Kasprowicz, Jan I (Miriamowi) http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/nad-przepasciami Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/nad-przepasciami-i-miriamowi http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=5895 Jan Kasprowicz, Krzak dzikiej róży, Towarzystwo Wydawnicze, Lwów, 1898 Domena publiczna - Jan Kasprowicz zm. 1926 1997 xml text text 2008-12-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/435.jpg Euromast #in010, Robert | www.robertvandijk.com@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/435 Jan Kasprowicz Nad przepaściami I MiriamowiMiriam --- pseud. Zenona Przesmyckiego, założyciela i redaktora młodopolskiego pisma »Chimera«; odkrywca pism C. K. Norwida./ z szczerą przyjaźnią. I Ciemność, Góra, Otchłań, ŚmierćOlbrzymie baszty stromych skał/ Spadają w głąb bezdenną,/ Gdzie fale mgławic wicher zwiał/ W toń nieruchomą, senną. W słońcu goreje szczytów skroń,/ Smug opalowy spada/ W mgieł nieruchomą, senną toń,/ Gdzie śmierć spoczywa blada. Lśni się w opalach wiewny puch/ Mgły błękitnawo--mlecznej,/ Ciało, DuchA ponad śmiercią ludzki duch/ Zawisł, jak blask słoneczny. Ciała przytulił ogrom skał,/ W przepaściach śmierć pod nami,/ A duch, zrzuciwszy brzemię ciał,/ Zawisł nad przepaściami. II GóraNa głaźnychgłaźnych --- pokrytych głazami. stokach drzemie las/ W błękitnej mgieł oponie ---/ W ten południowy, cichy czas,/ Co wokół żarem płonie. Burza, ŻywiołyWczoraj tu szalał błysk i grom,/ Burza waliła kłody,/ Sen, WodaDziś towarzyszy cichym snom/ Szept wysrebrzonej wody. ŚmierćWczoraj z tych bezdnibezdeń --- przepaść (bez dna). wyszła śmierć,/ Opoki pod nią drżały,/ A dziś się skrada na jej perćperć --- szlak, ścieżka biegnąca szczytami gór./ Sierpniowy wiew nieśmiały. Duch, Woda, Życie snemLśni niezmącona jezior toń/ Pośród urwistych zboczy,/ Gdzie wczoraj śmierci groźna dłoń/ Gasiła blask przezroczy. Jako źrenica szklana lśni/ Tej ekstatycznej duszy,/ Co pragnie przejrzeć tajność dni/ W przyszłości strasznej głuszy. Co pragnie przeciąć gruby len,/ Rozedrzeć mgieł okrycie,/ Otaczające --- wieczny sen,/ Czy też wieczyste życie?.. III Duch, Góra, ŚwiatłoNad przepaściami ludzki duch/ Zawisnął nieruchomy,/ Wpatrzony w światła ciągły ruch,/ W słonecznych nieb ogromy. Wokół jasności taka moc/ Wypełnia widnokręgi,/ Jakby świat nie znał, czym jest noc,/ Czym skryte jej potęgi. NaturaNa miękką zieleń halnych łąk,/ Na kamieniste ławy/ Blask z niewidzialnych płynie rąk,/ Perłowy lub złotawy. Skrzy się i pali każdy głaz,/ SiklawaSiklawa --- największy wodospad w Polsce, znajdujący się w Tatrach; tu: każdy górski wodospad. ognie ciska,/ Bór rozbłękitniał, tęczy pas/ Wiesza się na urwiska. Tonie w światłościach ludzki duch,/ Jak nurek w mórz głębinie;/ Zlewa się razem wzrok i słuch/ Granica zmysłów ginie. Co było przedtem mocą barw,/ Śród falistego drżenia/ Staje się dźwiękiem setnych harf,/ W melodię się przemienia. Ponad przepaście, ponad żlebżleb --- podłużne, rynnowate zagłębienie w skale biegnące w dół stoku, powstałe wskutek erozji skalnej.,/ Gdzie śmierć cierpliwa drzemie,/ Rozbrzmiały hymny jasnych nieb/ I ogarniają ziemię. Nieśmiertelność, Obraz świataPonad łańcuchy lśnistych gór/ Płynąc falami słońca,/ Anioł, MuzykaŚpiewa anielski, wieszczy chór,/ Że trwaniom nie ma końca. Pozory, ŚmierćŚpiewa --- a pieśń ta jako chrzest,/ Odradzający wiarą ---,/ Że tylko życie prawdą jest,/ A śmierć jest złudną marą. Śpiewa, akordów dziwny tok/ Śląc na promienne drogi,/ Że złudą tylko cień i mrok,/ Że płód to ludzkiej trwogi. Że prawdą światło, pełne łask,/ Że nad tych dni zamętem/ W spokój swój każdy łączy blask/ W Wieczystym, w Niepojętem. I dalej śpiewa złota pieśń,/ Mknąc znikającym łanem,/ Że widomego świata cieśń/ Rozszerza się w Nieznanem. CiałoW nieznanym oku ziemskich dusz,/ Spowitych w ciał osłony,/ Ćmiące niezgasłych odblask zórz,/ Z bożego tchu zrodzony. Ale kto starga przędzę ciał,/ Ten, pijąc z czar zachwytu,/ Będzie świadomość jasną miał/ Bezkresowego bytu... IV Duch, GóraMgieł opalowych wiewny len/ Otula strome głazy,/ SenA duch nad mgłami zapadł w sen,/ W promienny sen ekstazy. Ponad skalisty wzniósł się loch,/ Nad śmierci żlebne cienie,/ CiałoStracił sprzed oczu ciała proch,/ Wieczności ma widzenie. Kroplą dżdżu wrócił do swych mórz,/ Do pierwotnego łona:/ Czas, Przestrzeń, StworzenieGranice czasu znikły już,/ Gdzież przestrzeń określona? W bezmiarze świetlnych tęcz i łun,/ W błękitów, w barw bezkresie/ Cicho sferycznych nuta strun/ W słodkich się szumach niesie. Bóg, Obraz świataPrzesłodkich szumów żaden zgrzyt/ Nie skłóci w tym bezmiarze,/ Gdzie bezkresowy twórczy byt/ Rozlewa swe miraże. Gdzie tajemniczy, wielki ,,on",/ Obcy ziemskiemu oku,/ Wysnuwa z siebie plonów plon/ W nieustającym toku. Gdzie ,,on", co jeden jest i wraz/ Milionem jest milionów,/ Wchłania znów w siebie w ciągły czas./ Pierwiastki swoich plonów. I, niby świetlny, wiewny puch,/ Wzniósłszy się do tych szczytów/ SenWe śnie ekstazy, ludzki duch/ Stapia się z bytem bytów. Ale jak kropla blask ma swój/ W blaskach wielkiego morza,/ Gdy na nie ogni złoty zdrój/ Poranna zleje zorza: ŚwiatłoTak duch swym własnym światłem lśni,/ W światłości tej bezkresie,/ Co jest początkiem ziemskich dni,/ Co źródłem życia zwie się. Dziwnych zespoleń święty chrzest/ Natury mu nie zmienia:/ On czuje rozkosz, że on jest,/ I rozkosz ma tworzenia. On ma świadomość swoich sił,/ On wie, że wnika wszędzie,/ Że mu początek obcy był,/ Że końca mieć nie będzie. On w skojarzeniu widzi tem,/ Że, jako on, świadomie/ Wypełnia ogrom swoim tchem/ I mieści się w atomie. W ten bezgraniczny wszedłszy chram,/ On dzisiaj czuje w sobie,/ Że żyje dalej w nim, co tam/ W ponurym legło grobie: Słońca i gwiazdy, które już/ Zagasły ludzkim oczom,/ Ognie rozpierzchłych dawno zórz/ W nim swoje blaski toczą. Długich pokoleń rojny tłum,/ Co zginął w czasu fali,/ Zgniłych już dębów zgłuchły szum/ W nim ciągle żyje dalej. Barwy zdeptanych dawno ziół,/ Traw pokoszonych wonie,/ Wody, po których został muł,/ Wciąż żyją w jego łonie. Myśl, co rozparła ludzki mózg,/ I instynkt, co był w płazie,/ Wielkie uczucie, co od rózg/ Zginęło jak w ekstazie; Wola i zmarły odruch ciał,/ Bytów materia wszystka,/ Szept, co go z wargi powiew zwiał,/ Przelotne drgnięcie listka: Cały ten bezmiar, bezlik ten/ Życioświadczego ruchu,/ Co tam snaćsnać --- pewnie, prawdopodobnie, przecież. w wieczny zapadł sen,/ Tu wiecznie żyje w duchu. I on, zlan z bytów bytem on,/ On, co w tworzenia niebie/ Wysnuwa z siebie plonów plon/ I znów go wchłania w siebieOn, co w tworzenia niebie... --- w całym powyższym fragmencie mamy do czynienia z koncepcją Boga wiecznie stwarzającego, a przy tym jednocześnie zawierającego się w świecie stworzonym, jak i wobec niego transcendentnego. Jest to odmiana panteizmu, zwana niekiedy panenteizmem, w romantyzmie rozwijana przez niektórych polskich filozofów, ale także poetów, np. Z. Krasińskiego, do którego idei Kasprowicz chętnie w wielu swych utworach sięga. --- Śmierć, PozoryOn, co na słońca wzniósł się perć,/ Zrzuciwszy ciał okrycie,/ On wie, że złudą li jest śmierć,/ A zasię prawdą: życie! V Duch, GóraPonad olbrzymie baszty skał,/ Nad śmierci mgławe cienie/ Duch się unosi --- duch, co miał/ Wieczności przywidzenie. Wzniósł się, jak gdyby w blasku zórz,/ Nad przepaść, nad głęboką,/ Podróż, Walka, Kondycja ludzkaA tam od dołu innych dusz/ Ciche się cienie wloką. Pną się w promienny, stromy szczyt,/ Nad żleby, ponad granie ---/ W górę, gdzie wieczny dzierży byt/ Nad śmiercią panowanie. Tak się leniwie pną w ten smug,/ Z słonecznych skier utkany,/ Jak gdyby miały u swych nóg/ Ciężary i kajdany. Tak się czepiają ostrych ścian,/ Tak przy tym kurczą ręce,/ Jak pod pieczeniem krwawych ran,/ Jak w boleściwej męce. Tak odwracają błędny wzrok,/ Snać bielmem przysłonięty,/ Jak gdyby wrogów czarny tłok/ Nastawał im na pięty. Nieraz się potkną, tak się pnąc/ Tą przepaścistą percią,/ Opiłe winem szczytnych żądz,/ By górę wziąć nad śmiercią... ŚmiechNieraz się potkną --- wtedy śmiech/ Rozlega się w przestworzu/ Tysiącem strasznych, dzikich ech,/ Jak echa burz na morzu. Jak przeraźliwe echa burz,/ Gdy z nieb padają gromy,/ A wielkie statki idą już/ Na drzazgi i na złomy. ŚmierćTo śmierć wysłała z swoich nor/ Widm rozpętane moce/ Na ten urwisty, skalny tor,/ Skąd wieczny byt migoce; PtakTo niepewności straszny ptak/ Bije ciemnymi pióry:/ Cień jego pada na ten szlak,/ Co wiedzie w jasne góry. CiałoWyrzut się zrywa, niby szał,/ Zadaje duszom razy,/ Że obłamują kwiat swych ciał/ O te krzemienne głazy. Że pnąc się w sfery marnych złud,/ Nie pomną w swej podróży,/ Iż ten nadludzki, płonny trud Rozkwitom ciał nie służy. Wąż, Kuszenie, ZwątpienieI wraz świadomość w ślad tych mąk,/ Niby potworna żmija,/ Ten swój oślizły pręży krąg,/ W dusze się żądłem wpija. Wpija się w duszę olbrzym wąż,/ Ze swojej rad zdobyczy,/ Wyrywa wszystką siły miążmiąż --- miąższ; najistotniejsza treść./ I syczy, syczy, syczy... Syczy, że wieki ziemski lud/ Wyprawiał swe wybrance/ Do tych tajemnych życia wrót,/ Na te zawrotne krańce. I że już długich wieków wiek,/ Wspinając się daremnie,/ Upadał w przepaść słaby człek,/ W jej nieprzejrzane ciemnie. Że do padolnych tylko niw/ Przyrosły byt człowieka:/ Tu on kwitnący, tu on żyw,/ Aż --- końca się doczeka... I syczy, syczy potwór--gad/ Na tej przepastnej perci,/ Śmierć, VanitasŻe wszystko: człowiek, zwierz i kwiat/ Podlega jednej śmierci. Że śmierć nad wszystkim tron ma swój,/ Owity w groźne cienie,/ Że zmienia wszystko w rozkład, w gnój/ I w mrok i w zapomnienie. Tak syczy... syczy... na ten syk,/ Wijący się u zboczy,/ StrachTrwoga wyrzuca z siebie krzyk,/ Z ust białą pianę toczy Rozpacz, ŚmiechRozpacz, idąca, niby straż,/ W ślady błędnego grona,/ Wykrzywia z śmiechu bladą twarz,/ Wykręca swe ramiona... VI Cierpienie, Kondycja ludzka, Obraz świata, RozpaczRozpacz i trwoga i ów płaz ---/ Straszna świadomość końca ---/ Zmieniają w zamęt cichy czas/ Południowego słońca. Syk, krzyk, płacz, jęk i szału śmiech/ I westchnień szept głęboki/ GóraLeją się ciężką falą ech/ Na szczyty i na stoki. ŁzyZ każdego żlebu ciemnych gór,/ Z każdej przepaści mgławej/ Jęk się dobywa: wzdycha bór/ I płacze pas siklawy. Potok odbrzmiewa jęków tchom,/ Cały w łkających pianach;/ Szaleje głazów szary złom,/ Skacząc po zdartych ścianach. Z opocznych szczelinopoczne szczeliny --- szczeliny skalne (od: opoka, czyli skała)., z skrytych jam,/ Z wnętrza ponurej puszczy,/ Jak długie pasmo mgławych plam,/ Snuje się widmo tłuszczy. Snuje się, wzmaga, gęsty kłąb/ Wypełnia przestwór cały;/ Szczytów zszarpanych zniknął zrąb,/ Znikły urwiste skały. Świat na nie spłynął, wszystek świat/ Po tych przestworach sunie ---/ Za nim tysiące idą lat/ W rozwianym w krąg całunie. ŚmierćŚwiat tutaj spłynął... Łzy, Obraz świataŁzy do stóp/ Zlewają się zmroczone:/ Ten płacze ojca, a ten w grób/ Najdroższą niesie żonę. Temu już w piersi zbrakło tchnień:/ Na wieki żegna dziecię!/ Rośnie łez fala... straszny dzień!.../ O świecie! świecie! świecie! Twojej boleści gdzie jest kres?/ Gdzie raju ciche niwy?/ O świecie! świecie! ziemio łez,/ O świecie nieszczęśliwy!... Fala łez rośnie... W bezmiar mórz/ Ta fala łez wyrosła.../ Chwila --- a świat pochłonie już ---/ OkrętA gdzież jest łódź? gdzie wiosła? ŚmierćBez łodzi, wioseł, w smutku dal/ Posępny orszak płynie/ Po tym bezmiarze słonych fal,/ Po wzdętej łez głębinie. Trumny porywa gorzki wir,/ W bolesną pędzi sferę;/ Za nimi żywy płynie kirkir --- żałobna, czarna tkanina./ I jęczy ,,Miserere"miserere (łac.) --- zmiłuj się.. Płynie --- ach! dokąd? gdzież jest kres?/ Kiedyż się ból twój prześni?/ O świecie! świecie! ziemio łez!/ Kraju pogrzebnej pieśni! Płynie --- ach! dokąd? tam, gdzie łan/ Wielkiego cmentarzyska,/ Gdzie myśli ludzkiej kres jest dan,/ Gdzie fosfor prawdy błyska. Gdzie myśl, co biegła w słońca wyż,/ Ku niezgłębionej treści,/ Płacząc całuje drogi krzyż/ I słania się z boleści. Życie snemGdzie myśl, odziana w czarny len,/ W żałoby to okrycie,/ Przestaje pytać: wieczny sen,/ Czy też wieczyste życie? VII GóraCisza... sierpniowy jasny dzień/ Otula widma szczytów/ Wiewną powłoką ciepłych tchnień,/ Idących z nieb błękitów. Drzewo, LasNa stromych stokach lśnistychlśnistych --- lśniących. gór,/ Wsparty o głaźne ściany,/ Śni, marzy, drzemie cichy bór,/ W błękitne mgły odziany. Czasem się ozwie dusza drzew/ I z cicha coś poszepce,/ Gdy je pogładzi cichy wiew,/ Co skalne trawy depce. WodaPotok, w słonecznych złocie skier,/ Szemrze w kamiennym łożu;/ Falami cichy idzie szmer,/ Rozpływa się w przestworzu. Między szczątkami zdartych pni,/ Między szarymi ławy/ W cichej kotlinie szkliwość lśni:/ Milczące, ciche stawy. TajemnicaZnieruchomioną, dziwną kruczkrucz --- czerń./ Mają te wód źrenice:/ Snać kryje głębia stawnych ócz/ Niezgadłą tajemnicę!... Śmierć, OtchłańGłaz niewidzialna rzuca dłoń.../ I głaz szczytowy spada/ W przepaści cichą, mgławą toń,/ Gdzie śmierć spoczywa blada. CiałoPonad przepaścią, której głąb/ Pomroka mgieł schowała,/ Na skał wirchowych wszedłszy zrąb,/ Leżą śmiertelne ciała. DuchDo ciał powrócił ludzki duch ---/ Dziwną przebywszy drogę,/ Spojrzał w przepastnych mgławic puch/ I czuje trwogę --- trwogę...