawa,/ I promienieje, i promień rozdawa.../ Bo ona głosem ludu, głosem Boga! Tu muszę szerzej mówić, tu, jeżeli/ Bym przerwał, krzywa by was mogła droga/ Tam powieść, kędy źli chodzą anieli./ Tu już nie pytam was o pozwoleństwo,/ Sam mówię. Słowo, Prawda, Prorok, Proroctwo, SumienieSkądże głos ów ma pierwszeństwo?/ Czemu na puszczy on ma być wołaniem?/ A stąd proroctwem czemu? W Izraelu/ Skąd są proroki? Z tym się zapytaniem/ Przechadzam. Owóż widzę ich tam wielu,/ Jako z pospólstwem, z książęty, z kapłanyz książęty, z kapłany --- dziś forma N. lm: z książętami, z kapłanami./ Najuporczywiej walczą te łachmany./ Któż oni? Prawo jakie ich podpiera?/ To, że dla prawdy każdy z nich umiera/ Co dzień, co chwila, co słowo, co groza,/ Co oklask. Prawa przed nimi litera/ Drży, jak pod wiatrów skrzydłem żółta łoza,/ I mają tylko dwa warunki z góryI mają tylko dwa warunki z góry --- Pojęcie proroków, z prawa obowiązującego w Izraelu wzięte, sądzę, że z właściwego źródła. Prorocy, fałszem dla prawdy walczący, powoływani byli przed sąd. I duchowie proroków są poddani prorokom. Patrz u św. Pawła w Listach. ,/ Pierwszy: że jeden ojców Bóg, a wtóry:/ Żeby walczyli prawdą i dla prawdy,/ Dziś, kiedy w ustach lud wszędzie i zawdyzawdy a. zawżdy (starop.) --- zawsze.,/ Głos ludu musiał wnijśćwnijść (daw.) --- wejść., i masz go w juryJury --- po polsku Sąd przysięgłych. ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opinio, ojczyzn ojczyzno, twe siły/ Są z głosu ludu! Głos ten wszakże wtedy/ Pozarastane otwiera mogiły/ I jest ogromnym głosem Boga, kiedy/ Już tylko głosem i bez swojej siły./ Kiedy orzeka prawdę, by ją orzec,/ Jak w nieczłowieczym ujęciu toporzec./ Kiedy jest przeto na puszczy wołaniem,/ Gdy musi żebrać, aby go słuchano,/ Choć mógłby bawić tęcz umalowaniem,/ Kiedy jest ducha ostatnią wygraną,/ Kiedy, bez kształtu prawie i bez linii,/ Głos czegoś... nie wiem... głos jakiejś opinii./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To strach! --- --- Milczycie teraz, strach to wielki,/ Ten głos, przez potów, krwi i łez kropelki/ Ociekający w sumienia naczynie/ Pod narodami, jak w mistyczną skrzynię,/ Jak w wór bajeczny Greków z morskim wiatrem,/ Jak w ściek pod męczeństw tu amfiteatrem... To mówiąc, słuchać każę, każę na to,/ By nie ociekła i stąd kropla za to...»/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Ho, więc prorokiem jesteś? Nie wiedziałem!» ---/ Konstanty wrzaśnie, a inni z zapałem:/ «Przestań!» A inni: «Mów...» «Już powiedziałem!/ Więc, co jest prorok, wiecie, a co wieszcze,/ Przestańcie gwarzyć, pokrótce obwieszczę./ Prorok, Poeta, Poezja, Proroctwo, PrawdaJako więc prorok, wychodząc z sumienia,/ Prawdą dla prawdy gore w kształt promienia,/ Tak wieszcz z piękności wychodzi poczucia/ (A piękność kształtem prawdy i miłości),/ Więc od snowania wchadzawchadza --- dziś: wchodzi. do wysnucia,/ Określa profil... Stąd zalet całości/ Szukamy w wieszczu, stąd wszyscy wieszczowie/ Rozpoczynali piękności podziwem,/ Stąd nieraz wiecznych się z nich rzeczy dowie/ Ten tylko, kto wie, że ogniw z ogniwem/ Złączenia właśnie są przez przeciwności,/ Że za profilem prawdy i miłości/ Tegoż profilu całość jest odjemna,/ Przeciwna, jakbyś wystrzygł nożycami/ Z papieru i część odleciała ciemna,/ Część tła, co w profil się szczerbami plami./ Tę część na niebo kładąc, wieszcz powiada:/ Oto błękitnej prawdy jest plejada!/ Gdy prorok, owszem, część istotną bierze,/ W nadziei razem, w miłości i wierzeW nadziei razem, w miłości i wierze --- wiara, nadzieja i miłość to w chrześcijaństwie trzy cnoty teologiczne (na pamiątkę męczeństwa za wiarę poniesionego przez trzy siostry o takichże imionach: Wiera, Nadjeżda, Lubow).,/ Bo prorok idzie, wieszcz po próżni lata,/ Unosi, częściej zachwycać potrafia,/ A wróżbiarz z fatówfata (łac. fatum: przeznaczenie) --- znaki odczytywana jako wróżebne., z przypadkowań łata,/ Nie idzie, ani ulata, lecz trafia. Ojczyzna, Proroctwo, Przemoc, GłupotaI tak, w Italii, tej mojej macosze,/ Tak pięknej, wieszczów laur na gruzach szumi.../ I tak, u matki mojej jest po trosze/ Proroctwa, choć je car i głupstwo tłumi,/ Car, bo rozumny, głupstwo, bo tchórzliwe,/ Zamiast oczyszczać, depce serca żywe! PolitykaI tak wróżbiarze, z trafów się karmiący,/ To są dzisiejsi świata politycy,/ Kuglarze, fatum słudzy, czarownicy!/ Tym wieszcz i prorok to miecz gorejący!»/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Naród, Ojczyzna, Poeta, WolnośćTu kredą koło zakreślił na stole,/ A potem z środka promień wywiódł w kole/ I mówił:/ «Środek, który centrum znaczyŚrodek, który centrum znaczy --- To pojęcie środka autor wykładał już rodakom na posiedzeniu dnia 29 listopada w roku w ratuszu brukselskim. ,/ Znaczy i sposób w tym polskim języku,/ Który ma w sobie i w ludziach słuchaczy./ Owóż, to jeden sposób! O, mistyku/ Największy, Piaście stary, tyś to wiedział/ Od złotowłosych pielgrzymów zza świataOd złotowłosych pielgrzymów zza świata --- wg legendy zapisanej w kronice Galla Anonima Piast ugościł tajemniczych przybyszów, wypędzonych z dworu Popiela.!»/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Tu zamilkł. Potem rzekł: «Ta cała krata/ Promieni, w formy strzelających przedział,/ To są prorocze wnętrzności narodu,/ A wieszczów wieniec to linia obwodu,/ A wnętrzny koła astrastr --- gwiazda tworząca się w kole przez promienie szprych., skąd są promienie,/ To przenajczystsze narodu sumienie! Car, Władza, Prawda, PozoryStąd to natchniony kmiećkmieć --- chłop, mieszkaniec wsi, gospodarz. na trafownikówtrafownik --- tu: ktoś wyciągający wnioski na podstawie zbiegu okoliczności, ślepego trafu.,/ Na powierzchownej prawdy udawaczy,/ Ma ono mądre słowo carowników./ Carcar --- gwarowa forma słowa czar, w tym miejscu i w kolejnych akapitach występuje gra słów: car to również władca, zwłaszcza Rosji. w ludzie jest to, co le prestigele prestige (fr.) --- urok, czary. znaczy. Więc niechaj prawdą dla prawdy walczący/ Wpierw rozczarują czar ów carujący,/ Car ów, co władzy zewnętrznym kłamaniem/ Więc nie od Boga władzy pochodzącej,/ Niech go odgarną dziś, a dziś powstaniem!/ Dziś jeszcze wstawszy stąd, od tego stoła,/ Gdzie zasiedliśmy w podobieństwo koła./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A czar ów w nas jest, kiedy się drapujemdrapować się --- stroić, przebierać, zakładać maskę.,/ W niewiastach, kiedy anielskości kłamią,/ W duchownych, w których ducha mało czujem,/ W konspiratorach, co sztylety łamią/ Na wykrzykników trupie, w mężach stanu,/ Co w oknach lampy palą przez noc całą,/ W poetach, ile zaślepieni chwałą./ Najjaśniejszemu (?) ci wciąż służą panu,/ Bo on, to papież czaru./ Czar papieży,/ Ile z zewnętrznej pochodzi przyczyny,/ Z szat drogich, pawich piór i pajęczyny/ Koronek, również do niego należyKoronek, również do niego należy --- Nie idzie tu i w całem zewnętrzności pojęciu o zdarcie długości, świetności, błyskotności, ale o proporcję ich z powagą wewnętrzną, rzeczywistą, ale o strawienie ich na sobie powagą życia, bo i tak duch ma dosyć ciężaru w szacie ciała! Na cóż go jeszcze obciążać ciałem szaty?,/ I przez to tylko łączność tam być może,/ Nim wojnę prawdy Polska wygra w sobie,/ Nim przed oblicze miecz przyniesiem bożeNim przed oblicze miecz przyniesiem boże --- Patrz, gdy Chrystusa pojmać przyszli w Ogrojcu.,/ A On odpowie: »Dość jest. Resztę zrobię.« O Polsko! Granic twych nie widzę linii,/ Nic nie masz oprócz głosu, tak uboga!/ Istniejesz przecie, tyś córą opinii,/ Tyś głosem, który jest to, co głos Boga! Polska, Słowo, Proroctwo, PolitykaO Polsko! Twoim proroctwo wyznaniem,/ Bo jednaś dzisiaj na puszczy wołaniem. Tak wierzę, tak jest, ile człowiek może,/ Że jest, powiedzieć, tak jest, wielki Boże!/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ A teraz wróćcie do waszej rozmowy,/ Do rozłamania głosu na koterie,/ Gdzie w drobnych kółkach coraz geniusz nowy,/ Powstając, ludzkie za sobą mizeriemizeria --- niski poziom lub zły stan czegoś.,/ Osobistości, będzie wlec dopóty,/ Aż i proroctwa nie stanie... na buty!» Tu przestał, słowo hamując ostatnie./ Jedni mówili: «Prawdę ma!» A drudzy,/ Że się tłumaczy nie dość akuratnie,/ Że demokratą ni arystokratą,/ Że mógłby wody dolewać, jak słudzy/ Na galilejskiej KanieŻe mógłby wody dolewać, jak słudzy na galilejskiej Kanie --- nawiązanie do cudu opisanego w Ewangelii świętego Jana (J 2, 1-12); gdy podczas wesela w Kanie Galilejskiej zabrakło wina, Jezus polecił sługom napełnić naczynia wodą, a następnie przemienił ją w wino., Wiesław na to: «O bracia! Wino jeśli silne dawamdawam --- dziś: daję.,/ Nie małobacznymałobaczny --- nieuważny. piwnic jam niszczyciel,/ Tylko, że w wierze o winie przestawam./ Jak zbraknie, wody dam --- zmieni Zbawiciel!» Tu przemilkł. Potem rzekł: Prawda, Fałsz, Moda, Przebranie, Dobro, Zło«Prawdy powietrze/ Póki jest czyste, wszystko się rozwija,/ Weselsze kwiaty, liście w sobie letszeletszy --- dziś: lżejszy.,/ Jaśniejszy lilii dzban, smuklejsza szyja,/ Wolniejszy człeka ruch i myśli człeka... To zbrudź, to zamąć --- liść, kwiat, człowiek czeka! A chcecież widzieć tego, który mąci?/ Oto, patrzajcie tam, stoi ten krwawiec/ I mówi: »Jam jest, który Pana strąci/ Z wysoka, jako zepsuty latawiec,/ Jam jest, któremu msze się także mruczą/ W każdem pochlebstwie sobie, każdym swarze,/ W teatrze pychy własnej, w pychy farze.../ Jam jest, któremu nieraz dzieci uczą/ Na księży, wdzięczyć nakazując twarze,/ Stygmatyzować fałszem, bledzić, krasić,/ Któremu palić świece nie nowina/ I nie nowina zapalone gasić,/ Któremu poszczą nieraz, ba, i biczem/ Tną się, by o tem wszystkiem trąbić niczem!/ Któremu stroją się w ornaty złote,/ Krok udawając, co nie z tego świata,/ Albo i w chłopską, dziurawą kapotę,/ Albo i w mądry biret i w stygmata.../ Jam jest on wszech-fałsz zewnętrznego świata!« Ten, ów, widzicie, mąci, mąci tyle,/ Że gdy do walki wyjdzie z nim gladiator,/ To nieraz bracia, co wątpią o sile,/ Wpierw mu jak Jowisz murem staną StatorStator --- jeden z przydomków rzymskiego boga Jowisza, znaczenie: stojący nieruchomo, zatrzymujący chwiejące się szeregi rzymskie.,/ Albo rozszarpią i uczczą w mogile! Ileż to razy za piękne on stawiłstawić --- tu: podstawić, zamienić./ Potworne? Peruk piętrowaniem bawił,/ Bo mu do rogów były podobniejsze,/ Lub nadętością szat, bo tym próżniejsze!/ Albo wspinaniem się na korki twarde,/ Jak kopyt róg, lub musem na postawy harde/ I rozrzucenia bohaterskie włosa,/ Zmrużenia powiek w górę podrzucenia nosa,/ Schylenia powiek na kształt dojrzałego kłosa!/ To on, mąciciel, który mszy tych i kantykówkantyk --- w kościele katolickim pieśń o podniosłym tekście, podobna do psalmu./ Z daleka słucha póty, póty, tuman czyniąc,/ Aż mają uszy, a nie słyszą krzykówAż mają uszy, a nie słyszą krzyków --- nawiązanie do przypowieści o siewcy z ewangelii św. Mateusza: ,,Kto ma uszy, niechaj słucha" (Mt 13, 9).,/ Aż Boga przedać idą gdzie za pieniądz/ I przepijają szaty Jezusowe...I przepijają szaty Jezusowe --- wg ewangelii św. Łukasza i św. Jana po ukrzyżowaniu Jezusa żołnierze podzielili między siebie jego szaty, rzucając losy./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Aż złe i dobre miną, wezmą nowe!» Epilog I Słowo, CzynSłowo jest czynu testamentem; czego się nie może czynem dopiąć, to się w słowie testuje, przekazuje; takie tylko słowa są potrzebne i takie tylko zmartwychwstają czynem, wszelkie inne są mniej lub więcej uczoną frazeologią albo mechaniczną koniecznością, jeżeli nie rzeczą samej sztuki. II Sztuka, Naród, ArtystaKażdy naród przychodzi inną drogą do uczestnictwa w sztuce; ile razy przychodzi tąż samą, co i drugie, to nie on do sztuki, ale sztuka doń przychodzi, i jest rośliną egzotyczną, i nie ma tam miejsca na artystów... Tak jest gdzieniegdzie do dziś. III Owóż, tak przychodzili: Naród, Historia, Sztuka, TwórczośćIndianinIndianin --- tu: mieszkaniec Indii, Hindus. cierpliwy przez pojęcie grzechu i pokuty, pracę dla pracy. Egipcjanin przez religijną Nilu inżynierię. FenicjaninFenicjanie --- lud zamieszkujący w starożytności tereny dzisiejszego Libanu oraz zachodniej Syrii i północnego Izraela. Fenicjanie założyli w basenie Morza Śródziemnego liczne kolonie, rozwijali też handel. przez pojęcia życia, jako używania, handel, przemysł, konstrukcję okrętów. Stąd na kolonie starożytne. HebrajczykHebrajczycy --- starożytne plemię semickie, przodkowie współczesnych Żydów. przez lirykę i chwałę Pana, oczekiwanie, zawieszenie. (Na krzyżu!). PersPersowie --- lud pochodzenia indoeuropejskiego, który stworzył w I tysiącleciu p.n.e. imperium na Bliskim Wschodzie. Przodkowie dzisiejszych mieszkańców Iranu. przez pojęcie światła, skąd kolory tkanin perskich sławne. BabilończykBabilończycy --- mieszkańcy starożytnego państwa Babilon na Bliskim Wschodzie. Do współczesnych czasów dochowały monumentalnych babilońskich budowli. przez pojęcie mocy i panowania (pion i cegła). Grek przez półboską tj. bohaterską heroiczność. Rzymianin przez pojęcie ogromu i ogarnięcia (koloseumKoloseum --- amfiteatr w Rzymie, wzniesiony w latach 70--80 n.e.). Chrystianizm przez przecięcie linii ziemskiej horyzontalnej i linii nadziemskiej prostopadłej, z nieba padłej, czyli przez znalezienie środka +, to jest, przez tajemnicę krzyża (środek po polsku znaczy zarazem sposób). NiderlandczykNiderlandczyk (daw.) --- mieszkaniec Niderlandów, Holender. praktyczny przez chemię, to jest, przez wynalezienie olejnego malowania (Van EyckVan Eyck, Jan (ok. 1390--1441) --- malarz niderlandzki. Jako jeden z pierwszych zaczął stosować technikę olejną. Malarzem był również jego brat Hubert van Eyck.), stąd na Niemcy i narody północne. Włoch przez natchnienia św. Franciszka z Asyżuśw. Franciszek z Asyżu (1181 a. 1182--1226) --- włoski święty, założyciel zakonu franciszkańskiego. Kojarzony z łagodnością, radością, ubóstwem. i przez plastyczną muzę DantegoDante Alighieri (1265--1321) --- jeden z najwybitniejszych poetów włoskich, autor Boskiej komedii., wokoło których cała się sztuka włoska koncentruje(...) wokoło których cała się sztuka włoska koncentruje --- Wyśmiewane, ludowe kantyczki częstochowskie ważną rolę w sztuce narodowej odegrają --- zwracam na nie uwagę.... IV Francuz przez pojęcie polorupolor --- kultura towarzyska, dobre maniery, wytworność. i zewnętrznej cywilizacji kształtowanie stopniowe, moda: po łacinie modus, tryb. W Polsce od grobu Fryderyka Chopina rozwinie się sztuka, jako powojupowój --- rodzaj roślin o wijącej się lub płożącej łodydze, wydłużonych liściach i lejkowatych kwiatach (białych lub różowych). wieniec, przez pojęcia nieco sumienniejsze o formie życia, to jest, o kierunku pięknego i o treści życia, to jest, o kierunku dobra i prawdy. Wtedy artyzm się złoży w całość narodowej sztukiWtedy artyzm się złoży w całość narodowej sztuki --- Długo, długo myślałem i szukałem, gdzie jest przystań dla sztuki polskiej, tego dziecka natchnień, a matki prac, tego momentu wytchnień. Przekonałem się, że uczucie harmonii między treścią a formą życia będzie u nas posadą sztuki. Przekonałem się, że sztuka, wyłącznie harmonią treści i formy zatrudniona, inaczej rozwijać się nie może, i, że gdzie tego nie ma, tam z badań nad klasycyzmem (to jest, formą) i nad romantyzmem (to jest, treścią), przychodzi do oczyszczenia wpierw bagnetem formy całospołecznej, bo najwyższa sztuka jest heroizm!.. V Lud, Sztuka, NaródPodnoszenie ludowych natchnień do potęgi przenikającej i ogarniającej ludzkość całą, podnoszenie ludowego do ludzkości nie przez stosowania zewnętrzne i koncesje formalne, ale przez wewnętrzny rozwój dojrzałości, oto jest, co wysłuchać daje się z muzy Fryderyka jako zaśpiewzaśpiew --- początek melodii lub śpiewu. na sztukę narodową. Myśli, które jeszcze nie nadleciały na widnokrąg, szumią z dala skrzydłami niby arfy eolskiearfa eolska --- dziś: harfa eolska, rodzaj harfy.... i w tym to wieszczbawieszczba (daw.) --- proroctwo, wróżba. jest muzyki. Kiedy już je okiem objąć można, malarz tęczą lecące zachwyca na płótno lub mur gmachu. A skoro już lekkimi skrzydłyskrzydły --- dziś popr. forma N. lm: skrzydłami. swymi poczynają osiadać na frontonachfronton --- w architekturze niski, trójkątny element zwieńczający budowlę, umieszczany również nad drzwiami i oknami. świątyń i zmarmurzać, jak postacie do snu się kładące, wtedy rzeźbiarz miejsce im otwiera w cichym łonie głazu ciosanego. Tam śpią na pokolenia i nieraz na nowo w pieśń wstępują przez ruinę, pejzaż lub legendę, przez natchnienie poety! Tak to zapracowywazapracowywa --- dziś: zapracowuje. się na sztukę w labiryncie tych sił postaciowania, które wyobraźni imię noszą. Naród, Artysta, Sztuka, WyobraźniaNarodowy artysta organizuje wyobraźnię, jak na przykład polityk narodowy organizuje siły stanu. VI Naród, Praca, Historia, LudKapitał albo posag narodowy nie tylko jest w geodetycznymgeodetyczny --- tu: geologiczny. usposobieniu kraju (ziemi), nie tylko w klimakterycznychklimakteryczny --- tu: klimatyczny. jej warunkach, nie tylko w sile ramion i krwi rasy, ale i w potędze obrobienia i użycia onych materiałów. Natura wyobraźni, to jest, siły postaciowania, w obowiązującej jest harmonii względem otaczającego materiału. Zdawałoby się, iż człowiek, z ziemi żywotności zasób wyciągając, obowiązanym jest ją podnieść i uświęcić godnością idealizacji twórczej. Narody, które przepomniałyprzepomnieć --- zapomnieć. onego to ziemi podnoszenia, nie postawiwszy sztuki swojej, a tym samym nie wywiązawszy z niej łańcucha rzemiosł i rękodzieł, albo byt realny utraciły, albo praca u nich, z pracą ducha żadnego nie mając połączenia, jest tylko konieczną fatalnością i pokutą pewnej warstwy ludu, który, drogą ręcznej pracy zdobywając nawet wewnętrzne ukształcenieukształcenie --- ukształtowanie., coraz myśli naturą musi się odsuwać od tej drugiej, duchowo tylko pracującej, wyższej warstwy narodu. Bo inna jest treść myśli, pracy ręcznej drogą otrzymana, inna samym myśleniem. Kończy się więc na tym, że odstrzelonaodstrzelona --- odłączona, odseparowana. myśl od związku stopniowego z pracami, w chwilach trudnych powraca do onej to ludowej inteligencji i rozumu chłopskiego, albo motywów ludowych, albo przysłów, albo legend i pieśni i tradycji technicznych nawet szuka. Często już jest za późno! Wtedy kość pacierzowakość pacierzowa (daw.) --- kręgosłup. z mleczem mlecz (daw.) --- rdzeń kręgowy.swoim, połączającym całość pracy w narodzie, się rozpada na wspomnienia przeszłości i utęsknienia do przyszłości! Pomiędzy przeszłością a przyszłością otwiera się próżnia rozpaczliwa. W tej próżni zrodzone pokolenie, między przeszłością a przyszłością, niezłączonymi niczym, czymże w rzeczywistości ma pozostać? Aniołem, co przelata, upiorem, co przewiewa, zniewieściałem niczym, męczennikiem, HamletemHamlet --- dramat Williama Szekspira (1564--1616) oraz imię jego głównego bohatera. Hamlet jest tu uosobieniem rozterek wewnętrznych i zaniechań.. VII ŻydWeźcie z Żydów naukę, o rodacy, z Żydów, którzy to w dumę wam podobną przez nadziewania się przyszłością i wyglądania zaszli. Jak to oni, co, wszelkim wcielaniem i postaciowaniem pogardziwszy, nie rozwinęli sztuki swojej, lubo w słodkim klimacie, jak to oni, mówię, w każdej próbie obiecywali sobie stawić Panu świątynię i drzwi gmachu przyoblekać w rzezaniarzezania --- rzeźby, płaskorzeźby. i świeczniki laćlać --- odlewać. złote i miedziane. Praca, Lud, Chłop, Naród, Słowo, Zbawienie, Żyd, PolakBo powiadam wam, że kmiecie my wszyscy tu jesteśmy i od uczestnictwa w związku pracy nikomu wywinąć się nie wolno pod karami wielkimi, które stąd na społeczeństwo upadają. A kara jest pierwsza i najgłówniejsza za to, że się słowo rozłamie narodowe na słowo ludowe i zewnętrzne ono słowo uczone. I jak Zbawicielski głos zawoła, to już go nie poznacie, to powiecie: «Miałżeby przyjść zowąd? A wszakże go zinąd wyglądamy...» Tak u Żydów się stało. (Cierpienie, Chrystus, Historia, Naród, PrawdaCała tajemnica postępu ludzkości zależy nazależy na --- dziś: polega na, zależy od. tym, aby coraz więcej stanowczo, przez wcielanie dobra i rozjaśnianie prawd, broń największa, jedyna, ostateczna, to jest, męczeństwo uniepotrzebniało się na ziemi. Aby nie było, albo coraz mniej było tego, co Chrystus Pan w smutku człowieczeństwa swojego orzekł: «Nie jest prorok beze czci, tylko w ojczyźnie swojej i w domu rodziców swoich»«Nie jest prorok beze czci, tylko w ojczyźnie swojej i w domu rodziców swoich» --- słowa Jezusa przytoczone w różnym brzmieniu w ewangeliach: Mt 13,57; Mk 6,4; J 4,44.. Postęp prawdziwy dąży owszem do tego, aby prorok, to jest, sumienny mąż, głos prawdy, uczczony albo raczej zrealizowany był w ojczyźnie swojej i w domu rodziców swoich. Trzeba bardzo czystego powietrza prawdy, ażeby skutek ten nastąpił, i trzeba urobienia wytwornego powściągliwości, aby miejsce dla głoszącego prawdę się znalazło. Na każącego Skargę o tym stanie Polski, w jakim ją dziś widzimy, butna szlachta polska porywała się, nie wierzono, aby naród wielki rozproszony po świecie chleba żebrał. Powietrze prawdy może się do tyla zanieczyścić, iż nic się wznioślejszego nie rozwinie w narodzie aż przez sokratejskie zwycięstwosokratejskie zwycięstwo --- zwycięstwo osiągnięte własnym męczeństwem. Starożytny grecki filozof Sokrates z powodu głoszonych poglądów został skazany na karę śmierci, zrealizowaną poprzez wypicie trucizny. nad narodem własnym. Takich zwycięstw stopniowe umorzenie, przez wcielanie dobra i rozjaśnianie prawd, przyprowadzić winno do uniepotrzebnienia męczeństw, to jest POSTĘP). Praca, SztukaKońcem końców praca z grzechu jest i tylko ją miłość odkupuje (co tu w myśli o sztuce jako uldze pracy wspomnieliśmy, a zaś uldze dlatego, że, nawet materialniej rzeczy biorąc, toć wynalazki, które człowieka wyręczają, także satelitami sztuk są, a przynajmniej źródła wynalazków bez wszelkiej wątpliwości). Żyd, Handel, SztukaŻydzi przeto, do których znów powrócę, postawili jeden tylko pomnik, a i tego wartości nie pojęli, postawili fatalnie, bo to jest on Krzyż Pański. I dziś oto cóż czynią? Przemysł, to dziecię sztuki, całym ich widzicie zatrudnieniem! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VIII Naród, Praca, Słowo, LudŻadne się społeczeństwo nie ostoi i żaden naród nie utrzyma jak przez pracy harmonię tradycyjną powiązane z sobą słowo ludu i słowo społeczeństwa w dwie się strony rozprzęgną. Od lat kilku słyszanoOd lat kilku słyszano (...) --- Od 1843, o ile sobie przypominam. że świadczyłem tej prawdzie; wielu, to czytając, wspomni sobie albo słowa moje, albo listy, albo rękopisma, albo i rozrzucone nawet druki. Piszę to dziś dorywczo, aby ślad pozostawić, alebym wam rozwinął przez całą ogromność historyczną, ile to się wagi przywiązuje do rzeczy, którą dziś nawiasem w szkicu tutaj określam, bo nie mogę zbyt na zdrowie moje liczyć, piszę więc, jakbym mówił. IX SłowoRóżnica pomiędzy słowem ludu a słowem pisanym i uczonym jest ta, że lud myśli postaciami. A umiejętnikumiejętnik --- inteligent, człowiek wykształcony. postacie do myśli swych dorabia. Naród, Sztuka, Prawda, ZmartwychwstanieŻe więc tylko przez harmonię tradycyjną pracy narodu ten dialog, ta rozmowa myśli ludowej z myślą społeczeństwa odbywa się. Rozmowy tej ujęcie w harmonię sztuki, rękodzieł, rzemiosł i rolnictwa stanowi zdrowie narodowe, stanowi przytomność i obecność, byt. X Naród, tracąc przytomność, traci obecność, nie jest, nie istnieje. Głos prawdy, ludzie prawdą żyjący i dla prawdy mogą znowu powołać go do życia. XI Lud ręczną pracą zdobywa wiedzę i dlatego nie potrzebuję już tłumaczyć, czemu on myśli postaciami. Jużcić on tylko ciągle postaciuje, pracą plastyczną myśląc. Wykazałem więc, jaka jest różnica myślenia ludowego i przyczyna różnicy. XII Kto ma teraz trochę zastanowienia, ten zrozumie, jaką pełnią powinność piętrzące się arkady tego sztuk wodociągu, połączającego łańcuch pracy, bo ducha pracy (to jest, ono myślenie ludowe i naturę mu przyrodzoną) z myśleniem ludzkości w społeczeństwie, które czyni powinność połączania narodów z narodami, ale połączania, nie naśladowania i małpowania, bo wtedy ludowa myśl odstąpi, jako nieczyniących powinności, kiedy ona swą pełni. XIII NaródNaród bowiem składa się z tej sfery dolnej, która go różni od drugich. I z tej górnej, co łączy go z drugimi. Ale łączy go, a nie siebie. Te zaś dwie całości w dialogu onej myśli ludowej ze społeczną nieustannym przestają, jako wyżej się rzekło. Taka to jest architektura onej kopuły niewidzialnej, w której siedzi skrzydlaty duch narodu i psalmów wstęgi prześpiewuje. XIV Nie liczenia na trafy, na wypadki, ale na postępki, w trzeźwości prawdziwych proroków, to jest prawdą dla prawdy i z wyznawaniem jednego ojców Boga walczących. Kto powiada, że jest materializmem podnosić materię narodową, ten od onej nieuniknionej pokuty syna Adamowego odciąga. Odkupywać ciężar pracy miłością twórczą, to jest raczej do czynienia stojącemu w prawdzie obowiązku, mnożyć chleby cudem patriotyzmu dodatniego, twórczego, cudem, mówię, miłości tego obowiązku, który to ojczyzną albo narodem nazywamy. A zaś przede wszystkim z myśleniem ludowym w pracowitej harmonii się kojarzyć, czego główne pojęcia są powyżej. Oczyszczać głos opinii tak, iżby przeczysto się dał słyszeć, trąbę jakby sprawując ku wysłuchiwaniu wołań Pana. Uwagi te jako nierozdzielne z powodzeniem sztuki w Polsce kreślę. XV Sztuka, Polak, PracaTylko sztuce, pojętej w całej swojej prawdzie i powadze, Polak dzisiaj poświęcić może życie. Wieleż to talentów już zmarniało przez nierozświecenie tego poważnego stanowiska, jakie sztuka ma zająć? Zwłaszcza, iż sztuka poświęcenia zupełnego wymaga i jest jednym z zakonówzakon --- prawo. pracy ludów i pracy ludzkości. XVI Kto odwodzi od rozwinięcia sztuk, rzemiosł i rękodzieł w narodowym kierunku, ten odwodzi naród od nieuniknionej tu pokuty, w dumę go wprowadza, w próżność. Niepełniący pokuty sumienia czystego mieć nie mogą; objaśniam to, co w pieśni społecznej zawołałem: «Nie ma mienia bez sumienia!» Objaśniam to i w porozrzucanych fragmentach pism moich; od ich początku aż do dziś czytelnik objaśnienia najróżnostronniejsze znaleźć może. XVII Naród, Praca, PieniądzKto powiada: Anglik na to, by brzytwy robił, a Włoch, aby malował, itd., a my za pieniądze kupim wszystko, w błędzie jest, nie zna rzeczy, bo pieniędzy nie będzie, jak się pracy u siebie do godności czynnego myślenia uświęconej modlitwą sztuki nie podniesie. Bo to nie jest tak, jak ci panowie myślą: u Anglika ono robienie brzytwy, a u Włocha ono malowanie, a u Polaka sianie zboża, to tylko punktapunkta --- dziś forma M. lm: punkty. wyjścia pracy, nie zaś cała ich praca. Każdy musi odrabiać ową pańszczyznę Adamową. XVIII SztukaRozdzielenie ekspozycji publicznych na ekspozycje czyli wystawy sztuk pięknych i rzemiosł albo przemysłu jest najdoskonalszym dowodem, o ile sztuka dziś swej powinności nie wypełnia. Wystawa powinna być, przeciwnie, tak urządzona, ażeby od statuy pięknej do urny grobowej, do talerza, do szklanki pięknej, do kosza, uplecionego pięknie, cała cyrkulacjacyrkulacja --- obieg. idei piękna w czasie danym uwidomioną była. Żeby od gobelinu, przedstawiającego rafaelowskiRafael (1483--1520) --- włoski malarz, rysownik, architekt, jeden z najważniejszych twórców późnego renesansu. pędzel jedwabną tkaniną, do najprostszego płócienka cała gama idei pięknego rozlewająca się w pracy uwidomionąuwidomiony --- dziś: uwidoczniony. była; wtedy wystawy będą użytecznie i sprawiedliwie na uszanowanie i ocenienie pracy wpływać. Dziś jest to rozdział duszy z ciałem, czyli śmierć! XIX Czytelniku, obywatelu dziewiętnastego wieku, mamże ci tłumaczyć skąpstwo słowa i niekwiecistość stylu? Czytelniku, Polaku, mamże ci tłumaczyć, czemu tu o rzeczach narodowych w tej estetycznej pracy mówię? Czytelniku, artysto, wiedz, żem znał i grzebał, i opłakiwał wielu z naszych utalentowanych wielce i porozbłąkiwanych po wszech drogach artystów... (...) porozbłąkiwanych po wszech drogach artystów --- Że tu wspomnę Tadeusza Brodowskiego, jaka olbrzymia szkoda! [Brodowski, Tadeusz (1821--1849) malarz pol., twórca scen rodzajowych i batalistycznych, zmarł w Paryżu; Red. WL]. Czym mogę, służę: słowem i urabianiem publiczności a podnoszeniem twórczego ducha postaciującej siły naszej. Onego czasu GórnickiGórnicki, Łukasz (1527--1603) --- polski humanista renesansowy, poeta, pisarz polityczny. Autor Dworzanina polskiego (1566), rozprawy opartej na włoskim oryginale, opisującej ideał dworzanina. pisał w Dworzaninie: ,,Wspomnę też tu i to, żem Dworzaninowi (szlachcicowi) malowania nie znaczył, bo mi się to widzi niepotrzebne, a też naszym Polakom, którzy delicatum palatumdelicatum palatum (łac.) --- delikatne podniebienie. niedawno mieć poczęli, nie szłoby to w smak..." etc. Czy mamy się w wieku XIX na tej estetyce Górnickiego, jak na całej zdobyczy w polskiem sztuki pojęciu, oprzeć? XX Książka, PrawdaNie książek, ale prawd --- to mi przewodniczyć zwykło w piśmie. Sądzę, że nie nadużyłem materii w tej książeczce i, żeć się zdać może, czytelniku, ile uduchowniona myślą jest. Nie jest to, co winienem z podróży moich po cmentarzach sztuk przynieść, wszakże z czasem opóźniać się nie godzi, niechaj i to służy na początek: Nie z krzyżem Zbawiciela za sobą, ale z krzyżem swoim za Zbawicielem idąc, uważałem za powinność dać głos myślom w piśmie tym objętym i dlatego zmiłuj się, czytelniku, za to, co się broszurą dziś nazywa, testamentu sumiennej myśli nie bierz. Owszem, dobre odczytuj i kończ w sobie, a błogosławiony, kto się nie zgorszy ze mnie!