Mickiewicz, Adam Tukaj albo próby przyjaźni Sekuła, Aleksandra Trzeciak, Weronika Lech, Justyna Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Epika Ballada Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mickiewicz-tukaj/ http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=2476 Adam Mickiewicz, Poezje, T. 1, Wiersze młodzieńcze; Ballady; Grażyna, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków [1919] Domena publiczna - Adam Mickiewicz zm. 1855 1926 xml text text 2010-04-15 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Caspar_David_Friedrich_066.jpg Kügelgens Grab, Caspar David Friedrich, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6255 Mickiewicz Adam Ballady i romanse Tukaj albo próby przyjaźni Ballada (we czterech częściachwe czterech częściach --- W pierwszym tomie Poezji Mickiewicza z 1822 r. zostały opublikowane dwie pieśni Tukaja z takim dopiskiem autorskim; swojego zamierzenia Mickiewicz nigdy jednak nie zrealizował. Pozostałe dwie części dopisał kilka lat później Antoni Edward Odyniec.) I Śmierć, Vanitas«Ja umieram. --- Ja nie płaczę,/ I wy chciejcie ulżyć sobie;/ Prędzej, później legniem w grobie./ Nie wrócą na świat rozpacze./ Byłem panem mnogich włości,/ Sławny potęgą i zbiorem;/ Zamki me stały otworem/ Dla przyjaciół i dla gości./ O potęgo! o człowieku!/ Wielkie zamki, wielkie imieimie (daw.) --- tu: mienie, majątek.,/ Wielkie nic! Wielkość, czczy dymie!/ Ja umieram w kwiecie wieku!/ Gdy za mądrości widziadłem/ Goniąc, zbiegam kraje cudze,/ Gdy wzrok nad księgami trudzę,/ Skarbnice nauk posiadłem:/ O nauki! o człowieku!/ Wielka mądrość, wielkie imie,/ Wielkie nic! rozum, czczy dymie!/ Ja umieram w kwiecie wieku!/ Strzegłem ustaw świętej wiary/ W duchu i serca prostocie;/ Hojnie nagradzałem cnocie,/ Kościołom niosłem ofiary./ O pobożności! człowieku!/ Święta wiaro, święte imie,/ Święte nic! cnoto, czczy dymie!/ Ja umieram w kwiecie wieku!/ Twórco, jakże igrasz srodze!/ Kiedy mi dasz wiek niedługi,/ Cóż, że mi dasz wierne sługi?/ Czymże za wierność nagrodzę?/ Dasz kochankę kochankowi,/ Śmierć truje ślubów słodycze./ I tylu przyjaciół liczę!/ Bądźcie zdrowi, bądźcie zdrowi!» Tak na domowników ręku/ Tukaj, pośród skarg i jęku,/ Pożegnawszy świat na wieki,/ Gasnące zamknął powieki. Wtem grom łamie szczyty dachu,/ Zadrżały zamkowe ściany,/ Jakowyś starzec nieznany/ Wlatuje na środek gmachu./ Siwy włos okrył mu skronie,/ Twarz marszczkami rozorana,/ Broda długa za kolana,/ Na kosturzekostur --- kij, laska używany przez wędrowców do podpierania się. wsparte dłonie./ «Tukaju!» Porwał z pościeli/ I wraz za sobą iść każe;/ Już wierzchnewierzchne --- górne, znajdujące się na piętrze. sale minęli,/ Minęli wały i straże./ Idą --- ciemno, deszczyk kropi;/ A srebrzysta twarz miesiąca,srebrzysta twarz miesiąca --- księżyc./ To grubawe mgły roztrąca,/ To się znowu we mgle topi./ Idą ponad trzęskietrzęski (daw.) --- grząski. kępy,/ Mijają bagna, głębinie,/ Hnilicy ciemnej ostępy,/ KołdyczewaKołdyczew --- nazwisko jeziora. [Wszystkie nazwy miejscowości: Hnilica, Kołdyczew, Żarnowa Góra pochodzą z okolic rodzinnego Zaosia Mickiewicza; przyp. red.].nurty siniesinie --- sine../ Gdzie puszcza zarosła wkoło,/ Spodem czarna, z wierzchu płowa,/ Żwirami nasuteżwirami nasute --- zasypane żwirem. czoło/ wynosi góra Żarnowa,/ Tam szli. NieśmiertelnośćStarzec kląkł na grobie,/ Rozwarł usta, okiem błysnął,/ Podniósł w górę ręce obie,/ Trzykroć krzyknął, trzykroć świsnął./ «Tukaju, patrz, oto ścieżka!/ Za ścieżką chatka na bagnie,/ W chatce mędrzec PolelPolel --- imię rzekomej postaci (bóstwa) z mitologii słowiańskiej; Lel i Polel mieli być synami Łady, boga wojny (w wersji męskiej) a. miłości i płodności (w wersji męskiej). mieszka:/ Mędrzec mędrca wspomóc pragnie./ Znana twa nauka, cnota;/ Znam, że Bóg, węzły lubemi/ Przywiązawszy cię do ziemi,/ Długiego nie da żywota./ Ale rzucaj przestrach płony,/ Mych sposobów uznaj dzielnośćdzielność --- tu: siłę, skuteczność.;/ Żyj dla sług, przyjaciół, żony,/ Lata, wieki, nieśmiertelność./ Ja pierwszy ziemskiemu oku/ Śmiem do niej pokazać drogę;/ Lecz podług ustaw wyroku/ Dwom tylko pokazać mogę./ Wybierz drugiego człowieka,/ Człowieka doznanej wiarydoznanej wiary --- zaufanego; o sprawdzonej, doświadczonej wierności.,/ Któremu byś w każdej probie/ Tak zaufał, jak sam sobie;/ Trafisz --- nieśmiertelność czeka!/ Chybisz --- śmierć i wieczne kary!»/ --- «Starcze! twe zjawienie wieszcze/ Ciemna zasłona powleka,/ Powiedz...» --- Kondycja ludzka, Przyjaźń«Powiadam ci jeszcze,/ Wybierz drugiego człowieka./ Radź się twej głowy i serca,/ Idzie o ciało i duszę!/ Wierny albo przeniewierca,/ Nieśmiertelność lub katusze!.../ Czy mógłbyś zwierzyć sięzwierzyć się --- zawierzyć się; powierzyć komuś swój los. słudze?» Tukaj nic nie odpowiada,/ Bo któż zgadnie myśli cudze?/ Bo zbyt częsta w sługach zdrada./ «Może kochance lub żonie?»/ --- «Tak...» wtem uciął, patrzy smutnie;/ «Tak» rzecze i znowu utnie./ Myśli, sam się z sobą biedzi,/ «Tak jest, kochance... tak, żonie!»/ I wierzy, i strach nań pada,/ I wątpi, i wstydem płonie;/ Myśli, sam się z sobą biedzi,/ Umyślił, już w odpowiedzi,/ Już... i nic nie odpowiada./ --- «Umrzyj więc! ty śmiałeś żądać?/ Daj pokój żądaniom dzikim!/ Ty nie masz ufności w nikim./ Wartoż dłużej świat oglądać?»/ On myśli... --- «Nikogoż z wiela?/ Sługi, żony, przyjaciela?»/ --- On myśli... Tu w mgnieniu oka/ Czerni się niebios sklepienie,/ Słychać grzmienie, ziemi drżenie,/ Kipią bagna, lasy gorą,/ Niknie w płomieniach opoka,/ I doliny, i jezioro./ Śród gromów, świstu i szczęku,/ Czy to zły duch, czy moc Boża,/ Tukaj znalazł się śród łoża,/ Na swych domowników ręku./ Głos tylko zagrzmiał z daleka:/ «Nie masz drugiego człowieka,/ Któremu byś w każdej probie/ Tak zaufał, jak sam sobie». II «Ja mam, ja mam przyjaciela!»/ Konający Tukaj woła./ Wraz uchodzi bladość z czoła,/ Iskrą zdrowia oko strzela;/ Tukaj wydarty mogile,/ Wstaje, dziwią się doktory;/ Wstaje, chodzi o swej sile,/ Jakby nigdy nie był chory.List, Diabeł, Nieśmiertelność, Ciało/ A wtem, na poduszce z boku,/ Ujrzy z wolej skóry karty,/ Gdzie tajemnice wyroku/ Przeklęte spisały czarty./ Tukaj z ciekawością chwyta,/ Siada, podparł się, i czyta: «Kiedy miesiąc na młodziku miesiąc na młodziku --- księżyc po nowiu.,/ Idź za górę do gaiku,/ Znajdziesz kamień, spod kamienia/ Białego urwij korzenia,/ Kiedy będziesz bliski śmierci,/ Każ ciało posiec na ćwierci,/ W wodzie zgotować korzonki,/ Pocięte namaścić członki:/ Znowu się duch z ciałem zrośnie,/ W młodocianej wstaniesz wiośnie,/ I możesz, skutkiem tych leków,/ Umierać, wstawać, wiek wieków». Dalej tam były przestrogi:/ Jak siekać głowę, jak nogi,/ W jakiej wodzie smażyć trunek,/ Po jakiej brać zioła szczypcie;/ Ale na końcu w post-skrypciepost scriptum (łac.) --- dopisek. ,/ Taki dodano warunek: «Jeśli użyty ktoś drugi/ Do namaszczalnej posługi,/ Zwiedzion przez nasze fortelefortel --- podstęp.,/ Innemu pokaże ziele/ Lub w oznaczonej godzinie/ Twego ciała nie namaści:/ Wtenczas skutek zioła zginie,/ Wtenczas piekło czeka waści./ Jeśli na to się ośmielisz,/ Dla znaku, że zaszła zgoda,/ Nasz poseł Mefistofelisz/ Do wymiany traktat poda./ Ostrzegliśmy o fortelach,/ Strzeż się; potem próżny kwereskweres (daw.) --- zamieszanie, zamęt../ Dan w ErebieEreb (mit. gr.) --- najciemniejsza część Hadesu, także: bóstwo i uosobienie ciemności świata podziemnego; tu: piekło, w szabas rano;/ Własną ręką podpisano:/ Tak ma stać się: Lucyferes,/ A za zgodność: HadramelachWłasną ręką podpisano (...) A za zgodność: Hadramelach --- przedrzeźnianie formy ukazów carskich.». Tukaj trochę się zagniewał,/ Warunku się nie spodziewał./ Brodę na ręku podpiera,/ Potarł czoło, skrzywił nosa,/ Na kontrakt spojrzał z ukosa:/ Tabaczki dwa razy zażył,/ To na ziemię spuszcza oczy,/ To po stolowaniustolowanie (białorus.) --- stoĺ (zapis fonetyczny): pułap. toczy./ Wziął pargamin,pargamin --- pergamin. w ręku zważył;/ Znowu nań zezem poziera,/ Znowu czytał i odczytał,/ Znowu zważył, znowu zmierzył,/ Kułakiemkułak --- mocno zaciśnięta dłoń; pięść. o stół uderzył,/ Westchnął, mruczał, zębem zgrzytał,/ Ręce nad czoło zakłada,/ Skoczył raptem i w zapędzie/ Machnął ręką: «Niech tak będzie!»/ Znowu umilkł, znowu siada,/ Znowu myśli, znowu wstaje,/ Znowu chodzi, znowu siada./ Niech go za to nikt nie łaje,/ Bo z diabłami rzecz nie lada. Myśli: albo wieczne życie,/ Albo wiecznie diabłu dusza./ Nic nie mówi, myśli skrycie,/ Tylko trochę wargą rusza. Nadszedł już czas odpowiedzi./ Tukaj oddala się z tłumu/ I do pracowni rozumu/ Zamknąwszy się, jeden siedzi./ I tam swój traktat raz jeszcze,/ Nim stempel przyjęcia zyska,/ W surowej uwagi kleszcze/ Bierze i porządnie ściska./ Tam myśl rozmaita ścieka/ W jedne podobieństwa tygletygiel --- ogniotrwałe naczynie.;/ Tam jednę myśl niedościgle/ Różnicy nożykiem sieka;/ Sieka, topi na kształt wosku,/ Aż wycisnął ekstrakt wniosku./ Obejrzawszy wniosek ściśle,/ Tak rzekł po długim namyśle:/ «Jakieżkolwiek to fortele,/ O których słyszałem z góry,/ Czy ich niewiele, czy wiele,/ Trojakiej będą natury./ Zdrada, CnotaChcąc kogo przywieść do zdrady,/ Trzeba siły albo rady;/ Albo podarunkiem skusić,/ Albo strwożyć, albo zmusić./ Toż samo krótszymi słowy,/ Będzie sylogizmsylogizm --- schemat wnioskowania pośredniego złożonego z dwóch przesłanek i wynikającego z nich wniosku. takowy:/ Trojaka do zguby droga,/ Ciekawość, łakomstwo, trwoga./ Więc kto w tym trojakim względzie/ Twardej nie ulegnie probie,/ Takiemu już można będzie/ Ufać jak samemu sobie». Tukaj, kontentkontent (daw.) --- zadowolony. z wynalazku,/ Szuka atramentu, piasku,/ Idzie kreślić pismo grzechu,/ Ale idzie bez pośpiechu./ Już ciemno, pisać niewcześnieniewczesny --- dziejący się w niewłaściwym czasie.,/ W atramencie jakieś pleśnie;/ Dwie świece musiał zapalać/ I dwa kałamarze nalać./ Coś mu zabolało w łokciu;/ Wziął pióro --- na piórze włosek/ I bardzo spisany nosek;/ Otrząsł, przyciął na paznokciu./ Po długim względzie, rozględzie,po długim względzie, rozględzie --- po długim namyśle./ Wreszcie pisze: NIECH TAK BĘDZIE./ Chciał dołożyć i nazwisko:/ Lecz nim pierwsze T napisał,/ Myślał pół godziny blisko,/ Głową i piórem kołysał,/ I nic więcej nie napisał;/ Tylko do pierwszej litery,/ Dodał małe kropki.... cztery. Gdy już napisano widzi,/ Jeszcze patrzy, jeszcze bada;/ Niechaj z tego nikt nie szydzi,/ Bo z diabłami rzecz nie lada./ Słowo, DiabełLecz jakże się musiał zdumieć,/ Gdy głoska «B» w słowie BĘDZIE,/ Zaczęła brzęczeć i szumieć,/ I wzdymać wszystkie krawędzie./ Kręci się, beczy, podrasta/ Jak na drożdżach kawał ciasta;/ Dolna litery połowa/ Wykurcza się w brzuch i żebra,/ U zwierzchniej wypukła głowa,/ Na kształt ogromnego cebra./ Szyjka jak u osy wąska,/ Nosiknosik --- nosek. orła, bródka kozła,/ A z jednej go strony końska,/ Z drugiej kurza łapka wiozła;/ Pogląda okiem wołowem,/ Skrzydła na kształt młyńskich wioseł.../ Był to diabeł jednym słowem,/ Był to Miefistofel poseł. Jeszcze Tukaj nie mógł wiedzieć,/ Czy żegnać, czy prosić siedzieć,/ Kiedy przyskoczył zuchwalec,/ Porwał za maleńki palec,/ Zasadził nożyk pod skórką,/ I umoczył we krwi piórko;/ Piórko wścibił, ścisnął w ręku,/ Ręką wodzi pomaleńku,/ Gdy już U, K, A, J minął,/ Zrobiło się całkiem TUKAJ./ Djabeł świsnął, czmychnął, zginął.../ Terazże z nim ładu szukaj!