Mickiewicz, Adam Do Joachima Lelewela Sekuła, Aleksandra Kowalska, Dorota Sztompska and Ola co. Ołtusek, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z książki udostępnionej przez Aleksandrę Sekułę. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mickiewicz-do-joachima-lelewela Poezye Adama Mickiewicza wydane w setną rocznicę urodzin wieszcza 1798-1898, Tom II, Nakładem Wydawnictwa Dzieł Ludowych Karola Miarki, Mikołów [b.d.] Domena publiczna - Adam Mickiewicz zm. 1855 1926 xml text text 2014-03-19 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/DSC_0070.jpg Do Joachima Lelewela, Aleksandra Sekuła, CC BY-SA 4.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2878 DCA 1DTP 3MN Adam Mickiewicz Dokonano uwspółcześnień w zakresie: pisowni łącznej / rozdzielnej (coby > co by; nietylko > nie tylko; z nad > znad); pisowni nazw obcych (Xerxes > Kserkses); pisowni spółgłosek dźwięcznych / bezdźwięcznych (zkąd > skąd; z pod > spod; ślizka > śliska). Do Joachima Lelewela Bellorum causas, et vitia, et modos/ Ludumquae Fortunae, gravesque/ Principum amicitias, et arma... Periculosae plenum opus aleae/ Tractas, et incedis per ignes/ Suppositos cineri doloso.(Horacy, Pieśni II, 1) O długo modłom naszym będący na celu, / Znowuż do nas koronny znijdzieszznijść (daw.) --- zejść. Lelewelu! / I znowu cię obstąpią pobratymcze tłumy, / Abyś naprawiał serca, objaśniał rozumy. / Nie ten, co wielkość całą gruntuje w dowcipiedowcip (tu daw.) --- inteligencja, bystrość umysłu., / Rad tylko, że swe imię szeroko rozsypie, / I że barki księgarzom swemi pismyswemi pismy --- daw. forma N. lm; dziś popr.: swymi pismami. zgarbi: / Nie taki ziomków serca na wieczność zaskarbi; / Ale kto i wyższością sławy innych zaćmi, / I sercem spółrodakaspółrodak --- dziś: rodak. żyje między braćmi. / Lelewelu, w oboim jak ci zrównać blaskuw oboim (...) blasku (daw.) --- w obu rodzajach blasku.? / Szczęśliwyś i w przyjaciół, i w prawd wynalazku. / Oto nad wiek młodziana przerosłeś niewiele: / Tobie, mędrszemu, siwe zajrzązajrzeć a. zaźrzeć (daw.) --- zazdrościć. MatuzeleMatuzel, dziś raczej Matuzalem --- postać biblijna wspomniana w Ks. Rodzaju (5, 21--27), dziad Noego, miał żyć ponad 900 lat; tu: przysłowiowy sędziwy starzec.. / Imię twoje wybiegło za Chrobrego szranki, / Między teutońskieteutoński --- niemiecki. sędzie i bystrzejsze Frankiteutońskie sędzie i bystrzejsze Franki --- dziś popr. B. lm: teutońskich sędziów i bystrzejszych Franków; Frankowie --- tu: Francuzi.: / A jak mocno w litewskiemlitewskiem --- daw. (XIX w.) forma N. i Msc. lp r.n.; dziś popr.: litewskim. uwielbianyś gronie, / Publicznie usta nasze wyznają i dłonie. Już długo z sal uczonych wracało na sucho, / Łakome, a przez ciebie znarowione ucho: / Zacznij słynąć cudami dla uczniów natłoku, / Coś je tylekroć sprawił w onegdajszymonegdajszy (daw.) --- poprzedni, zeszły (rok). roku, / Gdy twojemtwojem --- daw. forma Msc. lp r.n.; dziś popr.: twoim. czarodziejskich użyciem sposobów/ Greckie i Rzymian cienie ruszałeś spod grobów. / Wstają z martwych, przechodzą na prawdy zwierciadła, / Od czoła ich Plutona przyłbica odpadła/ I żelazne na piersiach łamią się pokrycia, / W których myśli i chęci taili za życia. / Oto mędrzec Fedonamędrzec Fedona --- Sokrates (ok. 470--399 p.n.e.) gr. filozof, w dialogu Fedon, autorstwa jego ucznia, Platona, opisane są ostatnie momenty życia mędrca., to Persów zabiercaPersów zabierca --- Aleksander Macedoński, który w latach 334--330 p.n.e. podbił Imperium Perskie (obejmujące wówczas m.in. Anatolię, Fenicję i Egipt).: / Patrzym w bezdenność myśli, w labirynt ich serca. / Tam iskra światła, ówdzie nasiona potęgi; / Gdy je zdarzeń pomyślnych wzmaga oddech tęgi, / Iskra łunę roznieca, z nasionek wylęga/ Olbrzym, dosięgający brzegów ziemiokręgaziemiokrąg --- horyzont a. krańce Ziemi.. / Tak dzielne geniusze panują nad światem: / Teraźniejszość upada przed ich majestatem; / Stworzenia, które kiedyś wyda przyszłość mętna, / Niosą kolor ich blasku lub ich razów piętna. / Ale równa jest wielkość, czy to światu władać, / Czy skutki wielkiej władzy nad światem wybadać. NaturaNieraz miasto w podziemną rozpadlinę gruchnie, / Słońce kiremkir --- czarna materia będąca znakiem żałoby. zachodziSłońce kirem zachodzi --- zaćmienie Słońca., woda płomień buchnie: / Nadarzeń się takowych mnogie żyją świadkimnogie (...) świadki (daw.) --- dziś popr. forma M. lm: mnodzy (tj. liczni) świadkowie., / Przecież ich źródła dociec umie arcyrzadki. / A na podobnej liczbie jeszcze gorzej zbywazbywać na czym --- tu: brakować., / Co by różnego wątek spajając ogniwa, / Potrafili wybadać, za rozsądku wodzą, / Jak się z przyczyny spólnej różne skutki rodzą; / Jak podziemny wypadek morzem zakołata / I niebieskiego sprawi zaburzenie świata. Z mniejszości postępujmy ustawnieustawnie (daw.) --- stale, nieustannie, ustawicznie. do góry: / Z martwej przejdźmy w krainę żyjącej natury, / Kędykędy (daw.) --- gdzie. ludzkość jest światem, żywiołami duchy. / Jak śledzić przyczyn, związać następównastęp --- tu: następstwo. łańcuchy? / Tu zaćmi nieskończona różność widowiska, / Tu po obcych świadectwach droga myśli śliska, / Prawda, WiedzaA bóstwo Prawdy, skąpiąc nagiego promienia, / Pełni swojej nie raczy ukazać spod cienia, / Oko, Obraz świataBo jej trudno dostrzeże, choć kto oczy wlepi; / Od dzieciństwa jesteśmy długo na nią ślepi. / Skoro zaczniem przezieraćprzezierać --- przeglądać; patrzeć na wskroś (na wylot)., że nie dosyć bystrze, / Podejmują się obcy nam usłużyć mistrzemistrze --- daw. forma M. lm; dziś popr.: mistrzowie.; / I szkła swojej roboty wsadzają na oko, / Przez które widać szerzej i więcej głęboko. / Ale jaką im barwę dał mistrz wynalazku, / W takim wszystkie przedmioty okazują blasku. / Stąd cudze malowidła, własne wzroku skazy, / Omyłką na zewnętrzne przenosim obrazy. / Człowieku, sługo wieczny! bo nie tylko zmysły, / Ale i sądy twoje od drugich zawisły, / Pierś dziecinną ojcowskie napełniają czucia; / Gdyś młody, uciskają zwyczajów okuciaokucia --- tu: kajdany, łańcuchy.. / Nieraz myślisz, że zdanie urodziłeś z siebie: / A ono jest wyssane w macierzystym chlebie; / Albo niemniem --- daw. forma N. lp r.n.; dziś popr.: nim. nauczyciel poił ucho twoje, / Zawżdyzawżdy (daw.) --- zawsze. część własnej duszy mieszając w napoje. / A tak, gdzie się obrócisz, z każdej wydaszwydać --- tu: pokazać, ujawnić. stopystopa --- tu: krok; przen.: postępek., / Żeś znad Niemna, żeś Polak, mieszkaniec Europy. Prawda, Wiedza, Historia, PracaA słońce Prawdy wschodu nie zna i zachodu; / Równie chętne każdego plemionom narodu / I dzień lubiące każdej rozszerzać ojczyźnie, / Wszystkie ziemie i ludy poczyta za bliźnie. / Skąd kto się w przenajświętszych licach jej zaciekazaciekać się (daw.) --- zagłębiać się, prowadzić dociekania., / Musi sobie zostawić czystą treść człowieka, / Zedrzeć wszystko, co obcej winien jest przysłudze, / Własnościwłasność --- tu: właściwość, cecha. okoliczne i posagiposag --- tu: dziedzictwo; naleciałość. cudze. Ku takim pracom niebo dziejopisa woła. / Odważają się liczni: ale któż wydoła? / Tylko sam, komu rzadkim nadało się cudem, / Złączyć natchnienie boskie z ziemianina trudem, / Nad burzę namiętności, interesu sieci, / Z pomroków ducha czasu nad gwiazdy wyleci; / Uważa skąd dla ludów przyszła ryknie burza / Albo się pod otchłanie przeszłości zanurza, / Grzebiąc zapadłe wieków odległych ciemnoty, / Wykopuje z nich prawdy kruszec szczerozłoty. / Lelewelu! rzetelną każdy chlubę wyzna, / Że ciebie takim polska wydała ojczyzna. / Na świętym dziejopisa jaśniejąc urzędzie, / Wskazujesz nam co było, co jest i co będzie. Pierwszy towarzyskiegotowarzyski (...) stan (daw.) --- tu: społeczeństwo. widzim obraz stanu, / Od łożyska Eufratu po wieże Libanu. / Na równiach niedzielonych żadnemiżadnemi przegrody --- daw. forma N. lm; dziś popr.: żadnymi przegrodami. przegrody, / Tam naprzód w wielkie ciało zrosły się narody; / Zaraz na karku onychonych --- tamtych. ciemięzcy usiedli, / Miasta wałem, a ludy łańcuchem obwiedli. Ówdzie, między wysepki i morskie rękawy, / Drobny Greczyn urządzał pospolite sprawy, / Ruchem do mirmidońskich podobny zwierzątekdo mirmidońskich podobny zwierzątek (...) --- Mirmidonowie, według mitologii, powstali z mrówek; [Myrmidonowie: staroż. naród pierwotnie zamieszkujący Eginę, wspomniany w Iliadzie Homera, gdzie Myrmidonowie są charakteryzowani jako nieokrzesani, bezwzględni i karni żołnierze towarzyszący Achillesowi pod Troją; ich nazwa z gr. oznacza ,,mrówki"; mit o pochodzeniu Myrmidonów od mrówek zapisany jest w Przemianach Owidiusza; red. WL]., / Od których słusznie mniemał wyciągać początek./ W cudzych osiada miastach, lecz je sam bogaci, / Przychodnim bogom swojskie nadaje postaci; / Dla nieznanych cór nieba, pierwszy w jego rodzie/ Wystawiono Piękności kościół i Swobodzie. / Tych natchnieniem HeleninHelenin --- staroż. Grek, wywodzący się z Helenów. gdy piersi zagrzewał, / Walczył, rozprawiał, kochał, nauczał i śpiewał. Lecz już medańska szabla okrąża dokoła, / Bałwanowi wschodniemu świat uchylił czoła; / Trzaskiem samowładnego napędzona bicza/ Wali się od Kaukazu zgraja niewolnicza. / Kserkses ludy podeptał, miasta porozwalał, / Morza flotą zahaczył, lądy tłumem zalał. / Wtem, z małej chmurki greckiej gdy pioruny padną, / Rozprysnęły się tłumy, floty poszły na dno. Zgubnego Europejczyk umknąwszy rozgromu, / Poszedł AzyjaninaAzyjanin --- dziś: Azjata; mieszkaniec Azji. nękać w jego domu; / A na perskie wezgłowia upuściwszy skronięskronię --- dziś popr. forma B. lp: skroń., / Drzemał i na bok rzucił ordzewiałeordzewiały --- dziś: zardzewiały. bronie. / Tak swobodnie sennego zabrali w łańcuchy, / Wilcze RomulaRomul, dziś Romulus --- legendarny założyciel Rzymu, wykarmiony przez wilczycę. plemię, italskie pastuchy. / Kłótliwi i przez własne wyuczeni zwady, / Jak gwałtem lub chytrością wyniszczać sąsiadysąsiady --- dziś popr. forma B. lm: sąsiadów.; / Ustawniustawny (daw.) --- ciągły, nieustanny, ustawiczny; tu: notoryczny. napastnicy, we chwilach pokoju/ Ramiona do nowego krzepili rozboju, / Albo darli się z sobą: wtenczas tylko w zgodzie, / Kiedy społem o cudzej przemyślali szkodzie. / Lecz skoro zapaśnikom przeciwnychskoro zapaśnikom przeciwnych nie stało --- od kiedy zapaśnikom zabrakło przeciwników. nie stało, / Z otyłości próżniackiej coraz słabnie ciało. / Rzym pastwi się nad światem, a tyran nad Rzymem, / Świat rzymski obumarłym staje się olbrzymem. Któż w nieżyjących zwłokach nowy duch roznieci? / Wy, ogniste spod lodów skandynawskich dzieci! / RycerzOto Senior pełnym odziany kirasemkiras --- kirys, pancerz, zbroja., / Niosąc kopiąkopią --- dziś popr. B. lp: kopię. w toku, różaniec za pasem, / Pobożności oddany, kochance i chwale, / Pod dach gotycki ściąga na ucztę wasale. / Damy wskazują wieńce, bardy w lutnie dzwonią, / Młodzież kopie kruszy, albo w pierścień gonią. / Czulsze serce niż u nas biło im spod stali: / Oni najpierwsi z niebios Miłość przywołali/ Serdeczną, i za dawnych niecenioną wieków, / U duchownych HebreówHebreowie --- Hebrajczycy. i cielesnych Greków. / Oni, kiedy praw słaba chwieje się budowa, / Krzepili ją łańcuchem rycerskiego słowa. / Aby naprawiać krzywdy, piękne zyskać względy, / Ważyli się na puszcze i zamorskie błędybłąd --- tu: błądzenie., / Nowe herby z odległych przynosząc turnieiturniei --- dziś popr. forma D. lm: turniejów. / Lub krwią kupując palmę męczeńską w Judei. / Tymczasem na ich zamkach zasiadły opatyzasiadły opaty --- dziś popr.: zasiedli opaci; opat: przełożony klasztoru., / Ksiądz cisnął się do celi, a mniszka za kraty; / Na wystrzał bullibulla --- dokument papieski. z tronów spadały korony, / Rzym powtórnemi ziemię opasał ramionyRzym powtórnemi ziemię opasał ramiony --- tj. Rzym powtórnie opasał ziemię swoimi ramionami (czyli objął ją swoją władzą)., / Aż zadały pułkowe orężników władze/ Śmierć domowym rozruchom i obcej przewadze. U ludów, gdzie społeczny gmach na pismach wsparty, / Panów i sług powinność objaśniły karty. / Takie na AlbiońskimAlbioński Ostrów --- Anglia. spisano Ostrowie,/ I takie JagiellonyJagiellony --- dziś popr. forma M. lm: Jagiellonowie. dali nam królowie. / Lecz w innostronnych krajach, naczelników stopa/ Buntujące się panki zniżyła do chłopa. / Hiszpańczyk dalej zrobił: od brzegów Gadesu/ Doścignął aż do światów nieznajomych kresu; / Tam co rok z flotą chodzi, nowe skarby kopie, / I żelazami całej pogroził Europie. / Naprzeciw chęciom jego inne pany dążą --- / To otwarcie nastają, to się milczkiem wiążą. / Wzajem sobie nieufni ustawnemiustawny (daw.) --- ciągły, ustawiczny, nieustanny; ustawnemi czaty: daw. forma N. lm, dziś popr.: ustawnymi czatami. czaty/ Dla własnych zysków cudzej łaknący intratyintrata --- dochód.; / Oko ich zawżdyzawżdy (daw.) --- zawsze. czujne, broń wiecznie dobyta, / Co jeden z rąk upuści, wnet dziesięciu chwyta, / Jeśli nie miał zawadzić kędy ząb łakomy, / I sąsiednie pokojem zakwitnęły domy, / Pokłócą w dzień mieszkańców, w nocy ogień kładnąkładną --- dziś: kładą, podkładają., / Przybiegają ratować i ratując kradną. / Wszystkie ziemie i ludy za swe mając spadki, / Rozdzielają na przedażprzedaż --- dziś: sprzedaż., wianowiano --- część majątku wnoszona do rodziny przez pannę młodą (żonę). albo datki; / Raz: jako napastnicy, znowu jak obrońceobrońce --- dziś popr. forma M. lm: obrońcy., / Czasem dla okrągłości cudze rwali końcedla okrągłości cudze rwali końce --- mowa o zagarnianiu rubieży sąsiedniego państwa pod pretekstem ,,zaokrąglenia granic"../ Natenczas sztuka stanu w tajniach urodzona, / Rozciągnęła szeroko polipu ramiona: / Kto chce zyskać lub swoje posiadać bezpiecznie, / Oko miej zawżdy czujne, broń dobytą wiecznie. / Stąd wzajemna nieufność, ustawiczne czaty, / Walki, częste nabytki i prędkie utraty. / Wszystkie ludy i ziemie za swe mając spadki, / Rozdawano, jak przedaż, wiano albo datki. / Nieprzyjaciółmi często bywali obrońce, / Albo dla okrągłości cudze rwali końce. Taką w całej Europie szły koleją sprawy, / Nim dojrzały w wulkanach nadsekwańskich lawydojrzały w wulkanach nadsekwańskich lawy --- przen. chodzi o wrzenie przedrewolucyjne (nad Sekwaną nie ma wulkanów w sensie dosłownym, geologicznym).; / Tam zadawniony ucisk, ponawiane skargi, / Wieczne państwa świętego z doczesnemdoczesnem --- daw. forma N. lp r.n.; dziś popr: doczesnym. zatargi, / Wyskoki głów myślących, zapały młodzików, / Duma panów, rozkutych wściekłość niewolników; / A jak ziemia, ciężarna sprzecznemisprzecznemi nasiony --- daw. forma N. lm; dziś popr: sprzecznymi nasionami. nasiony, / Z potwornempotwornem --- daw. forma N. lp r.n.; dziś popr: potwornym. niegdyś cielskiem rodziła pytony ziemia (...) rodziła pytony (mit. gr.) --- Pyton, wąż a. smok strzegący źródła przy wyroczni w Delfach, został zrodzony przez Matkę-Ziemię Gaję., / Tak z pomąconych chęci i myśli natłoku, / Rewolucyjny GallówGallowie --- tu: Francuzi. wylągłeś się smoku! / Darmo go przemoc złamie i w piasek zagrzebie: / Posiane kły mścicieli odradzająPosiane kły mścicieli odradzają z siebie --- nawiązanie do mitu o Kadmosie, który zabiwszy smoka, za radą Ateny zasiał jego zęby w zaoranej ziemi, z zębów smoczych zaś wyrosło plemię wojowników, którzy zaczęli się nawzajem zabijać. z siebie. / Kłótliwa wschodzi zgraja: w jednych chęć urasta/ Platoniczne po ziemi odbudować miastaplatoniczne (...) odbudować miasta --- chodzi o zamiar urzeczywistnienia sformułowanej przez Platona w Państwie idei rzeczpospolitej rządzonej przez filozofów.; / Drudzy skarbce do nowej znosili budowy, / Żeby z nich potem własne poczynić obłowy. / Gdy przeciwników szyję zgięli albo zasiekli, / Poszli cudzą przelewać, własną krwią ociekli. / Z gminowładnego wzleciał ptak cesarski gniazdaZ gminowładnego wzleciał ptak cesarski gniazda --- nawiązanie do koronacji na cesarza Francuzów Napoleona I Bonaparte, będącego wcześniej rewolucyjnym generałem i pierwszym konsulem Republiki Francuskiej (państwa, którym w założeniu władać miał lud, a więc ,,gminowładnego").; / I krwawa legionów zabłysnęła gwiazda. / A choć teraz skruszone olbrzymy zachodnie, / Jeszcze na ziemię krew ich może działać płodnie. Gdzież jestem, Lelewelu! Jaka chęć uniosła/ Opiewać morza, których nie tknęły me wiosła? / Poziomy płazikpłazik --- mały płaz, zwierzę pełzające., orlej nabrawszy ochoty, / Uczone myśleń twoich naśladować loty! / Wyręczaj mię: bo w polskiem dziejopisów kole/ Wyniosły jesteś, stanąć mający na czolestanąć na czole --- dziś: stanąć na czele; objąć przywództwo a. wieść prym.! / Ty, co nie dozwoliłeś tylu księgom kłamać, / Z samego kłamstwa prawdę umiejąc wyłamać, / Znasz lepiej trudne twojej nauki ogromy, / Słodkości jej owoców sam lepiej świadomy. / Głosem, którym okrzyki i przyklaski wzniecisz, / Powiedz, jak tam zaszedłeś, skąd tak rano świecisz? / Na wierzchy, gdzie parnaska trzyma cię opokaparnaska (...) opoka --- Parnas, pasmo górskie w środkowej Grecji, w staroż. Beocji, wg mit. gr. będące siedzibą boga Apollina, opiekuna sztuk, oraz orszaku otaczających go Muz, patronek różnych kunsztów; Klio, przedstawiana ze zwojem papirusu w dłoni, była muzą historii., / Zwabiaj niższych łagodnym swego blaskiem oka. / Niejedne już zyskałeś z godniejszych rąk wieńce: / Nie gardź tym, jaki wdzięczni składają młodzieńce. / I daruj, jeśli będziem chwalić cię po światupo światu --- dziś popr.: po świecie., / Że od ciebie wzięliśmy na ten wieniec kwiatu.