Norwid, Cyprian Kamil Pierścień Wielkiej Damy Sekuła, Aleksandra Kowalska, Dorota Kurzep, Aleksandra Trzeciak, Weronika Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pierscien-wielkiej-damy http://polona.pl/item/109702/4/ Cyprian Kamil Norwid, Pierścień wielkiej damy, Skł. gł. w księgarni J. Mortkowicza, Warszawa 1933 Domena publiczna - Cyprian Kamil Norwid zm. 1883 1954 xml text text 2009-09-28 polhttp://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5543.jpg Ring on a Necklace, Adam Lehman@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5543 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/pierscien-wielkiej-damy.pdf ISBN-978-83-288-0586-6 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pierscien-wielkiej-damy.html ISBN-978-83-288-1580-3 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/pierscien-wielkiej-damy.txt ISBN-978-83-288-2535-2 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/pierscien-wielkiej-damy.epub ISBN-978-83-288-3582-5 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/pierscien-wielkiej-damy.mobi ISBN-978-83-288-4668-5 ISBN application/x-mobipocket-ebook 3MN DD.WL-R Cyprian Kamil Norwid to polski poeta, prozaik, dramatopisarz, eseista, grafik, rzeźbiarz, malarz i filozof. Uznawany jest za ostatniego z czterech najważniejszych polskich poetów romantycznych. Pisał mi. in. poematy, liryki, prozę, nowele czy dramaty. Pierścień wielkiej damy to utwór wydany w 1872, zwany jest białą tragedią. Jest to gatunek stworzony przez Norwida, na potrzeby tego utworu, który łączy ze sobą komedię i tragedię. Nie występują w nim krwawe sceny, są aluzje i niedopowiedzenia. Jest to historia kradzieży pierścienia bogatej Hrabinie Harrys. O kradzież zostaje posądzony jej daleki, ubogi krewny, Mak-Yks, który jest w niej potajemnie zakochany. Pierścień odnajduje się ale kto go wziął? Dalsze losy bohaterów są zaskakujące. Cyprian Norwid Pierścień Wielkiej DamyPierścień Wielkiej Damy --- w rękopisie i w niektórych wydaniach pojawia się tytuł rozszerzony: Pierścień Wielkiej Damy czyli ex machina Durejko. Tragedia w trzech aktach WSTĘP Wstępy niektóre nastręczają mnie bezumyślną pamięć pewnego zdarzenia następującej osnowy: SztukaZwierzętaW miasteczku niejakiem jeden księgarz, wywieszając ryciny Grandville'aGrandville --- pseudonim francuskiego rysownika Jeana Ignace'a Isidore'a Gérarda (1803--1847). do bajek Lafontaine'a, uwyraźnił takowe podpisami arcyczytelnemi --- głosząc: lew znaczy potęgę --- zając obawę --- kuropatwa prostotę --- lis chytrość --- żaba zarozumiałość, a małpa??... --- i tu pozostawał próżny papier... Zapytałem obywatela, nie już dlaczego on nie domieścił, iż małpa znaczy małpę --- ale ku czemu odjął interes apologom uczytelniając oneż?... Obyczaje, MieszczaninŚwiatły ten człowiek odpowiedział mnie, że jątrzność mieszczańska jest tak podejrzliwą, iż w Lafontaine'a bajkach, o lwie, ośle, papudze lub żabie mówiących, domniemywa się obywateli miasteczka, i żon ich, i oblubienic ich, i synów ich. --- Jakkolwiek przeto wydawałoby się niewczesnem objaśniać typy, uprzedzę wszelako, na wzór pomienionego wyżej, iż mój MAK-YKS nie jest bynajmniej urągowiskiem dla Irlandii lub Szkocji --- że HRABINA nie osławia hrabin --- że DUREJKO bynajmniej na celu nie ma Litwy, ani jakąkolwiek wyrażać mógłby prowincję, będąc sam ex-machina DurejkiemDurejkiem --- dziś popr. forma N. lp: Durejką.! --- słowem, iż szło mnie o rzecz niesłychanie od wszelkiego osobistego poglądu oddaloną. KrewŻyczyłem sobie ja w tej pracy spróbować uzupełnienia nowego tragedii rodzaju --- chciałem, ażeby tragiczność, nie dochodząc do zgonów i do wylania krwiekrwie --- dziś popr. forma D. lp: krwi., dawała, że tak nazwę, Tragedię-Białą. SłowoMniemam, iż podobnież i co do wzmianek Chowanny albo Ojczyźniaka TrentowskiegoTrentowski, Bronisław (1808--1869) --- filozof, twórca m.in. prac Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej... i Wizerunek duszy moralnej przez Ojczyźniaka, autor terminu ,,cybernetyka"., i nie mniej co do poezji Mickiewicza, należy nie być osobistym w przyjmowaniu wrażeń scenicznych. Utwory, które są lub stawiają się na ostatecznych wyżynach popularności, należą przez to samo do krainy przysłów i stają się formami mówienia. Przymiotnikiem jest wyraz włoski dantesco, co znaczy: zawile, ciemno, po Dantejsku!... tak dalece (nie szukając już u Arystofana przykładów) wolno jest arcypopularnych sławności używać w mówieniu bez narażenia się na ostraszenie tych ciosów, które jeżeli sobie zadają aktorowieaktorowie --- dziś popr. forma M. lm: aktorzy., to na tępo względem publicznego bezpieczeństwa. TeatrDołączyć nareszcie i to powinienem, co, pod spółczesnyspółczesny --- dziś popr.: współczesny. okres sztuki, upatruję jako obowiązujące dla postępu zadanie. Wypowiadam przeto, iż zda mi się, że idzie dziś o dzieła dramatyczne, które by nie mniejszy dla osobnego czytania i dla gry scenicznej przedstawiały interes. SztukaDziś nie dość jest ubawić na chwilę niemających co począć z wieczorem jednym gości, ani też i tak nazwane fantastyczno-filozoficzne pisać dramata częstotliwie raczej niedokończone, niźli głębokie. Wyrażam to z przyczyny, że gdybym określić nie umiał, czego chce sztuka? nie okazałbym sam szerszej kompetencji oprócz tej, co w lożach i krzesłach teatru skupia się. Co do moralnego zadania, mniemam, iż strona święta, budująca, religijna starożytnej Tragedii nie ustała wcale, ani może ustać; ale, że gdzie indziej pośród utworów dramatycznych główne obrała miejsce swoje. Myślę, że ten rodzaj, na nazwanie którego nie mamy polskiego wyrazu (bo rzeczy jeszcze nie ma), to jest: «la haute-comédie», głównie otwiera pole do budującego działania wobec Chrześciańskiego społeczeństwa. Tak przynajmniej zdaje się, że być winno, skoro ma to być periodem obejrzenia-się-społeczności całej i z jej najsłuszniejszej wyżyny na samą siebie. Całej!... mówię, społeczności: bo tu, nie jak w komediach buffo (które po mistrzowsku kreślone są przez hr. Fredrę) warstwa jedna społeczna, przyglądając się drugiej postrzega onę w jej śmiesznościach, lecz cywilizacyjna-całość-społeczna, jakoby ogólnego sumienia zwrotem, pogląda na się. KrewArcytrudna to jest robota z tej przyczyny, iż same nagie, wielkie Serio zastępuje tu te wrażliwe momenta, które Tragedia ma możność krwią ubroczyć wyraźną i czerwoną. Za takowem nastrojeniem idzie, że i wszystkie cieniowania niesłychanie być muszą subtelne. Język zaś wykwintnego dialogu potocznego wcale tak obrobionym nie jest, jak to się w codziennem obcowaniu wydawać może! Jeżeli nawet ten dramatyczny rodzaj komediami-wysokiemi zowią, to jedynie dlatego, dlaczego Dante zwie komedią swój utwór, czyli z przyczyny nie groźnego ale wesołego rzeczy zamknięcia, a które jeszcze tem subtelniejszego dramatycznego cieniowania w ciągu sprawy wymaga. Jakoż, dopiero u pracy takiej natrafia się na niewystarczalność interpunkcji, lubo używam w tekście podkreślania wzmacnianych lub szczególnie zalecających się artyście dramatycznemu wyrazów i zwrotów mowy. Tu następnie idzie wzmiankowanie i tego, że wygłaszanie mowy, dla niejakiego braku życia społecznego, jest nieumiejętnem. Z wyjątkiem, przyzwoitością określonym, rzec można, iż nie umieją czytać głośno. Zaradzić tak żmudnemu brakowi nie jest trudno. Wystarczy dać parę głównych i stanowczych zaleceń: jako to --- --- Poezja, SłowoWygłaszanie rymu zależy od umiejętności czytania krementówkrement (z łac. crementum: przyrost, narastanie) --- prawdopodobnie chodzi o akcent wyrazowy.. Kto krementu czytać nie umie, nie wygłasza piękności wiersza. Wiersz bez-rymowy wymaga poprawniejszego czytania dlatego, że i w pisaniu musi być od wiązanego poprawniejszym. A to z tej przyczyny, iż można by powiedzieć: że bez-rymowy wiersz rytmuje się na całą swą długość, nie zaś w końcowem jednem zebrzmieniu wyrazów! Do szeregu tych to trudności technicznych policzyć godzi się, że jakoby zupełnie o tem przepomnianoprzepomnieć --- dziś: zapomnieć., iż w dnie stanowczej próby wszyscy Dramaturgowie znamienici, przytomnymi bywając onemu, że tak się wyrażę: przymierzeniu nowo uzupełnionej sukni, nie pozostawiali przechodzących dzieł na scenę bez tych a owych, niewielkich, ostatecznych zlepszeń --- i że częstotliwie coś o mało zdłużyć lub niewiele uskąpić, coś wypadało domocnić lub ulżyć. Ostatecznej tej, dla autora, a dla aktorów pierwszej, pracy świadomi są wszędzie, gdzie, że tak znowu wyrażę się: nie chodziło się arcydługo w szatach pierwej dla kogo innego utrafionych!... Trudnościom powyżej nadmienionym jeden utwór i jednejedne --- dziś popr. forma M. lp r.n.: jedno. nie poradzi pióro, ale utwór jeden i pióro pojedyncze otworzyć, i wskazać, i uprzykładnić kierunek nie tylko że mogą, lecz powinny. Aliści i to jeszcze łatwiej się sprawuje we społecznościach, w których, do ważenia i używania prawdy nawyknąwszy, rozeznawać na pierwszy oka rzut umieją kapitalną różnicę, jaka trwa pomiędzy naśladownictwem a zbudowaniem. Drugie, będąc obowiązującem i w ład-postępu wchodzącem, jest przeto początkującemu pożądanem i pomocnem, gdy pierwsze, to jest, naśladownictwo, przeciwnem będąc samej nawet ducha-naturze, przeciąża zarazem naśladowanego i naśladującego w konieczny wprowadza obłęd. Zaś dostrzegać daje się, że im mniej jakie społeczeństwo jest żywe, tem niejaśniejsze ma ono pojęcie o różnicy pomiędzy zbudowaniem się i naśladowaniem! A uszczerbek z tego wielki bywa... Bowiem, skoro nie umieją się budować, tedy muszą co niejaki period fenomenalnej pożądać indywidualności i, od onej jeszcze wszystkiego i wszelakiego początkowania wymagając, a z żadnego statecznej korzyści nie odnosząc... aż nareszcie i same onesame one --- dziś popr. B. lm r.n.: samo to. źródło niweczą. --- Kobieta, SztukaPiękną na koniec, dla Dramaturga, trudnością u nas Polaków jest to, co zarazem przedstawuje się jako głębokie dla psychologii społecznej pytanie --- --- to jest, że artyzm polski nie potrafił dotąd uznać kobiet!... Profile owe duże, i jakoby stadia idealne, które (że pominę starożytnych) przedstawują w niewiastach: Dante, Kalderon, Shakespeare, Byron... z wyjątkiem (dla przyzwoitości zastrzeżonym), nie istnieją wcale w pięknej literaturze polskiej. Nie ma tam, mówię, kobiet istotnych i całych: Wanda, co «nie-chciała Niemca», nie wiemy, czego chciała?? --- jest ona o jednej, acz pięknej, nodze. Telimena (może najzupełniejsza jako utwór artystyczny!) nie jest dość transcedentalną... Zosia dopiero panną z pensji, a prześliczna Maria Malczewskiego rozwinąć się w zupełną postać nie miała czasu, będąc wrychle poduszkami zaduszoną czyli w trzęsawisku pogrążoną. Smętnych takich trudności nieco, we wstępie do mojej Białej-Tragedii, skreślić za słuszne uważałem, dla tej przyczyny, iż, jakkolwiekbądź szeroko zasiadłą być może kompetencja, nie należy jej pogardzać temi po szczególe uwagami, które się spotyka, gdy się robi. --- 1872 r. Sługa rzetelny C. N. OSOBY: Hrabina Maria Harrys (wdowa) Mak-Yks, daleki krewny jej męża Magdalena Tomir, poufna Hrabiny Graf Szeliga Sędzia Klemens Durejko Klementyna, żona sędziego [Sędzina] Salome, odźwierna Majster ogni-sztucznych [Sztukmistrz] Komisarz-policji [Urzędnik] straż stary-sługa nowy-sługa służąca panienki z pensji goście Rzecz dzieje się w dziewiętnastym wieku w Willi-Harrys i jej pobliżu. AKT I POD-DASZE --- wnętrze, założone księgami --- okna dają naokna dają na --- dziś popr.: okna wychodzą na. zieloność, ale nieco są przysłonięte --- ranek. Scena pierwsza MAK-YKS przerywając czytanie: Oto pierwszy promień, z tych, co rażą... Posuwa zasłonę w oknie. Jakby jedne były nam znajome,/ Drugie obce --- i te szły w szyby,/ Jak ktoś obcy lub obcych zwiastujący... Zatrzymując się u okna, porzuca nieco chleba. PtakCi --- swoi --- z owąd... powietrzni bracia,/ Którym ostatnia chleba starczy kruszyna,/ I jeszcze są za nią szczebiotliwi.../ Wracający i nadlatujący.../ --- nie wzięli mnie nigdy więcej czasu,/ Ani życia więcej, niż ile dałem! Wracając do czytania: --- Ptaszek taki odlataodlata (3 os. lp cz.ter.) --- dziś popr.: odlatuje. z kruszyną chleba/ I nie pozostawia chwili bólu ---/ Godziny wstrętu --- dnia cierpienia/ Roku niewiary w społeczeństwo!/ --- ŁzyPrzybył i odszedł w lazur oka/ Niebieskiego --- --- jak mimowiedna łza/ Ludzi dobrych.../ --- podobnie płaczącą/ Raz, dostrzegłem JĄ... PRZYCZYNY NIE WIEM. Scena druga SALOME oględnie wchodząc: --- O godzinie niezwykłej, tak rano/ Wchodzę, ażeby Pana uprzedzić,/ Że właściciel, Sędzia Durejko,/ Cały dziś dom osobiście zwiedza./ Stąd dawno jesteśmy już na nogach,/ Nieco się lękając o nas samych,/ W jakimkolwiek wszystko jest porządku. Starannie i czule: --- Wiem, że Pan z nim teraz ma rachunek/ nieco opóźniony... ale... cóż stąd!/ Hrabina HARRYS, pokrewna pańska/ (Istny anioł!), czyliż nie jest główną/ Całego tu placu właścicielką? Oględnie: --- Pan nawet mnie daruje tę wątpliwość,/ Iż w rozumie gminnym moim nie wiem,/ Dlaczego Pan tu mieszka?... nie owdzie,/ W pawilonie, obok krewnej swojej?/ --- Nie byłożby to Panu przyjemnie/ Anioła takiego mieć przy sobie --- --- Spostrzegając wrażenie na twarzy Mak-Yksa: MatkaTo, co mówię, niechże Pan wybaczy/ Starej kobiecie i starej matce,/ Która, o synu myśląc rodzonym/ (A lat tyle zwłaszcza go nie widząc!...),/ W każdym młodym człowieku spomina/ Macierzyńskie swoje obowiązki. Po chwili: --- Myślałam też Pana i ja prosić/ O protekcję do Hrabiny Harrys/ Dla onego to właśnie jedynaka ---/ (Co jest teraz w Japonii, z okrętem,/ Skąd i sam list idzie dwa miesiące!) ---/ A Hrabina że zna Admirałów/ I niemało Ministrów... Spostrzegając się: --- lecz, ja to/ Mówię Panu jednojedno --- tylko. jako matka/ I więcej nic, tylko jako matka.../ Ocierającąc oczy: Żeby coś o synu mówić swoim! MAK-YKS Ta rzecz druga, którą mi mówicie,/ Dobra pani Salome!... ta druga/ Rzecz jest pierwszą dla mojego serca:/ Tak bym rad być usłużnym i wdzięcznym./ Ale pierwsza... to jest: zapytanie,/ Czemu tu mnie spotykasz? nie indziej?/ Oświecić winna by z licznych względów... Dobitnie: Wdowa, Kobieta, ObyczajeHrabina jest Aniołem... a jednak/ Podejrzewa w ludziach złe języki/ I, młodą będąc wdową, chce w domu/ Nie mieszkać nikogo mego wieku./ --- Zaś pokrewieństwo nasze, to jej wzgląd/ Na oddalonego bardzo członka,/ To dobroć Jej --- ja jestem jej niczem./ Męża jej powinowatym... Wreszcie:/ W interesie własnym mam ją widzieć ---/ I, cokolwiek sama byś pragnęła,/ Zrobię... Podnosząc ramię Salome: --- tylko mnie nie dziękuj, matko,/ Nie zrobiłem jeszcze nic a nic! Poufnie: --- Hrabina ma nadto rzecz szczególną!.../ Tyle pełni usług miłosiernych,/ Obejmaobejma (3 os. lp cz.ter.) --- dziś popr.: obejmuje. tak wiele i tak szybko,/ Że się jej wydarza zapominać.../ Ja to mówię tylko k'temuk'temu (starop.) --- po to, dlatego. ... tylko,/ Żeby błahej nie dać ci nadziei... Dobitnie: Nie mówię, że kogo zapomniała --- --- Donośnie: Nie! bynajmniej... lecz, że się to zdarza/ Osobom, pełniącym wiele dobra! Po chwili: --- Podobno, że i Cherubin, zbyt szybko/ Lecący z pociechą do cierpliwychcierpliwy --- tu: cierpiący.,/ Traci nieraz pióro, które spada/ Wyrzucone z anielskiego skrzydła.../ Cny jest pośpiech, lecz powoduje stratę! --- SALOME --- Ludzie nauczeni lub duchowni/ Wiedzą wszystko, nie pytając o nic;/ Dlategoż ja pana przeprosiłam/ Za me proste słowa starej-matki./ Lat niemało służę w tym tu domu/ (A panu służyłabym i życie!),/ Lecz właściciel nasz, Sędzia Durejko,/ Zmienić pono chce cały porządek,/ Dla kogoś z przyjezdnych oddać wszystko ---/ Dla pana jakiegoś, z którym chodzi... Mając się ku oknu: Oto właśnie oni --- --- niech Pan wyjrzy:/ Obrócili się ku schodom --- idą.../ Wyminąć ich ledwo że pośpieszę. Wychodzi. Scena trzecia MAK-YKS Z szczerem westchnieniem za odchodzącą Salome: Bieda, ChlebGdyby ta kobieta to wiedziała,/ Co odlatujący teraz ptaszek/ Zna i co innym ptaszkom zwiastuje... Że --- rzuciłem im ostatni chleba pył! Obłędnie: Kobieta, Kochanek romantyczny, PobożnośćI --- gdyby wiedziała to... ach!... ONA,/ Właśnie może pełniąca jałmużny,/ Jako która ze świętych na szybach/ Gotyckiego kościoła --- --- perłowa,/ Z ametystowemi szat fałdami/ I ze złotą limbąlimba --- tu: aureola. wkoło skroni.../ --- Zacna Pani! Głęboko: --- --- Bieda, Chleb, Poświęceniecoś jest szczególnego/ W tym powszednim-chlebie --- w rozłamaniu/ Ziarnka ostatniego... istnieje coś:/ Jakby się jakiegoś tam: OGÓŁU/ Dotykało zabłąkanym palcem.../ --- Coś (mówię), co albo milczeć każe,/ Lub przynajmniej starannie zabrania/ Głosić o wypełnieniu niedoli --- ---/ --- Jakby niedostatek jaki mniejszy/ Wyznać było łacniej, bez zranienia/ Bliskich, a fortunniej postawionychfortunniej postawionych --- tj. lepiej sytuowanych, bogatszych, szczęśliwszych.. Tajemniczo: Stąd --- prawdziwie, iż tam coś z-istniewaz-istniewa (neol.) --- czas. utworzony od czas. istnieć, synonim: zaczyna istnieć, tworzy się.,/ Dotycząc moralnie i tej swojej/ Miłości-własnej i wszech-Człowieczej! Po chwili: --- Czemuż? głosić tego nierada jest/ Uczoność... --- czemu i prostota/ Mniej wstydzi się opowiadać boleść,/ Niźli prawdę przez boleść zyskaną!? Oglądając naokoło mieszkanie swoje: Kochanek romantyczny, Samotnik, MelancholiaPociechy mam ja mnogie!... ot... ten kąt... Ku oknu: --- Tam! Marii cień dostrzegalny z dala... Ku wnętrzu: Książka, Samotność--- Ciszę umarłych serc w księgach moich,/ Co nie samem obcują czytaniem. --- Tajemniczo: --- Bywa, iż zewnętrzność tych tu pism,/ Rozesłanych tam i sam, przypadkiem/ Ożywiona rzutem światła naraz,/ Jako grupy mumii w piramidzie,/ Szerokiemi wargiwargi --- dziś popr. forma N. lm: wargami. coś powiada,/ A mury zejmują to w powietrze,/ Które całe należy tu do mnie! --- Z politowaniem: Mało-czynnym niech mnie kto nazywa ---/ (Jeszcze nie obliczyliśmy pracy!/ Dzień zaświta jaśniejszy ku temu ---) Solennie: --- W Babilonie, za Ezechiela dniW Babilonie, za Ezechiela dni --- aluzja do ludu izraelskiego w niewoli babilońskiej w VI w. p.n.e.; Ezechiel --- prorok Starego Testamentu, autor biblijnej Księgi Ezechiela.,/ Najmniej czynnym, zaiste, ten bywał,/ Kto z załamanemi nie stał dłońmi,/ Patrząc smętnie i kiwając głową,/ I nie robiąc nic więcej --- --- więcej nic! Scena czwarta SĘDZIA wchodząc z Szeligą: Jakem Klemens Durejko! dotrzymam/ Choćby nawet sekretu --- co więcej,/ Że to żaden sekret, to dyskrecja... Głośno: --- Co komu do tego, czy lokator --- Dwu-stronnie: (--- Mówi się tu, lokator godziwy,/ Przyzwoity człowiek, akuratny,/ Nie zawalidroga albo próżniak,/ Nie lada kto z ulicy --- włóczęga...) --- (Mak-Yks, bez powitania, zostaje u swego zatrudnienia.) Jeśli, mówię, czyni to lub owo?... Doktrynalnie: Prawnik--- Sekret a dyskrecja --- są dwie rzeczy./ Rozróżnienie zaś sensu z literą/ Należy do prostej prawa wiedzy,/ Którego się pierwej Sędzia uczy,/ Niż sędzią jest... a Durejko bywał/ I jest... (choć na teraz polubownym). do Szeligi: Astronomię pan zna --- ja Prawo znam./ Niemieckiego mieliśmy Doktora/ W Akademii DorpackiejAkademia Dorpacka --- uczelnia założona w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich; Dorpat --- dziś: Tartu, miasto w Estonii. --- ten uczył,/ Bywało, z an-zacemAnsatz (niem.) --- tu: podejście, postawa, sposób bycia. szczególniejszym! SZELIGA Kobieta, Gwiazda--- Astronomia nie jest tajemnicą,/ Ni jedynem mojem zatrudnieniem./ Szło mnie tylko, bym się wytłumaczył,/ Dlaczego okna te, ta wysokość,/ Stosowniejsze są dla mnie, niż owe... Poglądając uważnie w okno: --- Co to jest ów roz-stęp między murymury --- dziś popr. forma N. lm: murami.,/ Dający na drogę czy ulicęDający na drogę czy ulicę --- wychodzący, dający widok na drogę lub ulicę.? SĘDZIA --- Nie ulica to, lecz zajazdzajazd --- tu: droga dojazdowa. owdzie/ Do pałacu, na lewo w tym parku/ Okno jego boczne przełyskuje/ Przez gałęzie klonów i akacji ---/ --- Do Hrabiny HARRYS on należy,/ Która tu rozszerza swoje włości/ I opiekę swą nad sierotami/ Płci obojej, a zwłaszcza niewieściej./ Lecz Durejki dom, jak stał, tak stoi,/ Durejkowej-pensja pełna panien! SZELIGA do siebie, w oknie: --- Któryż kiedy Astronom trafniej/ Perturbacje-gwiazdy mógł uważać --- (--- Każdy powóz zajeżdża tą stroną,/ Tamtędy powraca --- a tete --- dziś popr. forma M. lp r.n.: to. okno/ Salonowej oknem jest cieplarni...) Tęsknota, MiłośćLat dwa! śladu stóp JEJ nie widziałem. SĘDZIA prowadząc spór z Mak-Yksem, stanowczo daje się niekiedy słyszeć: --- Nie słów tu potrzeba, ale czynów.../ W całym domu odmienia się wszystko! MAK-YKS (--- Umowy wszelako pozostają ---) SZELIGA do siebie: (--- Powóz Jej... i nawet kraniec szaty!...) SĘDZIA do Mak-Yksa, głośniej: Interes--- Co do umów, są ważne i żadne.../ Dotrzymane z obu stron lub wcale. SZELIGA dwuznacznie, lubo w monologu, i patrząc w okno: --- Promiennie tu musi jaśnieć Wenus! SĘDZIA do Mak-Yksa: --- Właśnie że decyzja Astronoma/ Dziś lub jutro wszystko poodmienia! Obracając się do Szeligi --- patetycznie: Wenus i Mars, i Saturn --- i inne/ Ciała tu niebieskie, jak na dłoni,/ Mości Dobrodzieju!... noce! i dnie!/ Czynią swoje mądre aparycjeczynią aparycje --- ukazują się. ---/ (Które znał litewski nasz PoczobutPoczobutt-Odlanicki, Marcin (1728--1810) --- astronom i matematyk, jezuita, profesor Akademii Wileńskiej, współzałożyciel obserwatorium astronomicznego w Wilnie./ I opisał lepiej niż Kopernik!) SZELIGA --- Idzie mi więc (czego nie ukrywam)/ O widok właśnie że w tę stronę... Doktrynalnie: --- Mam astronomiczne doświadczenia/ Sprawdzić --- na różnych punktach globowych/ Probowane z pilnością szczególną./ --- Łaskawemu Panu, widząc Jego,/ Nie potrzebuję dodawać, ile/ Astronomia jest nauką cenną./ A że tu ją jedynie mam na celu,/ Niższy apartament sobie wziąłem/ I zatrzymam --- te zaś wyższe pokoiki/ Ułatwiać mnie będą obserwacje. SĘDZIA gwałtownie do Mak-Yksa: Acanacan (starop.) --- pan. się wyniesie pod strych --- i dość. SZELIGA dostrzegając spór: --- Myślę wszakże, że praw tu niczyich/ Nie nadwerężyłem przyjściem mojem,/ Ani że tete --- dziś popr. forma M. lp r.n.: to (przyjście). stało się istotną/ Dla kogokolwiek bądź zawadą.../ --- Inaczej albowiem: ustąpiłbym! SĘDZIA w ucho Mak-Yksa, groźnie: --- Pod strych... i dość... MAK-YKS ustępując, szuka między książkami: Dziedzictwo, Wspomnienia, Ojciec--- Coś... znaleźć pierw... chciałem... Znajduje pistolet --- uważa go --- chowa i mówi: Ojca mego pamiątka... jedyna...! Kiedy Mak-Yks wychodzi --- SĘDZIA do Szeligi: --- Lokator ten musiałby ustąpić/ Dla powodów, których wyjaśnienie/ Do osobnego należy paragrafu --- SZELIGA Usuwam się przeto od dyskusji --- --- SĘDZIA --- Jest to któś... bliski czegoś... w głowie!.../ --- Na przypadek zaś silnego paroksyzmu/ Mnie należy pamiętać o wszystkich,/ Którzy zamieszkują dom.../ Nieprawdaż?... Poglądając dokoła mieszkania: Książka--- Książki może mózg zniepokoiły --- Rychło: --- Jeśli (mówię) książki, to bynajmniej/ Nie specjalne, nie astronomiczne!... Doktrynalnie: --- Są złe książki i dobre --- są, tak rzekę:/ «Zdrowe-treści» i «próżne-frazesy»./ Tamte uczą... lub księgarz je szybko/ Na okrągłe pieniądze przemienia;/ Te są (za pozwoleniem) do czegóż?.../ Na cóż, radbym wiedział: greckie baśnie?! Kaznodziejsko: --- Czyli to nauczyło kogokolwiek,/ Jak dopełniać swoich z-obowiązańz-obowiązań --- pisownia służy tu uwypukleniu znaczenia ,,obowiązku" w słowie ,,zobowiązanie".?/ Wstać rano --- zimną wodą umyć się,/ Rachunki swe akuratnie przejrzeć,/ Posłusznym być sługą, czułym mężem! W monologu: --- Durejko zna cenę Literatur,/ Lecz przeciwny jest konceptom błahym./ Lubi on i książkę... w chwilach wolnych:/ Dziewiętnaście lat mając, cóż, bywało,/ Nie czytałemcóż, bywało, nie czytałem --- tj. czego to ja nie czytałem. w lesie na wakacjach... Z zapałem: --- Natchnienie u Litwina jest jak nic!... do Szeligi: --- Wszakże zna Pan wiersze Mickiewicza/ (Co zgniótł «wszystkich mędrców i proroków»)?/ --- U nas jak Radziwił, to Radziwił,/ Nie potrzebujemy wielu... jeden dość...! SZELIGA powolnie: Tak --- --- lecz ileż w kopalniach trzeba/ Piasku podrzędnego wagi różnej,/ Aby tam był rodzimym diament,/ Nie zgubionym przypadkiem z pierścienia? SĘDZIA bez-rozmyślnie, potakując: Ślicznie to pan mówi, u nas jest tak,/ Mości Dobrodzieju, jak w kopalniach. SZELIGA dwuznacznie: Raz wraz jedna lampa zajaśnieje,/ Korytarze oświecając ciemne --- ---/ --- A u której można i cygaro/ Zatlić... to rozwesela znudzenie... Melancholijnie: Obeliski jednak pojedyncze/ Miewają tę niedogodność znaczną,/ Że z nich domu stawić niepodobna.../ I zaledwo próżne zdobią place. SĘDZIA --- Durejkowa trzyma całą pensję/ Córek domów, ze wszech okolicy/ Najbogatszych i uznania godnych./ Tam można nasłuchać, cóż nie uczą?/ Obojej płci wiedzę stosując/ Do tego, co panna znać powinna ---/ (Ale rzeczą pierwszą jest moralność.) W monologu: «Wiedza»?... idzie od «Jaźni» --- ta znowu/ Na odwrót stawa się «Jaźnio-wiedzą»,/ Jak to nasz FILOZOF-NARODOWYfilozof narodowy --- chodzi o Bronisława Trentowskiego (1808--1869), twórcę pojęcia jaźni./ Skreślił --- i jest przez to popularnym,/ Że w przysłowiach od razu gotowych/ Więcej odkrył niż w głębokich studiach,/ Dając tym sposobem dla każdego/ Patent --- kto jest przyzwoity rodak,/ Dziedzic zacny --- kto ziomek porządny,/ Czysty patriota i nie «Turan»! SZELIGA grzecznie: --- Najprzyjemniej byłoby mnie tezę/ Z Dorpackiej alumnem akademiiAkademia Dorpacka --- uczelnia założona w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich; Dorpat --- dziś: Tartu, miasto w Estonii./ Podjąć --- lecz powróćmy do układów... --- Dolny i ten biorę apartament ---/ Gdyby nawet dziś przyszło wypadkiem,/ Że lunety sprobowałbym mojej,/ Będę mógł wnijśćwnijść --- dziś popr.: wejść.? nieprawdaż?... Salome wchodzi i zatrzymuje się u drzwi. --- te rzeczy,/ Najmniejszej nie zrobią mnie zawady,/ Poza domem albowiem jest cel mój./ Oko on gdy ujmie, porywa myśl,/ Podrzędnemi czyniąc miejsce i czas. --- Nieco przed oknem próżni i chwilę/ Samotności od doby do doby ---/ Oto wszystko, czego potrzebuję --- --- SĘDZIA do Salome --- Czy słyszałaś dobrze, co pan mówił? Groźnie: --- Należy być uważną i pełnić --- SZELIGA Na dół teraz cofam się i żegnam. Skoro Graf wychodzi. Sędzia zacierając ręce przechadza się i odzywa: Scena piąta SĘDZIA --- Egzekucji przyszedł czas i wigor --- do Salome: Dodzwonić się nie mogłem --- gdzież uszy? SALOME Pani rozesłała ludzi wszystkich,/ O pana troszcząc się --- i tu idzie... SĘDZIA --- Egzekucji przyszedł czas i rigor --- Poglądając na rzeczy: Przenieść tego rychło niepodobna./ Więc złożyć tak, jak do przeniesienia,/ Lub ażeby razem można było/ Wyrzucić za drzwi... czy pod strych schronić. Zatrzymując się i podsłuchującpodsłuchując --- tu: nasłuchując.: --- Durejkowej słyszę chód pośpieszny./ Wiedzieć rada chce o Astronomie/ I o apartamentach do wzięcia --- ---/ --- Ciekawa, jak poprowadzę sprawkę? ---/ Czuły mąż z dobrą czeka nowinką. SĘDZINA Gonię wciąż za tobą, o! Durejko,/ Ty, któremu dziś się zwierzyć życzę/ (Nie żebym się nie zwierzała zawsze,/ Ale że okoliczność rzadka jest). Patetycznie: Czemuż widzę Klemensa nieczułym! SĘDZIA surowo: Mnie --- pierw --- spytać trzeba o fakt ważny. W ucho żony: Astronoma mam w domu --- pojmujesz?/ Apartamenta wzięte... SĘDZINA obojętnie i zimno: --- Cóż to jest/ Przy nowinie, którą ja-ćja-ć --- dziś: ja tobie. przynoszę!?.../ Posłuchaj: rano Hrabina HARRYS/ Przysłała na pensję z zapytaniem/ O listę-panien... SĘDZIA z politowaniem: No, to niewiele... SĘDZINA Słuchajże mnie... ciekawa przyczyny/ Wypytałam się posłańca --- słuchaj/ --- O! Durejko, wszystkie panny będą/ Zaproszone dziś na wieczorynek!... SĘDZIA ze śmiechem: To jest akt dopiero --- gdy nowina/ Durejki jest fakt, i niewątpliwy! SĘDZINA obojętnie: Czy akt, czy fakt, jeżeli pomyślny... SĘDZIA zimno: Logiki coś nie zna Durejkowa --- SĘDZINA żywiej: Ona pewno przeczytała więcej/ Niż kto inny --- --- SĘDZIA odwracając się tyłem: W DorpacieDorpat --- dziś: Tartu, miasto w Estonii; tu aluzja do pobytu Durejki na Akademii Dorpackiej, założonej w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich. czytają... SĘDZINA ironicznie: Czy całą «ChowannęChowanna --- Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej..., praca filozofa Bronisława Trentowskiego (1808--1869).»? Klemensulku! SĘDZIA przez ramię: I «OjczyźniakaOjczyźniak --- Wizerunek duszy moralnej przez Ojczyźniaka, praca filozofa Bronisława Trentowskiego (1808--1869).»! panienko! Obracając się: Akt do faktu jest «jak pięść do nosa»./ Nie akademickie wyrażenie,/ Ale jądro-myśli kapitalne./ W przysłowiach jest więcej zdrowych treści/ Niż w paryskiej dziś literaturze ---/ Co FilozofFilozof --- chodzi o Bronisława Trentowskiego (1808--1869). nasz sam udowodnił!... SĘDZINA odejście udając, chroni się za drzwi: «Les gouts sont différents, mon cher mariLes gouts sont différents, mon cher mari (fr.) --- Różne są gusta, mój drogi mężu..» SĘDZIA «De gustibus disputandum non estDe gustibus disputandum non est (łac.) --- O gustach się nie dyskutuje..» SALOME --- Coś przez usta ich gada językami --- SĘDZIA w monologu: Durejko zna wagę interesów/ I klasyfikować je potrafi/ Mąż, Gospodarz--- Czuły jest Durejko --- lecz i groźny,/ Ani lada czemu folgujący./ On! zna obowiązek pana Domu... SĘDZINA powracając naprzeciw męża: Nauczycielka, Kobieta, Nauka, Obyczaje--- Durejkowa kształci generację/ Najprzyzwoitszych panien w świecie!/ Przyszłych Matek, żon i bohaterek,/ Które ci zgon podzielą i triumf!... Żona, Gospodyni--- Ona! łącząc słodycz z surowością,/ Trzyma cugle rządu w swoim Domu/ I nikt pewno jej nie będzie uczył! SĘDZIA stanowczo: Prawnik--- Był Durejko sędzią i sędzią jest,/ Rozumienie spraw posiadającym;/ Co roztrząśnie on, roztrząśnie nieźle!/ Potrafi też innym zamknąć usta. SĘDZINA gniewnie: Durejkowa nie da się zagłuszyć/ Frazesom bez gruntu i bez stylu:/ Treść ceni, lecz chce i formy wdzięku ---/ A czy Klemensulko zna syntezę?? SĘDZIA z pogardą wychodziz pogardą wychodzi --- tj. wychodzi Sędzina, a Sędzia krzyczy za wychodzącą. --- za żoną: --- Anty-tezę!... bogdaj i pro-tezę!... Po chwili: --- Zagajał Durejko nieraz w życiu/ Różnej treści polubowne spory,/ I już mu niewiele zyskać trzeba/ Tam i owdzie przyświadczeń sąsiedzkich,/ By na zawsze kompetentnym został ---/ W Komitetach wszystkich, wszelkiej treści!... Z uśmiechem: --- Wówczas Klementynka jemu dygnie!/ Sprawkę tę lub owę przedstawując/ --- Lecz przemilknie Ten, co teraz uczy... Zażywając: Dzwoniąc z lekka palcem w tabakierę --- ---/ Jednym tylko palcem, raz i wtóry,/ Prezes puknie... cóż, pani Durejko!?... SĘDZINA pokazując się jeszcze we drzwiach: Słowo, PolakMonologów wcale się nie wzbrania --- SĘDZIA za żoną wołając: «SOBO-SŁOWIEŃsobo-słowienie (neol.) --- rzecz. utworzony na wzór łac. monolog.!» --- przynajmniej mów czysto,/ Własnych przodków języka nie kalaj! --- SĘDZINA część głowy ze drzwi okazując: Wyłgiełłówna z rodu... zna swój język. Sędzia uchodzi za żoną. SługaSALOME opierając się na szczotce: Kłótnia, Małżeństwo, Mąż, ŻonaTak to co dnia! gdziekolwiek zdybią się,/ Zaraz pokazują sobie język ---/ Ani zgadnąć, czemu? ani wiedzieć,/ Co szumi z nich słowysłowy --- dziś popr. forma N. lm: słowami. niemieckiemi!/ Po czem naraz: Jegomość w tę stronę,/ W owę Imość... Dopiero na nowo/ Rozesłani słudzy tam i owdzie:/ Szukać pana i za panią biegać ---/ By się jeszcze hałaśniej gdzie starli! Podsłuchującpodsłuchując --- tu: nasłuchując.: --- Słyszę --- spotkał Sędzia astronoma.../ Szczęście wielkie, że ten go zatrzyma;/ Nie dobiegłszy tym sposobem żony,/ Ukoją się, choć na chwilę, spory --- Kondycja ludzka Składa resztę książek i obziera się. --- Otóż --- prawie że wszystko w porządku,/ Jakby lokator umarł... --- Boże mój!/ Cichym ludziom świat miejsca żałuje:/ Jak powodzią, coraz, coraz dalej,/ Obejmaniobejmani (M. lm m.os.) --- dziś popr.: obejmowani. są i ciągle pchani,/ Aż ostatni dzień czoło zalewa... SZELIGA z lunetą w ręku wchodząc: --- Dość jest --- dość uprzątania waszego:/ Dla okien tych i dla kilku godzin/ Ani warto --- ani się i godzi/ --- Niepokoić wszystko! SALOME --- w domu u nas/ Dla rzeczy najmniejszej robi się tak --- SZELIGA do Salome: Szaleniec, Szaleństwo, Kondycja ludzkaLokator, jakkolwiek cierpi obłęd,/ Zda się jednakowoż być spokojnym --- SALOME Ten, kto powiedział to panu hrabi,/ Musi częściej cierpieć.../ --- My, odźwierni,/ Niż ktokolwiek, lepiej znamy rzeczy. z westchnieniem: --- Ludzie cisi są zakałą świata!.../ I odpycha on ich ustawicznie,/ Coraz dalej, coraz skorzej, z ziemi.../ Aż nareszcie mówią: «to jest wariat!» --- Panną będąc i szyjąc u Księżnej/ (Która może hrabiemu jest znana),/ Księżnej Orsi (co była aktorką),/ Tam się napatrzyłam świata-dziwów!.. Głęboko: --- Nie każdy-bo, co z sobą rozmawia,/ Jest wariatem.../ --- i nie każdy nawet,/ Co tak skromnie mieszka, jest lada kto! --- SZELIGA Macie i tu blisko pałac świetny/ Tej Hrabiny HARRYS... SALOME --- To jest, Panie,/ Klejnot wielki --- to jest taka dobroć,/ Że tylko dwie równe w okolicy:/ Ksiądz Prowincjał i Pani Hrabina! SZELIGA Wdowa, Małżeństwo--- A mąż? SALOME --- A któż nie wie, że to wdowa?!... SZELIGA --- Zapomniałem!... słyszałem był ongi,/ Lecz, z dalekiej wracając podróży,/ Małżeństwo, SługaMyśliłem, iż wszyscy pożenieni... SALOME uprzątając jeszcze w izbie: --- Należałoby to i Jej począć ---/ Alićalić (daw.) --- jednak, wszakże., co my sądzimsądzim (1 os. lm cz.ter.) --- dziś popr.: sądzimy., a co państwo,/ To odmienne dwie rzeczy bywają. SZELIGA Małżeństwo dla wszystkich jest jednakie. PobożnośćSALOME Tak to i ksiądz Prowincjał naucza,/ Aż nieraz łzy w okulary kapią ---/ (Co jednak w kościele brzmi wyraźniej...) SZELIGA --- DamaA Hrabina przecież nabożna jest/ I musi znać Ojca Prowincjała?... SALOME głośno: --- To tak, jakby spytał kto: czyli ja/ Znam te schody i te ich poręcze --- ? --- Gdzieżby święto Przenajświętszej Panny/ Było obchodzonem z takim blaskiem/ Woskowych świec --- dużych jak Jegomość!/ (Że tu pana hrabiego przeproszę...) Z zapałem: Gdzieżby tyle kwiatów! robionych róż!/ Lilii z liściamiliściami --- dziś popr. forma N. lm: liśćmi. srebrnemi/ --- Drogich kadzeń i ornatów, które,/ Jako blachy złota, tak łamią się;/ Gdzieżby było tyle, w Boże-Ciało,/ Strusich piór kłoniących się jak dusze/ Przed utajonego-sakramentem.../ --- Gdyby równych w świecie zbrakło Hrabin! Głęboko: SługaAlićalić (starop.) --- jednak, wszakże. COŚ należy DAĆ... i niebu ---/ Choćby dymu wonnego obłoczek.../ Jeśli nic dać z siebie nie może człek,/ Wszystko jakby pożyczone mając! Spostrzegając się: Ja to wszakże mówię --- może zbytnio ---/ Z przeproszeniem Pańskiem stara sługa. Wychodzi. Scena szósta Mądrość, PodróżSZELIGA Rozrzewniła mnie doprawdy!... Człowiek,/ Nieraz się ubrawszy od stóp do głów,/ Odprawia pielgrzymki nienajbliższe,/ By wreszcie usłyszał rozmowę MDŁĄ./ Gdy, oto tu, schylona staruszka,/ W prochy ziemi nawykła poglądać,/ Diamentowem słów światłem darzy --- ! Głęboko: --- Zaiste! tylko podróżnik umie/ Podróżować i we własnych stronach ---/ Monumenta odkrywać lub czynić/ Nieznane dla innych spostrzeżenia./ (Dlatego to może Anglik, który/ Podróżuje najdalej, i często,/ NAJORYGINALNIEJ ZOSTAŁ SOBĄ!!)/ --- Rzeczy, obok których bliscy, co dnia,/ Opierają swe rubaszne łokcie,/ Uderzają wzrok mój --- budzą mój słuch.../ Podróżuję wciąż i wciąż... jak w Syrii! Słychać kroki na schodach. SZELIGA Cyt! nadchodzi ktoś, szemrząc do siebie,/ Jakby sprawę toczył z każdym schodem. Melancholia, Dom, BezdomnośćMAK-YKS w głębokim monologu: Zaiste że --- ja wracam DO SIEBIE --- ! Z dwuznacznością: Lecz zostaje mnie jeszcze wiele piętrpiętr --- dziś popr. forma D. lm: pięter../ Wyżej coraz! --- aż gdzie posiadłości/ I samego Durejki!... kończą się... Z krzywym uśmiechem: Wielkie szczęście, że glob jest w przestworzu,/ Którego nie pomierzyła Ludzkość/ --- Wielkie tak, jak odchłań!... i jedyne. --- SZELIGA półgłosem na stronie: (Cokolwiek bądź ta staruszka mówi,/ Lepiej jest ostrożnym być z osobą --- ---) Bieda, BezdomnośćMAK-YKS wchodząc powoli: Miejsce, widzę, że już mnie odpycha! Nie poglądając w stronę Szeligi: Obmierzionoobmierzić --- obrzydzić. mnie nawet i okno --- ---/ Tak, że odwracam się odeń --- --- nie chcąc/ Ani dnia światłości, ani księżyca. Do siebie: --- Po-tylekroć TAM byłem... i OWDZIE.../ Lecz napróżno! --- acz wiem o tem pewno,/ Że ani mnie myślano zaniedbać... Tak --- pewność jest o słońcu, iż wstanie,/ Ani wątpimy o niem --- wszelako/ --- Bywa, iż mróz zniweczy wszystek kwiat,/ Niźli wiosenne powrócą tchnienia --- ---/ Zajdę jeszcze, zajść muszę --- jeszcze raz!/ O synu Salome mówić z NIĄ będę/ --- Nic o sobie.../ Melancholia, Szczęście, Zwątpienie--- zbieg różnych ironii/ Ściera osobistośćosobistość --- tu: osobowość, charakter człowieka. --- chcieć się nie chce! Przysiada u stosu ksiąg: --- Nieszczęście psowapsować (starop.) --- psuć, niszczyć. wolę-czynu,/ Zamieniając ją w szał... lub atonię --- Szczęście --- niemniej wpływa na uczucia,/ Czyniąc ludzi tępych i leniwych... Tamte i te, zarówno psuć mogąc,/ Są-ż niedolą? lub dolą człowieka?... Wstaje: --- Przyjdzie wreszcie i kierunku nie mieć: Przyjdzie --- powoli stąpać przed siebie,/ Kochanek romantycznyJakby za pogrzebem swego serca/ Ktoś idący z własną piersią próżną... --- Więc!... z pogodną twarzą...! SZELIGA uważnie: (To poprostu/ Nieszczęliwy wielbiciel.../ Któż ode mnie/ Więcej winien mieć dlań względności!) Dając się słyszeć przybyłemu --- do Mak-Yksa: --- po sąsiedzku, witam! MAK-YKS --- nie wiedziałem,/ Że już po sąsiedzku --- lecz przepraszam. Pozierając dokoła: Wszystko widzę tak przygotowanem,/ Iż zrobi się tu próżnia... lada dzień... Robi ruch ręką około siebie i mówi na stronie: (Pono że uniosłem... przedmiot głównyPono że uniosłem... przedmiot główny --- Mak-Yks ma na myśli pistolet....) ObyczajeSZELIGA --- W AMERYCE nie izdebka taka,/ Ale Salon w każdym bywa domu,/ Dla zamieszkujących równie-spólnyspólny --- dziś popr.: wspólny.!/ --- Swoich gości każdy w nim przyjmuje,/ I nie wadzi to nikomu --- wcale --- Poważnie: Emigrant, OrganizmTo jest także postęp społeczności! MAK-YKS --- EUROPA się wystrzega próżni,/ Jak chemiczny-proces... SZELIGA męsko: --- Stąd też, wiele/ Istot, które się nie-rozłożyły,/ Lub nie odebrały sobie życia,/ Przechodzi przez inną śmierć --- cywilną,/ Czyli: wy-ojczyźniawy-ojczyźniać się (neol.) --- czas. utworzony od rzecz. ojczyzna, synonim: wykorzeniać się. się na stałe.../ --- a z takowych to zmartwychpowstańcówzmartwychpowstaniec (neol.) --- rzecz. utworzony od czas. zmartwychpowstać (dziś: zmartwychwstać).,/ Co pomiędzy siebie i spomnienia/ Szeroki Ocean rozesłali,/ Utworzyła się nowa-społeczność. Irlandczyków! iluż tam uchodzi/ Od swego szmaragdowego kraju!... Spostrzegając się: Lecz Pana przepraszam --- nazwisko Twe/ Pochodzi z Irlandii albo Szkocji...? MAK-YKS zimno: --- W kraju każdym są różne nazwiska,/ Zwłaszcza dawne --- z zatartych kart dziejów;/ Zaś pochodzę ja, zaprawdę, z owych,/ O których mówiliśmy pierwej,/ Składowych ciał, niewytrzymujących/ Parcia chemicznego Europy.../ --- Zeznania posuwam do szczegółów/ Z powodu, iż mnie Pan o nie pyta. Podróż, Mądrość, ObowiązekSZELIGA Przywykłem w podróżach przerzucać się/ Z miejsca w miejsce i z tej treści w owę,/ Skracając czas przez nabytą baczność./ Dlatego, więcej coś panu powiem,/ Dalej posuwając się: Wyciągając rękę: --- Służby me,/ Bez-zawodnie, ofiaruję Panu,/ Gdyby jego stałą myślą było/ W za-oceanowy odpłynąć świat. Smętnie: Nie ku temu, zaiste, zbiegłem glob,/ By sobie zgromadzić fotografyfotografy --- dziś: fotografie.!/ Wiedza wkłada obowiązki: ludziom/ Jej udzielić i siebie winienem. --- Zwątpienie, MelancholiaMAK-YKS serdecznie: Mówiących tak, jak Pan, słyszę rzadko.../ Ale jest źle podawać się chwili ---/ Iż są... w których nie samą Europę,/ Lecz ziemski glob, opuściłby człowiek! Podając rękę i przyjmując: Wszelako --- przyjmuję najzupełniej/ W danym-razie tę bratnią łaskawość. SZELIGA podobnież: Gdy wypadnie zażądać tej ręki,/ BĘDZIE SŁUŻYĆ. Poważnie: Nauka, Pieniądz--- Zważałem, iż dotąd/ Społeczeństwo jest tak postawione,/ Że: zarazem zarabiać i kształcić się/ Do niedalekiego można stopnia!/ Przyczyna, dla której są uciski/ Prawie że moralność dotyczące!... MAK-YKS ze szczególnym uśmiechem i różno-znacznie: Dotąd!... dziwiłem się, że Pan za dnia/ Spostrzeżenia robi... SZELIGA bystro: Pojmuję żart:/ Świat należy i o dniowem świetle/ Badać --- i promieniom tym słonecznym/ Niekoniecznie ufać... Obojętnie: --- ja, na teraz,/ Badam raczej położenie okien/ Lub podróżnych lunet przecieram szkła,/ Ku czemu wszelakie światło służy. MAK-YKS obłędnie: Dla mnie także... o! Panie... okna te,/ Swą osobną mają tajemniczość... SZELIGA żywo: Rzeczywiście??... i jaką? MAK-YKS --- Rzecz drobną ---/ Szczegół mały!... SZELIGA żywo: --- Niechże pan mnie powie --- --- MAK-YKS --- Arcydrobną rzecz. SZELIGA na stronie: (--- Miałżeby i on/ Takimże samym być astronomem!) Do Mak-Yksa stanowczo: --- Proszę z wszelką otwartością mówić,/ Zwłaszcza że jego tu zastąpić mam;/ Wszystko mówić proszę --- --- MAK-YKS wpatrując się w Szeligę: --- Niechże więc pan --- --- ---/ --- Lecz widzę go tyle --- --- ---/ Zaciekawionym!... SZELIGA zimno: --- to jest z przyczyny,/ Że pojąć nie mogę... jakby... okna,/ Nie-obejmujące nic szczególnie,/ Prócz nieco przestrzeni.../ prócz --- tych oto/ Astronomicznych ledwo względów,/ Mogły mieć dla osób dwóch interes!... MAK-YKS Ptakku oknu: Przyjaciele moi... tam... mieszkają. SZELIGA przeraźliwie: --- A --- a!!?... MAK-YKS --- gniazdka w tych drzewach sobie wiją. SZELIGA --- --- a!... MAK-YKS opowiadając: Chleb--- --- różne są to ptaszki --- wszystkie znam!/ W okna te zlatują na dzień dobry.../ Nawyknąłem chleb mój z niemi łamać;/ Przeto --- niźli sam wyciągnę rękę,/ Myśląc o opuszczeniu Europy,/ Niźli (mówię) sam będę jak oni ---/ Proszę za moimi przyjaciółmi! Skromnie: --- Niewiele rzuca się im, tam i owdzie. SZELIGA wstając od okna: --- Rad bym jeszcze dziś zastąpić pana,/ Lecz --- zbliża się godzina... MAK-YKS --- Godzina/ Odwiedzin i wizyt (nie z tej sfery/ Gości, co zaiste że są mili,/ Niewymagający!... i pamiętni!...) SZELIGA --- Społeczny świat także ma swe obroty:/ Przesilenia swoje i eklipsy... Ku oknu: --- Oto!... jaki zaraz o tej porze/ Ruch powozów przez ów rozstęp widać,/ Zdałoby się, że właśnie zbudzone!/ Albo że coś niezwykłego zaszło.../ A to tylko godzina przyjmowań... MAK-YKS przyskakując ku oknu: --- Za łaskawego pana pozwoleniem/ Chwilkę spojrzę. . . . . . . . Wychyla się --- Szeliga za nim pogląda w okno. SZELIGA Zazdrość, Miłość(--- on! nie ptaszków czeka... Na stronie i gwatłownie: Powóz Marii!... jej kolory...) MAK-YKS odbiegając od okna i wychodząc, do Szeligi: --- Żegnam. --- SZELIGA --- Wątpliwości nie ma... że to jest ktoś/ Na ścieżce tej samej, co Astronom... Obłędnie: --- Pokazuje się wciąż, iż odkrycia/ Nie są nigdy absolutnie-nowe!/ I --- że ja, który właśnie myśliłem/ Być najtrafniej tu naprowadzonym,/ Nie najpierwszy obserwacje czynię... Przechadza się i zatrzymuje: Tak!.../ --- lecz któż sprawdzić za mnie podoła,/ Czyli nie moja to podejrzliwość/ Gra tu moją myślą?... i samym mną? Po chwili: Nie jeden ten przecie mignął powóz... Po chwili: Nie ONA tylko ma te kolory... Po chwili: Nie tylko JEJ wyglądają z okien... Po chwili: I --- nie jedna ona na ziemi jest! Przechadza się i nagle: --- Nareszcie, ten młodzieniec.../ ten człowiek --- ?/ Bywa-ż w Świecie? miałżeby on znać Ją?/ Zdaje się to być niepodobieństwem! Po chwili: Nie!... to podejrzliwość serca mego... Nagle: Lecz --- ta melancholia... chęć podróży/ Poza Europę?... zrozpaczenie?.../ Formy towarzyskie?... i znajomość/ Natury naszego społeczeństwa?.../ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Nie! człowiek ten zna ją... bywa u niej! Ze zwątpieniem: WzrokOtóż są zaiste że zaćmienia/ Świata moralnego.../ --- Ach! Astronomie!!... Głęboko: --- Umieć wzrok swój z-dłużyćz-dłużyć (neol.) --- czas. utworzony od przym. długi, synonim: przedłużyć. poza oko,/ Gdy się tegoż na wewnątrz nie umie ---/ Jest to: przez JEDNEjedne --- dziś popr. forma B. lp r.n.: jedno., PŁASKIE patrzeć szkło! Kurtyna zapada. AKT II Jeden z bocznych salonów willi HARRYS. Scena pierwsza HRABINA Mąż...wiesz zatem nieledwie że wszystko:/ Lubo, nadto, zostawiam i notę/ Numerami uporządkowaną,/ Tak, jak mąż mój niegdyś to czynił,/ Ze zapomnieńze zapomnień --- dziś popr.: z zapomnień, tj. z zapominalstwa. mych się uśmiechając ---/ Gdy porządku uczył mnie jak dziecię,/ Przeczucie, Omen, ZabobonyDwie go rzeczy szczególniej bawiły:/ To jest moja pozorna niepamięć/ I moja pozorna zabobonność./ --- Tamtętamtę --- dziś popr.: tamtą. i tę pozornemi zowie/ (Lub tak nazywać je sobie życzę)./ Co do drugiej jednakże nadmienię,/ Że --- sprawdzającemu się przeczuciu/ Nie dać wiary --- jest niepodobieństwem! Melancholijnie: Pierścień ten, rzecz zaprawdę zmysłowa/ (Do której nie przywiązuję ceny,)/ Gdy zginął mnie, wraz miałam przeczucie,/ A którego sprawdzenie nadeszło,/ Właśnie gdy odnajdowałam zgubę./ Że nie od pierścienia to zależy,/ Lecz w przeczuciu istnieje --- to-ć wiem ja,/ Dosyć posiadając filozofii,/ By przyczyną nie nazywać trafu. Po chwili: Jakiż związek ma pierścień z akacją,/ Którą wczora burza starła w piasek,/ Jakby śniegiem zasypując ścieżkę/ Kwiatykwiaty --- dziś popr. forma N. lm: kwiatami. białemi?.../ --- A oto właśnie tejże chwili/ Odebrałam telegram... lecz wróćmy/ Do uporządkowania zatrudnień,/ Tak, jak uczył mię był mąż mój drogi! MAGDALENA spostrzegając: --- Nie notatkę dałaś mnie, lecz telegram,/ --- Więc naprzód mówmy już o tym punkcie,/ Zapisanym (jak widzę) w instrukcji.../ Miłość niespełniona--- Cóż nauczyć chcesz mnie o Szelidze?/ Którego raz --- kiedyś, gdzieś --- widziałam/ I odtąd słyszałam tylko ciągle,/ Że wielbi Cię --- żeś dlań nieczuła:/ I że odtąd zwiedza Morze-martwe/ Tudzież gruzy spalenisk dokoła.../ Więcej zaś nic sama o nim nie wiem! HRABINA surowo: Mieć sobie będę zawsze do wyrzucenia,/ Że popełniłam coś podobnego do kłamstwa,/ Ale ta Szeligi ziemska-miłość,/ Niekiedy podobna do uporu,/ Dała mnie myśl nasunąć mu wieści/ O możliwem mojem za mąż pójściu./ --- Odtąd, telegram tylko raz, ze SmyrnySmyrna --- dziś: Izmir, miasto w płd.-zach. Turcji.,/ Przysłał mnie ten, arcynieczytelny! Wygłaszając napis telegramu: «Wracając do Ziemi, nawiedzę ją...» MAGDALENA Skrócenia konieczne są w telegramie./ «Do ziemi» znaczyć ma do dóbr swoich,/ «Ją» znaczy Ciebie, nie zaś ziemię.../ Miłość niespełniona, MałżeństwoSłowem, wraca --- i zechce Cię odwiedzić./ Należałoby Ci tylko śpiesznie/ «Możliwe» Twe spełnić zamążpójście,/ Zamieniając zmyślenie na wieszczbę!/ --- Wówczas, jak ją zowiesz, ziemska-miłość/ Upornego Szeligi --- zapewne/ Przemieniłaby się w coś innego ---/ Bo muszą też być i inne czucia/ Dla rozmaitości we wszech-świecie,/ I nie tylko sama, jak ją zowiesz,/ «Ziemska»-miłość... tyle Ci natrętna!... HRABINA zimno: --- Na boku zostawmy to... i wróćmy/ Do dziennego prac naszych porządku. MAGDALENA --- Gdyby więc, pod Twoją nieobecność,/ Szeliga przybył --- Samotnik, ObowiązekHRABINA --- przyjm jak najgrzeczniej,/ Lecz nie uroń w rozmowie ani słówka/ Zbliżonego najmniej do nadziei ---/ Całej to zręczności Twej polecam./ Nie chcę, aby mnie co bądź wiązało,/ Odkąd się oddałam obowiązkom/ I znalazłam wielkie dobro: spokój! STARY SŁUGA wygłaszając: Mak-Yks, Panią Hrabinę chce widzieć... HRABINA Nikogo nie przyjmę przed wyjazdem --- do Magdaleny: Mak-Yks! jakbym też go zapomniała... SamotnikMAGDALENA Cóż ty z tego kuzynka chcesz zrobić? HRABINA Ja nic --- On zaś sam co z siebie zrobi?/ Czasu nigdy nie miałam zapytać go./ Dobre to chłopczysko... i lubiący/ Nieledwie że pustelnicze życie!/ --- Raz, widząc go z brodą niestrzyżoną:/ Cóż by to był za śliczny kapucynkapucyn --- tu: zakonnik, pustelnik./ W ermitażuErmitaż (z fr. ermitage) --- pustelnia., pod zielonem drzewem!?/ Pomyśliłam.../ Lecz czyli to jemu/ Przyjdzie na myśl kiedy przed zwierciadłem!/ --- Choć zapewne że szczęśliwszym byłby/ W cichej celi, hodując sobie kwiaty.../ Gdzie znalazłby dobro wielkie: Spokój! MAGDALENA To, co mówisz o człowieka losie,/ Przypomina mnie coś kapucynów,/ Które zastępują termometry.../ Lub tych, co z kart dla dzieci się robi:/ Tamte kaptur zdejmują w pogodę,/ Lubo się nią wcale nie obchodzą;/ Te się wszystkie społem wywracają,/ Skoro jeden z nich i jak się potknie!... MałżeństwoHRABINA --- Mogłabym go wreszcie i ożenić ---/ Przecież małżeństwo... to Sakrament./ --- Lecz potrzeba wprzód posażnej panny/ Tegoż wieku, wzrostu, i tak samo/ Do cichego ułożonej życia... MAGDALENA --- Naturalną znalazłszy harmonię/ Względów tylu: wieku! wzrostu! mienia!/ I temperamentów! i skłonności!.../ Jak w gałęziach dwóch jabłoni jednej/ --- Spytać chce się.../ --- czemu? jeszcze w górze/ Ponad-przyrodzonych szukać zręczyn? Dobitniej: Ptak--- Jaskółki dwie, całkiem równe sobie,/ Nie są-ż przez to samo ożenione ---/ A jakaż byłaby ludzi wyższość...!? HRABINA --- Zawsze umiesz jakieś... dać pytanie,/ O którem pierw z Ojcem Prowincjałem/ Radziłabym bardzo Ci pomówić... Patrząc na zegarek: --- Niewiele mnie czasu już zostawazostawa --- dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zostaje.! do Magdaleny: --- O czemże to mówiliśmy dotąd? MAGDALENA --- O Szelidze naprzód --- i że jemu... HRABINA --- Nie uronisz słóweczka nadziei./ Moja luba! to jest arcyważne --- MAGDALENA --- I że przyjąć go mam jak najgrzeczniej... HRABINA --- Jak to pięknie! że pamiętasz wszystko: Po chwili: Miłość niespełniona--- Jak najgrzeczniej dlatego: by jemu/ Czemś osłodzić stanowczą odmowę./ --- Miłość bowiem, jakkolwiek bądź ziemska,/ Gdy ustaje... to nie jest rzecz miła...!/ (Przynajmniej tak sądzę, moja luba!/ Że to nie musi być najprzyjemniej...) MAGDALENA --- A teraz, cóż dalej?... HRABINA --- Czytaj w nocie... MAGDALENA krotochwilnie: --- Zrobiłam z niej, patrzaj: kapucyna!/ Który się wywraca za powiewem... Czyta dalej z kartki: --- «Numer drugi: parę taneczników».../ Cóż to może znaczyć? proszę ciebie... HRABINA --- Czytaj dalej... MAGDALENA czyta: « --- zaprosiłam panny/ Z całej pensji, kilku małych chłopców,/ I panią Durejko, ochmistrzynię,/ Z mężem swoim». HRABINA --- Wszystko jak najgrzeczniej!.../ Zapraszalne listy, jedne, wyszły,/ Reszta leży owdzie --- wyszlijwyszlij --- dziś popr.: wyślij. i te --- MAGDALENA z uśmiechem: --- Przejrzę tylko, czyliczyli --- tu: czy. w nie przypadkiem/ Nie wtrąciłaś czego innej treści... Kobieta, Gospodyni, DamaHRABINA --- Winisz mnie o błahe nieuwagi ---/ A jednak może i jest niewiele/ Kobiet mojego położenia --- które/ Byłyby w stanie tak dużo rzeczy/ Różnorodnych zgodzić i prowadzić./ To --- że w mojej Biblii, na rycinie,/ Znalazłaś raz, miasto przezroczego/ Papieru, bankowy-bilet; z tego/ Wyprowadzasz bezzasadne wnioski!.../ Fraszki zapomnieć mogę --- nie celu:/ Są dnie, których godziny wszystkie/ Mam rozrachowane jak zegarek/ I spisane rzędem w wilię wieczór./ Teraz!... jadę na Zbór-miłosierny... Strój, ObyczajePorywa się --- zawadza, i rozdziera suknię --- --- --- MAGDALENA --- Gdzie... w sukni rozdartej niepodobna/ Brać głosu o biednych bez poddasza,/ Bo to wyglądałoby na komedię... HRABINA --- To przypadek jest... i bez znaczenia --- Dzwoni --- służąca wbiega. --- Naprędce proszę fioletowy stanik. STARY SŁUGA Mak-Yks za sługą wchodzi sam. --- Mak-Yks się powtórnie anonsuje --- SŁUŻĄCA podając stanik: --- Pani hrabino, nieco powolniej... HRABINA do sługi: --- Niechże wnijdziewnijść --- dziś: wejść., jeśli jest w potrzebie... Strój, ObyczajeMAGDALENA Ten młodzieniec wchodził --- lecz, gdy zobaczył,/ Że dopełniasz ubrania, cofnął się. HRABINA --- Wina jego --- a może jest w potrzebie? Obyczaje, StrójMAGDALENA --- Mogłażbyś ubierać się przy ludziach?... HRABINA --- To nie są ludzie --- daj, proszę, szpilkę. MAK-YKS który niezupełnie cofnął się był: --- --- «To nie są ludzie»! ah! nie, o! Pani.../ (Daruj, iż podnoszę słowa Twoje,/ Które byłbym pominął, jak może/ Wiele innych pominąłem mówień --- )/ To są «nie ludzie» --- Pani!... to tylko/ Obowiązani Tobie, lub arcy/ Umiejący Cię cenić --- nie ludzie!.../ Przy nich można sobie zapiąć guzik/ Bez zmylenia rzędu, akuratnie --- --- Ochłaniającochłaniając --- nieużywana dziś forma imiesłowu współczesnego, utworzona od czas. ochłonąć, synonim: odzyskując równowagę psychiczną.: Daruj, przebacz, Pani i Kuzynko!/ Słowom, które się z ust wydzierają,/ Będąc silniejszemi niźli mówca./ Daruj! ale więcej jeszcze powiem:/ Bywa, iż ci, co dziś ludźmi nie są,/ Pewnego dnia i godziny pewnej/ Właśnie że tylko oni zostają.../ Od tła to zależąc, nie przedmiotu./ Gdy się tło odmienia, wraz i rzecz z niem. HRABINA silnie: --- Mak-Yks! ile zraniłam, przepraszam:/ Uczyniła wyrazów pośpieszność/ Sens, którego ani pomyśliłam! --- MAK-YKS --- Miałem Ci, o! Pani, nie to mówić ---/ W innej treści i mało odwłocznej... Lecz ot!... pękło coś w toku myślenia,/ I nie jestem już w stanie dodać nic. MAGDALENA --- SłowoScenę zrobiliście, lub robicie,/ Dla jednego błahego wyrazu,/ Dla sposobu-mówienia, na świecie/ Przyjętego --- --- a który nie jest Jej,/ Wcale nie Jej... zaręczam to Panu./ --- To jest wyrażenie niewłaściwe,/ Mimowolnem przejmowane tchnieniem/ Od ogólnej świata atmosfery,/ Która, bez nas, naszą rządzi mową... MAK-YKS --- Panie! ja szczerości nadużyłem,/ Wyrzucając niewstrzymalne słowa,/ I jeżeli to słabość, że muszę,/ Nie skończywszy rozmowy, stąd odejść:/ To słabość ta jest tylko ma własna,/ Osobista --- --- i nienależąca/ Do «ogólnej atmosfery świata,/ Która, bez nas, naszą rządzi mową!» HRABINA silnie: --- Mak-Yks! ja chcę... przyjdź dzisiaj wieczór. MAK-YKS ceremonialnie: --- Pani --- kuzynko moja --- --- zapewne. Wychodzi. HRABINA --- podaj mi kamforę i zegarek... MAGDALENA --- Teatr, Theatrum mundi, SztukaZaskoczona zostałaś zdarzeniem,/ Wychodzącem za porządek-dzienny/ I nie-zanotowanem w książeczce ---/ Świat albowiem nasz jest coś podobnym/ Do tych miernych artystów... co, ledwo/ Wyrobiwszy parę charakterów,/ Całą przyszłość sztuki chcą nakłonić/ Do zamknięcia się w ich korporacji./ --- Utyskują!... że Cezar Shakespeare'a/ Za wielki jest o głowę dla sceny.../ Alićalić (starop.) --- jednak, wszakoż. kto od drugich chce postępu,/ Winien ciągle on sam postępować!... HRABINA niecierpliwie: Racz mnie nie zaprzątać... czasu nie mam.../ Instrukcję Ci zostawiłam całą --- Porywa się --- wychodzi --- zatrzymuje u drzwi i powraca, mówiąc: Jeszcze coś.../ Zapomniałam mej książki/ Do nabożeństwa --- biorąc w zamian/ Zeszłoroczny miejski kalendarzyk! MAGDALENA --- Oto książka Twoja --- --- do widzenia. Hrabina wychodzi. MAGDALENA w monologu: Kobieta, Dama, Kondycja ludzka, Wolność--- O! Ty... z zeszłorocznym kalendarzem/ W ręku --- i z rozdartą Twą suknią,/ Lecz z oczyma niebem błękitnemi,/ Jesteś święta!... umiem Cię podziwiać --- Głęboko: Kto inny w ironię obróciłby/ Usterki Twe --- --- mnie są one cenne./ Wzieram przez nie, jak ów więzień, który/ Przez szczeliny jasne patrzy w okno,/ Czy wolniejsi są ludzie na ziemi?! Scena druga MAGDALENA pozierając na kartkę --- dzwoni: Wypisane wszystko, co mam spełnić./ Należy --- bym zarządziła stosownie... Do Starego Sługi: Cofnąć trzeba stół i krzeseł szereg,/ Czyniąc miejsce, jakby tańczyć miano;/ Podobnie i w dwóch salonach bocznych./ A kto by tymczasem nadszedł --- przyjmę. NOWY SŁUGA wchodząc: --- --- Graf Szeliga! MAGDALENA Chwilkę --- --- Podchodzi pod zwierciadło, poprawia ubiór --- zajmuje miejsce --- i do sługi: --- teraz proszę. Scena trzecia Kiedy Graf wchodzi: MAGDALENA uprzedzając rozmowę: Marii Harrys zastępstwo nie-godne/ Zastaje pan w Magdalenie Tomir,/ Która miała jednakże przyjemność/ Nie być obcą Panu... lecz gdzie? kiedy?/ Nie zdołałaby odpomnićodpomnić --- przypomnieć sobie. wiernie --- SZELIGA Pani! było to lat temu parę/ W nieszczególnie poetycznem miejscu,/ Bo u Dworca żelaznej kolei.../ Gdzie mój krewny Pani towarzyszył. MAGDALENA --- Ah! pan Lesław!... teraz pomnę wszystko./ Odtąd, ni pierw, Pana nie spotkałam. SZELIGA Odtąd właśnie, od owego proga/ U kolei żelaznej odszedłszy,/ Nie wracam aż teraz do Europy ---/ Którą opuszczając, i do której/ Gdy powracam, znów spotykam Panię... Omen, ObyczajeMAGDALENA Po raz drugi w życiu --- i podobny. SZELIGA Tak, że jeśli atom fatalizmu,/ Ze wschodniego na mój mózg turbanu/ Spadłszy, usprawiedliwia zabobon:/ To na nowo winien bym się jeszcze/ Nie uważać jak przybyły stale,/ Lecz znów żegnać miejsce... MAGDALENA dwumyślnie: Lub na nowo/ Prezentować się mnie, jak nieznanej --- Silniej: Lecz nic się tak ściśle nie powtarza. SZELIGA Z czego może więcej na tym świecie/ Pociechy, niż żałób!... MAGDALENA Prawda --- SZELIGA Nie mówimy nic o Pani Domu... MAGDALENA smętnie: Owszem, owszem, bo ktokolwiek duma/ Nad marnością.../ ...ten myślą Jej bliskim!/ Ona więcej niż kiedy nadziemska! Miłość niespełnionaSZELIGA żywo: A --- podobno --- --- jeśli się nie mylę,/ Była bliską... lub jest bliską ślubu... MAGDALENA zabiegliwie: To śluby są mistyczne!... mistyczne.../ I dlatego już jakby dopełnione,/ Że mistyczne... cóż mam więcej mówić?/ I czy mówić coś więcej miło jest...? RozczarowanieSZELIGA smętnie: Wydarzenia są, w których lakonizm/ Najmiłosierniejszą bywa formą. MAGDALENA stanowczo: Lepiej często wiedzieć: tak, lub nie... SZELIGA stoicznie: --- Szczegóły są tylko anegdotką. MAGDALENA Kondycja ludzka, GwiazdaRzecz główna, gdy kto istotnie przyjął/ Jedno z owych postanowień, które/ Całe reformują osobistośćosobistość --- tu: osobowość, charakter człowieka. ---/ Stałość, według mego rozumienia,/ Cennym, zaiste, jest klejnotem:/ Lecz i ona oszukiwać może./ Bo na cóż stałym być względem komet,/ Których odmieniły się obroty --- --- ? SZELIGA z dziwnym akcentem: Wdzięczny pani jestem ZA COŚ... NIE WIEM... Po chwili: Jak też zdrowie Hrabiny?... MAGDALENA zimno: O!... dobrze... SZELIGA wstając i patrząc ku oknu: BurzaMieliśmy dziś rano coś jak burzę... MAGDALENA Która też powietrze ochłodziła. SZELIGA obłędnie: Letnie burze, z gromem i błyskawicą,/ Nawet z ujemnym deszczem, są miłe... MAGDALENA Mnie one dla kwiatów zawsze cieszą... Naiwnie: KwiatyOkna pełne mam kwiatów u siebie,/ Zaplątane w rozmaitość liścia,/ Tak, że słońce gdy je tknie promykiem,/ To na cały mój biały salonik/ Cienie listków padają ze drżeniem/ I w girlandy wiążą się prześliczne./ --- A znam je tak wszystkie!../ --- że gdy jeden,/ Kwiatek jeden, ktoś urwał był z okna/ (I to błahy!... geranium pąsowe),/ Wraz poznałam --- SZELIGA krotochwilnie: --- Jak to? czy też-same,/ Ukradzione, spotkawszy geranium,/ Odpoznała pani?!... MAGDALENA żywo: --- Ah! nie... to nie.../ Lecz, że w oknie kwiatek jeden brakł mi... ObyczajeSZELIGA widząc, iż Magdalena pogląda na zegarek: Są osoby, między któremi czas/ Zdaje się być naprzód ukróconym... MAGDALENA I --- od razu jest się z niemi blisko.../ --- Jeżeli spojrzałam na zegarek,/ To iż Maria dała mnie instrukcje --- Dzwoni --- wchodzi Stary Sługa i przyjmuje listy na pocztę do Szeligi: Instrukcje jej są jak militarne. SZELIGA Osoby są (mówiłem), śród których/ Nikną czasu warunki --- istotnie. MAGDALENA I od razu blisko jest się z niemi. ObyczajeSZELIGA W Europie stan to wyjątkowy ---/ Na wschodzie, tradycją obyczaju,/ Wiarą otrzymany, lub nałogiem,/ Cień namiotu czyni u Araba,/ Że, kogo ogarnie, wraz ubratniubratnić (neol.) --- czas. utworzony od rzecz. brat, znaczenie: uczynić (kogoś komuś) bratem, słowa bliskoznaczne: zbratać, zbliżyć.. MAGDALENA Obyczaje, Słowo, Kobieta--- Braterstwa nie znamy w Europie --- SZELIGA krotochwilnie: Za to bywa siostrzaństwo/ niekiedy... MAGDALENA Uwagi też nie zwróciłam nigdy,/ Że to wyraz jednej płci właściwy/ --- Że Braterstwo męskie jest... SZELIGA --- to dowód,/ Ile je pojmują w Europie --- MAGDALENA Ja też coś mam wschodniego --- doprawdy!/ Matka moja jest z tej szlachty polskiej,/ Co przybyła z Armenii... SZELIGA dopatrującdopatrywać --- tu: przypatrywać się.: Ah! prawda,/ Pani ma wyraźnie coś wschodniego --- MAGDALENA Nieraz było to mnie aż szkodliwe! Ze znudzeniem: Obyczaje, KobietaDziś, w świecie, kobiety są za innych/ Złe.../ ...i to zowie się wychowaniem! Ręki podać nie można otwarcie,/ Gdyż są inni, co źle to pojmą.../ Nie można uśmiechnąć się, bo źli są,/ Którzy uśmiech źle sobie wyłożą... SZELIGA głęboko: Obyczaje, Kondycja ludzka--- Instytucje --- a nawet Reformy,/ Mające na celu ulepszenie,/ Podobno że się już nie inaczej/ Tworzą, tylko z tą głównie bacznością,/ Aby pasje złych w interes objąć;/ I ażeby nie drasnąć przypadkiem/ Uśpionego gdzieś antropofagaantropofag (gr.) --- ludożerca.!/ Droga arcypraktyczna --- do chwili,/ W której nagle się można samemu/ Włożyć w smoka paszczę i nareszcie/ Nie mieć co oszczędzać... i co chronić! MAGDALENA z odrazą: Obyczaje--- Zepsucie zgadywać nieustannie/ I cudzym się uniewolnić fałszem,/ Nie móc się poruszyć, bo są błędni,/ Którzy źle ruszenie Twoje pojmą ---/ To --- Golgota Antychrystusowa!... Wstaje --- podaje rękę --- i toż samo czyni Szeliga. Arab, jak pan widziałeś, da rękę/ Ot tak.../ ...i ufa --- i, że wierzy,/ Rzadziej niż my zdradzonym bywa! Kiedy tak z uściśnionemi dłońmi zostają, wchodzi nagle Hrabina i zatrzymuje się u progu. Scena czwarta HRABINA zimno: --- Przepraszam, że mało-trafnie wchodzę... Spostrzegając się i rumieniąc: Ja to powiedziałam z tej przyczyny,/ I dlatego powiedziałam to.../ Że Magdalena mnie zastępuje;/ Więc powinna byłam się anonsować,/ Nie będąc na teraz panią domu --- Rzuca różaniec, książkę i rękawiczki. Spóźniłam się na Zbór-miłosierny! Podając Szelidze koniec palców ręki swej: Nieczytelny telegram ze Smyrny ku Magdalenie: Ona dopiero mnie wyczytała... SZELIGA na stronie: (Jak też zimno mnie już przyjmuje!) Głucha chwila milczenia --- magnetyczna. MAGDALENA przerywając ciszę: Czy się państwo dawno nie widzieli? HRABINA Gdzież ja mogę szczegóły pamiętać! SZELIGA serdecznie: Miłość niespełniona, Woda, Obłok, OkoO! Pani, lat dwa ja nie widziałem/ Nawet i jednej kropelki w jeziorze,/ W którem odbijał się ten obłok,/ Na jakim spoczęło Jej oko... HRABINA Ah! ah! cóż za zmysłowy/ obraz!!... MAGDALENA SłowoNieco orientalne wyrażenie,/ Lecz właściwe, gdy kto z wschoduz wschodu --- dziś popr.: ze wschodu. wraca,/ A którem przerażać się nie masz co!.../ --- Od-pomniodpomnieć --- przypomnieć sobie. pan północne-mówienia,/ Jaśniejące przezroczystym szronem... HRABINA z lekką ironią: To znów drugi telegramu wykład --- Do Szeligi, pokazując na Magdalenę: Lepszego tłumacza czy miałeś pan/ W Palestynie?.../ --- à propos: a czemu/ Pobożność, Obyczaje, Kochanek romantyczny, Miłość niespełnionaJerozalemskiego pan różańca/ Nie przywozi?... i, widzę, nie nosi?... SZELIGA gorzko: --- Z łez jeden --- gdy mnie wpadł w Martwe Morze,/ Zapewne przypadkiem!... (zamyśleniem/ O odległych) --- przemienił się cały/ W opalowe ziarna... krystaliczne.../ Niesłychanie twarde.../ --- jasne!... jak lód./ --- I --- odtąd różańców zaniechałem! MAGDALENA podejmując treść: Kondycja ludzka, SzczęścieZniechęcić się można do wszystkiego.../ Gdy usuwa się nam z rąk fatalnie./ I to może nasze wielkie szczęście!!Zniechęcić się można do wszystkiego... Gdy usuwa się nam z rąk fatalnie. I to może nasze wielkie szczęście!! --- Magdalena robi tu aluzję do miłości Szeligi ku niechętnej mu Hrabinie. HRABINA silnie: Najzupełniej Twego jestem zdania:/ Z rzeczy ziemskich cokolwiek traci się,/ Daje w zamian więcej rezygnacji... Po chwili: Kondycja ludzkaLecz, czy różaniec ziemską jest rzeczą?/ Lub nie?... popytać się o to muszę... Notuje w książeczce podręcznej. SZELIGA Ten, o którym ja mówię, był z łez: Silniej: Z człowieka łez... nie całej ludzkości!/ Więc był niewątpliwie ziemską rzeczą,/ Arcydrogą!.../ Anioł, Mieszczanin, Kondycja ludzkaJa sam --- tylko jestem/ Człowiek --- wychowaniec tego globu,/ Na którym są burze, i wulkany,/ Nawałnościenawałność --- nawałnica, burza, ulewa. i gromy w powietrzu... Rzecz --- o której często Aniołowie/ Tak zapominają, jak mieszczanie,/ Którzy, nie zajmując się rolnictwem,/ Cenią nawałnice po ich wpływach/ Na parasol.../ ...na szybę w karecie! --- --- HRABINA sobie i innym: --- Aniołowie lepiej wszystko wiedzą --- SZELIGA ceremonialnie: Jeśli to jest przekonaniem Pani --- HRABINA ze znudzeniem: --- Ah!... powiadam panu --- oni nigdy/ Nie spóźniają się dla miłosierdzia --- --- Przybywają w czas do komitetów/ I, cokolwiek pełnią, pełnią lepiej! Do Szeligi pojedynczo: Obyczaje, Taniec, Zabawa, WierzeniaMamy dzisiaj maleńki wieczorek --- MAGDALENA Który może być prawie anielskim,/ Bo Panienki z pensji przyjdą tańczyć.../ Śliczne wszystkie i pełne dobroci --- HRABINA Kondycja ludzka, ObyczajeTańczyć?!... MOŻE... lecz, w różne niewinne/ Gry bawić się, to postanowione --- --- Surowo i ogólnie: We wszystkiem lepiej jest ominąć świat... Dając końce palców Szelidze i uchodząc: Do widzenia wieczorem... SZELIGA pełniąc ukłon: --- tak! Pani!.../ Świat --- jest zaprawdę: trucizną ludziom,/ Bo on kształci ich.../ --- a nie --- --- rozwija! Scena piąta MAGDALENA z miejsca, do Szeligi, który z kapeluszem zatrzymuje się: ObyczajeCzy koniecznie zaraz chce Pan odejść?... SZELIGA Sądziłem, że minął czas przyjmowań. MAGDALENA Nie jest to tak ściśle określone,/ Skoro nawet w komput komitetomw komput komitetom --- tu: na zebranie komitetu dobroczynnego./ Można nie utrafiać na godzinę... SZELIGA poruszając fraszki na stole rozrzucone: ModaPobożność, Zabawa, ObyczajeTen różaniec... nie jest z Jerozalem. MAGDALENA A przeciwnie, brano go za taki. SZELIGA Weneccy złotnicy robią równe,/ Lecz one są dla ozdoby dłoni,/ Różnobarwne zbliżając kamienie/ Do blasku płciDo blasku płci --- do odcienia skóry, do karnacji; płeć (daw.) --- cera, skóra., lub do rękawiczki./ --- Podobną użyteczność, jako woń,/ Mają jeszcze osobne różańce/ Mahometan z Konstantynopola! MAGDALENA naturalnie: --- Jedne przeto ubierają --- drugie/ Perfumują... i trzecie nareszcie/ Są poręką modlitw... SZELIGA szczerze: Nic przeciw industriiindustria --- tu: produkcja, wyrób (ozdobnych różańców). takiej nie mam,/ Skoro ta gdzie z wiadomością kwitnie;/ Owszem!... radość i rozweselenia/ Nie są-ż z nabożeństwem zbliżonemi?/ Pokrewnemi nie są-ż, powiedziałbym...? MAGDALENA Gdy jeden był kościół w Jerozalem/ I cały naród doń biegł na święta,/ A świąt tych tak czekał z upragnieniem! SZELIGA Gdy się rozlegały wszędzie śpiewy,/ Po wszech-ścieżkach pachnących balsamem! MAGDALENA dostrzegając, iż gość zatrudnia ręce swoje: ObyczajeRękawiczkę Marii Pan chce zepsuć!... SZELIGA dwuznacznie i krotochwilnie: Tak małą... rzecz... gdybym też i spsowałspsować (starop.) --- zepsuć.? MAGDALENA zanosząc się od śmiechu: Cha --- cha --- cha... cha --- cha... SZELIGA Co tak śmiesznego?? MAGDALENA Małą??.../ --- to jest... rękawiczka moja!/ Cha --- cha --- cha... Wkładając rękawiczkę: --- patrzaj-że Pan, czy tak mała.../ A Pan już myśliłeś, że to Marii,/ I zaraz się coś Panu zdawało... SZELIGA podnosi się i całuje rękę ubraną w rękawiczkę: --- przepraszam --- MAGDALENA powstając: Niech teraz Pan już pójdzie... Po chwili: Ale i to... nie z przyczyny godzin! SZELIGA mocno: Jeżeli to nie z przyczyny godzin,/ Która jest nad siłę śmiertelników,/ To-ć nieusprawiedliwiony byłbym.../ Gdybym odszedł. MAGDALENA --- jest to jednak pora,/ W której chciałam, żeby Pan powrócił... Pozierającpozierać (daw.) --- patrzeć, spozierać. mu w źrenice: Dlatego, że Pan mniej jesteś smutny,/ Niźli kwadrans temu.../ Goryczy mniej/ Dostrzegam w rozmowy prowadzeniu. SZELIGA Obyczaje--- Odwiedziny osób... ta, na pozór,/ Błaha rzecz ma swoją treść głęboką./ Są, z któremi gdy się znajdujemy,/ Jesteśmy subtelni i naiwni.../ --- I są, dla których nawet Rafael/ Musi stać się malarzem-szyldów ---/ Rysując wyraźnie i potwornie/ Każdy szczegół... a dla których przeto/ Stajemy się sobie przeciwnymi ---/ I wyższym uczuciom... i stylowi./ --- Sprzeciwieni będąc tak, cierpimy/ Rodzaj gwałtu... paroksyzm konwulsji.../ To zaś sprawia gorycz.../ --- gdy obyczaj,/ Słusznie zalecając tok i gładkość,/ Jeszcze zewnątrz wszystko to hamuje/ I dodawa jedną więcej trudność! MAGDALENA arcysmętnie: Grać dla takich osób Beethowena/ Musi być szczególną przyjemnością. SZELIGA --- Ponieważ się podobało Pani/ Być lekarzem tych właśnie że cierpień,/ Dlatego jej z gruntu kreślę słabość --- Głęboko: Albowiem to jest SŁABOŚĆ... ah! słabość... MAGDALENA solennie: --- Skoro się zna, że słabość?... SZELIGA wstając i pełniąc pożegnanie: --- Zna się ból! Wychodzi. Scena szósta MAGDALENA zbliża się do stołu i podnosząc swą rękawiczkę: Rękawiczka ta jest mnie rzucona.../ Moja własna...!/ --- turniej szczególniejszy! Z uśmiechem: Polecenia Marii gdyby wszyscy/ Tak starannie pełnili... STARY SŁUGA wchodzi i wygłasza: Nadzorca/ Tych, co urządzają ognie-sztuczne,/ Przysłanym jest od Pani Hrabiny/ Po niejaki abrysabrys (daw., z ros.) --- szkic, zarys.... MAGDALENA --- Ona w głowie/ Zapala mnie fajerwerk --- --- doprawdy! Do sługi: Niechże wnijdziewnijść --- dziś: wejść. --- bo ani wiem, co chce. Zabawa, OgieńSZTUKMISTRZ wchodzi --- poprawia ustroju włosów i jednym tchem mówi z płynnością: Miałem zaszczyt przedstawić Hrabinie/ Wzory kilku fajerwerków --- które/ Zapalane były z pewną sławą/ (Że tak pochlebiam sobie).../ Zwłaszcza ów/ Wyobrażający pawi-ogon,/ Przedzierzgnięty Kupidyna lancą,/ Gęsty powielekroć zyskał aplauz!/ Tak, że mnie na rękach (z przeproszeniem/ Wielmożnej Pani) chciano unieść... Po chwili: --- Lubo wówczas dodałem (przyznam się)/ Dwie fontanny-serc, a każde serce/ Pękało za sceną... i to była/ Jak gdyby porażka w małej bitwie,/ Gdy na przodzie gorzał jasny tryumf!/ --- Nie zrobiło to jednak Hrabinie/ Przyjemności.../ --- więc proponowałem/ Całę postać Kupida w płomieniu/ Różowego koloru... MAGDALENA wstrzymując śmiech: --- Cóż na to/ Pani Hrabina --- ? SZTUKMISTRZ Jakoś nieraźnie,/ Podjęła myśl... chciała coś lżejszego/ (Kupid bowiem cały to machina,/ Której się nie stawi w parę godzin!)./ --- Dalej, zeszedłem więc do rzeczy prostszych/ Do słońc, gwiazd, komet... MAGDALENA ze znudzeniem: --- na czem stanęło? SZTUKMISTRZ Tu przysłany zostałem po abrysabrys (daw., z ros.) --- szkic, zarys.. MAGDALENA z ukrytą ironią: Czy nie można by na przykład... ZERO? SZTUKMISTRZ My, w sztuce, nic «zerem» nie zowiemy,/ Lecz: «pierścieniem». MAGDALENA Ah! myśl doskonała --- --- SZTUKMISTRZ z zapałem wielkim: Zrozumiany zostałem! --- nareszcie/ w życiu raz! (za pozwoleniem Pani). MAGDALENA na stronie: (Jeszcze i ten mnie hołdy swe niesie...) SZTUKMISTRZ Dwa pierścienie można przeszyć strzałą. Z kompetencją: Bardzo można... owszem --- to się rabia:/ Dodając po bokach skrzydła-papug,/ Przecierając tło ognistą-miotłą,/ Tam i owdzie popierając grzmotem,/ Błyskawicą z lekka budząc efekt;/ To uchodzi.../ --- to miewa swój urok. MAGDALENA ze znudzeniem: Więc --- najprostsza rzecz... nie ma co szukać.../ Szczegóły --- obmyśli sam artysta. SZTUKMISTRZ z zapałem gorącym: Nareszcie zostałem odgadnięty,/ Raz na życiu!.../ --- uniżony sługa. Wychodzi. MAGDALENA Zacnej Marii słyszę lekkie kroki,/ Muszę jej maleńką scenę zrobić... Kobieta--- Droga! dobra!... niekiedy zabawna,/ Krytykuję ją i kocham równo,/ Raz naiwność dziecka w niej --- drugi raz/ Coś posągu kamiennego widząc./ To jako piastunka, to jak sztukmistrz/ Na tę śliczną patrzy się postać... skoro Hrabina wchodzi, MAGDALENA ku niej z wyrzutem: O mało że wszystko nie zniszczone!/ O mało żeś nie zdradziła-siebie! Przyjęłam Ci Szeligę, jak chciałaś,/ Osładzając jemu jak najgrzeczniej/ Twoje ostateczne-odmówienie --- ---/ --- By zaprzątnąć czarne jego myśli,/ ObyczajeO zwyczajach mówiłam pokoleń,/ Co patriarchalnie jeszcze żyją;/ Gdzie ceremoniały-samobójstwa/ Niespełniane są na ludzkich sercach!/ --- Pokazywaliśmy sobie wzajem,/ Jakie są tam gesta w towarzystwie:/ Ty nadbiegasz... i z przekąsem ziemskim,/ Widząc nasze ręce połączone,/ Usuwasz się.../ --- jakże można było/ Dać mu przeto nadzieję tryumfu? Z wyrzutem: Doprawdy, że pełnić instrukcje Twoje/ Zadaniem jest płótna-Penelopypłótno Penelopy --- nawiązanie do motywu z Odysei Homera. Penelopa, żona zaginionego Odyseusza, pruła nocą to, co utkała w ciągu dnia, aby odwlec moment swojego powtórnego zamążpójścia.!/ Musiałam się potem upracować,/ Tokiem waszych obracając rozmów,/ Jak zębatem-kołem gdzieś w fabryce.../ Tak niezręcznie zdradziłaś się Pani! HRABINA surowo: Zdradzić się nie mogłam:/ --- Magdaleno!/ --- Wyszło mnie z ust może i dzieciństwo,/ Lecz umiałam się cofnąć natychmiast. MAGDALENA żywo: Cofnięcie tete --- dziś popr. forma M. lp r.n.: to. było jeszcze gorsze! HRABINA smętnie: Miłość niespełnionaBo --- może --- też i ja kiedyś!... miałam/ Kruszyneczkę ziemskiego uczucia.../ Dla osoby --- którą dziś oddalam. MAGDALENA Otóż to!... co właśnie zaszkodziło... HRABINA Kruszyneczkę!... jakiś błahy atom... MAGDALENA Trzeba cofnąć i to, mój aniele!/ Bo popsowaszpopsować (starop.) --- popsuć. znów, co naprawione ---/ Trzeba, abyś ziębiła go ciągle... HRABINA Gdzież ja zdołam tylko tem się zająć! Lecz ty jesteś dobra, ty cierpliwa:/ Ty zbawiłaś mnie już raz, przed chwilą,/ Zbawiaj, proszę, dalej --- ciągle zbawiaj!.../ Zbawicielką będziesz Twojej Marii,/ Magdaleno!... proszę Cię, bądź dobra... MAGDALENA Trudne jest to --- lecz początki niezłe/ Umiałyśmy zaszczepić... HRABINA --- nieprawdaż?/ Zdało się mnie, iż odszedł, jak przyszedł. MAGDALENA dwumyślnie: Niezupełnie... lecz coś podobnego... Po chwili: Przyjmę wreszcie trud ten zbawicielstwa,/ Na cokolwiek mnie on może narazić./ Daj mi wszakże słowo, że co? kiedy?/ Mówić będziesz lub czynić?... w tej mierze/ Zastosujesz do baczności mojej. HRABINA solennie: Uroczyste słowo daję na to --- MAGDALENA --- Więc na przykład ---/ siądź tu, chwilkę jeszcze: Siadając obok: Małżeństwo, ObyczajeCzy nie miałabyś czego na oku,/ Co by Twoje puste miejsce wzięło/ W sferze serca... dla pana Szeligi?... Uważnie: --- Panienek tu będzie znaczny dobór,/ Skoro szłoby o osoby młodsze... HRABINA --- Całej okolicy przyszłe Matki,/ Coś, doprawdy, jak wtóra społeczność./ Zapominasz tylko... kwestii-wieku:/ Żadnej nie ma... na przykład w Twych latach,/ Żadnej Twego wzrostu... MAGDALENA stanowczo: --- Najzupełniej/ Wyjaśniłaś mnie niepodobieństwo! HRABINA --- Wszystkie prawie są dziećmi --- --- MAGDALENA z udanem zdziwieniem: --- --- ah! prawda! --- Po chwili: Mniemasz wszakże, że pomysł dobry jest,/ Gdyby się go potrafiło użyć ---/ I że miewam oka rzut sokoli,/ Gdy Tobie pragnę być użyteczną? HRABINA Magdalenko! ty masz wielki rozum. MAGDALENA Miłość niespełnionaKochanek romantycznyZ-ziębiać, chłodzić trzeba nieoszczędnie/ Tete --- dziś popr. forma B. lp r.n.: to. ziemskie uczucie wielbiciela --- Na pół trywialnie: Sposobem tym... może by i przyszło/ Do wygluzowania zupełnego,/ A mógłby ON także znaleźć spokój! HRABINA obłędnie: Brodę nosi, był i w Jerozalem --- MAGDALENA --- Tylko że różańce gubi w Morzu/ Martwem... HRABINA --- Apolog niezrozumiały!/ Który ledwo że mnie potrafiłaś/ Na człowieczą mowę wytłumaczyć... Całując czoło Magdaleny: Magdalenko! Ty rozum masz wielki. Kurtyna zapada. AKT III Główny salon WILLI --- z szerokiemi drzwiami na WERANDĘ i pobocznemi do salonów innych Scena pierwsza HRABINA krzątając się: Dzięki, że przyszedłeś --- MAK-YKS ...nawet wcześnie --- HRABINA Niekoniecznie, jest już wiele osób. MAK-YKS zbliżony do obnoszącego ciasta: A nie było mi to arcyłatwem,/ Bo czuję się cierpiącym cały dzień --- HRABINA Jedzenie--- nie jedz tego: może Ci zaszkodzić./ --- To dla dzieci, co dużo biegają/ I apetyt mają zaostrzony... Spostrzegając Szeligę w zbliżeniu ze swym krewnym: Mak-Yks --- hrabia Szeliga! Grzeczność, ObyczajeJEDEN Z GOŚCI --- ta willa/ Zewsząd smakiem tchnie Pani hrabiny --- DRUGI Z GOŚCI I ozdobą jest prowincji naszej --- HRABINA Grzeczność Panów nadaje jej ceny --- DRUGI Pani grzeczność czyni tę uwagę --- SZELIGA do Magdaleny: Kto jest Mak-Yks? jeśli spytać wolno... MAGDALENA Daleki pokrewny męża Marii. SĘDZINA Panienek nie mogę uspokoić,/ Tak im u hrabiny jest wesoło. PIERWSZY Z GOŚCI Bez różnicy wieku i płci --- wszyscy/ Podzielają uczucie też same. DRUGI Z GOŚCI Werandy odpatrzeć się nie możnaWerandy odpatrzeć się nie można --- weranda jest tak ładna, że nie można się na nią napatrzeć. --- MAGDALENA do Szeligi Grzech, Grzeczność, Matka Boska, AniołPan, co wiele widziałeś ciekawości ---/ Czy gdzie takich ślicznych istot grono/ Zachwycało kiedy oczy Jego?/ Skoro obskoczyły Panią domu/ Dzieweczki te i prawie dziewiceDzieweczki te i prawie dziewice --- tj. dziewczęta w różnym wieku: małe dziewczynki i niemal dorosłe panny.,/ Napatrzeć się dość nie było można. SZELIGA Piękności nieco widziałem --- prawda ---/ Nie byłem jednakże tak wysoko,/ Ażebym się przytomnym tam znalazł,/ Gdzie Najświętsza Panna z wysokości/ Uśmiech swój rzuciła śród aniołów... HRABINA Słuchać tego nie mogę --- to grzech jest! SZELIGA na stronie: Wyobraźnia zamarzła! MAGDALENA do Hrabiny: Wybornie!/ Ciągle tak trzeba ziębić. SZELIGA donośnie: Grzech, SztukaWięc to grzech,/ Co wszystkie natchnionych mistrzów pędzle,/ Dłuta i litanie wyśpiewały!? SĘDZINA Jest to tylko fikcją, nie już grzechem./ Ale Pani Hrabina purystką jest ---/ Jak Durejko. SZELIGA na stronie i z niesmakiem: Tak! coś podobnego... MAGDALENA do Szeligi: Czemu Pan znowu smutny? SZELIGA --- bynajmniej!/ Tylko przy wesołości ogólnej/ DZIECI tylu... może się tak zdawać... MAGDALENA z umyślną niezgrabnością: Ty sama zapytaj, z Twym dowcipem,/ Czemu on smutny? HRABINA idąc umyślnie do Szeligi: Jedzenie, Melancholia, ObyczajeJeżeli Pan smutny,/ Niech Pan je lub co chłodnego przyjmie. SZELIGA zbliżając się do stołu: Powiadają, że smutni jeść winni. MAK-YKS Jest to stan, nie tyle apetytu/ Wzbudzający, ile sił trawienia --- SZELIGA Rzeczywiście? więc, westchnąwszy, jedzmy... MAK-YKS jedząc: Na morzu się także często jada --- ?/ Odpływając na przykład od ziemi,/ Która rąk za nami nie wyciąga --- SZELIGA Są, którzy na morzu jeść nie mogą... Niektóre osoby ze środkowego wyjścia wchodzą. PIERWSZY Z GOŚCI Wyspa, Obyczaje, GrzecznośćOgródWeranda jest, bez przesady, cudo!/ Akuratnie że cudo... i koniec... SĘDZIA Jest to zaczarowana wyspa --- --- cóż?/ Czy kto schwycił porównanie lepsze?/ --- Mości Dobrodzieju, te cyprysy/ (które-to są drzewa romantyczne)/ I innych dość krzewów pochylonych/ Czynią widok extra-ujmujący!.. HRABINA Brakuje tu jeszcze jednej rzeczy ---/ Lecz nie obmyśliłam dla niej kształtu:/ Grób--- Chcę, ażeby od strony cyprysów/ Mały ogrodowy-grób przeświecał... PIERWSZY Z GOŚCI Ach! Pani hrabino Dobrodziejko,/ Jakże można grób tak blisko domu! HRABINA Ogrodowy-grób, pozór jedynie.../ Gdzieby można wieczorem odetchnąć... SZELIGA U Egipcjan, z trumną poufałość/ Dochodziła do spół-wieczerzania --- --- SĘDZIA Przyznam się, że i ja w Durej-Woli/ PoetkaPołożyłem psu grobowy kamień,/ Na którym brzmi wiersz Durejkowej: Do Pani Durejkowej: Jak jest ten wiersz? wydeklamuj proszę... MAGDALENA I HRABINA A, to ślicznie! to Pani poetka ---/ Czemu też to było nam ukrywać... PIERWSZY I DRUGI Z GOŚCI A, to ślicznie! Pani wiersze robi!... SĘDZINA do męża: Dajże pokój --- śliczny przykład pannom! Do obecnych: Klemensulko sobie żarty stroi ---/ Taki dziś jowialny! MAK-YKS PoezjaCzyliż wiersze/ Uwłaczają temu, co je tworzy --- SĘDZIA gwałtownie: Homer z biedy umarł, mój paniczu!/ --- Ale jest, w przysłowiach wierszowanych/ Sporo sensu i zdrowego umuum (z ros.) --- rozum, rozsądek../ Zwłaszcza, kto je zgłębić usiłował. MAGDALENA do Szeligi: Grób, MelancholiaJak ten pomysł Grobu się podoba? SZELIGA To nie swój jest pomysł --- to Egipcjan,/ Co byli z mumiami ożenieni,/ Jedli z niemi, pili i tańcowali --- MAGDALENA Co też zgrabnie musiało wyglądać! SZELIGA melancholijnie: To jest pomysł SMUTNY... z tej przyczyny,/ Że miewają go ludzie wyzuci/ Z pewnego uczucia żywotnego... Ale --- nie chcę Panią w te głębokie/ I mało zabawne wieść tajniki... MAGDALENA Proszę --- proszę --- jak najpiękniej proszę!.. SZELIGA serio i powoli: --- Zgon brzmi nieustannie w ładzie życia/ I nieledwie w każdem dopełnieniu,/ Jedną ze strun jego stanowiąc;/ Kto ją odrzuci z żywota harfy,/ Naddać potrzebuje, co pominął,/ Potrzebuje widoków cmentarnych --- ---/ Z przyczyny tej jest to arcysmętne;/ Nie z przyczyny nagrobków kamiennych! MAGDALENA Jak ja to rozumiem! SZELIGA A --- rzadko kto... HRABINA zbliżając się do mówiących: Co tu państwo mówią zabawnego? MAGDALENA Ciągle o tym grobie-ogrodowym --- HRABINA Niemało się sama namyśliłam/ O tej rzeczy --- i, jak pocznę, nie wiem./ Chcę, by to był i grób, i altanka --- Spostrzegając się obok krewnego swego: Mak-Yks --- żeby nie wyszło z pamięci:/ Jutro u mnie być musisz koniecznie,/ Należy coś swobodnie pomówić/ O różnych zaległych interesach --- --- MAK-YKS ceremonialnie: Pani --- HRABINA donośnie: Zabawa, ObyczajeWybierajmyż grę dla dzieci,/ Lub dwie różne, stosownie do wieków. SĘDZINA Ja głosuję za dwoma lub trzema. PANIENKI I DZIEWICE wbiegając: OgródNa werandzie, o tak, na werandzie!/ Bawić się życzymy wszystkie razem,/ Tyle miejsca owdzie i tak równo/ Na ścieżce ostatniej jak w salonie./ Pomiędzy gałęziami wonnych drzew/ Szklane globy tam i owdzie wiszą,/ Jakby niedojrzałe pomarańcze,/ Które błysną śmiatłem na czas mroku. MŁODSZE Zabawa, GraBrzegami trawników, na werandzie/ Grać wybornie w pantofel i w kotka!/ Starsze panny w salonach niech sobie/ Z poważnemi przestają osobyosoby --- dziś popr. forma N. lm: osobami.... STARSZE Panieneczki przeciwnie --- w salonach/ Niech pod okiem starszych zostawają,/ Gdy my pójdziem, w ścieżkach ocienionych,/ Ramię w ramię, każda z przyjaciółką.../ Zwiedzić wszystko, co jest... aż do murów! WSZYSTKIE RAZEM Na werandzie! o tak! na werandzie/ Życzymy się bawić wszystkie razem --- SĘDZINA Panienki te, co są uwieńczone,/ Mogą bawić się i na werandzie --- HRABINA Gry tymczasem znajdziemy stosowne --- SĘDZINA Nauka, ObyczajeTrzeba zawsze dystynkcję zachować,/ Jakkolwiek są wszystkie umiejętne/ I kształcone według systematu/ Durejkowej... powiedzieć mogłabym:/ (lecz, z rozlicznych czerpiąc pedagogii,/ Nie przywłaszczam sobie ich esencji ---) SĘDZIA doskakując od drzwi werandy: Esencja zowie się «wszech-wyskokiem»Esencja zowie się «wszech-wyskokiem» --- Sędzia stara się zastępować słowa obce polskimi neologizmami.!/ Według rodowitej samo-wiedzy. SĘDZINA przez ramię swoje: Ale nie jest wyskokiem --- wszech-stronnym.../ --- Mon mari est puristeMon mari est puriste (fr.) --- mój mąż jest purystą; purysta --- osoba rygorystycznie dbająca o czystość zasad, np. językowych.!... PIERWSZY I WTÓRY Z GOŚCI razem: Arcysłusznie!/ Arcysłusznie --- vivat, Panie Sędzio!/ Przyszedł czas własnej terminologii! MAGDALENA opiekując się jedną z panienek: StrójKażdej wieńce z lauru zamieniamy/ Na kolory do włosów stosowne ---/ Jak jej pięknie w niebieskim! Do panienki: --- a Marta? Dziewczynka wybiega po Martę. SĘDZINA Nauka, ObyczajeUkształcić gust niedrobną jest rzeczą,/ I lubo podrzędną, jednak słuszną./ Same musim znać się na ubraniu/ Według pory i potrzeb społecznych --- HRABINA obchodząc się inną panienką: Jak jej pięknie jest z amarantowym!/ --- A Anielka? Dziewczynka wybiega. STARSZE I MŁODSZE od drzwi werandy: Zabawa, GraW pierścień! w pierścień! w pierścień!/ niech Anielka/ Pozwolenie grania w pierścień zyska,/ Wielkiem kołem równo i wesoło --- Do Mak-Yksa: A pan będziesz fanty miał w koszyku,/ I dopiero sąd!... dopiero kary! WSZYSTKIE DZIECI W pierścień, w pierścień, jednem wielkiem kołem! SĘDZINA Starsze niech zostaną na werandzie,/ Młodsze mogą w pierścień grać w salonie. HRABINA Miejsca tam więcej jest niż potrzeba! WSZYSTKIE W pierścień, w pierścień, w pierścień! całem kołem! HRABINA Sama wstążkę dam... i tę obrączkę. PIERWSZY Z GOŚCI Wielki Mogoł mógłby nieść u czapki/ Brylant Pani Hrabiny --- istotnie --- DRUGI Jakby błyskawicę kto nawłóczył --- MAK-YKS Wszelki brylant jest z czapki Mogoła,/ Albowiem umarłym on klejnotem,/ Świeci, ale zatrzymuje wartość... HRABINA Zdaje mnie się, że dziś najwłaściwiej/ Błyskotka ta będzie używana./ Swą wielkością, blaskiem swym, doprawdy/ Jakby na ten cel była zrobioną. PIERWSZY Z GOŚCI Klejnot taki cenę ma sam w sobie/ I nie tylko dzieciom się podoba --- DRUGI I INNI chórem: --- Pierścień Pani podoba się wszystkim./ --- Wszystkim się podoba pierścień Pani. Gra, Obyczaje, Miłość niespełnionaSZELIGA który na ustroniu z Madgaleną siedział, porywając się: --- Pani swój daje pierścień? To ja gram... HRABINA surowo: Nie --- ja mój pierścień cofnę od grania... MAGDALENA do Hrabiny z przyciskiem: Dobrze --- SZELIGA na stronie: (--- aż mnie zimno się zrobiło!) HRABINA do Magdaleny, donośnie: --- ona swój da pierścionek... SZELIGA --- O! Pani,/ W takim razie ja nie gram --- dlatego,/ Że musiałbym w drugim być salonie,/ Gdzie dla blasku fraszki utraciłbym/ Uczestnicwo w blasku właścicielki! MAGDALENA usłyszawszy Szeligi mówienie, do Hrabiny: Daj swój pierścień, Mario! HRABINA posłusznie: Sama włożę --- SZELIIGA Aklimatyzować się nawykłem,/ Jednakże poczuwam chwilę febry... MAGDALENA patrząc w oczy Szeligi: Miłość niespełniona, Melancholia, RozczarowanieTo nerwowe tylko przesilenia,/ Które często z przyczyn są tajemnych ---/ Ludzie, choć klimatów nie zmieniają,/ Bywa, że tym podlegli są wpływom./ Jest to czasem i z moralnych przyczyn:/ Rozczarowanie nieraz jakby dreszcz/ Przejmuje --- i to tak istotnie,/ Że można być z ducha zaziębionym!/ Wyrażenie, które Pan Durejko/ Zastąpić umiałby szczęśliwszem,/ Lecz które pewny stan nie-zwany,/ Ale znany... określa mniej więcej... SZELIGA --- Osoby są, od których odchodząc,/ Ziemia nam przestaje być okrągłą,/ Niesłychanie płaszczy się a płaszczy.../ Słońce ma ckliwy blask i mosiężny.../ Zieloność jest jak na bilardzie/ Sukno czyste, równe i porządne. MAGDALENA Dlaczegóż to ludziom przypisywać? SZELIGA Bo inne są osoby --- od których/ Niekiedy odchodząc... widzisz... schody/ I próg dziwnie nadobnych kształtów;/ Spostrzegasz, że sień, że przedsionki/ Światłem są owiane szczególniejszem,/ Słońce tam mistrzowskim działa pędzlem./ A jeżeli wtedy wiatr i burza,/ To otwierasz piersi ku zamieci,/ Coś w niej uskrzydlającego czując. Wstają i mają się ku drzwiom bocznego salonu. MAGDALENA z udaną obojętnością: Jakże i próg może być pięknym? --- och!!! SZELIGA Homer w Odysei próg opiewa,/ Gdzie stanęła stopa Penelopy... MAGDALENA Dowód to niemały!... lecz ten ot próg? SZELIGA Nie jest i on bez pewnego wdzięku --- Kiedy te osoby w bocznego salonu odrzwiach znikają, wchodzi samotnie Mak-Yks i usiada u stołu gdzie są jedzenia. Scena druga MAK-YKS w monologu: Pokazuje się, że jedna chwila/ Zwątpienia --- --- że jedna porywcza myśl,/ Chociażbyśmy zapomnieli o niej,/ Przez dzień cały ciężyć jeszcze może!... Obszukując ręką na sobie: Pistolet ten trąca się o meble,/ Jak zbyteczny! Jedzenie, Głód Jedząc: --- byłem czczyczczy --- tu: głodny, wygłodzony., istotnie,/ Ciało zamierzało sobie skończyć... Do siebie z uśmiechem: --- Słusznie Byron mówi: że odwaga/ Mężów starożytnych powielekroć/ Od strawności dobrej zależała... Donośnie: --- Wybrzmiewa to, jak cynizm... komu?... im,/ Którzy, na tragedię patrząc z dala,/ Nie zbliżając się do Fatum nigdy/ I nie dotykając palcem bożków,/ Przez to właśnie są bałwochwalcami! SĘDZINA żwawo wchodząc: --- Weź pan koszyk i idź fanty zbierać./ Jak można być tyle materialnym?/ Tam bawią się, a Pan je i pije,/ Najszczęśliwszą tracąc okoliczność... Dobitnie: Żona, Małżeństwo, Młodość, ObyczajeTu panny są z całej tej prowincji,/ Jako bukiet pięknie uzbierany,/ Żony przyszłe, matki, gospodynie,/ Co podzielą kiedyś zgon i triumf.../ Reputację niech pan sobie zrobi,/ Jak młodzieniec miły i do rzeczy,/ A lat wiele mówić jeszcze będą/ W domach wszystkich, jak stu-gębna-sława/ (Że wyrażę się attykiemattyk --- wyrażenie pochodzące z retoryki greckiej, np. stugębna sława; attycyzm --- grecki styl retoryczny, charakteryzujący się prostym i jednoznacznym wyrażaniem myśli. znanym), ---/ Będą mówić: «Mak-Yks jest do rzeczy,/ SzczęściePrzyzwoicie mógłby się ożenić...»/ Weź pan koszyk i fanty idź zbierać./ Jakby czuła Matka, to mu radzi/ Durejkowa, z Chrześcijanki sercem! MAK-YKS --- Służę Pani --- co zaś do jej uwag,/ Myślę, że są dla ludzi szczęśliwszych --- SĘDZINA --- Człowiek sobie szczęście sam urabia! MAK-YKS PielgrzymO! nie, Pani --- Drzewopodróżnik, jeżeli,/ Kurzem biały od stopy do czoła,/ Znosi spiekę... chłodzi go cel drogi/ I ze samych znużeń on szczęśliwym ---/ --- Lecz co Pani powie o tem drzewie,/ Usadzonem przy publicznej drodze,/ Którego najlżejszy liść i pączek/ Przez całe dnie ostry kurz wapienny/ Warstwą bladą piasku osypuje --- ?/ Czem pociesza ono swą zieloność,/ Na mimo-idące patrząc koła/ Jak na koło jedne swej tortury,/ Miotające nań tłoczonym pyłem/ I zawracające je do ziemi/ Przez każdego listka ciągły pogrzeb... SĘDZINA Czemu Pan kawałków nie tłumaczy/ Do deklamowania dla panienek...? MAK-YKS Później o tem --- idźmy fanty zbierać. Scena trzecia HRABINA wchodząc: Zabawa, ObyczajeFanty zbierać! bo dawno już grają.../ Mak-Yks, pośpiesz rozerwać się z dziećmi... Kiedy Mak-Yks wychodzi, od werandy zbliżają się goście. HRABINA --- Otóż główna rzecz zaspokojona!/ Jednejedne --- dziś popr. forma M. lp r.n.: jedno. koło pląsa na werandzie,/ Drugie krąży w salonie --- --- i dosyć. Gość, GospodyniDo gości: --- Niespokojna byłam o ich radość,/ I czy ten świat potrafię ugościć?/ Świat-uśmiechów na rumianych twarzach!/ Państwu przeto się nie uniewinniam,/ Że tamci mnie zajmowali goście ---/ I że dotąd byliście tu tylko/ Pomocnymi w dopełnieniu dzieła. Tajemniczo: --- W zamian, jako moim spółdziałaczom,/ Spowiem sekret... ukryty dla dzieci ---/ --- Szło mnie bardzo o koniec wieczoru,/ Bardzo mnie szło o zamknięcie zabaw,/ GróbChciałam, aby ten młody świat wrócił/ Ze wspomnieniem uroczego blasku ---/ I dlatego od strony cyprysów/ (Tam, gdzie myślę grobowiec postawić)/ Urządzony jest śliczny fajerwerk! PIERWSZY Z GOŚCI --- Ha-a! istotnie, że myśl arcydzielna. WTÓRY Z GOŚCI --- Każda myśl hrabiny jest feniksem --- SĘDZIA Który wstawawstawa --- dziś popr. foma 3 os. lp cz.ter.: wstaje. z ognia jak fajerwerk! PIERWSZY I DRUGI GOŚĆ --- Wiwat! panie Sędzio... SĘDZINA --- Klemensulko/ Orientalną ma imaginację... SĘDZIA doskakując z głębi sceny: --- Wyobraźnię wschodniego ustroju,/ Powiedziałby «Ojczyźniak» poprawny... SĘDZINA --- Durejko ma słuszność... MAGDALENA do Szeligi: --- Cóż Pan mniema/ O sekrecie naszym? SZELIGA dwuznacznie: --- Coraz mniej już/ Czuję się do tego uzdolnionym,/ Bym w ogólnej rozmowie brał udział./ --- By wszelako pytanie zawdzięczyćpytanie zawdzięczyć --- uszanować pytającą.,/ Powiem: że mnie fajerwerk jest milszym/ Od grobowca, nawet pozornego ---/ Tak dalece, mniemam, że jest słusznajest słuszna (forma bezosob.) --- dziś popr.: jest słuszne./ Bez-potrzebnie nie zasmucać bliźnich./ Lubo dwie te rzeczy wzięte razem/ Mogłyby się śród cyprysów zmieścić;/ Trzecia nawet --- to jest, i altanka,/ Gdzie mały niekiedy podwieczorek,/ Złożony z łakoci, byłby słodkim...! MAGDALENA krotochwilnie: --- Popytajmyż Rózie i Anielki.../ Ile podzielają zdanie pańskie?/ Sąd ich jest na wyżynie rozmowy,/ Którą prowadzimy po ich myśli.../ --- Zbliżenie do dzieci styl odmładniaodmładnia --- odmładza.! PARĘ OSÓB RAZEM z zadziwieniem: --- Coś... stało się w salonie!... MAGDALENA --- Co to jest? --- SZELIGA --- Wywrócił się któryś cherubinek! SĘDZINA --- Bez przypadku nie pląsają dzieci. MAK-YKS wchodząc z salonu: Wstążka pękła!... i pierścień stoczył się.../ Wcale już nie grają... MAGDALENA --- i tak prędko! HRABINA machinalnie: Owszem --- owszem --- lecz pierścienia nie ma! SĘDZIA Jak to nie ma!... poszukamy zaraz... MAGDALENA Nim się znajdzie, proszę mój założyć... HRABINA z dziwnym przyciskiem: Daruj!... nie chcę, lepiej niech się znajdzie./ Raz... ginął już... MAGDALENA Ach! prawda... masz słuszność... Kiedy Hrabina wychodzi do salonu gry: MAGDALENA półgłosem: To Jej przesąd... każdy ma słabostki... SZELIGA --- Właśnie tego nie myśliłem nigdy,/ By słabostki miały aż tam miejsce... MAGDALENA Miłość niespełniona, Rozczarowanie--- Pan uwidział w Marii doskonałość/ I zapewne, że się mało myli --- SZELIGA zimno: --- Nie! lecz wszystko ma stosowne sfery:/ Tak na przykład: śród lodów Grenlandii/ Chować się nie mogą ananasy/ Dla zbyt czułej wrażliwości krzewu... MAGDALENA grożąc z uśmiechem: --- Zacznę bronić Marii... a bój ze mną,/ O! Panie --- ze mną bój śmiertelny jest --- SługaSTARY SŁUGA ze szczotką wchodząc od salonu: --- Wszystkiem ręczę, że go nie ma w sali ---/ W sali, w której lat trzydzieści sprzątam./ Chyba skrzydła miał i wzleciał wzgóręwzgórę --- w górę, wzwyż.... MAGDALENA --- Raz już ginął --- STARY SŁUGA --- Ach! wszyscy toż samo/ Spominają, że ginął raz --- prawda ---/ Toć ja wiedzieć muszę, bom go znalazł./ Gdzież to było jednak? czy w salonie?/ Tam każdego sprzętu kącik każdy/ Dzień w dzień ręką ocierając z kurzu,/ Człek i we śnie zgadłby ruchem palca,/ Gdzie co leży? albo zbywa czego?.../ --- Starzy słudzy jako starzy mówią./ Lecz nowy jest, przyjęty niedawno./ Może nowy nowszego coś umieć... SĘDZIA gwałtownie: «Nowy sługa»!... te słowa są ważne.../ Tajemniczo do Magdaleny: Co może być wart rzeczony pierścień? MAGDALENA To ów znany brylant, który właśnie/ Podziwiali wszyscy tu zebrani,/ Jak meteor na emalii ciemnej/ Jaśniejący --- dość niezwykły ceną./ Omen--- Wszakże, o czem nikt zapewne nie wie,/ To zarazem jest Marii talizman.../ (Jeśli słusznasłuszna (forma bezosob.) --- dziś popr.: można, jest słuszne., względem niej cośkolwiek/ Tak przesądnie lub lekko nazywać)./ --- Mimowolnie ona przywiązuje/ Wiary rodzaj do tego klejnotu./ Wolałaby zgubić wszystkie inne,/ Niż dopuścić, że się ów zatracił! SĘDZIA szukając kapelusza: --- Znajdzie się on, skoro energiczne/ Temu gwoli uczynią się kroki... Wkładając rękawiczki: --- On się znajdzie! zaraz państwu służę... MAGDALENA --- Co Pan robić chcesz? panie Durejko! SĘDZIA wychodząc: --- Egzekucji przyszedł czas i wigorwigor --- tu: energia.... Scena czwarta PIERWSZY GOŚĆ --- Sędzia swoje ma prawne widoki --- DRUGI GOŚĆ --- Dojrzał Sędzia coś prawnika okiem --- PoetkaSĘDZINA Klemens ma wzrok bystry, lecz niekiedy/ Unosi go natchnienie... PIERWSZY GOŚĆ do Sędziny: --- Małżonek,/ Jeśli poetycką wenę miewa,/ To może ko-habitacji skutkiem,/ PiesSkoro pani domu robi wiersze --- --- SĘDZINA --- Ach! ten drobny dla pieska nagrobek,/ Uroniony przypadkiem... DRUGI GOŚĆ --- A którego nam nie wygłoszono --- SĘDZINA --- To naśladowanie z Lamartine'a! 1 I 2 GOŚĆ RAZEM --- Tem niesłuszniej ze strony poetki/ Ukrywać dwóch laurów latorośle... PIERWSZY GOŚĆ do Szeligi i Magdaleny: --- Niech pan swoje także doda słowo/ Do naszych próśb... niech pani wstawi się.../ O wydeklamowanie nagrobka/ Dla wiernego pudla z Durej-Woli! MAGDALENA --- Może lepiej czekać aż do chwili,/ Gdy zapalą fajerwerk... 1 I 2 GOŚĆ RAZEM --- Wytwornie!! PARĘ OSÓB Cóż zaszło znów... SĘDZINA --- To głos jest Sędziego... SZELIGA Naczelnik policji i straż... MAGDALENA Co to?... SĘDZINA Klemens energicznie rzecz zagaił. MAK-YKS wchodząc z salonu gry: KradzieżPan Durejko sprowadził policję! PIERWSZY Z GOŚCI --- Skoro poszukiwanie ma powód,/ Zbyt pośpiechu nie należy ganić,/ Niezwłoczność z takowym stanem sprawy/ W parze idzie, dla przyczyn wiadomych,/ Lub które odgadnąć arcyłatwo! MAGDALENA --- Ależ Marii spokój --- domu godność... MAK-YKS Brak tych względów u niektórych osób/ Nazywa się energią... wigorem... SĘDZINA Sędzia, Prawnik--- Sędzia wyjątkowym jest przez tytuł,/ Wiek i położenie w społeczeństwie:/ Co roztrząśnie on, roztrząśnie nieźle. MAGDALENA --- Niepokoję się o nerwy Marii... SZELIGA zimno: --- Czy istotnie, że jest tak wrażliwa... PIERWSZY Z GOŚCI --- Zróbmy salon na stronie --- --- DRUGI Z GOŚCI --- Hrabinę/ Uprośmy, by pozostała z nami/ Deklamacji posłuchać --- i kwita! SĘDZINA mając się ku werandzie: Młodość--- Panienki mam zwyczaj w takim razie/ Do ogrodu posyłać po kwiatki,/ By majowy wiek oddalić nieco/ Od jesiennych nawałnościnawałność --- burza, nawałnica. życia. GŁOS od głębi zza proga salonu: --- Skoro taki jest urzędu rozkaz!... NOWY SŁUGA na progu: Sąd, Sprawiedliwość, Obyczaje, Sługa, Pan--- Dlatego że służba dawna w domu/ Mnie, nowego, ciągle szykanuje,/ Czy mam być już przeto podejrzanym?/ --- Szczególny to rodzaj prawa u was./ Podobny wypadek był w Hamburgu/ (Gdzie z Margrabią jeździłem) --- tam, kiedy/ Zgubił perłę ambasador perski,/ Tak samo panowie, jak i słudzy,/ Ci, co znajdowali się pod ów czas,/ Obszukani byli równo-grzecznie... Dwuznacznie: A jeśli przypadkiem z Panów który/ Chustkę z krzesła podejmując --- w kieszeń/ Wsunął pierścień?? szczególne coś prawo/ Macie tutaj... lecz są inne sądy!... SĘDZIA wprowadzając pod ramię Hrabinę: --- Niech Pani hrabina zechce chwilkę/ Wydalić się na ustęp... Do żony przez ramię Hrabiny: --- Klementynko!/ Sercu twemu Panią Harrys zlecam... GŁOSY ZZA PROGU Sprawiedliwość, Obyczaje, Pan, Sługa--- Jest ci to i prawda --- czemuż tylko/ Służący być mają pod prawami?... SZELIGA podnosząc się: --- Bynajmniej --- i owszem! wszyscy, wszyscy.../ Którzy podczas gry przytomni byli... HRABINA siadając, osłupiona: --- Nigdy w domu moim nie myśliłam/ Podobnego doznawać afrontu!/ Tak bardzo się czuję poniżoną --- ---/ --- Ani widzę, jak przeprosić zdołam/ Gości moich --- --- to wielkie nieszczęście! SZELIGA Nie ma nic w tem --- Durejki pośpieszność/ I konieczna forma... HRABINA Ach! Durejko!... DZIEWECZKA wbiegając z salonu: KradzieżNic zabawniejszego, jak panowie/ Z powywracanemi kieszeniami!/ Każdy składa w kapelusz drobnostki,/ Które miał przy sobie --- jak w grze fanty. SĘDZINA --- Bawić się nie trzeba tym widokiem,/ Który Pani Harrys jest niemiły... donośnie ku drzwiom: Niech Panienki pójdą admirowaćadmirować (z fr.) --- podziwiać./ Na werandzie bliski słońca-zachód/ I fiołków poszukają w trawie... Scena piąta Urzędnik policji --- straż --- i Sędzia wchodzą z salonu. URZĘDNIK --- Jeszcze tylko Pan Mak-Yks i koniec... MAK-YKS --- Ja się rewidować nie pozwalam! SĘDZIA (Po nitce do kłębka dochodzimy...) MAK-YKS --- Słowo moje wystarczać powinno ---/ Zwłaszcza, że nie grałem... URZĘDNIK --- Pan, co więcej,/ Trzymałeś fanty --- MAK-YKS --- Ja nie pozwalam! SĘDZIA okrążając ręką ubiór Mak-Yksa: (Zdaje się, że pistolet --- --- ostrożnie!) MAK-YKS --- Tylko jedną nabity kulą! URZĘDNIK solennie: --- Dość ---/ Niech wnijdziewnijść --- dziś: wejść. straż... HRABINA wyciągając rękę z siedzenia: --- Mak-Yks jest mój krewny... MAK-YKS --- Krewny bardzo daleki --- SĘDZIA donośnie: --- Daleki --- URZĘDNIK --- Szczegóły te są nam obojętne:/ Nabita broń --- w czasie poszukiwań ---/ A wpierw niepozwolenie rewizji ---/ Oto czego dotyka się urząd./ W Imię Prawa, pojmany pan jesteś --- --- HRABINA siedząc: --- Ależ, Panie! jam nie pozwoliła ---/ Mnie się podobało zgubić pierścień... URZĘDNIK --- Ubliżeniem to domowi nie jest. SĘDZIA Plotka--- Pani raczy swę uwagę zwrócić,/ Że tu dzieci z całej okolicy/ Są przytomne --- że w dzieci naturze/ Leży mówić o zdarzeniach drobnych/ A wybitnych --- że stąd będzie powieśćpowieść --- tu: opowieść, plotka.... URZĘDNIK obojętnie i zabierając się do pisania: --- Powieść jest już!... już osoby w mieście,/ Które przyszły oglądać fajerwerk/ (Zgotowany jawnie i będący/ Dla dzieci jedynie utajonym),/ Stojąc rzędem przed podmurzem willi,/ Uważały straż miejską i urząd ---/ I zapewne domysły zwiększone/ O niejasnem zdarzeniu się szerzą./ --- Niewstrzymalne są trafu następstwa/ (My zaś to wytwornie znać musimy/ Wprost z przyczyny naszych powinności). SĘDZINA Co najgorsza, skoro takie gadki/ Nie miewają rozwikłania wątku ---/ Durejkowa, och! takich nie cierpi.../ Gadki --- gadki!... z których potem naraz/ Osławienia powstają realne... Pochylając się do Hrabiny --- Szczerem sercem to pani hrabinie/ Przedstawujęprzedstawuję --- dziś popr. forma 1 os. lp cz.ter.: przedstawiam. --- acz czułość podzielam. po chwili: Nauka, Obyczaje--- Splendor Domu pewno umie cenić/ Klementyna z Wyłgiełłów Durejko.../ W moralności, również, nie pomiernie/ Dozwalała sobie ona ćwiczeń,/ Ochmistrzynią będąc pensji panien! SĘDZIA Ubliżeniem to nie jest Domowi./ Tak powyżej brzmi w urzędu ustach./ Szaleństwo, SzaleniecTrzeba wszakże, by tu Sędzia dodał: Dając znaki gestami Hrabinie: --- Że pojmany miewa obłęd... jest to/ KAZUS prawem przewidziany... HRABINA machinalnie: --- Tak jest ---/ Krewny mój niekiedy obłęd cierpi... MAK-YKS groźnie: --- Nigdy!... wcale... uwłóczącuwłócząc --- uwłaczając mu, obrażając go. mu zewsząd,/ Niechże losy choć tyle zostawią,/ Że wariatem nie jest.../ --- Skąd ten pozór? Do urzędnika: Sąd, Prawnik--- Proszę błahych nie spisywać zeznań,/ Zwłaszcza, iż gwałt na mej jest osobie/ Popełnionym --- i że względność taka/ Może być na korzyść gwałcącego... URZĘDNIK --- W razie takim, zeznanie to cofam. Do Sędziego: --- Nie widzę tu bowiem obłąkania... SĘDZIA --- W takim razie cofnąć konieczna jestkonieczna jest (forma bezosob.) --- dziś: jest konieczne.. Do ogółu: Zdrada, Kłamstwo(Kto się zgubić chce, ma zawsze drogę!)/ I to według mnie obłędem zwie się... MAK-YKS do Durejki: Zaś to, co Pan robisz, i co potem/ Łagodzisz niezgrabnie, to według mnie/ Dobitniejszą się mianuje nazwą! --- Zapomniało się już bowiem --- widzę:/ Że są zła określeń niemające./ Te zaś pełniąc, jest się przyzwoitym! Do wszystkich: TajemnicaSkrócę Wam treść... Z wysileniem: Głód, Bieda, Bezdomność--- resztę sił zdobywszy ---/ Iż od rana byłem czczyczczy --- głodny, wygłodzony.... Przysiada: --- dzień cały/ Wyjątkowe odbierałem ciosy ---/ Mieszkanie mnie wreszcie usunięto:/ A nikogo nie zastałem w domu/ Z powinnych mych, lub dla mnie przyjaznych. HRABINA porywając się coś mówić: --- Mak-Yks... MAK-YKS --- wstyd mnie jest, zaiste, wyznać... HRABINA podnosząc rękę: --- Mak-Yks! ja Ci darowałam pierścień! MAK-YKS do Hrabiny: --- Niech Hrabina raczy nie przerywać --- Dalej ciągnąc opowiadanie: Samobójstwo--- Wstyd zaiste... wyznać.../ --- iż miałem myśl,/ Najgminniejsząnajgminniejszy --- najpospolitszy. z myśli tego świata:/ To jest --- skończyć wszystko jednym strzałem!/ Rzecz, której (nim zajdzie) mogą ludzie/ Wzbronić --- i dla tego to powodu/ Rewidować się nie pozwoliłem --- --- Obszukiwany przez straż, dobywa pistolet: Głód, Chleb--- Oto broń jest --- --- Z innej kieszeni: --- to zaś... są to jeszcze/ Złamki chlebów wziętych z tego stołu... donośnie: Dwie rzeczy te... niech tłumaczą wszystko! Jestem... człowiek: cóż do tego prawu,/ Że się słaby człowiek gdzieś zastrzela! URZĘDNIK rozdzierając akta: --- Cała przeto sprawa, znów, jak pierwej... ANIELKA, STARY SŁUGA i INNI wbiegając, u drzwi: Światło--- Pierścień Pani! pierścień znaleziony!!.../ Doprawdy, że szczególniejszym trafem/ Na świecznika gałązce bronzowejbronzowy --- dziś popr.: brązowy, z brązu.,/ Przy złamanej i zgasłej tam świecy,/ Zawisnął jak gwiazda! STARY SŁUGA --- W tańcu skoro/ Pękła nić, na której grały dzieci,/ Wyprysnął widocznie... GOŚCIE --- świecę strącił/ I zastąpił jej blask diamentem! STARY I NOWY SŁUGA --- Chodźcież państwo! zobaczyć, jak śliczny!/ Nikt ręką tam nie potrafi sięgnąć!... WIELE OSÓB --- Chodźmy! chodźmy... zdarzenie szczególne. SĘDZIA z natchnieniem: --- Drabinkę przystawić --- rzecz najprostsza! GOŚCIE --- Sędzia zawsze ma na wszystko środki. SĘDZIA wybiegając: --- Drabinkę z werandy ogrodową... URZĘDNIK do Mak-Yksa: Urzędnik--- Panu! naprzód, a potem Hrabinie,/ Przedstawuję wymówki, acz zbytnie/ Ze strony urzędnika... Do straży: --- Ustąpcie! Wychodzą. HRABINA do urzędnika: Żegnam go. URZĘDNIK podając rękę Mak-Yksowi: Lepszego zdrowia życzę... Wychodzi. Scena szósta SZELIGA przystępując do Mak-Yksa: --- Panie! wszyscy... Spostrzegając bladość na licach jego: Panie! wszyscy są zajęci trafem,/ Pozwól, abym Człowiekiem się zajął:/ Czy nie chcesz Doktora?... HRABINA nie podnosząc się z siedzenia: Zaraz --- obok ---/ Jest mój Miłosierny-szpital --- --- Doktór/ Tam zostawazostawa --- dziś popr.: zostaje, tj. przebywa. zawsze --- a może być,/ Że i sam Prowincjał... Przez ramię swoje i siedząc: --- Co ty cierpisz?! Stary sługa wnosi pierścień na tacy i stawia na małym stoliku przed Hrabiną, która nie wgląda w to. MAK-YKS do Szeligi: --- To jest nic... przysiędęprzysiędę --- dziś popr.: przysiądę. ze znużenia --- Przysiada. --- Czczyczczy --- głodny, wygłodzony. byłem... te złamki --- jadłem szybko... A czułem zbyt... lecz... stało się wszystko. Do Szeligi: --- Tylko jeszcze... dwa słowa do Pana... Szybko i poufnie: Podróż, Wygnanie, PlotkaObyczaje--- Twą porękę przyjmuję --- --- odpływam!/ Tu od jutra znieważonym będę./ Wieść dawno już krąży niewstrzymalna,/ Skoro tak i sam twierdzi urzędnik,/ Dostatecznie we względzie tym świadom! Po chwili: HonorZresztą: strute mam serce... i wesołość.../ Poniekąd z-użyty czas i zdrowie ---/ Pozostało imię... tete --- dziś popr. forma B. lp r.n.: to, tj. to imię. osławiąosławić --- zniesławić.... HRABINA poruszając się z miejsca: Mak-Yks! ze mną pierw wszędzie pojedziesz,/ Do każdego z Domów w okolicy/ I gdzie zwyczaj bywać na przechadzce,/ Ażeby Cię obok mnie widziano/ Jak bliskiego, którego poważam ---/ --- Nadto jeszcze, sama cię przedstawię,/ Żebyś został Członkiem-Komitetu/ Do wieczystej zapisanym księgi/ W naszem Towarzystwie-Miłosiernem. MAK-YKS szukając kapelusza: Ja jestem nim... jestem Chrześcijanin! HRABINA milcząc podnosi się --- bierze pierścień i idzie do krewnego swego: Zaręczyny, KobietaMak-Yks! ja ci ten pierścień --- tak, jak jest/ Włożony na moją rękę prawą.../ Ja --- ci --- tak --- go daję... ludzie zamilkną! Słyszysz? --- jakie milczenie stało się --- MAGDALENA prawie klękając: --- Mario! o całą kobiecość jesteś/ Wyższa od siebie samej --- od dawna/ Przeczuwałam Cię... HRABINA --- Mak-Yks! odpowiedz... MAK-YKS z ukłonem: Kradzież--- Pani! BRYLANT Twój mnie «darowałaś»,/ DOPUSZCZAJĄC, ŻE SIĘ PRZY MNIE ZNAJDZIE... HRABINA --- Nieprzytomną byłam!!... lecz na teraz/ Nie sam daję Ci pierścień --- odpowiedz! MAK-YKS Honor--- Pod naciskiem skandalu Twa ręka/ Gdziebykolwiek skłonić się raczyła,/ O! Pani --- --- czyliżby niesłaniesła --- dziś popr. niosła. z sobą/ Najdroższą rzecz, to jest: wolę wolną...?/ --- Skandalowi --- miałżeby Twój przyszły/ Winnym być to, co rad dłużyć Tobie?... Po chwili: --- Nie --- o! Pani --- ja w błąd bym Cię wewiódłwewiódł --- dziś popr.: wwiódł, tj. wprowadził.,/ Może bym i zdradził --- jak ów, który/ Podałby się za strzelców-książęciastrzelców-książęcia --- mistrza strzelców./ Dlatego, że właśnie, gdy on celiłcelić --- celować, mierzyć z broni palnej do celu.,/ Piorun odbił sokołowi głowę --- --- po chwili: --- Nie! o! Pani --- szlachetna kuzynko,/ Wysoko się mylisz, lecz mylisz się:/ Szczytność dlatego właśnie jest szczytna,/ Iż przypadkiem się nie otrzymuje,/ Z niebieskiego ona idąc źródła,/ Samo-tchnienną i wolną jest zewsząd. --- Spaniałymspaniały --- dziś: wspaniały.... któż przez konieczność bywa?/ Jeśli nie oszukujący wolę własną,/ Która w odwet omyla go z czasem?... --- Mężczyzna, który by na razie/ Przyjął tak ponętny nadmiar serca,/ Okazałby się tylko zręcznym... Ja,/ W Epoce tej... w dziewiętnastym-wieku/ Nie raczyłem się w zręcznościach ćwiczyć./ Owszem --- bywałem niezgrabnym --- często!/ Niezgrabnym być --- może przenosiłem./ Czemu?... niech ZROZUMIE... kto jest W STANIE! HRABINA groźnie: --- Słuchaj! --- mężczyzny to jest rzeczą/ Zamieniać doraźne wzniosłe chwile/ W potoczysty i równy ciąg życia./ Lecz, jeśli ty zbyt słabym jesteś ---/ Mężczyzną jeśli jesteś niedość,/ By takowy podjąć obowiązek/ --- Ja --- go --- spełnię. MAGDALENA z zapałem: --- Mario, jesteś wielka! SZELIGA do Hrabiny: Poświęcenie, Miłość niespełniona, Honor, Słowo--- Pani! pozwól, bym Twemu krewnemu/ Danego mu słowa nie dotrzymał ---/ Obiecałem mu albowiem podróż/ Do nowego-świata, za ocean./ --- Obietnicę tę na teraz cofam! do Mak-Yksa: --- Słowo złamać --- Panie! jest boleśnie./ Ja przyjmuję następstwa... złamałem. HRABINA patrząc w oczy Szelidze: --- Prawda! --- Panie --- że to trud niezwykły,/ Co w tej chwili zrobiłeś i robisz:/ (Dla kogokolwiek bądź to podjąłeś)/ Szlachetnym jesteś dwakroć, gdy łamiąc/ Słowa twe, zostają ci bez skazy./ Chwilkę czekaj, nim ci podziękuję,/ Hrabio! --- krewnego chcę pierw zapytać/ O odpowiedź, na teraz niezbędną... Przystępuje do Mak-Yksa i bierze go za ramię: Miłość, Przestrzeń--- Mak-Yks! czy mnie nie kochałeś nigdy? MAK-YKS kłoniąc się do jej stóp: --- Na tak wielką odległość... --- i coraz,/ Coraz to niemiłosierniej większą ---/ Że, zaprawdę, nie wiem, czyli równie/ Pod stopami naszemi w Oceanii,/ Lub gdy Konstelację-Krzyża ujrzę/ Spod obcego żagla... nie wiem... czyli/ Tenże sam co tu, i co w tej porze,/ Nie połączy nas promień.../ Istotnie:/ Oddalony --- zawsze byłem bliskim!/ Aż spomiędzy nas miejsce ubiegło,/ Aż za miejscem czas poszedł.../ Doprawdy:/ Tych, co kochają tak, lub nie ma dziś,/ Lub nie z tego są świata... HRABINA Nie!... oni,/ Właśnie oni, są ludźmi... Pokazując palcem na Mak-Yksa: Miłość--- On mówi/ O świętego węzła tajemnicy,/ Choć, co mówi?... nie wie... Do krewnego: --- Ty tak mówisz,/ Jak, przed Chrześcijaństwem wielcy ludzie,/ Albo ludzie cierpiący-wiele, mówili/ Chrześcijańską-myśl wargami-błędu:/ Ty prawdziwie mnie kochasz... SZELIGA, MAGDALENA, WSZYSCY --- Ona-ż to?? MAK-YKS jest u stóp Hrabiny, obie jej dłonie uściskując; HRABINA do Magdaleny: --- Magdaleno! ręki mojej uścisk/ Oddaj Hrabi.../ --- me obiedwie dłonie/ Zbyt są mocno zajęte w tej chwili. ANIELKA I DZIEWECZKI wbiegając: --- W pierścień, w pierścień! albo fanty sądzić! HRABINA --- Mój --- już nie mój... MAGDALENA A mój się mnie znowu/ Gdzieś zapodział, i nie warto szukać... Ognie sztuczne błyskają. Ale --- patrzcie... w niebie dwa pierścienie/ Brylantowe całe! WIELE OSÓB ku werandzie: Całe jak z gwiazd!!! DUREJKOWA patrząc przez lornetkę: --- Fikcja wyśmienita!... SĘDZIA doskakując do żony: Kto jest miłującym narodowość,/ Nie używa Fikcji... lecz udania... PIERWSZY Z GOŚCI --- Udanie-ogniste!.. ani słowa... WTÓRY Z GOŚCI --- Ani słowa!... że nie ma co mówić... Kiedy wielość odwrócona w stronę głównego wnijścia na werandę podziwia ognie, Sędzia w głębokim monologu na przodzie sceny: SĘDZIA --- Wszystko to coś jak w komedii --- która/ Moralny ma sens, gdy sie ją zbada./ --- Któż albowiem sprawił to?... kto? proszę,/ Pierwszym stał się powodem... kto tu jest/ Sprężyną? --- czyli zrządzenia energią?/ Czyli osią?... a kto jednak NIGDY/ NIE MA SOBIE NIC DO WYRZUCENIA?.../ --- Że nareszcie attykiemattyk --- wyrażenie pochodzące z retoryki greckiej; attycyzm --- grecki styl retoryczny, charakteryzujący się prostym i jednoznacznym wyrażaniem myśli. już spytam:/ Ex-machinąex-machina (łac. deus ex machina: bóg z maszyny) --- kategoria wprowadzona do dramatu przez Eurypidesa, cudowne pojawienie się na scenie bóstwa, które rozwiązuje akcję.!... któż tu jest??... po chwili: --- Durejko!! Właśnie w chwili, w której Durejko sam sobie stara się ukłon oddać, kurtyna zapada.