Niewiadomska, Cecylia 2023-09-11 1996 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Sfinansowano dzięki zrzutce społecznościowej czytelniczek i czytelników Wolnych Lektur. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/niewiadomska-legendy-polskie/ pol Fundacja Wolne Lektury Domena publiczna - Cecylia Niewiadomska zm. 1925 Cecylia Niewiadomska, Legendy, podania i obrazki historyczne, I. Czasy przedchrześcijańskie, wyd. Gebethner i Wolff, Warszawa 1918. http://pl.wikisource.org/wiki/Czasy_przedchrze%C5%9Bcija%C5%84skie/M%C3%B3j_z%C5%82otow%C5%82osy_synku_male%C5%84ki... Legenda Dwudziestolecie międzywojenne Epika Legendy polskie text Choromańska, Paulina Kotwica, Wojciech Sebastian Firlik Dawid Wrona Wojciech Mróz Mateusz Lis Joanna Kruk-Majewska Marcin Litwiniuk Daniel Chiłła Tomasz Buczak Joanna Rospond Iza Tomaszewska Karolina Kuśmider Renata Danuta Bowler Marcin Stanisław Morawski Aneta Józwik Paweł Dryszel Piotr Stawiński Rafał Maryniaczyk Franek Z. Piotr Sasza Moni Paweł Niewodniczański Jolanda Tesluk Oonagh McMichaels Kasia Ken Lucyna Bogdan Kozłowski Piotr Magdalena Kobusińska Iga B. Władek Justyński Karolina Gosia Jacek Pavel Havel Marek Kapturkiewicz Mateusz Knap Michał Skóra Ewelina Purgał Dagmara Trembicka Jan Zatopianski Marcin Potyrało Filip Kobusiński Krzysztof Milczarek anilewe Waldi G. Anna Maciej Jaśniewski Jolanta Adi b sadsadsda Aleks Beata Andziak https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6664.jpg Lato (Alegoria lata), Jan Rembowski (1879-1923), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6664/ https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/niewiadomska-legendy-polskie.pdf ISBN-978-83-288-7086-4 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/niewiadomska-legendy-polskie.html ISBN-978-83-288-7087-1 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/niewiadomska-legendy-polskie.txt ISBN-978-83-288-7088-8 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/niewiadomska-legendy-polskie.epub ISBN-978-83-288-7089-5 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/niewiadomska-legendy-polskie.mobi ISBN-978-83-288-7090-1 ISBN application/x-mobipocket-ebook YFJ FN Legendy polskie to zbiór najważniejszych legend opisujących mityczne początki państwa polskiego. Cecylia Niewiadomska napisała je z myślą o najmłodszych czytelniczkach i czytelnikach. Dziś wybrane podania i legendy polskie, w tym o Lechu, o Piaście, o Kraku i Wandzie są lekturą szkolną. W kolejnych rozdziałach poznacie legendy o trzech braciach: Lechu, Czechu i Rusie, o Kraku i wawelskim smoku, o córce Kraka, Wandzie, o złym księciu Popielu, o Piaście kołodzieju, który został pierwszym księciem z rodu kolejnych władców późniejszej Polski. Książka napisana jest prostym językiem, więc nadaje się doskonale do samodzielnego czytania przez uczennice i uczniów. Część opowiadań przywołuje wiersze i piosenki związane z przedstawianymi wydarzeniami. Zbiór, oprócz samych legend, zawiera krótkie wprowadzenie autorki, wyjaśniające, czym jest historia, jak powstały podania historyczne i czym się od niej różnią. Źródłami dla najpopularniejszych legend polskich są pisane po łacinie kroniki średniowieczne. Na przykład legenda o Popielu i legenda o Piaście pochodzą z Kroniki polskiej Galla Anonima z początku XII w. Założyciel pierwszej dynastii władców Polski nie nosił jednak w tej najstarszej wersji legendy przydomka ,,kołodziej" (miał być jedynie ubogim oraczem), to określenie pierwszego Piasta utrwaliło się dopiero za sprawą pisanej po polsku, renesansowej Kroniki wszytkiego świata Marcina Bielskiego wydanej w 1551 r. Legendę o Wandzie spisał w wieku XIII w Kronice polskiej mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem, natomiast w XV stuleciu rozwinął ją i wzbogacił o nowe szczegóły Jan Długosz w swych Rocznikach. Legendę o Lechu, Czechu i Rusie zapisał autor Kroniki Wielkopolskiej (prawdopodobnie był nim Janko z Czarnkowa), inną wersję tej opowieści (mówiącą tylko o dwóch braciach, bez Rusa) znajdujemy u Długosza. Zapisana przez Wincentego Kadłubka legenda o smoku wawelskim mogła być inspirowana opowiadaniem z Księgi Daniela (Dn 14, 23--27) o potworze (wężu), który zginął przez swą żarłoczność. W wersji Kadłubka smoka pokonali podstępem synowie Kraka, a następnie młodszy z synów zabił starszego z żądzy władzy i jako bratobójca został wygnany z królestwa. Długosz, pierwszy polski historyk, nauczyciel synów Kazimierza Jagiellończyka, pokonanie smoka przypisuje samemu Krakowi i wiąże ten fakt z założeniem grodu Krakowa, nie wspominając o morderstwach w rodzinie. Następnie renesansowy kronikarz Marcin Kromer wspomina o smoczej jamie w jednej z wielu grot pod Wawelem, zaś wspominany już Marcin Bielski zapisał funkcjonujący do dziś wariant śmierci smoka, który po nażarciu się siarki ukrytej w skórze baraniej rzucił się do Wisły, aby ugasić pieczenie w brzuchu i pękł z przepicia się wodą. Na koniec wkładem Joachima Bielskiego, syna Marcina, jest szczegół o sprytnym szewcu (imieniem a Skuba), który znalazł sposób na przechytrzenie smoka. Znane dziś legendy kształtowały się i wzbogacały przez wieki, posiadają też wiele wersji. Same legendy, choć badacze nie potwierdzają ich prawdziwości, na dobre wrosły w polską kulturę i jej imaginarium. Opowieści o Wandzie, Piaście czy Popielu były wielokrotnie spisywane i interpretowane, także w postaci dramatów czy scenariuszy przedstawień szkolnych. Niniejsza książka opublikowana jest na wolnej licencji, co umożliwia szerokie wykorzystanie przez nauczycielki, edukatorów, animatorki kultury, czy twórców spektakli dla młodych widzów. Poprawiono błędy źródła: otczone > otoczone; chętniie > chętnie; Uwspółcześnienia: * pisownia wielką i małą literą: Ducha świętego > Ducha Świętego; Boska ręka > boska ręka; * pisownia łączna i rozdzielna: nakoniec > na koniec; nietylko > nie tylko; cóżby > cóż by; zdawna > z dawna; to też (=więc) > toteż; * pisownia joty: historya > historia; * fleksja: tem > tym; niem > nim; historycznem > historycznym; nieznanem > nieznanym; synowskiem > synowskim; najświętszem > najświętszym; największem > największym; pochylonem > pochylonym; tłustemi > tłustymi; * pisownia skrótów: t. j. > tj. Zmieniono zapis liczebnika: lat 7 > lat siedem. Zmieniono tytuł pierwszego rozdziału z ,,I" na ,,Wstęp", gdyż pozostałe rozdziały nie są numerowane. Pominięto przypis wydania źródłowego do wzmiankowanego tytułu Myszeis o treści: ,,Wybór pisarzów polskich". Zmodernizowano interpunkcję. Cecylia Niewiadomska Legendy polskie Mój złotowłosy synku maleńki... Mój złotowłosy synku maleńki,/ Wiem ja, że bardzo lubisz piosenki,/ Które ci nucę niekiedy: O wiernych pieskach, o białych kotkach,/ Jasnych aniołkach, małych sierotkach,/ Które Bóg strzeże wśród biedy. DziedzictwoAle są jeszcze piosenki inne,/ Przy których dźwięku serce niewinne/ Zadrży nieznanym wzruszeniem: O starych czasach, o ludziach dawnych,/ Królach, hetmanachhetman --- najwyższy rangą dowódca wojska w dawnej Polsce., rycerzach sławnych,/ Co śpią pod mogił kamieniem. To dziady twoje, to ojcedziady, ojce (daw.) --- dziś: dziadowie, ojcowie. twoje!/ W grób z sobą wzięli skrzydlate zbrojeskrzydlate zbroje --- zbroje z przymocowanymi z tyłu skrzydłami nosili husarze, żołnierze husarii, polskiej ciężkozbrojnej konnicy, która zdobyła sobie sławę wielką skutecznością na polach bitew.,/ Wzięli święcone bułatybułat --- szeroka szabla turecka z doskonałej stali., Lecz zostawili sławy puściznępuścizna (daw.) --- spuścizna, dziedzictwo, to, co otrzymuje się w spadku po kimś.;/ A ten, kto taką ma ojcowiznęojcowizna --- dziedzictwo po ojcu.,/ I tak dość jeszcze bogaty. Lecz skarby swoje znać trzeba, dziecię,/ By potem za nie kupić na świecie/ Wszystko, co wielkie, a święte; Trzeba je, mówię, znać i szanować,/ W synowskim sercu z miłością chować,/ By w proch nie padły strząśnięte. Słuchaj więc, synku, co śpiewać będę,/ Gdy cię do serca tuląc, usiędęusiędę (daw.) --- dziś popr.: usiądę./ Pod Matki Boskiej obrazem; Bo ta Królowa tych, co śpią w grobie,/ Pobłogosławi i mnie, i tobie,/ Kiedy westchniemy dońdoń --- skrócone: do niego; tu użyte błędnie zamiast: do niej. razem. Maria Ilnicka Wstęp Co to znaczy: podania historyczne? HistoriaA co to jest historia? Historia opowiada nam wszystko, co się działo od najdawniejszych czasów, kiedy nie tylko naszych ojców i pradziadów nie było jeszcze na świecie, ale nie było Polaków ani Niemców, Francuzów ani Japończyków, a cała ziemia inaczej całkiem wyglądała. Z historii wiemy, co ludzie robili przed kilku tysiącami lat, jak żyli, prowadzili wojny, do kogo się modlili, jakie budowali gmachy --- ale wiemy to dobrze tylko o tych ludach, które umiały pisać, więc pozostały o nich pewne wiadomości w starych księgach i na przeróżnych pomnikach. Co się działo w Polsce, zaczęli spisywać dopiero księża, kiedy wiara chrześcijańska rozszerzyła się w naszym kraju. Przedtem pisać nie umiano, więc tylko ojciec dzieciom opowiadał, co widział, co pamiętał, jak to dawniej było. Starzy ludzie lubili opowiadać, a nawet układali pieśni o tym, co było dawniej, o bitwach, klęskach i zwycięstwach, o sławnych, dzielnych ludziach. Ale opowiadając lub śpiewając, każdy rzecz trochę zmieniał po swojemu i tym sposobem prawdziwe zdarzenie zmieniało się coraz bardziej, a na koniec stawało się tak dziwne, że trudno nawet zgadnąć, co w nim jest prawdą, a co zmyśleniem. Takie zmienione opowiadania o bardzo dawnych czasach, często nieprawdopodobne, nazywamy podaniem historycznym. Historia uczy nas prawdy. W podaniu historycznym może być dużo zmyślenia. Podanie o Lechu Dawno już, bardzo dawno, może z tysiąc lat temu, trzech braci, Lech, Czech i Rus, rozeszło się w trzy strony świata, aby założyć sobie nowe państwa. Lech udał się na północ. Szedł długo przez wielkie, nieprzebyte puszcze, które okrywały wówczas naszą ziemię, przedzierał się przez gąszcze, przebywał moczary, kierując się jedynie słońcem lub biegiem wód, aż wyszedł na równinę nad brzegami Warty. Zachwycony pięknością kraju, żyznością ziemi, obfitością ryb i zwierzyny, postanowił tu się zatrzymać i gród sobie zbudować. Grodem nazywano wówczas miejsce zabezpieczone, gdzie można się było bronić przed napaścią nieprzyjaciela. Były to najczęściej drewniane domy otoczone ostrokołem, to jest jakby parkanem z ostro zakończonych kołów, a niekiedy rowem i wodą. Ptak, MiastoKiedy więc ścinano drzewa na budowę grodu, znaleziono całe gniazdo białych orłów. Lech wziął to za dobrą wróżbę i białego orła obrał sobie za znak wojenny, a gród, który zbudował, nazwał Gnieznem. Bardzo trudno rozpoznać, co jest prawdą w tym podaniu. Tych trzech braci wcale nie było i zapewne w ten sposób tłumaczono sobie, że Polacy, Czesi i RusiniRusini --- historyczna nazwa Słowian wschodnich zamieszkujących ziemie należące dawniej do średniowiecznego państwa Rusi Kijowskiej; od Rusinów wywodzą się obecne narody ukraiński i białoruski. są ludami pokrewnymi, czyli bratnimi, ponieważ rozumieją nawzajem swoją mowę. Nazwę Gniezna też inaczej wyjaśniają: Gniezno, czyli Kniezno, to znaczy: gród kniazia, księcia. Orły gnieżdżą się w górach, a białe są wielką rzadkością. W tym miejscu w oryginale tekstu znajduje się wiersz Zofii Zacharkiewiczówny-Wojnarowskiej pt. ,,Lech", który przejdzie do domeny publicznej w 2038 roku. Podanie o Krakusie Nad rzeką Wisłą, daleko od Gniezna, stał mocny gród Kraka na górze WaweluWawel --- wzgórze w Krakowie, nad brzegiem Wisły. Znajduje się na nim zamek, dawna siedziba królów Polski.. Krakowy gród przezwano też Krakowem. Bezpieczny był, bo na górze położony, z jednej strony oblany Wisłą, spokojny pod rządami mądrego i dzielnego księcia. Kmiećkmieć (daw.) --- chłop, gospodarz wiejski, rolnik. tu bez trwogi orał żyzną ziemię, kupiec sprzedawał towar, rzemieślnik wyrabiał potrzebne narzędzia, każdy wiedział, że nad nim czuwa Krakusowe oko i ramię. Potwór, PodstępLecz stało się nieprzewidziane nieszczęście: w jaskini u stóp góry zamieszkał smok okrutny i zaczął mordować bezbronnych mieszkańców. Z pastwiska porywał bydło, ludzi idących drogą, nie lękał się najsilniejszych, uzbrojonych w łuki i ciężkie maczugimaczuga --- gruba pałka, używana jako broń. . Skóra jego pokryta była twardą łuską, której żadna broń nie szkodziła: nikt go pokonać nie mógł. W grodzie zapanowała trwoga i żałoba: ten utracił córkę, ówów --- ten. dzielnego syna, który poszedł, aby zmierzyć się z potworem, temu zmarniał cały dobytek. Nie śmieli ludzie opuszczać swych domów, nie wiedzieli, co począć. Wtedy Krak postanowił podstępem pokonać wroga. Rzucono mu barana wypchanego siarką, a gdy go połknął, uczuł w sobie straszny ogień. Chciał ugasić go wodą z Wisły i pił tak długo, aż pękł. Odtąd lud bardziej jeszcze pokochał Krakusa, mądrego opiekuna i obrońcę, coraz więcej mieszkańców osiedlało się u stóp grodu, w którym mogli zawsze znaleźć bezpieczne schronienie, i sława Wawelu rosła. Na koniec Krakus umarł. Wdzięczny lud usypał mu wielką mogiłę, na którą podobno w rękach nosił ziemię. Na pamiątkę tego do dziś dnia pod Krakowem na kopcu Krakusa odbywa się corocznie obchód, zwany ,,Rękawka", tj. przynoszenie ziemi na mogiłę w rękach i rękawach, ażeby ślad jej nigdy nie zaginął. Według innego podania smoka zabił syn Kraka, noszący toż samo imię; inni znów utrzymują, iż uczynił to szewczyk Skuba. Co w tym może być prawdą? Krak mógł istnieć i prawdopodobnie tak się nazywał założyciel grodu na Wawelu. Może pokonał groźnego wroga, który napadał na okolicznych mieszkańców, ale tym wrogiem nie mógł być bajeczny potwór. Może nazwano smokiem okrutnego rozbójnika albo złego sąsiada. Tak się możemy domyślać. Krakowiak Płynie Wisła, płynie/ Po polskiej krainie,/ Zobaczyła Kraków, / Pewno go nie minie. Gdy go zobaczyła,/ Wnet go pokochała/ I na znak miłości/ Wstęgą opasała. Na wysokiej górze/ Stoi zamek stary, / A Wisła mu wiernie/ Dochowuje wiary. Wanda Wanda leży w naszej ziemi, / Co nie chciała Niemca... Któż nie zna tej piosenki? Cóż ona ma znaczyć? Podanie tak o tym mówi: Po śmierci Kraka zostało dwóch synów, ale młodszy, zazdroszcząc bratu władzy, zabił go, i za to został wypędzony z grodu. Wówczas obrano księżną córę Kraka, piękną i rozumną Wandę. Kobieta, Bohaterstwo, Ofiara, PatriotaKochana przez lud cały, Wanda rządziła mądrze, sprawiedliwie, mężnie. Walczyła w boju, sądziła spory, pracowała nad utrwaleniem szczęścia i bezpieczeństwa swego kraju. Sława jej rozchodziła się szeroko. Zasłyszał o niej książę niemiecki Rytygier. Zapragnął pięknej żony i pięknej ziemi polskiej, więc przysłał swatyswat --- pośrednik w zawieraniu małżeństwa, osoba starająca się o rękę kobiety w czyimś imieniu. do Krakowa, grożąc wojną, gdyby Wanda nie chciała go przyjąć za męża. Rytygier słynął także męstwem i odwagą, wojna z nim była bardzo niebezpieczna. Ale Wanda nie chciała dać swemu ludowi obcego pana. Odrzuciła żądanie niemieckiego księcia, ażeby zaś w nieuniknionej teraz walce zapewnić narodowi swojemu zwycięstwo, poświęciła siebie na ofiarę bogom i rzuciła się w nurty Wisły. Wydobyto jej ciało i pochowano z wielkim żalem całego ludu, a na mogile usypano znów kopiec wysoki. O pięknym zaś czynie Wandy ułożono pieśń. Nie wiemy, co jest prawdą w tym podaniu, ale czujemy wszyscy, że jest piękne, i powtarzamy je chętnie. Nie każdy ma tyle siły i odwagi, aby oddać życie, młodość, szczęście dla dobra narodu. Toteż podziwiamy, kochamy i czcimy tych, którzy tak postępują. Nazywamy ich bohaterami. Jeżeli prawdą jest, że Wanda tak uczyniła, to jest bohaterką. Gdyby była tylko odważną kobietą, byłaby wystąpiłabyłaby wystąpiła --- przykład użycia konstrukcji tzw. czasu zaprzeszłego, w tym przypadku wyrażającego niezrealizowaną możliwość; dziś: wystąpiłaby. do walki z Rytygierem, usiłowała go pokonać. Ale cóż by się stało, gdyby została pokonana? Zamiast narażać kraj swój na niepewną próbę, grożącą niebezpieczeństwem obcego panowania, wolała własne życie oddać bogom i okupić za nie wolność swojej ziemi. Prześliczna postać Wandy w tym podaniu zachwycała wielu poetów, którzy jej czyn wspaniały opiewali, rozmaicie go tłumacząc; do tych poetów należą: SłowackiSłowacki, Juliusz (1809--1849) --- wielki poeta i dramatopisarz romantyczny; autor m.in. poematu Król-Duch, w którym występuje postać Wandy., KrasińskiKrasiński, Zygmunt (1812--1859) --- wielki poeta, dramatopisarz i prozaik romantyczny; autor m.in. nieukończonego dramatu Wanda., DeotymaDeotyma --- pseudonim literacki Jadwigi Łuszczewskiej (1834--1908), powieściopisarki i poetki, autorki cyklu poematów o dawnych dziejach Polski pt. Polska w pieśni (m.in. poemat Wanda). Deotyma jest najbardziej znana z powieści historycznych dla młodzieży, np. Panienka z okienka. i wielu innych. Podanie o Popielu Niedaleko od Gniezna, nad jeziorem Gopłem, wznosił się gród Kruszwica. Władza, NiemiecTam mieszkał książę Popiel, jeden z następców Lecha, i rządził krajem groźnie i surowo. Chciał większej władzy, niż mieli jego poprzednicy. Chciał rządzić sam, nie pytając nikogo o radę. Żona Niemka opowiadała mu nieraz, że tak rządzą książęta w Niemczech. A w Polsce z dawna był obyczaj, że kniaźkniaź (daw.) --- książę; także: władca państwa plemiennego. w ważniejszych sprawach zwoływał na radę starszych kmieci, czyli gospodarzy, właścicieli ziemi. Taka rada, z kmieci złożona, nazywała się wiecem. Popiel nie chciał zwoływać wieców, a kmiecie, rozgniewani o to, nie chcieli z nim chodzić na wojnę, odmawiali mu posłuszeństwa. Morderstwo, TruciznaPopiel się obawiał, że z tego zatargu skorzystają jego stryjowie, połączą się z kmieciami i odbiorą mu władzę. Zaprosił więc stryjów na ucztę, żona przyprawiła trucizną miód i wino i otruła wszystkich. Trupy wrzucono do Gopła. KaraZbrodnia jednak została prędko ukarana. Z ciał potopionych stryjów wylęgły się tysiące myszy i wyruszyły wszystkie do Kruszwicy, prosto na dwór zbrodniarza. Przerażony Popiel, nie umiejąc walczyć z takim nieprzyjacielem, ratował się ucieczką i z całą rodziną szukał schronienia w murowanej wieży, wznoszącej się pośród jeziora na wyspie. Lecz myszy popłynęły za nim, dopadły go na wieży i zagryzły. Podanie to tłumaczą rozmaicie. Zdaje się, że Popiel panował naprawdę i chciał rządzić samowładnie, a kmiecie opierali się temu i domagali się wieców. Od niezgody doszło do wojny. Ale jakież to myszy zagryzły Popiela? Jedni mówią, że to ród Myszków stanął na czele walczących; otoczono Kruszwicę, Popiel schronił się na wieżę i tam umarł głodową śmiercią. Inni znów przypuszczają, że Kruszwicę oblegli rozbójnicy morscy, zwani Myszami, ponieważ napadali bardzo licznie na niewielkich łodziach. Kmiecie nie pospieszyli na ratunek księciu, który uciekł na owąów, owa --- ten, ta. wieżę i tam prawdopodobnie umarł z głodu. Jedno i drugie przypuszczenie jest tylko niepewnym domysłem, przez który chcemy odgadnąć, kogo owe myszy oznaczają. Prawdy --- naturalnie --- nikt nie wie. Napady drobnych rozbójników morskich zdarzały się wtedy często, ale czy o nich mówi to podanie? Ignacy KrasickiKrasicki, Ignacy (1735--1801) --- poeta, prozaik, komediopisarz., znany bajkopisarz, napisał przed stu laty żartobliwy poemat o myszach i Popielu, pod tytułem Myszeis. Piast Podczas rządów Popiela niedaleko Kruszwicy miał własną zagrodę zamożny kmieć Piast, kołodziejkołodziej --- człowiek wyrabiający koła do wozów.. Gospodarz, GospodyniSzanowali i kochali go sąsiedzi, bo chętny był do rady i pomocy, uczynny dla każdego, mądry i gospodarny. Oprócz chaty i roli miał dużą pasiekę, która dostarczała mu miodu i wosku. Zarabiał także kołodziejstwem, więc pracy miał niemało, lecz i dostatek wszystkiego. Dobra żona Rzepicha pomagała mu w gospodarstwie, a wesołe i zdrowe dzieci stanowiły szczęście rodziców. Poeta polski NiemcewiczNiemcewicz, Julian Ursyn (1757--1841) --- poeta, powieściopisarz i dramaturg., który przed stu latyprzed stu laty --- autorka pisała to dawno temu, w roku 1918, zaś Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza wydano w roku 1816, od ich opublikowania do dziś minęło zatem ponad dwieście lat. w pięknych śpiewach historycznych opisał sławnych ludzi i ważniejsze wypadki z naszych dziejów, tak o tym kmieciu mówi: Pośród Kruszwicy spokojnych wieśniaków/ Był Piast, co bogów i ludzi miłował. / Dom jego szczupłyszczupły --- tu: ciasny, o niewielkiej przestrzeni. , ale zewsząd czysty; / Za Gopłem małą pasiekę posiadał; / Cieniłcienić --- rzucać cień, zasłaniać przed słońcem. lepiankę jaworjawor --- drzewo podobne do klonu, o szerokich liściach, wcinanych głęboko. wiekuisty, / A na nim bocian gniazdo swe zakładał. ObrzędyWłaśnie podczas sporów z Popielem o wiece skończył lat siedem najstarszy syn Piasta. Była to dla rodziny bardzo ważna uroczystość, gdyż chłopiec z rąk matki przechodził pod opiekę ojca. W dniu urodzin dziecka obchodzono tak zwane postrzyżyny, tj. ojciec po raz pierwszy obcinał synowi długie włosy, nadawał mu imię i wzywał dla niego błogosławieństwa przodków. Na ten obrządek spraszano sąsiadów i ugaszczano ich hojnie, aby upamiętnić dla nich to zdarzenie i zapewnić dziecku ich życzliwość. Toteż Piast i Rzepicha zawczasu przygotowali dostateczny zapas mięsa i pieczywa, miodu i owoców leśnych. Uprzątnięto chatę, przystrojono zielenią, zastawiono obficie stoły. GośćWłaśnie sproszeni goście zasiedli za stołem, kiedy w progu stanęli nieznani nikomu podróżni. Byli to dwaj młodzieńcy o jasnych i pogodnych twarzach; zakurzone ich szaty świadczyły wyraźnie, że daleką przebyli drogę --- prosili o wypoczynek i posiłek. Byli przed książęcym dworem, ale ich tam nie wpuszczono, może znajdą gościnność pod wieśniaczą strzechą. Gościnność i w pogańskiej Polsce była najświętszym prawem, obowiązkiem. ,,Gość w dom --- Bóg w dom" --- mówi stare przysłowie, a maluje ono wiernie, co czuł i myślał każdy. Z radością też powitał Piast przybyłych, podał im wody, aby obmyli się z kurzu, i posadził za stołem, prosząc, aby jedli. ObrzędyTymczasem rozpoczęły się obrzędy. Matka przyprowadziła biało ubranego chłopca, w płóciennej koszuli, z rozczesanymi długimi włosami, i powiodła go przed ojca. Chłopak padł mu do nóg, a Piast go podniósł, uściskał, pokropił wodą ze źródła i ująwszy nożyce, przystrzygł mu włosy nad czołem. Oddał potem nożyce najstarszemu z gości, ten uciął znowu długi pukiel, i tak kolejąkoleją (daw.) --- kolejno, jeden po drugim. co starsi krewni i sąsiedzi strzygli po trochu włosy wkoło głowy dziecka. Kobiety je zbierały, aby zakopać w ziemię. Wtedy podnieśli się obcy podróżni, a jeden z nich przemówił. --- Pozwólcie i nam, bracia, pobłogosławić chłopca w imię naszego Boga. I zrobiwszy znak krzyża, dodał: --- W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego chrzczę ciebie, Ziemowicie. Niech błogosławieństwo Boże będzie z tobą, nad domem twoim i dziećmi twoimi. Obecni słuchali tego ze zdziwieniem, wzruszeni i pełni wdzięczności. Błogosławieństwo Boże jest przecież największym darem. Imię Ziemowita podobało się też wszystkim, Piast dziękował serdecznie. ObrzędyRozpoczęły się teraz pieśni obrzędowe. Matka przyniosła wieniec ze świeżych ziół upleciony i włożyła postrzyżonemu synowi na głowę, ojciec wziął go za rękę i powiódł na święte miejsce na cmentarzu, aby modlitwą uczcić duchy dziadówduchy dziadów --- duchy przodków rodziny. i zostawić ofiary na ich grobach. Przez drogę śpiewano pieśni, groby polano mlekiem, poustawiano na nich misy z jadłemTymczasem rozpoczęły się obrzędy... --- opis postrzyżyn podług Starej baśni Kraszewskiego.. Kiedy wrócono na koniec do domu, spostrzeżono, że obcy młodzieńcy zniknęli. Kiedy odeszli --- nikt nie zauważył; nikt nie wiedział, w którą stronę się udali. Musieli być ludzie święci, gdy zostawili święty dar bogów: błogosławieństwo. Rozeszli się na koniec goście, ale nazajutrz wrócili z wieściami, że kmiecie się zbierają, aby obrać innego księcia; Popiela nikt słuchać nie chce. Jedzenie, Gość, Gospodarz, CudZe wszystkich stron schodziły się liczne gromady; jedni szli pieszo, inni jechali na wozach, tamci znów konno, a nikt zagrody Piasta nie pominął. Każdy radrad (daw.) --- zadowolony, chętny; chętnie. był usłyszeć jego mądre słowa i pokrzepićpokrzepić --- wzmocnić. siły za gościnnym stołem. W Kruszwicy bardzo prędko głód zaczął dokuczać: okolica nie mogła wyżywić tylu ludzi, wielkich zapasów nikt z sobą nie przywiózł, a to, co było, nie wystarczało dla wszystkich. Gościnny kołodziej witał, podejmował, lecz w duszy rosła mu troska i trwoga: skądże dla tylu wystarczy? I co począć, skoro zabraknie zapasów? Z niepokojem pyta żony, co ma jeszcze w spiżarni. Biegnie Rzepicha zaraz do komorykomora (daw.) --- pomieszczenie przeznaczone do przechowywania rzeczy, służące jako skład, magazyn., ale po chwili wraca i opowiada z największym zdziwieniem, że zapasów nic nie ubywa, wszystkie statkistatki (daw.) --- naczynia. pełne jedzenia, jak były. Cieszy się Piast i dziwi, dziękuje bogom za ten dar ich łaski i śmielej teraz zaprasza, częstuje. --- Dobry z ciebie gospodarz --- chwalą ze zdziwieniem goście --- kiedy nastarczysz na takie gromady. --- Nie moja w tym zasługa --- tłumaczy się wieśniak. --- Boża to wola i błogosławieństwo: świętych snadźsnadź (daw.) --- widocznie, najwyraźniej. ludzi ugościłem w chacie, bo odtąd nie ubywa mi zapasów. Zdumieli się wszyscy, spojrzeli po sobie. --- A jakiegoż nam szukać księcia, jeśli nie takiego, któremu bogowie sami błogosławią! Nad Piastem boska ręka i opieka, Piast szczęśliwie nami rządzić będzie. I zasiadł Piast kołodziej na tronie w Kruszwicy. Niemcewicz w tym samym śpiewie tak o tym opowiada: Dzień nadszedł święty dla skromnej drużyny, / Gdzie, jak pogańskie prawo nakazało, / Pierworodnego syna postrzyżyny/ Obchodzić miano przez ucztę wspaniałą. Hożahoży (daw.) --- dobrze i zdrowo wyglądający. Rzepicha i Piast nasz sędziwysędziwy (książk.) --- bardzo stary, taki, który żyje już bardzo długo./ Od rana całym trudnią się obchodem: / Stół zastawiają tłustymi mięsiwymięsiwy (daw.) --- dziś popr.: mięsiwami./ I duże czaryczara --- owalne płytkie naczynie służące do picia win i miodów pitnych. napełniają miodem. W gronie przyjaciół zaczęły się godygody (daw.) --- święto; wesele.. / Pierwszymi dary już uczczone bogibogi --- dziś raczej: bogowie., / Gdy dwóch młodzieńców przecudnej urody/ Wchodzi w gościnne biesiadników progi. Piast i Rzepicha z czołem pochylonym/ Proszą, by miejsca chcieli zasiąść swoje; / Lud się gromadzi, a z tłumem zwiększonym/ Mnoży się pokarm i słodkie napoje. Po uczcie święci zniknęli młodzieńcy, / A lud zgodnymi zawołał głosami: / «Piast lubyluby (przestarz.) --- miły; ulubiony; ukochany. bogom, po cóż czekać więcej? / Niech będzie królem, rządzi Polakami!» / .............. Już wdział purpurę, wziął miecz wojowniczy, / Świetną koroną uwieńczył swe skronie, / A wdzięczny, pragnąc uczcić stan rolniczy, / Rozkazał pług swój postawić przy tronie. / W opowiadaniu o Piaście wszystko jest prawdopodobne oprócz rozmnożenia żywności przez świętych czy aniołów, którzy ochrzcili Ziemowita. Chrześcijańscy księża obchodzili w owych czasach ziemie pogan, nauczając wiary Chrystusowej i chrzcząc nawróconych. Może takimi byli i owi młodzieńcy. Lecz jeśli ich nazwiemy aniołami, którzy uczynili cud za wolą Boga, to całe opowiadanie powinniśmy nazwać legendą, bo takie podanie, w których opowiadamy o świętych, Matce Boskiej, cudach itp., nazywamy legendami.