Mickiewicz, Adam Popas w Upicie Sekuła, Aleksandra Trzeciak, Weronika Lech, Justyna Niedziałkowska, Marta Trzeciak, Weronika Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/popas-w-upicie http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=2223 Adam Mickiewicz, Poezje. T. 2, Wiersze z lat 1825-1855 (Pieśni - Sonety - Poezje patrjotyczne, religijne i filozoficzne - Wiersze okolicznościowe - Bajki). wyd. 2 poprawione, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków 1928 Domena publiczna - Adam Mickiewicz zm. 1855 1926 xml text text 2010-04-15 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/z18253212VSzkaradne--starozytne-nieboszczyka-cialo---Nogi-dl.jpg Zmumifikowane zwłoki posła i stolnika upickiego Władysława Sicińskiego, anonimowy, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6248 DCA FS 1DTP 3MN Adam Mickiewicz Popaspopas (daw.) --- postój w czasie podróży w celu nakarmienia koni i odpoczynku. w Upicie (Zdarzenie prawdziwe) UpitaUpita --- daw. miasteczko, dziś wieś na Litwie, w powiecie kowieńskim, niedaleko Poniewieża. Niegdyś znajdował się w Upicie drewniany zamek warowny wzniesiony dla obrony przed najazdami krzyżackimi, umocniony w XVI w., za Zygmunta Augusta, w wieku XIX zachowały się z niego jedynie ślady. Właścicielem Upity w XVII wieku był Władysław Siciński., niegdyś miasto, powiatu stolica,/ Dzisiaj miasteczko liche; jedna w nim kaplica/ I kilkanaście chatek żydowskiej siedziby./ Gdzie były ludne rynki, dziś tam rosną grzyby;/ Wzgórek, obronny wałem i zwodzonym mostem,/ Teraz broni się tylko pokrzywą i ostem./ Mury w gruzach, na miejscu zamkowego gmachu/ Sterczy nędzna karczemka bez okien i dachu. Tam, na popasie, z nudy rozważać począłem/ Miny i mowy ludzi siedzących za stołem./ Trzech było: pierwszy starzec z posrebrzanym włosem,/ Na łbie konfederatkakonfederatka --- czapka rogatywka z futrzanym otokiem; nazwa pochodzi od konfederacji barskiej (1768--1772) zawiązanej przez szlachtę polską w miejscowości Bar na Podolu przeciw królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu oraz ingerencji Rosji w sprawy Polski (konfederaci żądali zniesienia praw uchwalonych pod naciskiem Rosji, dających m. in. równouprawnienie innowiercom), traktowanej niekiedy jako pierwsze polskie powstanie narodowe. rzucona ukosem;/ Wąs augustowskiwąs augustowski --- wąs zgodny z modą z czasów saskich, dokładnie czasów panowania drugiego z zasiadających na tronie Polski królów z saskiej dynastii Wettynów, Augusta III, którego rządy przypadają na lata 1733--1763.; żupanżupan --- daw. ubiór męski noszony przez szlachtę; długa suknia z wąskimi rękawami, ze stójką, z przodu zapinany na haftki lub liczne drobne guziki., dzisiaj popielaty,/ Trudno odgadnąć, jaką miał barwę przed laty;/ U pasa karabelakarabela --- rodzaj szabli.. Obok siedział młody/ We fraku z samodziałusamodział --- proste sukno domowej roboty., krojem nowej mody,/ Fryzowałfryzować --- układać włosy. sobie czubek, kołnierzyk, a czasem/ Bawił się z pływającym u buta kutasemkutas (daw.) --- ozdoba z nici związanych w kształt pędzla./ Lub żartował z sąsiada, którego płaszcz długi/ I krzyż czerwony znakiem kościelnego sługi./ Czwarty był Żydek. Temu człowiek od pałaszapałasz --- rodzaj szabli./ Tak mówił: «Hej no! dobra nasza bez mariaszamariasz --- gra w karty, w której o wygranej decydowało skompletowanie par króla i królowej tego samego koloru; para taka tworzy małżeństwo, czyli mariaż (z fr. mariage), stąd nazwa gry.!/ Po co trupami w szabas arendarzówarendarz (daw.) --- dzierżawca; karczmarz, szynkarz. trwożyć?/ Słuchajcie, kumy, gotów z wami się założyć,/ Że jak tylko Siciński na cmentarz odjedzie,/ Dostaniem garniec miodu. Nieprawdaż, sąsiedzie?»/ Arendarz kiwnął brodą. Słuchałem ciekawy:/ Siciński? i w Upicie? Siciński? i w Upicie? --- Siciński, poseł upicki na sejmie (r. 1652), pierwszy dał przykład zerwania obrad, użyciem bezprawnym veto, przez co władzę królewską do reszty osłabił, a kraj gminowładztwem szlacheckim zawichrzył. Jest podanie, że gdy wracał do domu okryty przekleństwem ziomków, na samym progu zginął od pioruna. Kilka lat temu pokazywano w Upicie dawnego, ale dobrze zachowanego trupa, który pod imieniem Sicińskiego, włóczony od dziadów kościelnych jako osobliwość, był igraszką miasteczka. [Podobno do końca XIX w. pokazywano, złożone w upickim kościele, zmumifikowane zwłoki Sicińskiego. Red. WL]. imię strasznej sławy!/ «O jakim trupie, rzekłem, toczycie rozmowy/ I o jakim Sicińskim?» Na to kontuszowy:/ «Szlachcic, Pycha, Ambicja, ZdradaO Sicińskim? Z początku całą rzecz wywiodę./ Na miejscu, gdzie żydowską widzimy gospodę,/ Był zamek nieboszczyka; przy tym imionimiona --- tu: mienie; majątki ziemskie. wiele,/ Koneksyjekoneksje --- związki, powiązania rodowe. potężne, mnogie klienteleklientela (z łac.) --- stosunki zależności między niezamożną szlachtą (klientami) a bogatymi i ustosunkowanymi rodami magnackimi; w takim nieformalnym układzie klient otrzymywał ze strony silniejszego partnera (tzw. patrona) opiekę, za co był zobowiązany ze swej strony do różnych świadczeń, m. in. do udzielenia poparcia na sejmie.,/ A stąd ćmaćma --- tu: duża liczba, tłum. poplecznikówpoplecznik --- zwolennik, udzielający poparcia. i kresekkreska --- tu przen.: głos na sejmie. bez liku:/ Siciński był dyktator na każdym sejmiku!/ Starszych i zasłużeńszych patricios zhasałpatricios (łac.) --- patrycjusze; w staroż. Rzymie uprzywilejowana, najwyższa warstwa społeczna, sprawująca władzę i mająca największe przywileje; patricios zhasał: prześcignął, pokonał starszą i najbardziej zasłużoną szlachtę.:/ Ale nie dosyć na tym: na wyższe się kasałkasać się --- ubiegać się, dążyć do czegoś, pokusić się o coś../ Poczęła też kłuć w oczy zbyt rogata duma;/ Przyszedł sejmik poselski: nauczono kuma;kum --- sąsiad, kolega./ Bo gdy pewny wyboru posłem się ogłasza,/ Kiedy dziękuje szlachcie, na obiady sprasza/ I gdy się na Mazowszena Mazowsze --- chodzi tu dokładnie o podróż do Warszawy na sejm. wybiera do drogi:/ Liczą turnumturnus a. per turnum (łac.) --- kolej, ustalona kolejność wykonywania jakiejś czynności, np. głosowania., Siciński padł na cztery nogi!/ Agitatus furiis et impotens iraeagitatus furiis et impotens irae (łac.) --- gnany przez furie i nieopanowany w gniewie (dotyczący Orestesa cytat z Eneidy Wergiliusza); furie: w mit. rzym. boginie zemsty, odpowiadające w mit. gr. eryniom.,/ Umyślił zgubić szlachtę: o scelus! o dirae!o scelus! o dirae! (łac.) --- o zbrodnio! o wróżbo!/ Daje obiad. Zwiedziona zbiera się drużyna;/ Gnie się stół pod misami, cieką strugi wina,/ Łyka plebsplebs --- tu: uboga szlachta.; wtem blekotemblekot pospolity (łac. Aethusa cynapium) --- roślina powszechnie występująca w Europie i Azji, zawierająca alkaloidy oddziałujące na układ nerwowy: skopolaminę, hioscyjaminę, atropinę oraz silnie trującą, powodującą śmierć przez uduszenie koniinę; ludowe nazwy: lulek czarny, szalej. zaprawione męty/ Durzą głowę: z wesela niechęci i wstręty./ Dalej kłótnia, hałasy, istna wieża Babel./ Od zębów szło do kijów, od kijów do szabel,/ Nie patrząc oka, boku, mordując jak wściekli,/ Tros Rutulusve fuatTros Rutulusve fuat (łac.) --- bez różnicy, czy był to swój czy obcy (cytat z Eneidy Wergiliusza)., wszyscy się wysiekli./ Lecz truciźniktruciźnik --- dziś popr.: truciciel. niedługo wygraną się chwalił,/ Bo go piorun z rodzeństwemrodzeństwo --- tu: rodzeni krewni; zwłaszcza dzieci. i mieszkaniem spalił.Bo go piorun z rodzeństwem i mieszkaniem spalił --- wg legendy Władysław Siciński zginął od uderzenia pioruna./ Jak ów AjaksAjaks a. Ajas (mit. gr.) --- uczestnik wojny trojańskiej; uprowadził królewnę trojańską Kasandrę ze świątyni Ateny, czym ściągnął na siebie gniew bogini, która raziła piorunem jego okręt. Uczepiwszy się skały morskiej Ajaks zaczął urągać Atenie; wówczas Posejdon rozbił skałę trójzębem i Ajaks utonął. scopulo infixus acuto,/ Expirans flammasAjax scopulo infixus acuto, expirans flammas (łac.) --- Ajaks wbity na skałę ostrą, ziejący ogniem (cytat z Eneidy Wergiliusza).: straszna, lecz słuszna pokuto!» ---/ «Amen!» --- rzekł dziad kościelny. Ekonom we fraku/ Porównywał tę powieść do zboża w przetakuprzetak --- rodzaj sita z dużymi otworami./ I chcąc z bajecznej plewy prawdę wywiać nagą,/ Harfowałharfować --- przesiewać zboże przez rodzaj sita (harfę) w celu oddzielenia ziarna od plew. żarcikami, zakończył uwagą:/ Że Pan Marszałek, z którym on do stołu siada/ I u którego książek niezmierna gromada,/ Ilekroć o Sicińskim wspomni, zawżdy mówi:/ On zgubił nas, on ręce zawiązał królowi. Z tych słów Marszałka głowa ekonomska wniosła,/ Że nie szło tam o sejmik ani wybór posła,/ Że musiała być wojna --- przeciw komu? kiedy?/ Trudno zgadnąć, zapewne z Turki albo Szwedy;/ Pewno Siciński króla do Upity zwabił,/ Oddał w ręce najezdzcomnajezdzcom --- dziś: najeźdźcom. i ojczyznę zabił. Chciał dalej rzecz prowadzić, leczKsiądz, Kara, Religia, Obyczaje, Przekleństwo sługa kościoła/ Zezem nań spozierając: «Niedobrze, zawoła,/ Jeśli księdza plebana chcą uczyć dzwonniki,/ Jeżeli przed siwymi biorą głos młodziki./ Ja wam opowiem jako najlepiej świadomy:/ Nie sejmik ani wojna ściąga niebios gromy,/ Lecz bezbożność. Siciński, wyrzekłszy się wiary,/ Zabrał, jak mówią, grunta, należne do fary,/ Nie chciał płacić dziesięcin dziesięcina --- daw. podatek płacony na rzecz kościoła; jedna dziesiąta zbiorów lub dochodów., nie bywał w kościele,/ Pędził chłopów do pracy w święta i niedziele;/ Chociaż mu nieraz biskup listami zagrażał,/ Choć go wyklął z ambony --- Siciński nie zważał./ W święto Bożego Ciała, pod samo południe,/ Gdy msza była w kaplicy, kazał kopać studnię./ Dokopał się swej zguby i powszechnej szkody:/ Bo z owej studni tyle wybuchnęło wody,/ Że pola, kędy niegdyś bujały pszenice,/ Zarosły w paproć, łąki poszły w trzęsawicetrzęsawica --- trzęsawisko, bagno../ Sicińskiego, jak słusznie Pan Sędzia namieniłnamienił --- dziś: nadmienił; wspomniał.,/ Piorun zabił, dom spalił, potomstwo wyplenił./ RobakTrup, klątwą uderzony, dotąd cały stoi:/ Ziemia go przyjąć nie chce, robactwo się boi;/ Nie znalazłszy na ziemi święconej spoczynku,/ Strasząc ludzi, rzec można, wala się po rynku,/ Bo go nieraz dziad jaki, uniósłszy z cmentarza,/ Wlecze w szabas do karczmy straszyć arendarza»./ Trup, Ciało, Piekło, ZbrodniarzSkończył i drzwi stodoły odemknął. Tam stało/ Szkaradne, starożytne nieboszczyka ciało./ Nogi długie i czarne sterczą mu jak szczudła,/ Ręce na krzyż złamane, twarz głęboko wchudła./ Oblicze wywędzone brud śmiertelny szpeci;/ Usta wypsute, przez nie ząb gdzieniegdzie świeci,/ Zresztą nietknięta ciała zdrowego budowa,/ Postać ludzką, od żywej niezbyt różną, chowa./ Twarz nawet właściwego nie traci wyrazu;/ A jako na powierzchni starego obrazu,/ Jeżeli mogły rysy pierwiastkowe zostać,/ W tych resztach jeszcze dawna przebija się postać:/ Tak owa twarz, choć ogniem żywotnym nie płonie,/ Lecz kto ją znał za życia, poznałby po zgonie./ Za pierwszym rzutem oka coś takiego widać,/ Czego żadnymi słowy niepodobna wydać./ Dzikość, szpecąca żywych oblicze zbrodniarzy,/ Zda się dotąd zamarła grozić z jego twarzy;/ Dotąd zdradziecka radość w ustach się uśmiécha,/ Gniew rozbójniczy w czole, nade brwiami pycha./ Barki na dół pochylił, głową na pierś zwisnął,/ Zda się, że ciężar hańby do ziemi go cisnął/ Albo że ręka gwałtu z piekieł go wywlekła,/ I znowu rad by gwałtem powracać do piekła. Jeżeli jama, w której łotrowie mieszkali,/ Chociaż ją ludzie skruszą lub piorun rozwali,/ Dzikością swych położeń i krwawym ogromem/ W gruzach daje odgadnąć, czyim była domem;/ Gdy węża po zrzuconej rozpoznasz skorupie:/ Poznałbym Sicińskiego żywot po tym trupie. Zbrodnia«O towarzysze! rzekłem, po coście niezgodni?/ On był nie jednej winien, ale wszystkich zbrodni;/ Jego trucizną naród zdurzonyzdurzony --- dziś: odurzony. oszalał,/ On królom ręce związał, kraj klęskami zalał!» Historia, SłowoA pomyślałem w duszy: Cóż są gminne dzieje?/ Popiół, w którym zaledwie iskra prawdy tleje;/ Hieroglif, mchem zarosłe zdobiący kamienie;/ Napis, którym spowite usnęło znaczenie;/ Odgłos sławy, wiejący przez lat oceany,/ Odbity o wypadki, o kłamstwa złamany,/ Godzien śmiechu uczonych; lecz nim się zaśmieje,/ Niechaj powie uczony, czym są wszystkie dzieje? Odessa, roku 1825.