Niemcewicz, Julian Ursyn Powrót posła Kowalska, Dorota Wielądek, Katarzyna Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Oświecenie Dramat Komedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/powrot-posla http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=6016 Julian Ursyn Niemcewicz, Powrót posła: komedia w 3 aktach, Księgarnia polska, Lwów 1885 Domena publiczna - Julian Ursyn Niemcewicz zm. 1841 1912 xml text text 2010-02-09 L pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Kazimierz_Wojniakowski_Uchwalenie_Konstytucji_3_Maja.jpg Uchwalenie Konstytucji 3 Maja, Kazimierz Wojniakowski (1770–1812), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6392 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/powrot-posla.pdf ISBN-978-83-288-0573-6 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/powrot-posla.html ISBN-978-83-288-1567-4 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/powrot-posla.txt ISBN-978-83-288-2522-2 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/powrot-posla.epub ISBN-978-83-288-3569-6 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/powrot-posla.mobi ISBN-978-83-288-4655-5 ISBN application/x-mobipocket-ebook 4CL DDA Powrót posła to komedia polskiego poety, dramaturga, historyka Juliana Uryna Niemcewicza z 1790 roku. Na scenie została wystawiona rok później. Autor ukazuje konflikt między dwoma obozami politycznymi – konserwatystami oraz reformatorami. Akcja utworu dzieje się we dworku w czasie przerwy w obradach Sejmu Wielkiego, zaś autor przedstawia omawiane tam problemy. Był on zwolennikiem reform i chciał pokazać w utworze ich słuszność. W dziele poruszone są takie problemy jak prawa innych grup społecznych, polityka zagraniczna Polski, sukcesja tronu czy liberum veto. Julian Ursyn Niemcewicz Powrót posła Komedia w 3 aktach Osoby: Pan Podkomorzy Pani Podkomorzyna Starosta Gadulski, koligatkoligat (z łac.) --- daleki krewny a. powinowaty.Podkomorzyny Starościna, żona jego z powtórnego małżeństwa Teresa, córka Starosty z pierwszego małżeństwa, wychowana u Podkomorstwa Walery, syn Podkomorstwa, amant Teresy Szarmancki, kawaler modny zalecający się do Teresy Agatka, pokojowa Podkomorzyny Jakub, lokaj Kozakkozak --- tu: służący Ukrainiec, lokaj.Szarmanckiego Scena na wsi u Podkomorstwa. Suponujesuponować (z łac.) --- przypuszczać, przyjmować. się, że rzecz się odprawia podczas limitylimita a. limitacja (daw.) --- zakończenie, skrócenie a. odroczenie sesji sejmowej a. sądowej. przed zebraniem się nowego wyboru posłów na Sejm 1790 roku. AKT I SCENA I Jakub i Agatka JAKUB nakrywając stolik Imość panna Agatka niech się trochę krząta,/ Już to będzie podobno godzina dziesiąta,/ Śniadanie czy gotowe? AGATKA Od samego ranka/ Kłócę się; zwarzyła się dwa razy śmietanka./ JAKUB Żal mi ciebie, Agatko... Jakże się masz, zdrowa? AGATKA Dziękuję ci: herbata i kawa gotowa,/ Lecz cóż, imośćimość (daw.) --- skrót od: jej miłość pani. śpi, pan się dopiero przebudził. JAKUB Pan Starosta ich wczoraj tak do późna nudził,/ Jak zaczął to o sejmie, to o wojnach bajać,/ Ze wszystkimi się sprzeczać, wszystkich kłócić, łajać,/ Gęba się nie zamknęła przez całą wieczerzę,/ Powywracał butelki, szklanki i talerze;/ Na ostatek, chociaż mu nikt nie odpowiadał,/ On jednak zapyrzonyzapyrzony --- dziś: zaperzony. jak gadał, tak gadał,/ I dopiero jak postrzegł, że już wszyscy spali,/ Że świece gasły, przecież mrucząc, wyszedł z sali,/ I na schodach dokończył ostatka swej mowy;/ Prawdziwyż to gaduła! AGATKA Potrzeba zajść w głowy/ Z takimi natrętami, czyli boska kara!/ Prawda, że się wybornie dobrała ta para./ Kobieta, Żona, MelancholiaBo i żona Starosty przednia w swym gatunku,/ Wszystkich znudziła, wzdycha w ustawnym frasunku,/ Zawsze narzeka; nie wiem co siedzi w tej głowie!/ Bóg dał piękny majątek, honory i zdrowie,/ A zawsze nieszczęśliwa, we dnie spać się kładzie,/ A całą noc się tłucze w dzikiej promenadzie;/ Płacze, patrzy na miesiącmiesiąc (daw.) --- księżyc., gada do obłoków,/ Wzywa jakichściś cieniów, jakichściś wyroków./ Starosta się z nią żeniąc musiał być szalony,/ Ach co to za różnica od nieboszczki żony!/ Już teraz takich nie ma: to to pani rzadka,/ Co to za gospodyni, jaka dobra matka!/ Jak córkę swą kochała. JAKUB Pewnie, że dzisiejsza,/ Mniej od pierwszej rozsądna, lecz za to modniejsza./ Byłaby z niej zrobiła pocieszne stworzenie. Słychać za sceną trąbkę myśliwską AGATKA Ale co to za hałas, co to za trąbienie? JAKUB To zapewne Szarmancki wyjeżdża na łowy. AGATKA Moda, FlirtTen sowizdrzał dom cały przewrócić gotowy,/ Co też on nie wyrabia! gada bez pamięci,/ Lata z kąta do kąta, wierci się i kręci,/ Każdą zaczepi; ja mu nie mogę darować,/ Wczoraj na schodach chciał mię gwałtem pocałować;/ Jam się od tej napaści jak mogła broniła,/ Nareszciem go ze złości za włosy chwyciła,/ Lecz śmiech mię jeszcze bierze, uciekł przelękniony;/ A w ręku mym się został warkocz przyprawiony,/ Chcesz? to ci podaruję tę zdobycz ogromną./ JAKUB Nie chcę, ja mu kawałka tego nie zapomnę. AGATKA Nie wiem dla czego trzpiot ten u nas przesiaduje,/ Widzę, że Starościnie bardzo nadskakuje,/ I samemu Staroście; jeśli nie mylę się,/ To podobno zamyśla o pannie Teresie. JAKUB Kto? on? niechże Bóg broni: takowe zamęście,/ Przyniosłoby tej pannie ostatnie nieszczęście:/ Któż by ją znowu oddał trzpiotowi takiemu? AGATKA Co jej nigdy nie godzien. JAKUB Dajmy pokój temu./ Oświadczyny, Małżeństwo, MążMówmy raczej o sobie: Agatko kochana!/ Ja cię kocham, tyś do mnie trochę przywiązana,/ Znasz mię już od lat kilku; jestem państwu wierny,/ Pilny w swych powinnościach, a choć zbiorek mierny,/ To go pomnoży praca, staranie, a zatem/ Będzie człowiek szczęśliwym, będzie i bogatym:/ Prawda, że się w podległym stanie urodziłem,/ Zawsze jednak poczciwym, rządnym, wiernym byłem. AGATKA Nie łudziłam się nigdy chciwością majątku,/ Chcę słuchać mego serca, i mego rozsądku,/ Miałam znaczne dość partie; wszak wiesz, z tej tu włości/ Starał się o mnie długo ów pan Podstarości,/ Człek hoży, mający się wcale należycie;/ Lecz jakiż los mię czekał, jakie smutne życie?/ Mieć męża, co z urzędu daje ludziom plagi,/ I na znak dostojeństwa, i silnej powagi,/ Widzieć nad mojem łóżkiem kańczugkańczug --- bicz z plecionego rzemienia na krótkim kiju. zawieszony:/ Nie chcę, by kto od męża mego był dręczony./ Nie przypadł mi do serca urząd ni osoba,/ Ten będzie moim mężem kto mi się podoba;/ bierze go pod brodę/ A tak wiesz, jeśli do mej ręki masz już prawo,/ oglądając się/ Państwo nadchodzi, czas już pospieszyć się z kawą,/ Bądź zdrów. SCENA II Pani Podkomorzyna, Pan Podkomorzy i Starosta STAROSTA prowadząc Podkomorzynę pod rękę Com mówił wczoraj, powtarzam dziś rano,/ Cóż, waćpani nie jesteś jeszcze przekonaną? PODKOMORZYNA z tonem sprzykrzonym Jestem prawdziwie, milczę, i wszystkiemu wierzę. STAROSTA Nie dosyć na tem, bo to zapewne nieszczerze:/ Trzeba wchodzić w uwagi, przyczyny, powody,/ Tym sposobem przyjdziemy do zupełnej zgody./ Otóż tak, powiedziałem wczoraj na wieczerzy,/ Że ta wojna, która się wokoło nas szerzy,/ Potrwa, może się mylę, może mniej lub więcej,/ Potrwa lat osiemnaście i dziewięć miesięcy;/ Potem zgodzą się, jak się każdy już zmorduje./ Bo zwyczajnie po wojnie pokój następuje. PODKOMORZYNA Tak dotychczas bywało, lecz siadajmy, proszę./ Siadają, Podkomorzyna nalewa kawę, wszyscy piją, jeden Starosta trzymając w ręku filiżankę, mruczy pod nosem, na boku/ Ach! jakie ja też nudy z tym człekiem ponoszę. STAROSTA Waćpani nie pamiętasz wojny siedmioletniej./ Właśnie wtenczas, gdy umarł syn mój małoletni./ Pamiętam, że trybunał sądziłem w Piotrkowie./ Kasztelan był Marszałkiem, niech mu Bóg da zdrowie:/ Pani wojewodziny sądziliśmy sprawę,/ Nie wiem, o dożywocie, czyliczyli (daw.) --- tu: czy też. o zastawę:/ Kiedy przyszła wiadomość, że pokój zawarty./ Ja właśnie u marszałka grałem wtenczas w karty,/ Kazaliśmy dać wina, walnieśmy się spili/ Za zdrowie Niemców, co się w owych bitwach bili;/ Polityka, KłótniaOtóż pożar i dzisiaj tak będzie ognisty,/ Bo jak zważam gazety i z różnych miejsc listy,/ Jak razem kombinuję przeszłe, przyszłe rzeczy,/ Wojna potrwa, i nikt mi tego nie zaprzeczy. PODKOMORZYNA Ale, Starosto, kawa tymczasem ostygnie. STAROSTA pije i gada dalej Jak się to wszystko skończy, ja tak przewiduję,/ I zobaczycie z czasem, jeśli nie zgaduję./ Cała ta długa wojna na tem się zakończy,/ Że król pruski z cesarzem najściślej się złączy,/ Anglia z Francją obronne uderzy przymierze,/ Rosja Krym cały odda, a Chiny zabierze,/ Szwed waleczny na zawżdy złączy się z Duńczykiem,/ Turczyn zaś wszystkich mocarstw będzie pośrednikiem. PODKOMORZY Przyznać należy, że to systema jest nowe./ Względem mojej ojczyzny spokojną mam głowę,/ Zawarliśmy z potężnym sąsiadem przymierze,/ Jużeśmy dziś pewniejsi. STAROSTA Ja temu nie wierzę:/ Polska nigdy się z nikim łączyć nie powinna,/ Niech cicho siedzi, ale niech nie będzie czynna/ A jeżeli koniecznie o przymierze chodzi,/ Niech się z dalekim łączy, co jej nie zaszkodzi/ Z Hiszpanią, Portugalią, nawet z Ameryką. PODKOMORZYNA Z Persami, Tatarami, albo z SicząSicz Zaporoska --- Zaporoże, kraina zamieszkana przez Kozaków zaporoskich; także: ich wędrowna stolica, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. dziką. STAROSTA Pewnie że lepiej z nimi; pożytek stąd czysty,/ Waćpani zawsze sprzeczna. wchodzi Jakub z listem PODKOMORZY Cóż tam? JAKUB Z poczty listy. PODKOMORZY odpieczętowawszy Patriota, TęsknotaA to od mego syna; chwalebna ich praca/ Zawieszona na chwilę i syn mój powraca./ Ciesz się, kochana żono, dzisiaj go ujrzymy. PODKOMORZYNA Jakżem szczęśliwa! dawno już po nim tęsknimy. PODKOMORZY Jam nie tęsknił, gdy zadość czynił urzędowi;/ Dom zawsze ustępować powinien krajowi./ W nieprzytomnościnieprzytomność (daw.) --- nieobecność. jego cieszyły mię wieści,/ Że się wśród tych cnotliwych mężów syn mój mieści,/ Co z przemocy i hańby kraj nasz wydobyli. STAROSTA Niedługo się tem wszystkiem będziemy cieszyli,/ Polityka, PatriotaBóg wie, co porobiły sejmujące Stany,/ Dlaczego ten rząd, po co te wszystkie odmiany?/ Alboż źle było dotąd, a nasi przodkowie,/ Nie mieliż to rozumu i oleju w głowie?/ Byliśmy potężnymi pod ich ustawami,/ Jak to Polak szczęśliwie żył pod Augustamipod Augustami --- za panowania królów Augusta II Mocnego (1670--1733) i Augusta III Sasa (1696--1763).!/ Co to za dwory, jakie trybunały huczne,/ Co za paradne sejmy, jakie wojsko juczne./ Człek jadł, pił, nic nie robił, i suto w kieszeni,/ Dziś się wszystko zmieniło i bardziej się zmieni,/ InteresZepsuli wszystko, tknąć się śmieli okrutnicy,/ Liberum VetoLiberum Veto (łac., dosł.: wolne ,,nie pozwalam") --- przywilej szlachecki, pozwalający jednemu posłowi zablokować pracę sejmu nad ustawą., tej to wolności źrenicy!/ płacze/ Przedtem bez żadnych intryg, bez najmniejszej zdrady/ Jeden poseł mógł wstrzymać sejmowe obrady,/ Jeden ojczyzny całej trzymał w ręku wagę,/ Powiedział: nie pozwalam, i uciekł na Pragę./ Cóż mu kto zrobił: jeszcze za tak przedni wniosek,/ Miał promocje, i dostał czasem kilka wiosek;/ Dzisiaj co kto dostanie? Nowomodne głowy/ Chcą robić jakieś straże, jakiś sejm gotowy,/ Czyste do despotyzmu otwierają pole. PODKOMORZY PrzemianaWskrzeszają mądrą wolność, skracają swywoleswywole --- dziś: swawole../ Ten to nieszczęsny nierząd, to sejmów zrywanie,/ Kraj zgubiło, ściągnęło obce panowanie./ Te zaborów, te srogich klęsk naszych przyczyną,/ I my sami byliśmy nieszczęść naszych winą;/ Gnijąc w zbytkach, lenistwie, i biesiad zwyczaju,/ Myśleliśmy o sobie, a nigdy o kraju;/ Klęskami ojców nowe plemię ostrożniejsze,/ Wzgardziwszy zyski, było na całość baczniejsze./ Nieba zdarzyły porę, oni ją chwycili,/ Ojczyznę z pod ciężkiego jarzma wydobyli,/ Walcząc wszystkie przeszkody gorliwą robotą,/ Idąc przykładem króla, i własną swą cnotą,/ Powracają porządek, i sławę ojczyźnie./ Stokroć szczęśliwy, że choć przy późnej siwiznie,/ Ujrzę, że Polska rządna i że poważana. STAROSTA KsiążkaWiem, że waćpanu każda przyjemna odmiana./ W księgach się tych dzikości wszystkich nauczyłeś,/ W tych księgach, nad któremi już oczy straciłeś./ Ja, co nigdy nie czytam, lub przynajmniej mało,/ Wiem, że tak jest najlepiej, jak przedtem bywało./ Równycheś sentymentów nauczył i syna,/ Czysto w zdaniach tatunia swego przypomina./ Pięknie się na dzisiejszym sejmie popisowałpopisować się (daw.) --- dziś: popisywać się.. PODKOMORZYNA z żywością W nieuczciwem go zdaniu nikt nie poszlakował. STAROSTA Nie wiem, czyli złe zdanie, czyli też uczciwe,/ Może bardzo rozumne, ale niegorliwe;/ Każdej rzeczy jakoweś zgłębianie z daleka,/ To śmieszne jakieś względy na prawa człowieka,/ To zawody sumienia, to delikatności,/ To jakieś szanowanie świętych praw własności./ Za naszych czasów na to wszystko nie zważano,/ Wszyscy byli kontenci, robiono co chciano./ Rozumiesz, że syn jego dokazywał wiele,/ Raz się w tydzień odezwał, lub we dwie niedziele;/ Poseł gadać powinien. PODKOMORZY Powinien wprzód myślić./ W kilku zważonych słowach łatwiej rzecz jest skreślić,/ Niźli w rozwlekłej mowie, bez ładu i związku,/ Być upartym pozorem niby obowiązku./ Człek rozumny, co łączy światło z przekonaniem,/ Długo waży, niźli się odezwie z swem zdaniem;/ Obstaje przy niem, nie przez wrzaski przeraźliwe,/ Nie dlatego, że jego, lecz że sprawiedliwe:/ Człek cnotliwy jest stałym, człek próżny upartym. STAROSTA Ja co mówię i myślę, sposobem otwartym/ Sprawiedliwość, PrawnikPowiadam, że uparty człek zawsze wygrywa./ Świeży mam tego przykład: rok ledwie upływa,/ Kiedy byłem na dziale Chorążego synów;/ Najstarszy jak się uparł, o kilka tam młynów,/ Niesłusznie prawda; cośmy się go naprosili!/ I nie, i nie: nareszcie bracia ustąpili./ Powiedzże waćpan teraz, że uparty traci. PODKOMORZY Wielki zaiste zaszczyt, że ukrzywdził braci./ Jakże waćpan takiego dopuściłeś działu? STAROSTA Mówiłem młodszym, żeby szli do Trybunału,/ Nie chcieli: wolim cierpieć, niż z bratem się kłócić./ Niechże cierpią; lecz chcąc się do pierwszego wrócić,/ Jakież waćpana zdanie o sejmie gotowym!/ Czyli się to z rozumem może zgodzić zdrowym,/ Żeby poseł w urzędzie był dwa lata trwale?/ Sejm powinien być tylko o świętym Michale,/ Nie więcej jak sześć niedzielniedziela (daw.) --- tu: tydzień., tak przedtem bywało. PODKOMORZY I to wszystkich klęsk naszych przyczyną się stało;/ W nierządzie i letargu naród zanurzony,/ Raz we dwa lata sejmem bywał przebudzony,/ Nie dlatego by radził, lecz żeby się kłócił,/ W nieładzie wszystko zastał, w nieładzie porzucił./ Kraj ustawnych zaradzeń może potrzebować,/ Te powinien w swym rządzie bez zwłoki znajdować. STAROSTA Bez zwłoki! to o sejmie nie można powiedzieć,/ Dzisiejszy przez dwa lata nie przestał się biedzić:/ I cóż ci prawodawcy dobrego zrobili?/ Wszystko pozaczynali, a nic nie skończyli. PODKOMORZY Przemiana, PatriotaNarody szybkim pędem do upadku lecą,/ Lecz długo trzeba czekać, niźli się oświecą,/ Nim się zwalczą przesądy, duch niezgód obłudny,/ Nad wkorzenionym błędem tryumf światła trudny./ Czernić sejm ten już rzeczą stało się zwyczajną,/ Nie zrobił tyle, co mógł, nikomu nie tajną,/ Ale zważając jakie znajdował trudności,/ Za to co zrobił, wiele winniśmy wdzięczności./ Nie podlegamy nigdy panowipanowi --- dziś popr. forma C. lp: panu. obcemu,/ Zważmy, czemeśmy byli lat tylko dwa temu?/ Wewnątrz słabi, niezgodni, srodze uciśnieni,/ U postronnych nieznani, albo też wzgardzeni./ Dziś się sława narodu i powaga wraca;/ Obywatel z radością podatek opłaca,/ Przez wolny sojusz dawna świetność nam oddana,/ Mamy dziś sprzymierzeńca, mieliśmy wprzód pana;/ Wojska wzrastają pełne szlachetnej ochoty,/ Patrz na okryte zbroją cnej młodzieży roty,/ Skarby złotem, zbrojownie śpiżem napełnione:/ Będą jeszcze dla Polski dni świetne wrócone,/ Będą, byleby naród cnotą zapalony,/ Chęcią dobra ojczyzny z królem połączony,/ Uwodzić się namowom przewrotnym nie dawał,/ I w zaczętej już pracy nigdy nie ustawał;/ Niech każdy ma szczęśliwość powszechną w pamięci,/ I miłość własną kraju miłości poświęci:/ Z dawnym wyborem wkrótce nowy się połączy,/ Co pierwszy nie dokonał, to drugi dokończy;/ Czynnie robiąc, zaradzi powszechnej potrzebie,/ Zyskał szczęście dla kraju, a sławę dla siebie. STAROSTA Wszystko to piękne słowa i piękne nadzieje,/ Lecz na te obietnice ja się tylko śmieję;/ W tym rządzie skryta jakaś intryga pracuje;/ Ja się na nic nie zgodzę, zaraz protestuję,/ z pasją/ A gdy zdanie waćpana sprzeczne z mojem wszędzie,/ Syn jego mojej córki pewnie mieć nie będzie. PODKOMORZY Cóż sprzeczka nasza ma się tykać mego syna?/ Żeśmy innego zdania, to nie jego wina,/ Porywczo losem córki nie zechcesz rozrządzić,/ Raczysz wprzód zięcia poznać i zdatność osądzić;/ Najbardziej młodych osób zważyć gust, skłonności. STAROSTA Znam je już, dobrodzieju. SCENA III Ciż sami i lokaj Starosty oddaje bilet Podkomorzynie LOKAJ List, JęzykBilet od jejmości. PODKOMORZYNA czyta Bardzo jestem rozgniewana, że nie mogę udać się na przyjemne ich śniadanie; głowa źle mi robiłagłowa źle mi robiła --- kalka z fr. la tête m'a fait mal; sens: bolała mnie głowa. przez noc całą, i koszmar przeszkadzał mi zamknąć oko; jestem w strasznej feblesiefeblesa (neol., z fr. faiblesse) --- słabość, choroba, złe samopoczucie., skoro będę lepiejbędę lepiej --- kalka z fr. je serai mieux; sens: lepiej się poczuję, będę zdrowsza., polecę w ręce kochanej kuzynki. PODKOMORZY Rozumie kto z waćpaństwa, co ten bilet znaczy? PODKOMORZYNA Kuzynka z francuskiego myśli swe tłumaczy. PODKOMORZY Głowa źle mi robiła! co za wyraz nowy? PODKOMORZYNA Znaczy la tête m'a fait mal francuskiemi słowysłowy --- dziś popr. forma N. lm: słowami.. PODKOMORZY Język, Nauka, Patriota, ObcyDziwić się nie należy, jeśli Starościna,/ Nie rozumie po polsku; nie jej to jest wina,/ Ale tych raczej, co jej dali wychowanie,/ Co wytworności dzikiej powziąwszy mniemanie,/ Gardząc własnym językiem i rodem, i krajem,/ Chowają dzieci polskie francuskim zwyczajem,/ I taką na nie baczność od kolebki łożą,/ Że mamki i piastunki z zagranicy zwożą./ Któż ich do dalszej nauk doprowadza mety?/ Madam, co we Francji robiła kornety,/ Albo włóczęga Francuz; i cóż stąd wynika?/ Młodzieniec zapomniawszy własnego języka,/ Obcym nawet źle mówi i gdy wiek ubieży,/ Uczyć się musi, co do Polaka należy,/ Bo dotąd wskazywane mając obce wzory,/ Wie dobrze kto jest VestrisVestris, Gaetano (1729--1808) --- wł. tancerz i choreograf, dyrektor baletu opery paryskiej., nie wie kto Batory./ Kobieta, CnotaPowszechniejsza jest we płci niewieściej ta wada,/ Wychowanie ich z zalet pozornych się składa./ Więcej powabów niźli obyczajów liczą;/ Schowane, żeby były pożycia słodyczą,/ Nagrodą cnych postępków i skromności wzorem./ Nie --- przekładają obcych śmieszności iść torem;/ Wlały w nie wiele nauk ich nauczycielki,/ Prócz powinności żony i obywatelki./ Tak w wszystkiem trzymając się obcego zwyczaju,/ Widzimy cudzoziemki w własnym naszym kraju./ PODKOMORZYNA Wyznajże, przyjacielu, żeś nazbyt surowy,/ Znajdują się i w naszym kraju białogłowy,/ Co umieją szanować święte stadłastadło (daw.) --- małżeństwo, para. związki/ I pełnią dobrych matek i żon obowiązki. PODKOMORZY Wiem, że są takie, samaś waćpani dowodem,/ Wiem, że są znakomite i cnotą, i rodem,/ Co żyją skromnie, kraj swój nad wszystko kochają,/ Obywatelskie cnoty w synów swych wpajają./ Widzieliśmy, jak idąc Rzymianek przykłady,/ Dzieliły z nami chętnie publiczne nakłady,/ I z skroń pozdejmowawszy przepyszne ozdoby,/ Oddały je ojczyźnie: takiemi sposoby/ Niewiasta w wolnym kraju chwały dostępuje,/ Takich ja obyczaje i cnoty szanuję;/ Nauka, Szczęście, MałżeństwoLecz ganić nie przestanę nierozsądne matki,/ Co łożąc na swe córki majątku ostatki,/ Dają im wychowanie wykwintne i modne,/ Lecz z życiem, co wieść mają, bynajmniej niezgodne./ Cóż dalej? miasto czuwać nad rządem domowym,/ Głowę nabitą mając dymem romansowym,/ Dzikie jakieś pojęcie nabywszy o szczęściu,/ Nie znajdują go w ciszy i słodkiem zamęściu,/ Idą zatem rozwody, skargi, narzekanie:/ A wszystkiego przyczyną zdrożne wychowanie. STAROSTA Ważnych uwag waćpana cierpliwie słuchałem,/ Lecz się przyznam, że w duchu serdecznie się śmiałem./ Jakże waćpan, co sprzyjasz tak każdej odmianie,/ Dziś żywo nowomodne ganisz wychowanie?/ Wszak ta edukacyja, te nowe przykłady,/ Równie jak sejm gotowy, jak wasze zasady,/ Wyście powymyślali, dziś znów niekontenci;/ NaukaWiesz waćpan, co to było za naszej pamięci!/ Młodzieniec wiedział, że go głośna czeka sława,/ Gdy umiał po łacinie i Volumen prawa;/ Szedł potem do wszystkiego, i ludzie bywali,/ Którzy, nic się nie ucząc, o wszystkiem gadali;/ Dziś spytaj chłopca w szkołach prosto, nie zawile,/ Rozumie Horacego, pozwu ani tyle:/ Głowę mając dzikiemi rzeczami nabitą,/ Wie dobrze co ananas, a nie wie co żyto. PODKOMORZY To niedobrze: powinien znać jedno i drugę,/ Niech się naprzód sposobi na kraju usługę,/ Niech wie dalej, jak inne narody się rządzą,/ Naśladuje ich cnoty, strzeże się w czem błądzą;/ Przez takową wiadomość człek światła nabiera,/ Ta krajowych przesądów zasłonę rozdziera./ A jeśli w dalszym wieku zwiedzi obce kraje,/ Niech przejmuje ich cnoty, nie śmieszne zwyczaje,/ Niech z uwag swych dla kraju pożytki gotuje,/ Niechaj zdobi swój umysł, lecz serca nie psuje. STAROSTA Mówiłeś waćpan niby na obydwie strony,/ Lecz widzę za nowością zawsześ uprzedzony. PODKOMORZY ModaMałżeństwoA ja mówię, żeś waćpan przyjacielem mody. STAROSTA Jakże to, dobrodzieju? PODKOMORZY Mam tego dowody. STAROSTA Jakież, proszę. PODKOMORZY Ciężko co znaleźć na obronę;/ Interes Oto własnym wyborem pojmując za żonę,/ Damę zacną, lecz która modnem wychowaniem,/ Nie zgadza się z humorem waćpana ni zdaniem. STAROSTA Miałem w tem tę przyczynę... PODKOMORZY Musiała być ważna. STAROSTA Pewnie że: dość powiedzieć, że była posażna;/ Mospanie, gdzie się suma z dobrami zjednoczy,/ Tam na resztę bezpiecznie można zamknąć oczy./ Zważ waćpan, jak nie miało ulgnąćulgnąć --- dziś: ulec. me serduszko;/ Naprzód trzykroć gotowychgotowych --- gotowych pieniędzy, tj. gotówki. znaleźć pod poduszką,/ Dobra nad samą Wisłą, kluczklucz --- duży majątek ziemski. na Ukrainie,/ Zastawę w Sandomierskim i dworek w Lublinie./ I tak silnym powabom któż z nas oparłby się?/ Prawda, ma swe śmieszności, ma swe widzimisię,/ Lubi czasem chorować, i co mi to szkodzi,/ Że w myślach zatopiona po miesiącu chodzi?/ Że lubi lasy, zdroje, słowiki, murawy?/ Niech sobie lubi; ja znów mam swoje zabawy,/ Bo gdy ona w ustroniu rozwodzi swe żale,/ Ja sobie gram w warcaby albo tytuńtytuń --- dziś popr.: tytoń. palę,/ A tak każde kontentekontent (daw., z łac.) --- zadowolony.. PODKOMORZY na boku Łatwo temu wierzę./ Kto tak stałym umysłem wszystkie rzeczy bierze,/ Temu dworek w Lublinie i nad Wisłą włości,/ Łatwo słodzą niesmaki, spory i przykrości. SCENA IV Ciż sami i Teresa Teresa, pocałowawszy ojca w rękę, kłania się Podkomorzemu i Podkomorzynie STAROSTA Jak się miewasz Teresiu? dobrze ci się spało? TERESA Nie zbyt dobrze, bo jejmość cierpiała noc całą. PODKOMORZYNA A miałażeś wygodę? TERESA W tym tak zacnym domu,/ Na wygodzie, staraniu, nie zbywa nikomu;/ Znam go od dawna, pod ich schowana dozorem,/ Wasze życie i cnoty były dla mnie wzorem,/ Czułych ich starań tkliwe zachowam wspomnienie. PODKOMORZYNA do Starosty Co to za miłe, wdzięczne i skromne stworzenie!/ Słodycz, dobre skłonności natura w nią wlała,/ W oczach naszych w urodę i cnoty wzrastała./ Kocham ją jak mą córkę. STAROSTA Dobra z niej dziewczyna,/ Lecz prawdę mówiąc, zawsze wolałbym mieć syna;/ Ta, wziąwszy posag, Bóg wie dostanie się komu,/ Z syna przecię i pomoc, i wygoda w domu,/ Bo czy to w Trybunale sprawę poforsować,/ Czy ekonoma z intratintrata (z łac.) --- dochód, zysk. ściśle obrachować,/ Czy pchnąć do Gdańska, zawsze dobrze użyć syna,/ Właśnie mi się historia dobra przypomina:/ Raz mój ojciec... PODKOMORZYNA Starosto! powiesz przy obiedzie,/ Pójdziem do chorej. Może tymczasem nadjedzie/ Syn mój i koniec długiej przyniesie tęsknocie./ Teresiu, możesz tutaj zostać przy robocie. Wychodzą SCENA V TERESA sama Dziś go tedy ujrzemyujrzemy --- dziś popr.: ujrzymy., dzisiaj ma się wrócić,/ Nie wiem, czyli się cieszyć, czyli mam się smucić,/ Z skłonnością moją walczą rodziców rozkazy:/ Ach! dla tkliwego serca, jak okrutne razy!/ Schowanaschowany --- tu: wychowany. z nim w tym domu, w latach mych dziecinnych/ Miłość się przy zabawach zajęła niewinnych,/ Minęły te zabawy, zostało wrażenie./ Przymuszać się ustawnieustawnie --- tu: utawicznie, stale., co za udręczenie!/ Wszystko mię zdradza, niech kto imię jego wspomni,/ Zapłonienie na twarzy postrzegą przytomni./ Lecz czegóż się mam płonić? publiczny szacunek,/ Upoważnia mój wybór i słodzi frasunek./ Dzisiaj go więc zobaczę. SCENA VI Teresa, Szarmancki SZARMANCKI wpada, nie postrzegając Teresy Latać godzin kilka,/ I jednego nie ruszyć zająca ni wilka,/ To ostatnie nieszczęście./ postrzegając Teresę/ Niech pani daruje./ Że się przed nią w zbryzganym fraku prezentuję!/ Wraz stąd lecę, i włożę ciemny wigoniowy:/ Oczy jej już mi słodzą niepomyślne łowy,/ KońAle biedny kasztanek! TERESA I cóż mu się stało? SZARMANCKI Nieszczęście: wzdłuż i w poprzek zbiegłem knieję całą./ Lecę przez pole i już wypadam na drogę,/ Gdy wtem utkwił w zagonie i wywichnął nogę. TERESA Żałość waćpana równie jest słuszna jak szczera. SZARMANCKI Od pierwszego go w Anglii kupiłem pikiera./ FlirtBył to pierwszy koń w świecie, co nie ma przykładów,/ Wygrał jeden po drugim dwadzieścia zakładów:/ Ach, gdybym tu już serca nie uwięził mego,/ Wraz bym leciał do Anglii szukać podobnego! TERESA W tak chwalebnym zamyśle nie mogę zgadywać,/ Kto by tutaj waćpana śmiał dziś zatrzymywać. SZARMANCKI Zezwolić na to byłabyś waćpanna skłonną?/ widząc, że Teresa patrzy nań z podziwieniempodziwienie --- tu: zdziwienie./ Waćpanna dobrodziejka lubisz jeśdzić konno? TERESA Jeszczem nie próbowała. SZARMANCKI W Anglii wszystkie panny,/ Czy to na polowanie, czy na spacer ranny,/ Inaczej jak na koniu nie wyjadą prawie./ Ja sam teraz na wiosnę bawiąc się w Warszawie,/ Kasztelance jednego z koni moich dałem./ Jak ma siadać, jak jeździć, sam pokazywałem;/ Zrazu ledwie wyjechać śmiała na ulice./ Teraz, ot tak wysokie sadzi kobylicekobylica --- przeszkoda.,/ Wjeżdża na wszystkie progi i na wszystkie ganki. TERESA Tak śmiałej powinszować można wychowanki. SZARMANCKI Gdyby pani ofiarą nie wzgardziła sługi,/ Cała ma stajnia na jej byłaby usługi,/ Chciej tylko rozkazywać i dawać mi prawa. TERESA Wdzięczna waćpanu jestem, lecz taka zabawa,/ Chociaż nie jest naganną, jednak mię nie łudzi. SZARMANCKI Co za rozkosz, ach! byłbym najszczęśliwszy z ludzi,/ Gdybym się mógł znajdować przy niej bez ustanku,/ Gdybym obok niej jadąc jasnego poranku,/ Gdzie gwar ptasząt przyjemny, gdzie źródeł mruczenie/ Mógł jej najżywsze moje malować płomienie,/ I łzy moje mieszając z rosą niebios wonną... TERESA Waćpan widzę koniecznie chcesz się kochać konno./ Inna ofiarę jego przyjąć będzie zdolną,/ Ja odchodzę. Odsuwa krosienka i chce odchodzić, Szarmancki ją zatrzymuje SZARMANCKI Oświadczyny, InteresŻyczeniom bądź moim powolną,/ Chciej mię słuchać; na silne przysięgam jej wdzięki,/ Że jeśli mi nie zechcesz ubliżyć twej rękijeśli mi nie zechcesz ubliżyć twej ręki --- tj.: jeśli nie odrzucisz moich oświadczyn.,/ Będzie mojem staraniem, byś przez to zamęście,/ Znalazła, czegoś warta, znalazła twe szczęście./ W każdym razie uprzedzać będę twe życzenie,/ I prawem będzie dla mnie każde twe skinienie;/ Nie będzie ci zbywało na żadnej zabawie,/ Zimę i lato siedzieć będziemy w Warszawie./ Będziesz zawsze opływać we wszystkie dostatki,/ Dom modnie meblowany, wieczerze, obiadki,/ Będziesz przyjmować gości i onych odwiedzać./ Karpantie z Szodoarem będą się wyprzedzać/ Który pierwszy z Paryża nowość jej sprowadzi,/ Brać będziesz co jej tylko chęć i gust doradzi;/ Nareszcie: żebyś nawet w meblach była wzorem,/ Sklep Hampla i Rezlera będzie ci otworem./ Jeśli ten dowód mojej miłości jest słaby... TERESA Przyznaję, że ma w sobie łudzące powaby,/ Lecz ja spokojne życie nad przepych przekładam,/ I w modach i Warszawie szczęścia nie zakładam./ Kłaniam waćpanu. Odchodzi SCENA VII SZARMANCKI sam Zimne niby pożegnanie,/ Ale jak mię to gniewa takie udawanie,/ Bo to niby odmawia i niby się chwieje,/ A wewnątrz wiem, że dla mnie z miłości szaleje./ Nie takie panny człowiek wyprowadzał z głowy,/ Ach! żeby tylko mógł być kasztanek mój zdrowy;/ Reszta pomyślnie idzie, Teresa mię kocha,/ Ojciec mię życzy, całkiem za mną jest macocha,/ Parę milijoników dobrze jest zacapić,/ Przynajmniej długi człeka nie będą już trapić:/ Słychać hałas za sceną; Szarmancki ogląda się/ Cała widzę czereda wali się z hałasem,/ Ja uciekam i frak mój odmienię tymczasem. SCENA VIII Podkomorzy, Podkomorzyna, Starosta, potem Lokaj PODKOMORZY Zdrowie, PozoryNo, chwała Bogu! przecież nasza Starościna/ Nie ma gorączki, lepiej mieć się już zaczyna. STAROSTA cicho do Podkomorzego Są to chimery, na dzień w łóżku leżeć rada;/ Kiedy chce tylko, to ją ta słabość napada. JAKUB wpada z radością Panicz nasz starszy jedzie, i barwębarwa --- tu: mundur woźnicy., i człeka/ Wszyscyśmy rozeznali, choć jeszcze z daleka. PODKOMORZY Wszakżem mówił waćpani, że na obiad stanie. PODKOMORZYNA z radością O Boże! jakże tkliwe będzie powitanie./ Czy on tylko zapewne! ach, dla matki tkliwej/ Co za radość, ach! jakiż to moment szczęśliwy./ Bieży do okna i patrzy/ Ach, on, ale daleko. PODKOMORZY idzie także do okna, Teresa z daleka za nim patrzy Już mostek na rzece/ Minął, ach, jak się spieszy, już wjeżdża w ulicę. PODKOMORZYNA Z radości wstał z powozu, i chustką znak daje./ TERESA z pomieszaniem na boku Radość i pomieszanie w sercu mem powstaje. STAROSTA Właśnie sobie wspominam, kiedym z dyrektorem,/ Wracał ze szkół do domu nad samym wieczorem,/ Spotkanie, Syn, Matka, OjciecByłem jedynak, i mnie rodzice kochali,/ Ale nigdy podobnych scen nie wyrabiali. PODKOMORZYNA z radością Już wjeżdża w bramę, bieżmy naprzeciwko niemu. STAROSTA chwytając ją za rękę i zatrzymując Rodzice naprzeciwko synowi swojemu?/ To wcale nie przystoi. SCENA IX Ciż sami, Walery wpada z radością; matka bieży przeciw niemu i padającego na kolana chwyta za szyję PODKOMORZYNA Ach! mój ty kochany,/ Wracasz na łono matki tak dawno czekany,/ Jakże jestem szczęśliwa, że ciebie oglądam,/ Nic już na świecie więcej... niczego nie żądam./ Ty nie wiesz co dla syna serce matki czuje! WALERY całując ręce matki z rozrzewnieniem Czuję, matko, ach, radość głos mi odejmuje! Wydziera się od matki i idzie do ojca PODKOMORZY ściskając go Syn, Ojciec, PatriotaSynu mój, miło ciebie nazwać tem imieniem,/ Uczciłeś je przykładnem urzędu sprawieniem;/ Patrząc na cię, największy mam powód wesela,/ Że w synu moim widzę już obywatela,/ Że los wam dla ojczyzny dał wtenczas pracować,/ Gdyście śmiałem działaniem mogli ją ratować;/ Mnie staremu już głowę opędził wiek siwy,/ Żyłem w ucisku, ani byłem tak szczęśliwy./ Ohydna przemoc, podłość, chciwość, duch nieśmiały,/ Naród niegdyś tak sławny w ucisku trzymały;/ Dziś koniec klęskom, legnę spokojny już w grobie,/ Gdy zostawię ojczyznę i was w lepszej dobie./ WALERY Ojcze, bodajby Bóg cię najdłużej zachował!/ Jeślim się nienagannie w urzędzie sprawował,/ Winienem to przestrogom, które mi dawałeś,/ Prawidłom, co z dzieciństwa w serce mi wpajałeś,/ Żebym kochał ojczyznę, i trzymał się cnoty. STAROSTA No, czy już się skończyły te wszystkie pieszczoty?/ Walery idzie hu niemu i kłania się/ Kłaniam waćpanu: a cóż ustały już przecie,/ Mądre prace waćpanów tak sławne po świecie?/ z urąganiem/ Oj teraz to dopiero będziemy szczęśliwi?/ Teraz! WALERY Byleśmy byli zgodni i cierpliwi,/ Ujrzymy dobre skutki nowego porządku. STAROSTA Jam wszystko już przewidział z samego początku./ podczas gdy Starosta rozmawia z Podkomorzym, Walery wita się z Starościanką/ Ciekawe między nami będzie tu spotkanie,/ Gotuję jegomości niejedno pytanie. PODKOMORZY Potem Starosto; dziś mu spoczynku po drodze/ Potrzeba./ PODKOMORZYNA do Walerego Dzisiaj wszystkie tęsknoty me słodzę,/ Z radościąś dom zobaczył? WALERY Ach! możnaże komu/ Bez czułego wzruszenia zbliżyć się do domu,/ Ujrzeć te lube szczyty, gdzie się człek urodził,/ Te lipy, pod któremi w dzieciństwie się chłodził;/ Myśleć że się zbliżają chwile pożądane,/ W których uściska ojca i matkę kochanę;/ Któż się wtenczas nie wzruszy, któż się nie rozkwili? PODKOMORZYNA Bodajbyśmy się więcej nigdy nie dzielili. WALERY Syn, Obowiązek, OjczyznaA z braci mych żadnego w domu nie zastałem? PODKOMORZY Młodszego za towarzysza do znakuznak --- tu: chorągiew, jednostka wojskowa, licząca ok. 500 do 2000 jeźdźców. oddałem,/ Uczy się służby; właśnie ściągnęła brygada,/ A średni zaś w cywilnej komisji zasiada;/ Tęskno mi bez nich, ale w tem chlubę znajduję,/ Że każdy syn mój służy, żaden nie próżnuje. STAROSTA A ja właśnie podobne ułożenie ganię,/ Któż się przy gospodarstwie, przy domu zostanie? PODKOMORZYNA patrząc na zegarek Już się to obiadowa przybliża godzina,/ Może, że też już wstała z łóżka Starościna. STAROSTA U stołu będziem sobie gadać należycie,/ I kielich za pomyślne spełnimy przybycie. AKT II SCENA I Teresa sama TERESA Przybył na koniec: godzin już kilka upływa/ Jak w radości, bojaźni, niepewna, troskliwa,/ Gdy każdy z nim rozmawia i wita ochoczy,/ Ja ledwie nań niepewne śmiem podnosić oczy;/ Pytaniami ciekawych ustawnie dręczony,/ Nie dał i jednej chwili swojej ulubionej./ To serce troskówtrosków --- dziś popr. forma D. lm: trosk. pełne, i w ustawnemustawny --- ustawiczny, ciągły. drżeniu,/ Wśród tylu przeszkód, po tak długiem niewidzeniu,/ Co go ustawnie dręczy, co cierpi, co czuje,/ Na łono przyjaciela wylać potrzebuje;/ Dochowałam ci wszystkich uczuć moich święcie! SCENA II Teresa, Walery WALERY z uczuciem całując ręce Teresy O! Boże co za radość, jak słodkie przyjęcie! TERESA Jesteś z nami, twój widok troski me osładza,/ I długiej niebytności tęsknotę nagradza./ WALERY Ta nieprzytomnośćnieprzytomność --- tu: nieobecność., co nas tak długo dzieliła,/ Tereso, serca twego dla mnie nie zmieniła? TERESA Mógłżeś wątpić? uczucia w dzieciństwie powzięte,/ Dochowałam ci mimo przeszkody zawzięte:/ Ty wśród zabaw, wśród świata wielkiego rzucony,/ Samą pracą, widoków mnóstwem roztargniony,/ Łatwiej ponosić mogłeś smutek oddalenia;/ Mnie każde miejsce twoje wznawiało wspomnienia./ Przywodzić czasy z tobą strawione tak mile,/ Myśleć o tobie, tobie poświęcać me chwile,/ To szczęściem, zatrudnieniem to było codziennym. WALERY Wśród tyle roztargnienia, nie stałem się zmiennym,/ Czas wszystek poświęcałem pierwszej powinności,/ Odpoczynek wspomnieniom i czułej miłości./ Kobieta, Cnota, WiernośćAni rozumiej, żem jest tak płochy, tak słaby,/ Abym się przez łudzące dał uwieść powaby./ Te piękności tak bardzo podobać się chciwe,/ Widziałem bardziej próżne aniżeli tkliwe;/ Wolą być przez czcicielówczcicielów --- dziś popr. forma D. lm: czcicieli. roje otaczane,/ Niż szczerze kochać i być nawzajem kochane./ Wierz mi: im bardziej chlubne wdziękiwdzięki --- dziś popr. forma N. lm: wdziękami. i ozdobą,/ Niejedną z nich równałem w sercu mojem z tobą,/ Tymeś się szacowniejszą w oczach mych stawała. TERESA Jeślim się godną twego szacunku zdawała,/ Jeśli nie wszystko we mnie podległe naganie,/ Taką mię uczyniło matki twej staranie:/ Wdzięczność dla niej mą tkliwość dla ciebie pomnaża,/ Serce tobie oddane niczem się nie zraża;/ Ty mnie kochasz, to dosyć: w układach swych dziwni/ Ojciec mój i macocha, dotąd nam przeciwni,/ Człeka pustego, trzpiota chcą mi dać za męża:/ Ach! względy posłuszeństwa wstręt we mnie zwycięża./ z rozrzewnieniem/ Z tobą żyć tylko pragnę, ciebie kochać stale. WALERY Duszę mi przenikają, Tereso, twe żale./ Lżejszemi być powinny, bo wspólnie cierpiemycierpiemy --- dziś popr.: cierpimy.;/ Może, że tyle przeszkód stałością zmożemy./ Ojciec twój, co bogactwa nad wszystko przenosi,/ Sądzi, że zbiorów jego żądza mię unosi:/ Jak się myli, jak krzywdzi me szczere płomienie!/ Od wszystkich jego bogactw uczynię zrzeczenie;/ Niech je zatrzyma, ale niech mi odda ciebie./ Część moja szczupła, przecież wystarczy potrzebie;/ Z tobą milsze mi będzie nad posagi hojne/ Słodkie pożycie, szczęście, godziny spokojne:/ To me serce nad wszystkie dostatki przenosi. TERESA postrzegając lokaja Starościny Otóż człek mej macochy. LOKAJ Jejmość panny prosi. TERESA Powiedz, że zaraz przyjdę: masz tedy dowody,/ Momentu być nie możem z sobą bez przeszkody,/ Ani osłodzić trosków, ni pocieszyć żale,/ Bądź mi zdrów, mój kochany, lecz nim się oddalę/ dobywa z kieszeni pas szyty/ Przyjm tę pracę rąk moich, ten dar nader skromny,/ Na dowód, żeś był zawsze myślom mym przytomny;/ Strzeżona ustawicznie z pracą się mą kryłam,/ Ukradkiem w nocy pas ten dla ciebie uszyłam,/ Niechaj cię dar ten o mej wierności zapewnia. WALERY Tereso! dobroć twoja do łez mię rozrzewnia. TERESA Bądź zdrów, odchodzić muszę. SCENA III Walery sam, trzymając pas WALERY Drogi upominku!/ Tyś ujmowała godzin od twego spoczynku,/ Żeby dla mnie pracować! zakazy surowe/ Wydzierają mi życia mojego połowę;/ Lecz nie wydrą pociechy w sercu mym stroskanym,/ I słodkiego uczucia, że jestem kochanym!/ Ale któż znów nadchodzi osobność mą kłócić. SCENA IV Walery i Szarmancki SZARMANCKI ufryzowany z wielkim halsztukiemhalsztuk (z niem. Hals: szyja; Tuch: chustka) --- chustka na szyję, noszona przez mężczyzn w końcu XVIII i w XIX w., poprzednik krawata. i we fraku eleganckim, rzuca się na Walerego i całuje go Pozwól się, przyjacielu, na łono twe rzucić,/ Ucałować, przypomnieć tej przyjaźni świętej,/ W młodych leciechleciech --- dziś popr. forma Ms. lm: latach. w konwikciekonwikt --- klasztor; tu: szkoła przyklasztorna. tak czule powziętej./ Wiek minął, jakeśmy się z sobą rozdzielili,/ Panowie tu na nowo Polskę przerobili,/ Ledwiem ją poznał, kiedym wrócił z zagranicy:/ Lecz jak to? lato całe strawiłem w stolicy,/ Nigdzie się spotkać! WALERY Mocno tego żałowałem,/ Moje zabawy, domy które uczęszczałem,/ Może, że nie te były, kędyś waćpan bywał. SZARMANCKI Wtenczas u Kolsonowej najwięcejm przebywał,/ W ulicy Ujazdowskiej: wpośród pracy takiej,/ Jakżeś też nie wyjechał i razu na raki? WALERY Prawdziwie, że się tego nieskończenie wstydzę,/ Lecz słodzę stratę, kiedy dziś waćpana widzę;/ Jak długo odwiedzałeś waćpan cudze kraje? SZARMANCKI Rok tylko, alem przejął wszystkie ich zwyczaje./ Prawdziwie, już nie mogłem w ojczyźnie usiedzićusiedzić --- dziś popr.: usiedzieć.;/ Naprzód, ojciec mi kazał w sprawach się swych biedzić,/ Jeździć po Trybunałach, to śliczne zabawy!/ Wolałem przegrać dobra niż pilnować sprawy./ W rok zdało mu się oddać mię do gabinetu,/ Porzuciłem: nie umiem dochować sekretu./ Dalej próbując mojej w żołnierce ochoty,/ Nabył dla mnie chorągiew w rejmencie piechoty,/ I to mi się sprzykrzyło; przecież Opatrzności/ Zdało się ojca mego przenieść do wieczności!/ Zobaczywszy się panem znacznego majątku,/ Z radości nie wiedziałem, co robić z początku./ poprawiając halsztuka i desynującdesynować się (z łac. desino, desinere: zaniechać, zostawić) --- wstrzymać się. się/ To prawda, że Bóg człeka stworzył dosyć ładnie;/ Żebym jednak wykształcił figurkę dokładnie,/ Chciałem Paryż odwiedzić, dobra więc dzierżawą/ Puściwszy, rozstałem się z kochaną Warszawą. WALERY To się waćpan podówczas w Paryżu znajdował,/ Gdy rewolucja, gdy się ów zapał zajmował? SZARMANCKI To mię też zamieszanie z Francji wypędziło. WALERY Właśnie wtenczas w tym kraju zostać się godziło;/ Pewnieś się waćpan starał widzieć i być wszędy,/ Zważałeś ich ustawy, a nawet i błędy. SZARMANCKI Wyznam waćpanu: nie wiem, co się z niemi stało,/ Bo mię wszystkie ich czyny obchodziły mało./ Dziękuję za tę sławną i wolność, i trudy:/ Nie uwierzysz, w Paryżu jakie teraz nudy!/ Nic na świecie tak wielkiej nie nagrodzi szkody;/ Panienek ani ujrzysz, teatrateatra --- dziś popr.: teatry., ogrody,/ Bulwary i foksalefoksal (z ang. Fox Hall: nazwa domu handlowego) --- sala, hala; dworzec. są prawie bez ludzi;/ Człowiek nie ma co robić, cały dzień się nudzi./ Raz pamiętam, wyszedłem kupować guziki,/ Do pąsowego fraku; kupcy, czeladniki,/ Jak gdyby ich umyślnie obrano z rozsądku,/ Na warcie strzegli w mieście dobrego porządku;/ Tak mię to rozgniewało, żem się wraz zawinął,/ I czem prędzej przez KaleKale --- Calais; port w płn. Francji nad kanałem La Manche. do Anglii popłynął. WALERY Przynajmniej ten kraj sławny, tak rozsądnie wolny,/ Zastanowić uwagę waćpana był zdolny;/ Rząd jego, rękodzieła i ustaw tak wiele,/ Dłużej go zatrzymały. SZARMANCKI Trzy tylko niedziele/ Bawiłem w Anglii; srodze powietrze niezdrowe:/ Kupiłem dwie par sprzączek i szpadę stalowę;/ Byłem na Parlamencie: tak jak u nas krzyki,/ Lecz za to co za sklepy, łańcuszki, guziki,/ Kursakursa --- tu: wyścigi. koni! to w świecie najlepsza ustawa./ Ach! przyjacielu, co to za szczęście, zabawa;/ Tych się cudzoziemcowi opuścić nie godzi,/ Co to za widowisko! człek w głowę zachodzi,/ Nie możesz pojąć jeden za drugim jak leci,/ Na takich koniach, ot tak prawie małe dzieci./ Pamiętam dnia jednego, śmiech mię bierze pusty,/ AngielczykAngielczyk --- dziś: Anglik. jeden z małą peruczką i tłusty,/ Przegrał niezmierny zakład, w zapalczywym gniewie,/ Chciał koniowi w łeb strzelić: przypadam szczęśliwie,/ Daję sto funtów: i tak od śmierci niebogę,/ Uwalniam biedną klaczkę, gniadą białonogę./ Potem fraszek kupiwszy moc na darowizny,/ Powróciłem nareszcie do matki ojczyzny./ Kiedym ja się tak bawił, pan sławą okryty,/ Chodził ustawnie koło Rzeczypospolitej,/ Wpośród obywatelskich strawił czas swój trudów,/ Winszuję bardzo ustaw, nie zazdroszczę nudów. WALERY Ta przyjaźń, z którąś waćpan raczył mię uprzedzić,/ Jeżeli mi pozwala prawdę mu powiedzieć,/ Powiem: że to bez zysku żadnego jeżdżenie,/ Wymówić chyba może wiek, niedoświadczenie./ Odtąd innym winieneś zatrudnić się celem,/ Pamiętać, żeś Polakiem, żeś obywatelem,/ Żeś najpierwsze twe winien ojczyźnie usługi. SZARMANCKI Mam się znów dosługiwać? to sposób zbyt długi./ Urzędy, dostojeństwa, słowem wszystkie żądze,/ Łatwe do dostąpienia, gdy człek ma pieniądze./ Będą się kłaniać, chociaż nie będę pracować. WALERY Będą się kłaniać, ale nie będą szanować:/ Publicznego szacunku ten tylko bezpiecznybezpieczny --- tu: pewien.,/ Kto cnotliwie pracując, ludziom pożyteczny:/ Ale go nie otrzyma, kto tylko próżnuje. SZARMANCKI Chcesz, bym był posłem na sejm, co dziś następuje?/ Bardziej się jeszcze znudził, jak tu waćpanowie?/ A dobrodzieju! wolę nade wszystko zdrowie;/ ZabawaLata przeszłego gdyście na sesjach siedzieli,/ Gdyście się przez dzień cały męczyli, krzyczeli/ Ja z pudrem i z pomadą włos zczesawszy wonną./ Wsiadłszy w mą kariolkękariolka (z fr.) --- lekki dwukołowy odkryty powóz., alboli też konno,/ Obleciałem Mokotów, Wolę, Królikarnię,/ Łazienki i Powązki; czasem Bażantarnię;/ Wieczorem przebrawszy się przy powiewnym chłodzie,/ Łajałem wraz z drugimi sejm w Saskim ogrodzie;/ Wypiłem z przyjaciołmi ponczu dużą czarę,/ Zjadłem brzoskwiń, morelówmorelów --- dziś popr. forma D. lm: morel. za dukatów parę;/ Potem koło dziesiątej, kończąc dzień przyjemny,/ Foksalowe zabawy okrywał mrok ciemny. WALERY Gdyby każdy tak żyć chciał, czem by Polska była. SZARMANCKI Nie wiem coby z nią było, lecz by się bawiła;/ Zawsze zdania waćpana są nazbyt surowe:/ Żebyś mi też ustąpił statkustatek --- tu: stateczność, powaga. choć połowę!/ MałżeństwoAle słyszałem, że pan myśli stan odmienić,/ Że się okrutnie kocha, ma się wkrótce żenić,/ Z piękną, posażną, grzeczną, słowem zacną damą. WALERY Ja właśnie o waćpanu słyszałem to samo. SZARMANCKI Dalibóg, że nie, ale krewne uprzykrzone/ Pokoju mi nie dają, żebym pojął żonę!/ Co to za kłopot, co za bieda nieustanna,/ Tutaj ciągną rodzice, tu kocha się panna./ Prawie chcą mię już gwałcić; no i cóż mam robić!/ Już z biedy na małżonka trzeba się sposobić,/ Tylu prośbom, wzdychaniom dać się ułagodzić:/ Prawdziwie, że to bieda pięknym się urodzić. WALERY Te skargi oznaczają skromnego człowieka,/ Szczęśliwy, kto na piękność swą tylko narzeka!/ Powinszować waćpanu serdecznie należy,/ Najszczęśliwszyś podobno ze wszystkiej młodzieży,/ Że bez najmniejszych starań, prawie przez niechcenie,/ Umiesz wzbudzać w kobietach najtkliwsze płomienie. SZARMANCKI Szczęście się przywiązało do mojej osoby,/ Ale wyznać należy, mam moje sposoby,/ I ktokolwiek iść zechce podług mych prawideł,/ Żadne kobieta jego nie uniknie sideł;/ Na dowód, że na próżno pochwał mych nie liczę,/ Wraz waćpanu pokażę wszystkie me zdobycze,/ Listy, portrety, włosy, obrączki, pierścionki,/ Te panienek, te wdowy, te od cudzej żonki. WALERY Daję wiarę, żeś waćpan był bardzo szczęśliwy,/ Proszę, nie dowódź tego przez czyn nieuczciwy,/ Tych, co mu zawierzyły, nie zdradzaj czułości. SZARMANCKI Otóż znowu pocieszne są delikatności!/ Jeśli masz za uczciwość ochraniać kobiety,/ Wierz mi, w ich oczach żadnej nie znajdziesz zalety:/ Chciej się tylko w mej szkole cokolwiek przećwiczyć,/ Tysiącami kochanek jak ja będziesz liczyć;/ Muszę ci me portrety pokazać koniecznie. WALERY Na cóż? może się obejść bez tego bezpiecznie. SZARMANCKI Hej, kozakkozak --- tu: służący z Ukrainy.! WALERY Ale wcale nie jestem ciekawy. SZARMANCKI Ale co ci to szkodzi, choćby dla zabawy? WALERY Wierz mi, gorszyć się będę z takiego uczynku. SZARMANCKI Kozak! SCENA V Ciż sami i Kozak SZARMANCKI Czy masz portrety, co to na kominku/ Leżały, i te listy, co porozrzucane/ Na stole, te pierścionki z włosów? KOZAK Maju, paneMaju, pane (ukr.) --- mam, panie../ SZARMANCKI Pokaż no./ Kozak szuka w szarawarachszarawary --- szerokie, bufiaste spodnie, modę na nie przejęła od Turków w XVII w. polska szlachta, a także Kozacy., i wyciąga portrety, listy, włosy, pierścionki/ To nie wszystko, gdzie reszta, hultaju?/ Gdzie ów mały portrecik? KOZAK Jej Bohu, ne znajuJej Bohu, ne znaju (ukr.) --- na Boga, nie wiem../ Szuka w szarawarach, za cholewami, znalazłszy za butem, oddaje/ Potierał za cholewuPotierał za cholewu (z ros.) --- zgubiłem za cholewą.. SZARMANCKI Zważaj waćpan, proszę,/ Patrzeć na te zdobyczy, co to za rozkosze! Walery poziera wzrokiem pogardy pełnym WALERY Przynajmniej nie chciej waćpan imion ich powiadać. SZARMANCKI Czemuż nie? tych skrupułów czas by już postradać./ krzyczy/ Portret Szambelanowej; patrz jak wdzięków wiele!/ Kochałem ją serdecznie, całe dwie niedziele./ Wyjmuje duży pierścień z włosów i przypatruje się/ Już zapomniałem, czyje te włosów pierścienie;/ Ha, ha, pułkownikowej, oj, ta się szalenie/ Kocha we mnie, ja zaś jej nie lubiłem wcale,/ Co to były za szlochy, narzekania, żale;/ pokazuje drugi portret/ Ten portret w dezabiluw dezabilu (z fr. déshabiller: rozbierać) --- w bieliźnie, w niepełnym stroju. i w nocnym negliżu,/ Francuzka na wyjezdnym dała mi w Paryżu,/ bierze jeden po drugim i pokazuje prędko/ To portret Cześnikowej, włosy Podczaszanki,/ Obrączka Chorążyny, pierścień Kasztelanki,/ A to wachlarz kuzynki, w tem zamknięciu złotem./ Listy, chcesz czytać teraz, alboli też potem? WALERY Schowaj waćpan i listy, i te upominki. SZARMANCKI Kobieta, Miłość, Flirt, Zdrada, ZabawaPatrzaj, te wszystkie piękne brunetki, blondynki./ Płaczą dziś po mnie, jęczą, chorują i mdleją;/ Każda, że się powrócę, cieszy się nadzieją:/ Myli się, będę srogim i nieprzebłaganym,/ Walery, jeśli chcesz być od kobiet kochanym,/ Nie kochaj nigdy, wskazuj nadziei promyki./ Oj, nie wiesz jeszcze, co to są za dobrodzikidobrodzika --- dobrodziejka.!/ Człek, co kobiecie szczerze czucia swe oddaje,/ Igrzyskiem się jej chimer i lekkości staje./ Zaraz go w poczet swoich niewolników liczy;/ Pewna już ciebie, innej wraz szuka zdobyczy./ Porzuć więc, skoro ujrzysz cokolwiek niestałą,/ I powiedz wszystkim, co się między wami działo. WALERY z grozą I waćpan z tak haniebnym zdaniem śmiesz się chlubić!/ Masz za żart zdradzać czułość i kobietę zgubić!/ Wierzaj mi, nic po takim człowieku nie wróżę,/ Który krzywdzi takiego, co się mścić nie może./ Osławiać tę płeć słabą jest niegodziwością,/ Jest to połączyć razem występek z podłością./ Jeśli przez skłonność lub też przez świetne zalety,/ Potrafisz zyskać ufność i serce kobiety;/ Jeśli ci czucia swoje powierzy zbyt tkliwa,/ Niech ten sekret na zawżdy w piersiach twych spoczywa;/ Niech narzekać na ciebie nie znajdzie przyczyny,/ Umiej pokryć jej słabość, a nawet i winy. SZARMANCKI Zbyt surową naukę chcesz mi waćpan dawać,/ Ale najlepiej rzeczy po skutkach poznawać;/ Portret, Pozory, ZdradaKto z nas szczęśliwszy? czy ja z niegodziwością,/ Czy waćpan z swą dyskrecją, swą delikatnością?/ Patrz: pokazuje mu portret WALERY z największem zadziwieniem Portret Starościanki! ach, przysięgnę śmiele,/ Nie masz go z rąk jej, powiedz, przez jakie fortele/ Do zbioru uwiedzionych przez sztuczne obroty,/ Przydałeś obraz wdzięków, czułości i cnoty?/ Powiedz, oddaj go zaraz, albo w tem żelazie,/ Znajdziesz koniec twym zbrodniom i czułej urazie:/ Uspokój mię! wszak widzisz moją zapalczywość! SZARMANCKI Ale po co te gniewy, dla czego ta żywość?/ Gniewasz się, że kochanka ciebie oszukuje!/ Śmiać się należy. SCENA VI Ciż sami i Starościna STAROŚCINA w dezabilu i z miną omdlewającą Jakiż ja hałas znajduję,/ patrząc na Walerego, który w pomięszaniupomięszanie (daw.) --- pomieszanie, zmieszanie./ Cóż to? waćpan wyrabiasz tak okropne krzyki,/ Parlez plus basParlez plus bas (fr.) --- proszę mówić ciszej., wszakże to nie wasze sejmiki,/ La tête me fait malLa tête me fait mal (fr.) --- głowa mnie boli.; wszystkie nerwy mi wstrząsnąłeś/ Z odmianą stroju, widzę, i tonu przyjąłeś./ Wolę wyjść, bo to taka turniuraturniura (z fr. tournure: obrót rzeczy; zwrot; postać) --- tu: postawa, sposób bycia. już wasza,/ Gotóweś się i na mnie porwać do pałasza. WALERY Waćpani dobrodziki żądaniom dogodzę,/ Chciej zostać, nie lękaj się, ja z miejsc tych odchodzę. Wychodzi SCENA VII Szarmancki i Starościna STAROŚCINA Quel tonQuel ton (fr.) --- co za ton.! po cóż tak krzyczał sposobem nieznośnym? SZARMANCKI Prawnik, MiłośćNie wiem, skąd mu się wzięło być ze mną zazdrosnym. STAROŚCINA C'est assez drôleC'est assez drôle (fr.) --- to dosyć zabawne. prawdziwie; to on kochać umie? SZARMANCKI A skąd znowu? on tego wcale nie rozumie./ Jego rzecz mowy pisać, prawo zacytować,/ Lecz tej tkliwej czułości nie umie pojmować,/ Tych rzutów serc do siebie, tego rozrzewnienia. STAROŚCINA Tych łez słodkich, tych nocy bezsennie trawienia. SZARMANCKI Bezsennie? on noc całą chrapie jak zabity. STAROŚCINA Ach! bo mu serca ogień nie pali ukryty,/ Ni okrutne suwnirysuwniry (z fr. souvenir: wspomnienie, pamiątka) --- wspomnienia.! płacze SZARMANCKI Te łzy, te rozpacze,/ Porzuć proszę, bo ja się prawdziwie rozpłaczę. STAROŚCINA Comme vous êtes bon, honnêteComme vous êtes bon, honnête (fr.) --- jaki pan dobry, uczciwy., jak masz duszę tkliwę,/ Ty jeden cieszyć możesz serca nieszczęśliwe. SZARMANCKI Wszystkiego mi się zwierzyć możesz poufale,/ Z dawna widzę, że smutek, ciężkie jakież żale,/ Struły życie waćpani: ustawnieś stroskana./ STAROŚCINA Twarz waćpana otwarta, dyskrecja tak znana,/ Ufność we mnie wzbudzają; wszystko mu odkryję./ Widzisz w jakich supirachsupir (z fr. soupir) --- westchnienie. i tęsknocie żyję:/ Une perte cruelleUne perte cruelle (fr.) --- okrutna strata., o Boże! w kwiecie mej młodości,/ Kochałam Szambelana, cud doskonałości,/ Quelle figure et quels talentsQuelle figure et quels talents (fr.) --- co za twarz i co za talenty., jak cudnie walcował,/ Jakie fraki, halsztuki, ach! jak się fryzował!/ Ja, co zawsze nad względy miłość mą przekładam,/ Mimo rodziców, chciałam z nim uciec od madam,/ Złączyć się z mym Idolem... Kiedy ParkiParki (mit. gr.) --- trzy boginie przeznaczenia: Kloto, Lachesis i Antropos, przędły i przecinały nić ludzkiego życia. srogie,/ Przecięły nożyczkami dni jego tak drogie. płacze SZARMANCKI O żale! o rozpacze! o dniu nader smutny! STAROŚCINA Nie wiesz jeszcze przez jaki przypadek okrutny;/ wyjmuje z kieszeni pularespulares --- pugilares, portfel. atłasowy, i z niego papiery/ Oto wierszopis jeden, znany z swej czułości,/ Podał go rymy swemi do nieśmiertelności./ Ja nie mam siły sama mówić o tej zgubie. SZARMANCKI Przeczytam, bo ja bardzo smutne wiersze lubię./ Szarmancki czyta/ Elegia na śmierć Szambelana/ ,,Płaczcie, małe amorki! płaczcie, AlcionyAlciona (mit. gr.) --- nawiązanie do księżniczki Alkiony, córki boga wiatrów Eola, która po stracie męża rozpaczała tak bardzo, że bogowie zamienili ją w ptaka zimorodka.!/ Szambelan już nie żyje, Szambelan zgubiony,/ A z nim zginęły wdzięki, młodość i rozkosze./ Uciszcie się Zefiry!... Zgon jego ja głoszę." STAROŚCINA Jak to czule pisano... O gorzkie wspomnienie! SZARMANCKI czyta dalej ,,FebusFebus (mit. gr. i rzym.) --- przydomek Apollina, boga piękna, życia i śmierci. dnia tego mgliste rzucając promienie,/ Ojciec wiecznej światłości, czynów naszych świadek,/ Zapłakany przeglądał nieszczęsny przypadek." STAROŚCINA Ach czemuś go nie przestrzegł, mieszkający w niebie,/ O ty nielitościwy! o okrutny Febie! SZARMANCKI czyta dalej ,,Gdy Szambelan do butów srebrne przypiął kolce,/ I przed ganek zajechać kazał kariolce,/ Wskoczył na powóz świetny, i wprędce podane,/ Chwycił jak od niechcenia lejce srebrem tkane;/ I bicz angielski, giętki, długi, trzaskający./ Tak podobny do bogów, w powozie stojący,/ Przelatywał ulice wśród przepysznych gmachów,/ Sięgając prawie głową latarni i dachów./ Leciał: bystre bieguny nieścignione okiem,/ Okrywały go gęstym kurzawy obłokiem:/ Zbiegały się do okna panny i mężatki,/ Widzieć ten cel swych życzeń, widzieć ten cud rzadki;/ Szczęśliwa! którą spostrzegł i uchylił głowy./ Już był biegu swojego dopełnił połowy,/ Kiedy o ostry kamień koło rozpędzone,/ Uderza, pęka, powóz schylony na stronę,/ Wyrzuca Szambelana; pada i umiera.../ Na próżno zbroczonego stangret z krwi obciera,/ Już nie żył, taka była srogich bogów wola:/ Amorki duszę jego w Elizejskie pola/ Przeniósłszy, postawiły między AdonisemAdonis (mit. gr.) --- otaczany kultem piękny młodzieniec, w którym kochały się boginie Afrodyta i Persefona. Na skutek sprzeczki bogów Adonis zginął stratowany przez dzika, po czym został wskrzeszony przez Zeusa.,/ DydonąDydona (mit. rzym.) --- założycielka i królowa Kartaginy, popełniła samobójstwo, aby nie narażać Kartaginy na wojnę i uniknąć niechcianego małżeństwa. Według Eneidy Wergiliusza wzgardzona kochanka Eneasza., EurydykąEurydyka (mit. gr.) --- ukochana żona Orfeusza, wielkiego poety i śpiewaka, który po śmierci żony poszedł po nią do krainy umarłych. i pięknym ParysemParys (mit. gr.) --- zwany też Aleksandrem, syn króla Troi. Boginie zwróciły się do niego, aby rozstrzygnął, która z nich jest najpiękniejsza. Młodzieniec wybrał Afrodytę, ponieważ obiecała mu miłość najpiękniejszej kobiety na ziemi. Parys uwiódł więc i porwał piękną Helenę, żonę króla Sparty, wywołując w ten sposób wojnę trojańską../ Tęsknota, Śmierć, Miłość niespełniona, ModaRównie świeży jak róża, żył tyle co ona,/ O strato równie ciężka, jak nienagrodzona!/ Nigdy więcej na świecie drugi nie powstanie,/ Równie piękny młodzieniec jak ty, Szambelanie!/ W cóż się teraz obrócą piękne twoje sprzączki,/ Konie, fraki, łańcuszki i złote obrączki?/ Ach, w cóż się twoja czuła kochanka obróci!/ Smutek, żałość i rozpacz życia jej ukróci./ Fatalna kariolko, ja będę przeklinał,/ Dzień nieszczęsny, gdzie Dangiel robić cię zaczynał./ Płaczcie, małe amorki, płaczcie, Alciony!/ Szambelan już nie żyje, Szambelan zgubiony!» --- SZARMANCKI z rozrzewnieniem Ach, co za czułe wiersze! żal mi serce ściska,/ I chociaż ten przypadek nie tyka mię z bliska,/ Smutny będę przez tydzień. STAROŚCINA Ja zaś całe życie/ W plętachw plętach (z fr. plainte: skarga, jęk rozpaczy) --- w skargach, w rozpaczy. i gorzkich żalach trawić będę skrycie./ O vous ombre cherieO vous ombre cherie (fr.) --- o wy, drogie cienie.! płacze SZARMANCKI Czemuż nieba zagniewane,/ Złączyć nie dozwoliły serca tak dobrane? STAROŚCINA Tą śmiercią omylona w najtkliwszym wyborze,/ Le reste de mes joursle reste de mes jours (fr.) --- resztę mych dni. chciałam przepędzić w klasztorze,/ I zostać bernardynką. Małżeństwo, Mąż, InteresRodziców rozkazy,/ Nowe sercu mojemu przyczyniły razy,/ Łącząc mię malgré moimalgré moi (fr.) --- wbrew mojej woli. z dziwacznym człowiekiem,/ Co się nie zgadza ze mną ni gustem, ni wiekiem;/ Który nawet wyrazów moich nie rozumie,/ Co się attandryssowaćattandryssować (neol., z fr.) --- wzruszać. ni jęczeć nie umie:/ I kiedy ja w najtkliwszem jestem rozkwileniu,/ On przychodzi mi gadać o życie, jęczmieniu,/ O fryjorzefryjor (daw.) --- spław wiosenny; przewożenie towarów rzeką na tratwach. do Gdańska. SZARMANCKI A to rzecz nieznośna,/ I cierpi na to dusza prawdziwie miłosna;/ Delikatnej czułości waćpaniś jest wzorem,/ Ach! czemuż Starościanka nie idzie jej torem? STAROŚCINA Jakże panna Teresa waćpana znajduje? SZARMANCKI Kocha mię, ale tego nie dość pokazuje./ PodkomorzycPodkomorzyc --- syn Podkomorzego, Walery. ją także pono bałamuci. STAROŚCINA Bądź waćpan pewien, że się konkurencja skróci:/ En vainen vain (fr.) --- na próżno. Podkomorzyna krząta się i swata,/ KsiążkaCórki naszej nie damy nigdy za sensata. SZARMANCKI Zamiast romansów, w których czułość i zabawa,/ On by jej kazał czytać wolumina prawa. STAROŚCINA Zanudziłby ją na śmierć, tego nie ścierpimy,/ I ja, i mąż mój nawet waćpana życzymy. SZARMANCKI klękając z zmyślonym zapałem Wszechmocne nieba, coście dały jednę duszę,/ Bym nieszczęsnej czułości ponosił katuszę,/ Dajcie drugą bym znieść mógł rozkosz niepojętę! STAROŚCINA Ach! wszak to słowa z Nowej HeloizyNowa Heloiza --- sentymentalna powieść epistolograficzna, napisana w 1761 r. przez Jeana Jacquesa Rousseau. Składa się z listów nauczyciela Saint-Preux i jego uczennicy Julii, których łączy niespełniona miłość. Tytuł nawiązuje do autentycznej historii z okresu średniowiecza: miłości teologa Abelarda i jego uczennicy Heloizy. wzięte!/ Jak szczęśliwieś przytoczył. Takiego kochanka/ En veritéen verité (fr.) --- faktycznie, rzeczywiście. nie warta zimna Starościanka./ Mais bientôtbientôt (fr.) --- wkrótce. ma tu nadejść mąż mój uprzykrzony,/ Chcę z nim pomówić; waćpan bądź już zapewniony,/ Że koniec położymy czułej jego męce,/ Że Teresa już jego. SZARMANCKI W waćpani ja ręce,/ Składam me losy, czucia i ogień ukryty. Odchodzi SCENA VIII STAROŚCINA sama O Nieba, co to będzie za mąż wyśmienity!/ Je suis fière de mon choixsuis fière de mon choix (fr.) --- jestem dumna z mojego wyboru. i wielbię niebiosy;/ Zaraz mu Starościanka musi dać swe włosyZaraz mu Starościanka musi dać swe włosy --- nawiązanie do obyczaju, zgodnie z którym panna nosi długie włosy, a mężatka krótkie (lub schowane pod czepkiem)../ W czułych tandressachtandressa (neol., z fr. tendresse) --- tkliwość, czułość. słodkie te serca daniny,/ Więcej są warte, niż te głupie zaręczyny./ po chwili zamyślenia/ Ils sont passés pour moiils sont passés pour moi (fr.) --- dla mnie już przeminęły. te chwile miłośne,/ Zostały się cyprysycyprys --- drzewo symbolizujące grób, żałobę. i ciernie nieznośne./ Dni moje pełne smutku i pełne żałoby;/ Z tobą ja, Jungu, mieszkać będę między grobygroby --- dziś popr. forma N. lm: grobami../ Dobywa Nocy JungaJung --- własc. Young, Edward (1681--1765), poeta angielski, autor poematów białym wierszem Night-Thoughts, opisujących rozważania na temat życia, śmierci i nieśmiertelności. i czyta, przerywa czytanie i woła/ O Jungu! twoja córka, twa córka kochana,/ Nigdy nie była warta mego Szambelana. SCENA IX Starościna i Starosta STAROSTA Cóż się waćpani dzieje! sądziłem, że gore,/ Albo, że które w domu zemdlało lub chore./ Skądże te krzyki? Książka, KobietaSTAROŚCINA Mon coeurmon coeur (fr.) --- moje serce., źle się trochę czuję,/ Głowa mię boli, jakiś frissonfrisson (fr.) --- dreszcz. mię przejmuje. STAROSTA Jaki u licha frisson? ciało pewnie zdrowe,/ Lecz te diabelskie książki bałamucą głowę:/ Te was przenoszą w jakieś dziwaczne krainy,/ I każą płakać, wzdychać, choć nie ma przyczyny./ Nie w takiem matki nasze bałamuctwie żyły,/ Przędły, piekły pierniki, lub w krosienkach szyły;/ Były przytem wesołe, szczęśliwe i zdrowe,/ Nie durzyły im głowy dymy romansowe. STAROŚCINA płacze Chcieć waćpanu dogodzić, jest rzecz widzę próżna,/ Kiedy się nie podobam, to się rozwieść można. STAROSTA na boku Tam do kata; gdyby iść chciała do rozwodu,/ Utraciłbym połowę rocznego dochodu./ To nie żart, żonę taką trzeba menażowaćmenażować (neol., z fr. ménager) --- oszczędzać, szanować../ Do Starościny, śmiejąc się, i biorąc ją za rękę/ Nie, robaczku, ja tylko chciałem tak żartować:/ To się ciebie nie tyczy, bądź uspokojoną,/ Ach! drugiej takiej żony nie znalazłbym pono!/ Nie rozdzielim się nigdy: lecz czemuż tak biedna,/ Nie chcesz się czem rozerwać, siedzisz sama jedna? STAROŚCINA Lubię sobie przez okno patrzeć na naturę,/ Szarmancki robił ze mną maleńką lekturę;/ Tout à fait garçon bravetout à fait garçon brave (fr.) --- całkiem dzielny chłopiec., i pełen tandressytandressa (neol., z fr. tendresse) --- czułość, tkliwość, delikatność uczuć.,/ Vraimentvraiment (fr.) --- naprawdę. bardziej nad innych wart panny Teresy:/ Nie refiuzujrefiuzować (neol., z fr. refuser) --- odmawiać, odrzucać. mu dłużej. STAROSTA Trudno trochę człekuczłeku --- dziś popr. forma C. lp: człekowi./ Wybrać między młodzieżą zepsutego wieku./ Małżeństwo, Interes, ChciwośćMamy dwóch konkurentów, każdego ktoś swata,/ Potrzeba wziąć za zięcia trzpiota lub sensata:/ Przyznam się, wolę tego, co już jest swym panem,/ Nie będę się zatrudniał przynajmniej ich stanem;/ Lecz sensat bez majątku, bez dóbr i pieniędzy,/ Morałami swojemi nie opędzi nędzy,/ Nowy przyczyni zachód, wydatek i troski,/ Trzeba zaraz dać posag, lub wypuścić wioskiwypuścić wioski --- oddać wioski w dzierżawę jako poręczenie posagu../ Ja zaś, niech się jak kto chce śmieje i urąga,/ Ja za życia mojego nie dam i szeląga;/ Niechaj się sam jegomość fortuny dorabia. STAROŚCINA Sielanka, Małżeństwo, Idealista, InteresVotre argentvotre argent (fr.) --- wasze (a. pańskie) pieniądze. Szarmanckiego zapewne nie zwabia,/ Au dessus des trésorsau dessus des trésors (fr.) --- ponad skarby., nad drogie kamienie/ Woli regardregard (fr.) --- spojrzenie. Teresy, albo jej westchnienie. STAROSTA I jakie? to o posag przykrzyć się nie będzie? STAROŚCINA Jamaisjamais (fr.) --- nigdy., on sobie w malej kabancekabanka (neol., z fr. cabane) --- chatka. osiędzie,/ Na zielonym ryważuryważ (neol., z fr. rivage) --- brzeg rzeki. jasnego strumyka,/ Słuchać będzie z Teresą tkliwego słowika:/ A quoi bon les richessesà quoi bon les richesses (fr.) --- po co bogactwa.? w cichej solitudziesolituda (neol., z fr. solitude) --- samotność.,/ Żyć będą, nie zważając, co powiedzą ludzie./ Des fruits, du laitdes fruits, du lait (fr.) --- owoce i mleko., to ich będzie pożywienie,/ Łzy radosne napojem, pokarmem westchnienie. STAROSTA Jeżeli tylko takie mieć będą zabawy,/ Jeżeli się będą tuczyć takiemi potrawy./ To pewnie w krótkim czasie oboje wychudną,/ I gościom u ichmościów będzie bardzo nudno:/ Lecz powiedz szczerze, to on posagu nie żąda? STAROŚCINA Parole d'honneur, wcale się na to nie ogląda,/ Nie myśli o posagu, gdy kto kocha szczerze. STAROSTA To dobrze, niechże sobie córkę moją bierze,/ Ja nic mu dać nie mogę, choć te wszystkie swaty,/ Rozumieją, że jestem okrutnie bogaty;/ Ja atoli nic nie mam, nie takie to czasy!/ Grunta pojałowiały, spustoszały lasy,/ I w polu tego roku zupełnie chybiło;/ Po nizinach wymokło, na wzgórkach spaliło:/ Siana i źdźbła nie będzie, toż samo z jarzyną;/ Cieszyłem się przynajmniej cokolwiek oźminąoźmina --- dziś popr.: ozimina; zboże siane na jesieni.,/ Alićalić (daw.) --- oto, aż; jednak, wszakże. się dowiaduję z listów ekonoma,/ Że i te nie omłotneomłotne --- nadające się do młócenia, dające dużo ziarna., sama tylko słoma;/ Na przyszły rok nie myślić nawet o fryjorze. STAROŚCINA Mon coeur, ty jesteś pono w niedobrym humorze./ Mam cię prosić o łaskę. Głaszcze go pod brodę STAROSTA całuje ją Powiedz, tylko śmiele,/ Powiedz, me życie, mój ty kochany aniele! STAROŚCINA Oto przeciw kabanki coś mi dał w boskiecieboskiet (neol., z fr. bosquet) --- gaj, park.,/ Gdzie sobie przesiaduję na wiosnę i w lecie,/ Jest karczma z młynem, a w niej szynkuje Żyd brzydki. STAROSTA Cóż, że nie piękny? ale mam z niego użytki,/ Z karczmy tej dwa tysiące płaci mi arendy; STAROŚCINA Eh! vous me sacrifierésvous me sacrifierés (z fr. vous me sacrifierez) --- pan mi poświęci. tak maleńkie względy,/ Znieść karczmę, prospektowiprospekt (daw.) --- tu: widok. czyni mi zawadę,/ A gdzie młyn, pozwól niech ja zrobię tam kaskadę:/ Ach! co to za delicje, wśród wód tych mruczenia,/ Wśród kwiatów, słodkie będę przywodzić wspomnienia,/ A berżerekberżerek (neol., z fr. berger) --- pasterz. z daleka smutnie grając sobie,/ Będzie wdzięków dodawał przy wieczornej dobie. STAROSTA Jak też waćpani możesz takich rzeczy prosić!/ Mam znów Żyda wypędzać, młyn i karczmę znosić?/ Żeby zasadzać kwiaty i robić kaskady! STAROŚCINA Toujours je vois en voustoujours je vois en vous (fr.) --- zawsze widzę w panu. twardej duszy ślady,/ Szantaż, ŻonaNie znasz się na tej tkliwej czułości, o Boże!/ Co się to bardziej czuje, jak powiedzieć może./ Wszak posag mój wystarczy pono na kaskadę,/ Si vous êtes si cruelsi vous êtes si cruel (fr.) --- jeśli jest pan tak okrutny., to ja precz odjadę. STAROSTA Pozwól waćpani, niechaj pomówię wprzód z Żydem./ Może się to ułoży. STAROŚCINA To dla mnie jest wstydem,/ Że tego na waćpanu wyprosić nie mogę./ Rzuca się na krzesło i omdlewa/ Je suis mal, je me meursje suis mal, je me meurs (fr.) --- źle się czuję, umieram.! STAROSTA krzyczy Ratujcie niebogę./ Przybiega Agata i lokaj, dają jej wąchać wódkę i ratują/ Trzeba prędko zapobiec tej nagłej chorobie,/ krzyczy do ucha/ Jutro Żyda wypędzę, i kaskadę zrobię,/ Niechaj się uspokoi me drogie serduszko!/ Nie przychodzi do siebie! nieście ją na łóżko. Wynoszą Starościnę z krzesłem AKT III SCENA I Teresa, Agatka TERESA Podstęp, ArtystaPowiadasz, że człek, co tu przybywał kryjomo,/ Był to malarz z Warszawy? AGATKA To wszystkim znajomo,/ Ja sama nie widziałam, powiem dzisiaj szczerze,/ Czemu ten Niemczyk wszystko kreślił po papierze,/ I gdzie mógł, na waćpannę spozierał ukradkiem?/ Alićalić (daw.) --- oto, aż; jednak, wszakże. się dowiaduje mój Jakub przypadkiem,/ Że kochany Szarmancki sprowadził go skrycie,/ I przyrzekłszy zapłacić pracę należycie,/ Tajnie portret waćpanny kazał odmalować;/ Pewnie, żeby się potem mógł z nim popisowaćpopisować --- dziś popr.: popisywać.,/ Żeby się chwalić. TERESA na boku Otóż cała moja wina./ Otóż, Walery, twoich podejrzeń przyczyna. AGATKA Nieborak malarz! musiał dni tu kilka stracić,/ A przy końcu Szarmancki nie chciał mu zapłacić./ Rozgniewany, rzecz całą przed ludźmi powiedział. TERESA O niesłuszny Walery! gdybyś błąd swój wiedział,/ Anibyś niestałości śmiał mojej wyrzucać,/ Ani serca czułego na chwilę zasmucać. AGATKA Panna jest widzę smutna! ach cóżbym nie dała./ Gdybym ją choć raz w życiu szczęśliwą widziała. TERESA Wiem, Agatko, że serce twe dla mnie przychylne;/ Ale szczęście w tem życiu, tak zwodne, tak mylne/ Tyle przeszkód do niego. SCENA II Ciż sami i Walery WALERY w głębi sceny Żalem obciążony,/ Jakże stanę w jej oczach, smutny, obwiniony,/ Ach czemże jej zmartwienie potrafię nagrodzić! AGATKA na boku Ma przytomność mogłaby ich zgodzie przeszkodzić./ do Teresy/ Panna pozwoli, że tu dłużej nie zostanę,/ Mam jeszcze dla jejmości obszywać falbanę. Odchodzi SCENA III Walery, Teresa TERESA Walery, wieszże błędu twojego przyczynę,/ Chceszże dłużej unikać? WALERY z ogniem Wyznaję mą winę,/ O Tereso! miej litość nad smutnym mym stanem:/ Nie byłem w pierwszym razie czucia mego panem,/ Gdy mi zdrajca pokazał ten obraz tak święty,/ Zadziwieniem, zazdrością i żalem przejęty,/ Nieszczęśliwy! nie mogłem atoliatoli (daw.) --- jednakże, przecież. winowaćwinować (daw.) --- obwiniać./ Ciebie; przywykły tylko kochać i szanować,/ Tłumiąc żal w sercu mojem, który mię przenikał,/ Niespokojny, wejrzeniam twojego unikał./ Dziś jedno twoje słowo spokojność mi wraca,/ Tyle frasunków jeden rzut oka zapłaca./ Ach! gdy w sercu nie zgasły cnotliwe płomienie,/ Łatwo się wraca ufność, łatwe pogodzenie;/ ZemstaZbrodzieńzbrodzień (daw.) --- zbrodniarz., który podstępów śmiał takich się ważyć,/ Który śmiał mojęmoję --- dziś popr.: moją. miłość, twę sławę znieważyć,/ We krwi swej chyba zmyje urazy nieznośne. TERESA Nie poszukuj twej krzywdy przez kroki zbyt głośne/ Serce moje napełnią niepokojem, trwogą,/ O prędszą jeszcze zgubę przyprawić nas mogą./ Wierz mi, człowiek ten próżny, zepsuty i hardy,/ Nie zemsty, ale raczej godzien jest pogardy./ Corazem nieszcześliwsza, z ojcem moim zmownie,/ Macocha rękę moję dała nieodzownie:/ W tym okropnym przymusie jak sobie poradzę./ Lub posłuszeństwo, lub też miłość moją zdradzę. WALERY Miłość z nami Tereso! ta niech koi trwogę;/ Mogąż rodziców twoich zakazy zbyt srogie/ Przymuszać, byś niecnocie oddała twą rękę?/ Dłużej znosić nie mogąc tak okropną mękę,/ Pójdę do ojca twego z mojemi prośbami,/ Pójdę, u nóg jego wyznam mu ze łzami,/ Mój stan i moją miłość, i me niepokoje;/ Oświadczyny, Siła, KobietaPowiem, że ciebie kocham, żeś ty bóstwo moje./ Że serca, myśli moich tyś panią jedyną,/ Że nieszczęścia naszego stanie się przyczyną,/ Jeśli trwać dłużej będzie w swojej surowości./ A jeśli serce jego przystępne litości,/ Oddali od obojga ten cios tak głęboki,/ Zmiękczy się na me prośby, cofnie swe wyroki. TERESA Bodajbyś mógł go zmiękczyć, i mógł go uprosić,/ Tyś stalszy, mężniej możesz przeciwności znosić;/ Ja pod niemi upadam, biedna i trwożliwa,/ Wiem tylko, że cię kocham, i żem nieszczęśliwa./ SCENA IV Ciż sami i Podkomorzyna PODKOMORZYNA Smutnemi was, me dzieci kochane, znajduję,/ I zmartwienia waszego przyczynę zgaduję;/ Ta i mnie równie żywo, jak i was obchodzi. WALERY Ach! matko, twoja dobroć troski nasze słodzi./ Nic tobie nie jest tajne, tyś sama patrzała/ Jak szczera nasza miłość z latami wzrastała;/ Karmiła ją nadzieja, dziś i ta już znika. PODKOMORZYNA MatkaMój Walery! żal ciężki serce mi przenika;/ Starosta już Teresę innemu oddaje,/ Całe moje staranie dziś próżnem się staje./ Wychowującwychowując was sama z dzieciństwa oboje, wierzcie, najsłodsze były te nadzieje moje --- konstrukcja dziś niepoprawna, bo imiesłowowy równoważnik zdania powinien mieć ten sam podmiot, co zdanie główne; dziś popr.: ,,gdy was wychowywałam (...)" a. ,,wychowując was (...) żywiłam nadzieje". was sama z dzieciństwa oboje,/ Wierzcie: najsłodsze były te nadzieje moje,/ Że łącząc was w przyszłości związkami wiecznemi,/ Syna i wychowankę ujrzę szczęśliwemi./ Cnotliwe w was skłonności nie były mi tajne,/ Nie szłam nigdy przez kroki rodzicom zwyczajne,/ Co surowością ufność w dzieciach wytępiają;/ Wasze szczęście i troski, mojemi się stają./ Kochany mój Walery, mam ciebie za świadka,/ Najlepsza przyjaciółka była twoja matka. WALERY Tyś była zawsze naszą pociechą jedyną. TERESA Ach! stań się dzisiaj szczęścia naszego przyczyną./ Zaklinaj ojca mego, na krwi obowiązki,/ Niech przynajmniej oddali te nieszczęsne związki,/ Niech się dzisiaj nie spełnia ten przymus tak srogi;/ Ach! nie pojmujesz mojej żałości i trwogi,/ Miej litość nad mym stanem. PODKOMORZYNA Żal twój żywo czuję:/ I jam niegdyś kochała, i łatwo pojmuję/ Tę boleść, te cierpienia, tę niepewność srogą!/ Niewiele prośby moje na twym ojcu mogą,/ Ale pójdę do niego, i żalem przejęta./ Powiem mu: niech na swoją powinność pamięta./ Niech wspomni, że jest ojcem, że w twojem zamęściu/ Winien naprzód pamiętać o przyszłem twem szczęściu;/ Nie zaś gwałtowny wybór przywodząc do skutku,/ Stać się przyczyną twego nieszczęścia i smutku./ Podając im ręce, które Walery i Teresa całują z przejęciem/ O me dzieci! wszak znacie czułość mą dla siebie,/ Nie opuszczę was pewnie w tak smutnej potrzebie. STAROSTA za sceną To próżno: człek z waćpanem nigdy się nie zgodzi,/ Ale gdzież ten Walery? Ojciec, StrachTERESA ze drżeniem Ojciec mój nadchodzi,/ Oddalę się, i tobie poruczam mą całośćcałość (daw.) --- bezpieczeństwo.. PODKOMORZYNA Patrz, jak się lęka, jaka z swym ojcem nieśmiałość!/ Przykro w swych dzieciach wzbudzać uczucia podobne. SCENA V Podkomorzyna, Walery, Podkomorzy, Starosta STAROSTA A waćpaństwo tu macie colloquiacolloquium (łac.) --- rozmowa; tu B. lm colloquia: rozmowy. osobne!/ Może przeszkadzam? PODKOMORZYNA Owszem jesteśmy mu radzi. STAROSTA do Podkomorzyny Kłóciłem się z mężulkiem, i cóż to poradzi? PODKOMORZY Ja się na mojem zdaniu nie zwykłem zasadzać,/ Nawet o polityce nie chciałbym już gadać. STAROSTA Wszak co dziś przyszło z poczty, już zgadłem we wtorek./ Postrzegając Walerego/ A jakże mi się miewa mój legislatoreklegislatorek (z łac. legislator: prawodawca) --- pogard.: prawodawca, poseł na sejm.!/ Cóż to waćpan przede mną ustawicznie zmykasz,/ Przechadzasz się w zamysłach, od ludzi unikasz?/ Może jeszcze i w domu komponujesz mowy;/ Polityka, KłótniaCóż tam, prędkoż będziemy mieli Sejm gotowy?/ z zgrozą/ Godziłoż się w tym rządzie o sukcesjisukcesja --- dziedziczenie, tu: dziedziczność tronu. gadać?/ I gorszyć jeszcze naród, i w tem się go badać? WALERY Naród jest panem naszym, wie, co pożyteczne,/ Co dla kraju szkodliwe, a co jest bezpieczne. STAROSTA Naród o takich rzeczach gadać nie powinien. WALERY Ale kiedy chce gadać, ja temu nie winien./ do matki/ Smutne uczucia moją napełniają duszę,/ Mój żal i moją rozpacz już mu odkryć muszę. PODKOMORZYNA Wstrzymaj się; moglibyśmy rzecz całą zepsować:/ Trzeba go ułagodzić, z wolna postępować. STAROSTA Jakież on tajemnice waćpani odkrywa?/ Radzę, niech się z materią taką nie odzywa,/ Bo okrutnych przypadków ja sam świadkiem byłem./ Pamiętam gdy w Radomiu trybunał sądziłem,/ Jeden panicz, chcąc z światłem swem się popisywać,/ Przeciw wolnym elekcjom zaczął przebąkiwać./ Właśnie to było, gdyśmy od stołu wstawali,/ Jakeśmy się na niego do szabel porwali,/ Nas było wielu, ledwie został się przy duszy:/ Wziął przez łeb kryskrysa (daw.) --- kreska; tu: cięcie, szrama. z piętnaście, a obydwie uszy/ Ledwie mu Żyd cyrulik jedwabiem pozszywał./ ze śmiechem/ No, już się potem więcej nigdy nie odzywał. PODKOMORZY Prawda, że to był jeden sposób przekonania. STAROSTA Ale, jakże też można mieć tak dzikie zdania,/ Polityka, Interes, SarmataI przez sukcesjąsukcesją --- dziś popr. forma B. lp: sukcesję. naród chcieć jarzmem uciskać?/ W tym przypadku, pytam się, co kto może zyskać?/ Król dziś umrze, nazajutrz syn po nim nastaje./ Wszystko się w spokojności jak wprzódy zostaje;/ Wszyscy cicho i nikt się nikomu nie skłoni./ W elekcji każdy swego kandydata broni./ Wszyscy na koń wsiadają, i podług zwyczaju/ Zaraz panowie partiepartia --- zorganizowany naprędce oddział uzbrojonej szlachty. formują po kraju;/ Ten mówi do mnie z miną rubasznie przyjemną:/ ,,Kochany panie Piotrze, proszę, bądź waść ze mną!/ Między nami, tę wioskę weź niby w dzierżawę;"/ Drugi, żebym był za nim, puszcza mi zastawę,/ Ten daje sumę, i tak człek się zapomoże./ Prawda, z tego wszystkiego przyjść do czubówprzyjść do czubów --- dojść do bitki, do walki. może,/ I tak było po śmierci Augusta wtóregoAugust wtóry --- August II Mocny (1670--1733) z saskiej dynastii Wettynów, król Polski w latach 1697--1706 i 1709--1733.,/ Ci bili Sasów, owi bili LeszczyńskiegoLeszczyński, Stanisław herbu Wieniawa (1677--1766) --- król Polski w latach 1705--1709 i 1733-1736.,/ Palili sobie wioski; no i cóż to szkodzi?/ Obce wojsko, jak wkroczy, to wszystko pogodzi./ Potem amnestia, panom buławy, urzędy,/ Szlachcie dadzą wójtostwa, obietnice, względy,/ Nie byłoż to tak dobrze? i cóż waćpan na to? PODKOMORZY Mówić o tem byłoby czasu próżną stratą,/ Niech naród decyduje w zjazdach sejmikowych;/ My tu zaś raczej mówmy o sprawach domowych. PODKOMORZYNA O dzieci naszych szczęściu i postanowieniu./ Jeśli można krewnego wierzyć przyrzeczeniu,/ Kiedyś staraniom naszym córkę swą powierzył,/ Między oświadczeniami z któremiś się szerzył,/ Powiedziałeś: że miałbyś za największe szczęście,/ Ażebyś połączone przez wczesne zamęście,/ Mógł oglądać te dzieci razem wychowane./ Dziś w słowie jego nową znajduję odmianę;/ Nie szemrzę na nią, ani chciwa jestem zysku,/ Lecz bym nie rada widzieć dzieci tych w ucisku:/ Kochali się z dzieciństwa, jakże bez litości/ Czynisz wbrew córki swojej woli i skłonności?/ Przymusem niechętnemu chcesz jej oddać rękę,/ I ojciec, własnej córce chcesz zadawać mękę. STAROSTA Co za męka! wszak pójdzie za człeka młodego,/ Człeka, co jest swym panem, człeka majętnego./ Wszedłem dawniej z waćpaństwem w niejakieś umowy/ Lecz nie na pismie; wszak to było tylko słowysłowy --- dziś popr. forma N. lm: słowami../ Naówczas ich fortuna w lepszym była stanie,/ Dziś ją zmniejszyło sprawy ostatniej przegranie;/ A jak się reszta między trzech synów podzieli,/ Pytam się, państwo młodzi z czegóż by żyć mieli? Pieniądz, Interes, Miłość, IdealistaPODKOMORZY Ani mnie waćpan wstydzisz, ani też zasmucasz,/ Kiedy mierność majątku mojego wyrzucasz:/ Mierny jest, lecz za męstwo przodkom mym nadany,/ Nie wydarty, ani też podłością zebrany./ Z cnotą oddam go synom; córkim jego życzył,/ Nie dlatego, żeby z nią syn mój krocie liczył,/ Ale żem sądził, iż z nią szczęśliwym żyć będzie. STAROSTA U waćpana maksymy w najpierwszym są względzie;/ Co u mnie, to pieniądze. WALERY Jeśli o to chodzi,/ Ach! wiem, że się Teresa na to ze mną zgodzi:/ Wyrzekam się majątku, lecz żądam osoby;/ Miłość, cnotliwa miłość ta poda sposoby,/ Że przy zgodzie, przy pracy, i przy rządzie dbałym/ Będziemy szczęśliwymi, przestając na małym./ Racz się waćpan dobrodziej prośbom mym nakłonić;/ Nie chciej, u nóg twych proszę, szczęścia mego bronić:/ Poświęcę życie moje, by jej stać się godnym,/ By ci dowieść, że synem nie będę odrodnym. STAROSTA Gdybym nawet innego nie miał przedsięwzięcia,/ Jakżebym mógł wziąć człeka takiego za zięcia,/ Co w zdaniach swoich ze mną ustawnieustawnie (daw.) --- ustawicznie, stale. jest sprzeczny?/ Dobrodzieju! niepokój miałbym w domu wieczny./ Rząd nasz dawny ustawnie chciałbyś przeistaczać,/ Przykłady Rzymian, Greków, Anglików przytaczać;/ Na starość chciałbyś może uczyć mię tej sztuki,/ Jakże się ona zowie? tej mądrej nauki/ Co to wy teraz wszyscy tak bardzo chwalicie,/ Lo...gi...ki...: oj żeby tak które moje dziecię,/ Umieć miało logikę, zadałbym ja jemu;/ A potem ciężko chybić słowu raz danemu,/ Dla Szarmanckiego córka moja przyrzeczona;/ Otóż z resztą kompanii nadchodzi ma żona. SCENA IV Ciż sami, Starościna, Teresa, Szarmancki STAROŚCINA C'est une chose bien affreusec'est une chose bien affreuse (fr.) --- to straszna rzecz., to rzecz niesłychana,/ Wszak to Teresa sprzeczna rozkazom waćpana,/ Nie chce za męża chłopca najczulszego w świecie. STAROSTA Co tam waćpani słuchasz, co dziewczyna plecie,/ Ja wiem, co robię; właśnie wskórałbym też wiele,/ Gdybym chciał jeszcze zważać na te ceregiele;/ Rzecz już raz ułożona, dziś się nie odmieni,/ Kawaler kończyć pragnie, indultindult (z łac.) --- zezwolenie, przywilej. już w kieszeni./ Ksiądz kanonik o milę, wraz się może stawić,/ A tak można wesele dziś jeszcze odprawić,/ obracając się do Szarmanckiego/ No, zawczasu już ściskam kochanego zięcia. SZARMANCKI Pełen radości, pełen czułego przejęcia,/ Przyjmuję wyrok z dawna ode mnie życzony,/ Lecz jest podobno zwyczaj, że obydwie strony/ Nim je na całe życie święte złączą związki,/ Wchodzą w jakieś umowy, w jakieś obowiązki;/ Że się posag naznacza, intercyza pisze./ Ja o tych formalnościach nic dotąd nie słyszę,/ Ślub nasz potem mógłby być za nieważny wzięty./ Nie chcąc zaś nigdy zrywać ten związek tak święty,/ Chciałbym otwarcie wiedzieć na piśmie, nie słowy,/ Jak wielki będzie posag, i czyli gotowy? STAROSTA porywając się za głowę Jak wielki będzie posag! ach, cóż się to dzieje,/ To takie waćpan sobie powziąłeś nadzieje;/ Za życia chcesz mi jeszcze wydzierać majątek?/ A to prześliczna miłość, to piękny początek./ obracając się do żony/ I cóż waćpani na to? wszakżeś zapewniała,/ Że miłość jego za cel posagu nie miała,/ Że się fruktamifrukt (z łac. fructum) --- owoc., mlekiem karmić tylko będą,/ Że w jakiejścić kabance nad rzeką osiędą./ A dobrodziko! widzisz, nie o mleko chodzi,/ Jegomość oczywiście na majątek godzi. STAROŚCINA O ciel! quelle bassesseO ciel! quelle bassesse (fr.) --- o nieba, co za przyziemność., ja jej nie pojmuję,/ W żadnym romansie rzecz się taka nie znajduje,/ Fi donc, Monsieur SzarmanckiFi donc, Monsieur Szarmancki (fr.) --- brzydko, panie Szarmancki., wstyd mię za waćpana. STAROSTA do córki cicho Bardzo dobrze robiłaś, Teresiu kochana,/ Żeś się nie chciała wdawać z takim sowizdrzałem:/ Chęć posagu pokrywał miłości zapałem./ Takiemu paniczowi nie oddam twej ręki. TERESA z uczuciem Ach ojcze! przyjm najczulsze serca mego dzięki,/ W radość zamieniasz srogą i rozpacz, i trwogę. STAROSTA do Szarmanckiego Choć ojciec, córki mojej przymuszać nie mogę,/ Wstrętu jej przełożenie żadne nie zwycięża,/ Przez żaden sposób nie chce waćpana za męża./ SZARMANCKI Z wstrętem walczyć nie można, z miejsc się tych oddalę,/ Niejedna rada będzie ukoić me żale./ na boku/ Tu mnie nie chcą: człek inną szczęśliwą uczyni. STAROŚCINA S'il a le coeur sensibles'il a le coeur sensible (fr.) --- jeśli ma wrażliwe serce., umrze na pustyni. WALERY z cicha do odchodzącego Szarmanckiego Nie chcę cię tu zawstydzać zdrad twoich odkryciem,/ Oddaj portret Teresy, lub stracisz go z życiem. SZARMANCKI oddając portret Weź go, nie są to rzeczy tak dla mnie łudzące,/ Wszakżem ci pokazywał, mam tego tysiące. Odchodzi STAROSTA oglądając się Śliczny mi prałat, w targi chciał wchodzić o żonę,/ Nie uciekło to jeszcze, co jest przewleczone./ do córki/ Wiem, że cię jego strata nie bardzo dotyka,/ Zobaczysz, że ci znajdę ot tak frysz chłopczyka./ Nie znasz go, ani ci się można dorozumieć. TERESA Ojcze, nie mogę dłużej uczuć moich tłumić,/ U nóg je twych wyjawiam; szukać nie potrzeba/ Tego, co mi z dzieciństwa przeznaczyły nieba./ Walery w sercu mojem wzbudził miłość tkliwą,/ Z nim jednym tylko w świecie mogę być szczęśliwą./ Oddaj mię jemu... albo rozpaczą przejęta,/ Niechaj w posępnych murach klasztoru zamknięta/ Dokonam opłakanych dni moich ostatki./ Zaklinam cię na pamięć ukochanej matki,/ Tej matki, która gdyby na stan mój patrzyła,/ U nóg twoich ze łzami za mną by prosiła. STAROSTA Niech Walery waćpannie przestanie się marzyć./ Na co się spieszyć? może bogatszy się zdarzyć,/ Lepiej mieć zawsze własny swój kawałek chleba;/ Ja oświadczam, że na mnie spuszczaćspuszczać się (daw.) --- liczyć (na kogoś), polegać (na kimś). się nie trzeba. PODKOMORZY I jakże myślą bogactw tylko zatrudniony,/ Łzami nieszczęsnej córki nie jesteś zmiękczony;/ O cóż chodzi? mówiłem z samego początku,/ Że Walery się zrzeka posagu, majątku;/ Zapisz go waćpan, komu zdawać mu się będzie,/ U mnie szczęście mych dzieci w najpierwszym jest względzie. STAROSTA Wszystko to bardzo dobrze, lecz nie moja wina./ Jeśli będzie narzekać ta biedna dziewczyna. PODKOMORZYNA Z tej strony chciej swą waćpan uspokoić trwogę./ Szczęście, Małżeństwo, Cnota, BogactwoUjrzysz córkę szczęśliwą, zapewnić go mogę./ Znajdze dobro ważniejsze nad wszystkie dostatki:/ W mężu wzajemność, we mnie tkliwość drugiej matki./ Wierz mi: nie stadło, które wiele bogactw liczy,/ Szczęśliwszego pożycia doznaje słodyczy,/ Niesmak w niem i niezgoda najczęściej panuje,/ I ta sytość wszystkiego, co nam życie truje./ Szczęścia szukać należy w spokojnej mierności./ W tej dobranej umysłów i serca skłonności,/ Kędy radość i troski razem się ponoszą,/ Tam gdzie cnoty domowe pierwszą są rozkoszą./ Kędy męża i żony najpierwsze staranie./ Cnotliwe i rozsądne dzieci wychowanie./ Dzieci, co postępując przykładną koleją,/ Stają się ich pociechą i kraju nadzieją./ Wierz mi: takie to szczęście dzieci nasze czeka,/ Jest w twoim ręku; niech się dłużej nie odwleka. STAROŚCINA Mon ange, j'ètais contrairemon ange, j'ètais contraire (fr.) --- aniołku, byłam przeciwna. na tete --- dziś popr. forma B. lp r.n.: to. ich pobranie,/ Mais, voyant des plus prèsmais, voyant des plus près (fr.) --- ale ujrzawszy z bliska. tak czułe kochanie,/ Il serait cruelil serait cruel (fr.) --- było by okrutne. dłużej sprzeciwiać się temu;/ Proszę cię, chciej już oddać córkę Waleremu. STAROSTA I waćpani już także? to jakaś choroba,/ Cóż ja pocznę, kiedy się tak wszystkim podoba,/ na boku/ Szantaż, ŻonaChoć nierad, i w tem muszę mej żonie dogodzić./ Zaraz zemdleje albo zechce się rozwodzić./ z żywością/ Róbcie sobie, co chcecie... TERESA Więc ojcze kochany,/ Zezwalasz na me szczęście. WALERY Jużeś przebłagany,/ Pozwól, niech u nóg złożę twych najczulsze dzięki. STAROSTA Porzuć waćpan te wszystkie wzdychania i jęki,/ NaukaŻeń się, gdy takie szczęście ma się w tem znajdować,/ Ja tylko będę jeden przypadek warować,/ To jest: żebyś mi nigdy ni dzieci, ni żony,/ Nie uczył zdań, któremi sameś napełniony./ Synów wezmę do siebie, w ustroniu osiędę,/ Nauk, rządu, pryncypiów, sam ich uczyć będę;/ Bo waćpan jakbyś zaczął dawać im logikę,/ Porobiłbyś subiekta równie jak sam dzikie. WALERY Będziemy całem życiem o to się starali,/ Byśmy wszyscy łask jego godnymi się stali./ PODKOMORZYNA O! jakżem ja szczęśliwa. TERESA Nieba nas połączą,/ Walery! umartwienia dziś się nasze kończą. WALERY Tereso! szczęście moje zaledwie pojmuję. STAROŚCINA Prawdziwie, że mię widok ich attandrisujeattandrisować (neol., z fr.) --- rozczulać.. SCENA VII i OSTATNIA Ciż sami, Jakub i Agatka przychodzą PODKOMORZYNA Cóż tam powiesz, Agatko? AGATKA Ja bym prośbę miała,/ Do pani... ale nie wiem... coś jestem nieśmiała,/ Niech Jakub powie pani... PODKOMORZY No, cóż tam, Jakubie? JAKUB Nie wiem, czy mam powiedzieć!... Ja Agatę lubię,/ I Agata mię lubi. PODKOMORZY Cóż dalej, mów szczerze. JAKUB Oto, gdy panicz pannę Teresę już bierze,/ Niechaj nam państwo także dadzą pozwolenie,/ Niechaj i ja się z moją Agatką ożenię. PODKOMORZYNA Chcesz ty go, Agatko? AGATKA Chcę, i proszę pani,/ Ja go już dawno lubię. PODKOMORZY Sługa, Pan, Wolność, Szczęście, Pozycja społecznaNo, moi kochani,/ Agatka obyczajna, tyś człowiek poczciwy,/ Ja dwakroć w dniu dzisiejszym sądzę się szczęśliwy./ Że i takiej synowysynowy --- dziś popr. forma D. lp: synowej. Pan Bóg dał mi dożyć,/ I razem do waszego szczęścia się przyłożyć./ Wszak wszyscy, co w obrębie mej włości mieszkacie,/ Po dzieciach pierwsze miejsce w sercu mojem macie;/ Słodko mi było waszym zatrudniać się stanem,/ Być raczej waszym ojcem, aniżeli panem,/ Mieć nad wami staranie chciwości dalekie,/ Rozciągać nie surowość, lecz tkliwą opiekę./ Dzień dzisiejszy jest dla mnie święty i radosny,/ Nie chcę, ażeby obchód oznaczył go głośny,/ Milej mi będzie, że ci, z których żyjem pracy,/ Stwierdzą go szczęściem swojem poczciwi wieśniacy;/ Niech ich podległość ze dniem dzisiejszym ustanie,/ Ciebie i włość mą całą wolnością nadaję. JAKUB Panie dobry, łaskawy, pod rządy twojemi/ My i rodzice nasi byli szczęśliwemi./ W dobrej i złej przygodzie z tobą razem wspólni,/ Nie porzucim cię nigdy, choć będziemy wolni. PODKOMORZY Agatko, żona moja los twój zabezpieczy,/ do Jakuba/ Ja ciebie nie zapomnę. STAROSTA Potrzebne to rzeczy!/ Do czego to znów przypiąć to ich uwolnienie?/ To tylko waćpan robisz dla drugich zgorszenie./ Jak wszystko, akt ten chcecie odbyć nowomodnie./ Ja go chcę odbyć dawnym zwyczajom dogodnie,/ Naprzód proszę, niech się to odprawi przy świécy,/ Antał starego wina każ dobyć z piwnicy;/ Niechaj moździerze huczą za każdym wiwatem,/ Niech panna młoda z kumem, a pan młody z swatem,/ Ukłoniwszy się wprzódy, idą w pierwszą parę:/ Jak zaś dobrze zagrzeje głowę wino stare,/ Jak się tylko da słyszeć kochana bandurkabandurka --- bandura, ukr. ludowy instrument strunowy.,/ Człek choć stary, z gosposią wytnie się mazurka. STAROŚCINA Vraimentvraiment (fr.) --- naprawdę. mnie się nie bardzo chce być na tej feciefeta (z fr. fête) --- święto.,/ Wy sobie bourgeoisementbourgeoisement (fr.) --- tu: elegancko a. banalnie. tańcować będziecie,/ Ja się koło północy pokażę na chwilę. STAROSTA Ale czemuż tak późno? STAROŚCINA Nie jest to w mej sile,/ Nie lubię tego zgiełku i tego hałasu,/ Wiesz, co n'est pas du bon tonn'est pas du bon ton (fr.) --- nie jest w dobrym tonie., przyjeżdżać zawczasu. PODKOMORZY Te tak chlubne dla syna mego zjednoczenie,/ Najczulsze serca mego dopełni życzenie,/ W niem wszyscy znajdziem szczęścia naszego przyczyny./ Bodajbyśmy wraz dzieląc pomyślne godziny,/ Między słodkiem staraniem krewnym i domowi,/ I tem co się należy własnemu krajowi,/ Cnotliwie wszyscy w zgodzie i jedności żyli,/ A na szczęście ojczyzny i dzieci patrzyli.