Leśmian, Bolesław Dwaj Macieje Kowalska, Dorota Ginalska, Agnieszka Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Dwudziestolecie międzywojenne Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/napoj-cienisty-dwaj-macieje http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=7405 Bolesław Leśmian, Napój cienisty, Wydawnictwo Mortkowicza, Warszawa 1936 Domena publiczna - Bolesław Leśmian zm. 1937 2008 xml text text 2009-03-23 polhttp://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1060.jpg Lunch with my dad, slightly everything@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1060 Bolesław Leśmian Napój cienisty Dwaj Macieje pisownia łączna/rozdzielna: wpoprzek > w poprzek; zdaleka > z daleka; nakształt > na kształt; odniechcenia > od niechcenia; zlekka > z lekka; niewiadomo > nie wiadomo; nakształt > na kształ; niechcąc > nie chcąc; powtóre > po wtóre; nielada > nie lada; bardzoby > bardzo by; pisownia joty: bestja > bestia; fleksja: czem > czym; tem > tym; niem > nim; leksyka/pisownia u/ó/o: dwuch > dwóch; interpunkcja: przyczyny!». > przyczyny!»; Drogiemu przyjacielowi, Franciszkowi/ FiszerowiFranciszek Fiszer (1860--1937) --- filozof, erudyta; pochodził ze spolonizowanej szlachty niem., był postacią niezwykle popularną w środowisku artystycznym Warszawy; bywalec kabaretów, kawiarni i restauracji; do jego znajomych należeli: Bolesław Leśmian, Zenon Przesmycki, Antoni Lange, Stefan Żeromski, Władysław Reymont, Artur Rubinstein, Antoni Słonimski, Julian Tuwim, Jan Lechoń oraz wielu innych twórców; znany z licznych dowcipnych anegdot, nie pozostawił żadnego utworu pisanego, lecz zyskał sobie miano ,,Sokratesa naszych czasów"., z pełnym wzruszenia uznaniem/ dla smutnych i wesołych cudów Jego/ cygańskiego żywota i ze szczerym zachwytem/ dla Jego wiecznie młodych uniesień/ i pomysłów metafizycznych. Pleć, pleciugo! --- Na wzgórza południowym grzeju/ Siedział razu pewnego --- Maciej przy Macieju./ WiosnaDo pierwszego Macieja rzekł ten drugi Maciej:/ --- «Coraz w niebie --- wiosenniej, a w polu --- pstrokaciej./ Lada parów potrafi, śniąc, kwiatami zarośćzarość (daw.) --- zarosnąć.!Przemijanie, Pożądanie, Starość/ A my --- co? --- Do wieczności mizdrząca się starość?/ Wstyd mi z siana, gdy słońce złotą igra zmrużką,/ Z przedwczesną i zuchwałą pieszczoty pogróżką/ Zerwać się do dziewczyny, jak gęś, co spod płotu/ Zrywa się z wielkim krzykiem do niskiego lotu!.../ Wstyd mi pysk --- modrym oczom przysunąć do widna,/ Bo te oczy --- śmieszliwe, a dziewka --- bezwstydna!/ Byle durniom zejść z drogi miałbym bezrozumnie?/ Zamiast z dziewką --- na sianie, bez dziewki spać w trumnie?/ Dość mam śmierci, co siłkiem po ziemi się szasta!/ Nie chcę umrzeć --- i kwita! Chcę potrwać --- i basta!» --- Do drugiego Macieja pierwszy Maciej rzecze:/ --- «Hamuj się, niecierpliwy na wiosnę człowiecze!/ Siła, MądrośćMa łeb dzielny --- wieczorem, kto go miewał --- wzarańwzarań (daw.) --- wcześnie rano; na początku. ---/ Tak, jak ja --- com nie szczędził mym zadumom starań.../ Wiem, co wiem! --- Czary, Rośliny, Nieśmiertelność, PotwórW kniejach leśnych, w przepaściach paprotnych/ Mieszka Czmur --- wpośród czarów dzikich i samotnych ---/ I nic --- tylko pilnuje zaklętego ziela,/ Które nieśmiertelności --- gdy je zjesz --- udziela./ Nie dopuszcza nikogo --- podstępny i silny,/ A pięść ma tak skuteczną, jak ten głaz mogilny!...» Do pierwszego Macieja drugi Maciej prawi:/ --- «Mam i ja --- pięść, co z wrogiem niedługo się bawi.../ Pódźwapódźwa (gw.) --- pójdźmy; -wa jest końcówką daw. liczby podwójnej. z Czmurem się zmierzyć! Ty --- w ślad, ja --- na czele./ Przymarnimy go nieco --- i odbierzem ziele». --- Droga, NieboJęzykI poszli. --- A szli w poprzek --- i wprzód --- i ukosem,/ Już zawczasu się srożąc pod gołym niebiosem,/ Jak mówią w tym powiecie, gdzie mimo zwyczaju/ Niebo jest --- Bóg wie czemu --- męskiego rodzaju./ Po obłokach --- po pniakach --- po jarach --- szli, skacząc/ I Czmurowi zaocznie i trafnie sobaczącsobaczyć --- urągać, złorzeczyć, przeklinać.! SłońceSłońce, przez żyłkowane przeświecając liście,/ Na sękach się rozpryska --- różnie i zdziebliście ---/ I, światłem obszerniejąc, rozprasza się po to,/ By na trawę ruchliwą nawiać --- nic i złoto. Ptak, DrzewoGil na dęba wierzchołku tak odlegle śpiewa,/ Że czuć w śpiewie wysokość szumiącego drzewa,/ NaturaA w jarach, skąd się zieleń wynurza, jak z wora,/ Po wczorajszej ulewie --- woda przez sen choraPo wczorajszej ulewie --- woda przez sen chora --- w wydaniu Napoju cienistego z 1936 (wyd. J. Mortkowicz), które było podstawą niniejszej publikacji, wers ten brzmi: ,,(...)Po wczorajszej ulewie --- zieleń przez sen chora(...)". W rękopisie utworu widnieje jednak słowo woda zamiast zieleń i na tej podstawie wprowadzamy zmianę edytorską. / Na blady niedorozwój srebra w swej głębinie,/ Mętem przeciw własnemu usrebrnieniu płynie. Skoro Czmur dwóch Maciejów zaoczyłzaoczyć --- zobaczyć, zauważyć. z daleka, ---/ Czarami się najeżył --- i nieludzko czeka.../ Idą. --- Już się zbliżyli. --- Czmur w słońcu się biesi, ---/ Gębę do nich wykrzywia: «A wy tu --- skądesi?» --- Rzekł Maciej: «Z niedaleczka... JedzenieChcemy jestku --- pitku/ Z tego ziela, coś w lesie skrył je bez użytku./ Znamy twą tajemnicę strasznie zieleniatą!/ Wyłaź, tchórzu, zza czarów! Wyłaź!» ---/ PrzekleństwoA Czmur na to:/ Nieśmiertelność--- «Precz stąd, śmiecie pyskate! Znam podniebia wasze!/ Na baśń leśną dybiecie, jak bawół na paszę!/ Czym dla was nieśmiertelność? Rodzajem --- jarzyny!/ Wara psiarni człowieczej do bytów przyczyny!» --- JęzykTrącił Maciej Macieja: «Lży, bestia nieczysta!/ Pierwszy przemów do zmory, boś lepszy mówista».../ Sięgnął Maciej po słowo, co wszystek gniew zmieści!/ --- «Ty, psiaparo --- psiawełno --- psianogo --- psiatreści!/ Czemu ślepie wytrzeszczasz, mgliste od wyłudy!/ Małpo z tamtego świata! Pomroko z psiej budy!/ Nie pyskuj śród listowia! Stłum w lesie --- bezczelność!/ Nie skąp ziela, judaszu! Oddaj nieśmiertelność!» --- WalkaI, to mówiąc, podźwignął pięść, na kształt maczugi,/ A tuż obok do boju zawrzał Maciej drugi./ PrzemocCzmur z ziemi wyrwał buczek, pełen jeszcze cienia,/ I łby obu Maciejom zmacał od niechcenia./ Coś z lekka we łbach trzasło, lecz nic się nie stało./ Snaćsnać a. snadź (daw.) --- widocznie. łbów było --- za dużo, a buczka --- za mało./ Obaj do gęby Czmura rozmach wzięli szerszy, ---/ Cios zadał Maciej drugi, a w ślad --- Maciej pierwszy./ PotwórCzmur rozwarł pysk drapieżny zwyczajem potwora,/ Aż odsłonił krtań krwistą --- kły --- i zwój jęzora. Splunął Maciej, jęzora zgorszony straszydłem,/ I gębę w czas potłumił pięścią, jak gasidłem./ Jęknął Czmur w nieskończoność, truchlejąc haniebnie/ Przed nawałą Maciejów zbyt groźną liczebnie! Cztery pięście go tłukły, nie wiadomo --- która!/ Coraz to inny Maciej nacierał na Czmura!/ A czynili ciał dwojgiem taki zgiełk i ścistek,/ Że zlękły brakiem miejsca --- las dygotał wszystek!/ Próżno Czmur się do nieba zrywał, jak zawieja, ---/ Gdziekolwiek się obrócił --- tam spotkał Macieja!/ UcieczkaPrzed nadmiarem Maciejów gdzie szukać obrony?/ Tu --- Maciej i tam --- Maciej! Maciej --- z każdej strony!/ Ten go chwyta za grdykę, a tamten --- za łystęłysta (gw.) --- łydka../ Czmur nagli do ucieczki swe nogi bieżyste./ KrewJuż szkarłatną rzadźrzadź (neol.) --- coś rzadkiego, płynnego. bytu wyplunął na jary ---/ I zmalał --- i sprzyziemniał, jak właśnie kret szary./ Lecz --- gdy w oczach mu leśna pomętniała knieja,/ A Macieja odróżnić nie mógł od Macieja, ---/ Zaklął siebie słów mgliskiem --- i tak zaczął znikać,/ By ciałem do niebytu, znikając, nawykać.../ Trudno stwierdzić, czy umarł, czy wpełzł na kształt gadu/ W nicość, pełną kryjówek... Dość, że znikł bez śladu./ Znikł do cna i do ista, jakby go nie było, ---/ Tylko w słońcu zapachło --- miętą i mogiłą.../ Ptak zaćwierkał z gałęzi na zniknione ciało,/ I coś w lesie raz jeszcze, nie chcąc, poleśniało... Zwycięstwo, KlęskaRzekł Maciej do Macieja: «Umknął, zmór podrzutek!/ A my ziela szukajmy! Czas nagli i smutek!»/ Jęli szukać w parowie --- łapczywie i żwawo./ Poszperali --- na lewo, znaleźli --- na prawo./ Miało barwy znikliwej posenną przynętę,/ A poznali je po tym, że było --- zaklęte./ Daremnie próbowali gryźć ziele i łykać, ---/ Nie chciały im się szczęki zmiażdżone domykać.../ Czmur za życia posiadał jakie takie siły,/ Bo cielska Maciejowe od ran się roiły. Do pierwszego Macieja rzecze Maciej wtóry:/ --- «Tak się kości gną we mnie, jak te obce wióry./ W tym, że Czmur nas nadpsował --- nie ma jeszcze sromu./ Czas duszom --- do pokuty... Czas ciałom --- do domu.../ Lubię księżyc --- na strychu, a słońce --- w altanie,/ Ale lubię najbardziej --- siebie wzdłuż na sianie!.../ Ty poleżysz ustronnie --- i ja też poleżę./ Odzyskamy sił krztynę, szeptając pacierze,/ Grzeszną duszę do Boga nastroim jak skrzypkę,/ A ziele spożyjemy z mlekiem na przechlipkę». Bóg, SpotkanieI tak gwarząc, szli do dom --- tam, gdzie dal i droga,/ I na skręcie spotkali twarz w twarz --- Płaczyboga./ Miał Płaczybóg źrenice --- dalami posnute,/ A w źrenicach na przemian --- zadumę i smutę./ Trącił Maciej Macieja: «Chwila uroczysta/ Pierwszy przemów do Boga, boś lepszy mówista». ---/ Rzekł Maciej: «Płaczyboże, co płaczesz uboczem, ---/ Chcę Ci mówić o wszystkim, ino nie wiem --- o czem!/ Pochwalona ta z Tobą znajomość bezkresna./ W lesie --- nasze spotkanie. Dziej się --- wola leśna!/ To powiadam po pierwsze. A mówię po wtóre:/ Dziej się człowiek, idący w bezmiary niektóre!/ DarNie zbraknie Bogu strawy (to mówię --- po trzecie!) ---/ Dopóki jeden Maciej trwa jeszcze na świecie!» I z zanadrza, jak z hojnej wyciągnął skarbony/ Ziele --- i Płaczybogu podał zamyślony. --- «Weź to ziele na wszelki w niebiosach przypadek,/ Jako po dwóch Maciejach niepodzielny spadek./ Wiem, że cierpisz niekiedy, --- i ja czasem cierpię./ A nuż się nieśmiertelność w niebiosach wyczerpie! Chociaż trwoga to --- płonna, lecz myśl niebezwiedna:/ Pewniejsze dwie wieczności, niźli wieczność --- jedna./ Dość Ci, Boże, źdźbło małe tego ziela spożyć,/ By do drugiej wieczności bez uszczerbku dożyć./ Kto zasłużył na ziele --- niech się nim odświeży./ Bogu się nieśmiertelność --- nam się Bóg należy./ Włącz ten dar, Płaczyboże, do Twych w niebie dziejów/ I od czasu czasu wspomnij dwóch Maciejów!» --- Wziął Płaczybóg podarek z tym bożym uśmiechem,/ Co sprawił, że las z większym zieleniał pośpiechem,/ I rzekł: «Dar to --- nie lada, i skarb --- nie drobnota ---/ I pewne przedłużenie wiecznego żywota!/ Czymże was wynagrodzę --- jaką z nieba chwałą/ Za to, co się w tej chwili we wszechświecie stało!/ Nic nigdzie nie posiadam, sam jestem --- samiustek/ Wpośród ziemskiej niedoli i zaziemskich pustek./ Trzeba w płacz mój na ślepo, z całych sił uwierzyć,/ By chcieć ze mną żyć razem, albo razem --- nie żyć./ Na krańcach mego płaczu będę na was czekał./ Nie zwlekajcie zbyt długo. Ja --- nie będę zwlekał...» I odszedł w sen za snami, by z tym zielem w dłoni/ Zniknąć w jednej i w drugiej niebiosów ustroni. ŚmierćKrewRzekł Maciej do Macieja: «Z ran moich niemało/ Podczas rozmowy z Bogiem krwi się w świat przelało»./ I na nogach się zachwiał i bardzo niezgrabny/ Na trawę się wywrócił bokiem, jak wóz drabny./ Drugi Maciej na ból swój boczył się i srożył,/ Lecz --- by ciału dogodzić --- obok się ułożył./ Rzekł jeden: «Czemuś taki srebrniasty na licu,/ Jakbyś gębę przed chwilą wytarzał w księżycu?» Drugi na to: «Już do snu nicość mnie kołycha./ Wiem, co we mnie cierpiało, --- nie wiem, co nacicha.../ Brak mi ziela... Ha, trudno! Niech Bóg się posili, ---/ Bardzo by się przydało i nam w takiej chwili!»/ Naówczas do Macieja rzekł Maciej: «Macieju!/ Tak mi dobrze w mym bólu, jak w samym Betleju.../ Pragnę tylko ostatnich ku niebu przesileń,/ By zrzucić ciała mego uciążliwą wyleń, ---/ A zrzucając --- nie jęknę, ani się zasmucę./ Odwróć łeb, byś nie widział, czym będę, gdy zrzucę...» Chciał się właśnie odwrócić Maciej od Macieja,/ Ale go zamroczyła wielka beznadzieja!/ A już śmierć się zbliżyła, by ich snem utrudzić./ Nie wiedziała, którego ma najpierw wystudzić./ Świat im w oczach zanikał... Nastały złe dreszcze./ I już świata nie było, a trwali gdzieś jeszcze.../ Rzekł jeden: «Noc nadchodzi!» --- A drugi rzekł: «Dnieje!»/ Tak zmarli jednocześnie obydwaj Macieje.