Leśmian, Bolesław Dziejba leśna Kowalska, Dorota Wnorowska, Sylwia Lech, Justyna Kosińska, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Dwudziestolecie międzywojenne Liryka Dramat wierszowany Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziejba-lesna-dziejba-lesna http://polona.pl/item/822994/4/ Bolesław Leśmian, Dziejba leśna, wyd. J. Mortkowicza, Warszawa 1938 Domena publiczna - Bolesław Leśmian zm. 1938 2008 xml text text 2011-07-22 polhttps://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6822.jpg Studium kobiety plotącej warkocz, Wasilkowski, Kazimierz Władysław (1861-1934), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6822 Poezja DCC QR Bolesław Leśmian Pustelnik spędza noc w grocie, w której spoczywają szczątki zmarłych pogan. Nie traktuje jednak cmentarzyska z należnym szacunkiem i układa się do snu z głową wspartą na piersiach zmarłej dziewczyny. Czyn ten będzie miał poważne, metafizyczne konsekwencje --- zarówno dla niego, jak dla zmarłej. W poemacie dramatycznym Dziejba leśna Bolesław Leśmian opowiada historię luźno nawiązującą do postaci św. Makarego Wielkiego (zwanego też Egipskim lub Starszym) --- prawosławnego i katolickiego świętego. Według żywotów świętych Makary, za młodu zmuszony do ożenku, po śmierci rodziców i żony rozpoczął samotne życie na pustyni. Dzięki modlitwom, postom i umartwianiu się otrzymał dar proroczy oraz zdolność czynienia cudów. Św. Makary uważany jest za patrona wyganiającego złe moce, jednak w Dziejbie leśnej Bolesława Leśmiana dzieje się odwrotnie --- święty poniekąd przyciąga demony oraz staje się obiektem ich kpin i czarów. Makary po wejściu do jaskini, gdzie spoczywają ciała pogan, rozpala ognisko (od czego uciekają spłoszone duchy), a następnie bezceremonialnie przygląda się zwłokom, komentuje, a w końcu kładzie się do snu, za podgłowek używając ciała zmarłej młodej dziewczyny. Czyni tak w wyrazie pogardy dla ,,pogańskich zgręzów", czyli szczątków. Jego postępek przyciąga dwoje upadłych aniołów. Azaradel i Amazarak postanawiają ukarać pustelnika za profanację, której się dopuścił. W tym celu przywracają zmarłą do życia. Rozmowa ze zmartwychwstałą dziewczyną wprowadza zamęt w umysł i serce Makarego. W jego uporządkowany dogmatami wiary światopogląd wkradają się wątpliwości i niepokój. Wszystko staje się mgliste i niepewne, a granice między życiem i śmiercią, chwilą i wiecznością zacierają się. Święty nie jest nawet pewien, co zaszło w mroku i śnie między nim a dziewczyną. Czy zgrzeszył i czeka go potępienie? Dziewczyna umiera powtórnie, a demony unoszą jej ciało w nieznane. Makary podąża za nimi, niby to w nadziei, że będzie mógł ją nawrócić i dać jej szanse zbawienia, gdyby znów przebudziła się do życia, ale czy jest w tej motywacji uczciwy wobec własnych uczuć? Wszystko ginie w mroku, a dalszy los pustelnika i dziewczyny pozostaje tajemnicą. Dziejba leśna w charakterystyczny dla Leśmiana sposób łączy w sobie groteskowość z głębokim liryzmem, zmysłowość z mistycyzmem i refleksję filozoficzną z baśniowością.Bolesław Leśmian planował opublikować Dziejbę leśną już około 1930 roku, ale ostatecznie tak się nie stało. Poemat ukazał się dopiero po śmierci poety, włączony do tomu wierszy pod tym samym tytułem. Utwory przygotował do druku Alfred Tom, a wydało w 1938 roku warszawskie wydawnictwo Jakuba Mortkowicza. Dziejba leśna zawiera wiersze publikowane w prasie w latach 1936--1937, a także późniejsze i niepublikowane utwory, oraz kilka wcześniejszych tekstów wybranych z rękopisów i pierwodruków. Nastrój tomu jest mroczny, a wyłaniająca się z zawartych w nim utworów wizja świata i człowieka nasuwa skojarzenia z filozofią egzystencjalistów.W Dziejbie leśnej odnajdujemy typowo leśmianowskie motywy i wątki. Tworzący w okresie Młodej Polski i XX-lecia międzywojennego pisarz (Leśmian był nie tylko poetą, ale także prozaikiem, eseistą i dramaturgiem), który na co dzień zajmował się czymś tak mało romantycznym i pobudzającym wyobraźnię jak praca radcy prawnego, w swoich utworach powoływał do życia światy niezwykłe, pełne tajemnic i fantastycznych stworzeń, napędzane siłami przyrody, których wybujała natura jest jednocześnie organiczna i metafizyczna. Opisywał rzeczywistość niezwykle zmysłową i konkretną, a jednocześnie oniryczną i nadprzyrodzoną. Miłość i erotyzm, duchowość i cielesność, śmierć i pragnienie życia, wieczność i przemijanie --- to tematy, które pociągały tego genialnego poetę. Dziejba leśna zawiera je wszystkie. Akcja poematu rozgrywa się w jaskini --- przestrzeni spowitej mrokiem i tajemnicą, która będąc częścią świata, jest jednocześnie z niego wyłączona i prowadzi w głąb ziemi lub góry. Jest to przestrzeń potencjalnie niebezpieczna. W uniwersum ludowych wierzeń, do którego chętnie sięgał poeta, jaskinie zamieszkiwali zbójcy, dzikie bestie i legendarne potwory. Ujęcie takie koresponduje z perspektywą psychoanalityczną --- nie bez powodu psychoanalitycy widzieli w baśniach odniesienia do archetypów i procesów ludzkiej psychiki. Za czasów Leśmiana teorie ojca psychoanalizy Zygmunta Freuda, jak i jego ucznia oraz krytyka Carla Gustawa Junga były świeże i bardzo popularne. W tym kontekście na jaskinię możemy więc patrzeć jak na przestrzeń freudowskiej podświadomości i jungowskiego cienia. Cieniem jest wszystko to, co wyparte ze świadomości, mroczne i niosące potencjał destrukcji dla ludzkiej psychiki --- a jednocześnie będące jej niezbywalną, naturalną składową. Według Junga tylko wejście w kontakt z własnym cieniem, poznanie go i zintegrowanie może odebrać mu jego niebezpieczną, niszczącą moc. W Dziejbie leśnej jaskinia jest cmentarzyskiem, przestrzenią śmierci, fascynującą i odpychającą zarazem. Wkraczający w nią św. Makary nie traktuje jej jednak z należytym szacunkiem. Jest pokorny wobec Boga, lecz pełen wyższości wobec materii życia i śmierci. Ignoruje cień, będąc przekonany, że jego wiara stawia go ponad nim. A przecież ignorowanie cienia to najgorsze, co można uczynić. Dlatego demony mszczą się na Makarym i ożywiając dziewczynę, konfrontują go z tym, co na co dzień wypiera --- z cielesnością, seksualnością, miłością. Ale kuszenie świętego odbywa się na wielu płaszczyznach, dotyczy nie tylko sfery zmysłów i uczuć, ale także jego wizji świata oraz Boga. Przywrócona życiu dziewczyna cierpi, gdyż odczuwa dojmujący brak szczęścia i miłości. Brak na poziomie nie tylko osobistym, ale ogólnoludzkim. Fizyczne zbliżenie kochanków, zmysłowa miłość nie jest w stanie zapełnić tej próżni: ,,Nic usta ustom nie pomogą! / Nikt nikogo nie kocha! Wiem, że nikt --- nikogo!". Makary jako receptę proponuje wiarę: ,,Miłość --- w Bogu! Z twej duszy uczyń mu ofiarę", ale dziewczyna odrzuca ją z pogardą. Wizja Boga wyłaniająca się z wersów Dziejby leśnej jest przepojona wątpliwościami. Makary reprezentuje wprawdzie głęboką wiarę, ale zarówno dziewczyna, jak i demony wskazują na jej złudną naturę. Amazarak mówi o śpiącym pustelniku: ,,I myśli, że właśnie sam Bóg mu się marzy / A śni mu się --- nic z Boga --- coś z człeka --- twarz twarzy, / złuda do powszedniego dla śpiących użytku, / Bóg prawdziwy dla świata jest przedmiotem zbytku". Słowa demona nie zaprzeczają wprawdzie istnieniu Boga, ale zdają się sugerować, że jego istota znajduje się poza zasięgiem ludzkiego poznania. To nie Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo, to człowiek postrzega Boga na swoje podobieństwo, gdyż inaczej nie potrafi. Bóg będący ,,przedmiotem zbytku dla świata" jest nie tylko niepojęty, ale zdaje się daleki i niezainteresowany ludzkimi sprawami. Tak też widzi go dziewczyna: ,,Twój bóg nazbyt jest nigdzie". Jej credo to nie spersonifikowany Bóg, lecz Absolut będący wiecznością i istnieniem w przemijającej, nietrwałej materii: ,,Wierzę w to, co się samo naprędce wywróży, / I w przemokłą od rosy --- nieskończoność róży..." Jest to bardzo charakterystyczna dla Leśmiana koncepcja, łącząca pozorne przeciwieństwa, takie jak wieczność i chwila, byt i niebyt, duchowość i cielesność. Kwestia Boga/Absolutu, zajmująca tak istotne miejsce w Dziejbie leśnej jest jedną z najważniejszych w całej twórczości Leśmiana. Bóg, w którego wierzy św. Makary, nie przychodzi mu z pomocą. Narasta za to niepokojący i zarazem wabiący szum niewidzialnego lasu. Pustelnik zdaje sobie sprawę z zagrożenia, jakie niesie ten szum, widzi też potencjalną drogę ratunku (,,Ktokolwiek wyjdzie z lasu --- ten będzie zbawiony"), ale nie jest w stanie oprzeć się tajemnicy i dziewczynie. Podąża więc za demonami ,,w głąb lasu", ,,w nieskończoność", w mrok jaskini, gdzie czytelnik traci go z oczu. Czy dozna transformacji, pojmie tajemnicę, wyjdzie z lasu? I czy w ogóle istnieje możliwość pojęcia niepojmowalnego, o zbawieniu nie wspominając? Leśmian jest artystą stającym zdecydowanie po stronie pytań, nie zaś odpowiedzi.Poezja Bolesława Leśmiana jest narracyjna i często można w niej odnaleźć nawiązania do form epickich, zwłaszcza ballady. Dziejba leśna to poemat dramatyczny --- gatunek synkretyczny, łączący cechy liryki i dramatu. W utworze odnajdziemy niektóre cechy ballady (żywa akcja, dialog, elementy fantastyczne), ale historia nie jest opowiadana przez narratora, lecz bezpośrednio przez osoby dramatu i opatrzona teatralnymi didaskaliami. Poemat dramatyczny był formą lubianą przez twórców okresu Młodej Polski, poszukujących nowych środków wyrazu. Pozwalał im nawiązywać do poezji romantycznej i eksperymentować z formą teatralną. Leśmian był artystą bardzo związanym z teatrem --- zajmował się krytyką i teorią teatru, pisywał utwory sceniczne, a także pracował jako reżyser i kierownik artystyczny warszawskich i łódzkich scen. Omawiając twórczość Bolesława Leśmiana, nie można nie wspomnieć o jej walorach językowych. Leśmian był poetą wybitnie czującym naturę dźwięków i słów, potrafił bawić się językiem i modelować go niczym materię na potrzeby swojej poetyckiej ekspresji. Muzyka i słowo stanowiły dlań nierozerwalną, harmonijną całość. Uważał, że poezja musi być muzyczna, gdyż pozbawiona tego elementu staje się martwa i traci zdolność oddziaływania na człowieka. Jego wiersze mają zatem rymy i rytm. Dziejba leśna, tak jak jego wszystkie utwory, pełna jest neologizmów, które Leśmian tworzył z upodobaniem i wielkim talentem. Ze względu na słowotwórcze zamiłowanie poety utworzono termin leśmianizmy. Leśmian tworzył je zazwyczaj w oparciu o kilka zasad, takich jak dodawanie przyrostków (np. najdalszość, lgniwo), przedrostków (np. bezwyrazach, bezleśnie, bezziemnie), kontaminację (np. przespanica, wypodziemnił). Leśmianizmy rozszerzają i cieniują znaczenia, nadają wyrazom niepowtarzalną barwę oraz nowe efekty brzmieniowe. Utwory zyskują dzięki nim charakter nierealny, czasem wręcz makabryczny. Leśmian traktuje słowa jak niezależne istnienia, pragnące wieloznaczności i wolności od ograniczających, ściśle określonych lub pustych pojęć. Leśmianizmem jest też oczywiście tytułowa ,,dziejba". W słowie tym odnajdujemy i czasownik ,,dziać się", i rzeczownik ,,dzieje" (w znaczeniu ,,historia"), jak również echo słów takich jak ,,drużba", ,,służba". Co zatem znaczy ,,dziejba"? ,,Las dział się" --- mówi dziewczyna --- ,,A sęki i gałęzie, i liście przez liście / Działy się zieleniście, bardzo zieleniście --- / I ja, gdym w dziejbę leśną wbiegła nieostrożnie,/ Działam się wobec chłopców --- bez płaczu a trwożnie!/ O, chwyć teraz w ramiona dziejbę mego ciała!" Dziejba wydaje się pewną formą istnienia, tajemniczą, niedookreśloną, zmienną. W słowie tym tkwi tajemnica, którą tak bardzo cenił poeta. Leśmian uważał, że gdy poezja przestaje być dla czytelnika tajemnicą, to czytelnik przestaje być dla niej partnerem. Tajemnicy nie należy odmagiczniać prostymi słowami, nie wypada dzielić się nią z tym, kto nie jest w stanie jej pojąć. Istnieje zatem secretum poetica (,,tajemnica poetycka" --- analogiczna do tajemnicy lekarskiej czy dziennikarskiej). Poezja ma nas otwierać na tajemnicę, na wszystko, co niewidzialne i niemożliwe. Nie odzierajmy zatem ,,dziejby" bez reszty z jej sekretów, niech żyje własnym życiem w każdej czytelniczce i czytelniku.Twórczość Bolesława Leśmiana fascynowała i fascynuje innych artystów. Powstały liczne jej adaptacje sceniczne i muzyczne, inspirowali się nią także plastycy. Jan Rusiński z Pracowni Ilustracji na warszawskiej ASP rozpoczął projekt Leśmian/Dziewczyna, w ramach którego różni twórcy odnosili się do utworów, filozofii i życiorysu Bolesława Leśmiana --- powstała m.in. seria krótkich filmów inspirowanych Leśmianem. Rusiński jest też autorem muralu 12 braci wierząc w sny na warszawskiej Pradze. Mural powstał początkowo jako anonimowe dzieło, jednak w toku poszukiwań udało się dotrzeć do jego twórcy. W 2014 roku Adam Strug i Stanisław Soyka nagrali album z wierszami Leśmiana Strug. Leśmian. Soyka., na którym znalazło się m.in. kilka utworów z tomu Dziejba leśna.E-book Dziejba leśna Bolesława Leśmiana jest dostępny w formatach EPUB i MOBI oraz jako PDF. Utwór może być lekturą uzupełniającą w liceach i technikach. Dziejba leśna Dziejba leśna pisownia łączna/rozdzielna: nawznak > na wznak; gdzieindziej > gdzie indziej; poprostu > po prostu; niema > nie ma; fleksja: któremi > którymi; tem > tym itp.; mię > mnie; leksyka/pisownia u/ó/o: chróst > chrust; owdzie > ówdzie; interpunkcja: Przebacz sen mój przebiegły i noc i dziewczynę > Przebacz sen mój przebiegły i noc, i dziewczynę itp.; dodano kropki po zdaniach w didaskaliach. Grób, Cmentarz, Gotycyzm, Danse macabreCień, Ogień, ŚwiatłoPielgrzymWnętrze grobowca pogańskiego. Przez otwór z prawej strony --- wchodzi święty Makaryświęty Makary --- istnieje kilku świętych o tym imieniu, najbardziej znany jest Makary Wielki, zwany też Starszym lub Egipskim (ok. 300--ok. 390). Pasterz, od młodości czuł powołanie do życia pustelniczego, ale rodzice zmusili go do ożenku. Po śmierci żony i rodziców, w wieku 30 lat został mnichem i osiadł w pustelni Skete (dziś: Wadi al-Natrun w Egipcie). Tam zasłynął z surowego trybu życia, licznych umartwień i postów, a także z wymownych i pięknych kazań. Żyjąc w poście i modlitwie otrzymał dar proroczy oraz zdolność czynienia cudów. Pozostawił po sobie wiele homilii oraz liczne grono naśladowców, a jego pustelnia stała się ośrodkiem życia kontemplacyjnego na następne stulecia. W ikonografii przedstawia się go jako siwobrodego zakonnika na tle jaskini, często z trupią czaszką, symbolem przemijania, znikomości i śmierci, lub ze zwojem. z wiązką chrustu na plecach. Posuwa się w głąb grobowca, układa chrust na ziemi i roznieca ognisko. Zrazu drobny, a potem coraz większy płomień rozwidnia grotę światłem, które pełgapełgać --- palić się słabo, świecić nierówno. po ścianach grobowca wraz z towarzyszącą mu w bezładnym popłochu gromadą niepohamowanych cieni. Blask pada na leżące tu i ówdzie zwłoki, rozmaicie na ziemi rozpostarte. Święty Makary --- odziany w szaty ubogie. Jest krępy --- z czarną brodą. Ruchy ma pewne siebie, choć nieco porywcze i niespokojne. Układa płaszcz na ziemi i z chrustu robi jakie takie wezgłowie, aby spocząć. MAKARY Tu spocznę. Tu --- mój nocleg --- w pobliżu tych twarzy,/ Z którymi blask ogniska tak źle się kojarzy, ---/ Tak mu obco po martwych bezwyrazach pełgać ---/ Tak się boi w sen wieczny zbyt złociście wełgać! PrzemijanieRozgląda się po grobowcu. Prześpię noc. Na noc całą dla świata --- przeminę/ I pomyślę, żem nabył śmierci odrobinę/ Od tych zmarłych... A z taką odrobiną właśnie/ Łatwiej mi już do Boga... Trup, CiałoPrzygląda się kolejno zwłokom. Leżą tak grymaśnie.../ Ten --- na wznak, ów --- na boku, a tamten --- na brzuchu./ Coś w nich jeszcze się dzieje --- pomimo bezruchu./ Może milczą --- wsłuchani w podziemnych burz łoskot?/ A może weszli w bezmiar tych pośmiertnych prostot,/ Gdzie się wszystko tak spełnia, jak chęć szumu w lesie,/ A cokolwiek się staje --- jest tym, czego chce się... Posuwając się w głąb grobowca, zatrzymuje się nad trupem o kształtach świadczących jeszcze o dobrobycie --- tłustych i ordynarnych. Więc i taki otylec --- z mgłą zaświatów sprzeczny ---/ Karkiem śmiesznie rubasznym --- pcha się w żywot wieczny? Przygląda się następnemu. A ten ma niesprawdzalną obojętność w twarzy/ Na to, co się zdarzyło --- lub jeszcze się zdarzy... Spostrzega piłkę. Piłka, którą poganin w swej bezbożnej chuci/ Rzucił w zaświat i czekał, czy mu kto odrzuci? Spostrzega trupa dziewczyny. Trup, ŚwiętokradztwoTrup dziewczyny. Trup świeży. Skóra jeszcze gładka./ Ileż to wiosen w kościach? Młodziuchna próchniatka./ I dłonie dołyszkamidołyszek --- wewnętrzna strona dłoni. odwróciła blada,/ Jak gdyby próbowała, czy właśnie deszcz pada?.../ Można całą jej duszę pomieścić w jaskółce! Zamyśla się na chwilę. Na niej, jak na upchanej nicością pościółce,/ Głowę do snu utrwalę na dowód pogardy/ Dla tych zgręzówzgręz a. zgręza --- fus, męt; resztka. pogańskich! Sen będę miał twardy! Układa głowę na piersiach dziewczyny i nogi przed się wyciąga. I przez sen będę chwalił bezmiar Twej wszechmocy ---/ Śnij mi się, Boże wielki, śnij mi się tej nocy! Szepce modlitwy i zasypia. Z głębi mroku --- z najdalszych zmierzchów grobowca --- wyłaniają się nagle dwie, nieokreślone w swych zarysach postaci, które w miarę zbliżania się do śpiącego określają się coraz wyraźniej i pośpieszniej w swych kształtach. To --- AmazarakAmazarak --- (znany również jako Amezjarak, Amazarek, Semjaza, Szamjaza, Szemhazaj) w tradycji judaistycznej i chrześcijańskiej upadły anioł, który nauczył rzemiosła czarnoksiężników i zielarzy. Jest jednym z przywódców dwustu aniołów, którzy zstąpili z nieba na ziemię i współżyli z ludzkimi kobietami, płodząc gigantów, co stało się jedną z przyczyn decyzji Boga o zniszczeniu ludzkości przez potop. Wg Zoharu Amazarak pojął za żonę jedną z córek Adama i Ewy i miał z nią synów. i AzaradelAzaradel --- w etiopskiej apokryficznej Księdze Henocha Azaradel jest jednym z upadłych aniołów, którzy objaśniają ludziom bieg Księżyca.. Obydwaj przyglądają się Św. Makaremu. Bóg, SenAZARADEL Śpi. AMAZARAK I myśli, że właśnie sam Bóg mu się marzy/ A śni mu się --- nic z Boga --- coś z człeka --- twarz twarzy,/ Złuda do powszedniego dla śpiących użytku,/ Bóg prawdziwy dla świata jest przedmiotem zbytku. AZARADEL Nogi przed się wyciągnął --- dość krępe w budowie./ Trup, Erotyzm, Kobieta, ŚwiętokradztwoNicość ma za podnóżek, trupa --- za wezgłowie. Kara, GotycyzmAMAZARAK I co to za karczemny do trupa stosunek!/ Chrapać na zmarłej piersi, co śni pocałunek! AZARADEL I żywcem wstydliwości urągać trupięcej!/ Płeć zmarłych jest ta sama! AMAZARAK A może --- coś więcej! Modlitwa, SzczęścieAzaradel przyklęka nad trupem dziewczyny. AZARADEL Boże! Jeśli Twe oczy umarłą postrzegą ---/ Wwódź ją na pokuszenie, nie zbaw ode złego,/ Nie daj jej spocząć w grobie! Niech zawsze się trwoży/ O swój proch złotowłosy --- o Twój uśmiech boży!/ Niechaj nawet po śmierci dba o urok trwalszy,/ Niech się w mroku boryka o szczęścia ciąg dalszy! Wstaje z klęczków. AMAZARAK Amen! Szczera modlitwa wzrusza jak żałoba./ I ten «szczęścia ciąg dalszy» --- dość mi się podoba./ Czary, ObrzędyZmartwychwstanieCiałoTy --- ciał znawca. Zbudź trupa. Daj mu pląs i dreszcze./ Niech ciało samo siebie przeżyje raz jeszcze./ I niech święty Makary, gdy noc minie pusta,/ Pokocha w ustach zmarłej nie tylko te usta. Azaradel zaklinająco wyciąga dłonie nad trupem dziewczyny. AZARADEL Twarzyczko, zaniedbana w śmiertelnym uboczu,/ Miej wiarę w siebie samą i w mus moich oczu./ Noc mi dała w ciemnościach zatajony urząd,/ Bym się życia dobudził w zamarciu twych nóżąt./ Zbudźcie się, dłonie, zziębłe od lęku i chłodu ---/ Zbudźcie się, piersi, śmiercią zniszczone za młodu./ Zbudźcie się, usta, troską zbielałe nieżywą, ---/ By dać innym swych pieszczot ciepłotę i lgniwolgniwo --- neol. od czas. lgnąć, tj. przytulać się../ I ty zbudź się, dziewczyno --- ty sama, prócz ciała ---/ Prócz ust, dłoni i piersi --- byś wszystkawszystka --- cała. istniała! Dziewczyna otwiera oczy. Okręt, Podróż, AniołAmazarak i Azaradel, unosząc się w powietrze, znikają w głębi mroku. W miejscu ich zniknięcia ukazuje się drobna, jak zabawka, łódź ze świetlistego złota i, płynąc gdziekolwiek, gaśnie w punkcie nieokreślonym; jakby dobiła do brzegu, gdzie istota łodzi staje się zbyteczna. Piersi dziewczyny wzdymają się najpierw próbnym, a potem coraz pewniejszym oddechem. Przez otwór grobowca przenika blada smuga świtu. Makary budzi się, nasłuchuje i zrywa się nagle na równe nogi. MAKARY Żyjesz? DZIEWCZYNA Żyję... wbrew życiu. Coś mi się wspomina... MAKARY A co robisz w grobowcu? DZIEWCZYNA Cierpię. MAKARY Moja wina,/ Żem się w piersi zawczasu życia nie dosłuchał. DZIEWCZYNA wstając Zły byłeś dla mej piersi! Świt cię udobruchał./ Gbur jesteś ze zmarłymi! Ze śmiercią --- rubacharubacha --- tu: człowiek rubaszny, nieokrzesany, grubianin; być może przez skojarzenie z ros. rubacha, tj. koszula, aluzja do bliskości ze śmiercią i braku szacunku dla niej, jak w powiedzeniu bliższa koszula ciału.!/ Gdyś się porwał na nogi --- miałam nawet stracha. MAKARY zamyślony HańbaCzym byłaś dla mnie w mroku? DZIEWCZYNA Jest w mroku wygoda... MAKARY Czym byłaś?... KrzywdaDZIEWCZYNA ReligiaTak mi nagle samej siebie szkoda!/ GrzechŁbem tkwiłeś na mej piersi --- żywy nieprzytomnie,/ Miażdżyłeś bez miłości --- spałeś bez snów o mnie,/ A teraz śmiesz mi patrzeć w zmartwychwstałe lico/ I pytać, czym ci byłam? --- Twoją przespanicą! MAKARY Boże, jeżelim zgrzeszył w niewiedzy godzinę, ---/ Przebacz sen mój przebiegły i noc, i dziewczynę! DZIEWCZYNA Zmysły, ErotyzmKorzysz się modlitewnie, a gardzisz mną z pańska./ CiałoKuszenieNie kochasz? MAKARY W oczach twoich mgła krąży pogańska. DZIEWCZYNA A usta?... MAKARY O, nie myślę o ust twych koralu!/ Giniesz z nadmiaru grzechów! DZIEWCZYNA SzczęścieGinę z samożalu!/ O, weź mnie i w objęciach zanieś biedne ciało/ Daleko --- aż do szczęścia! zamyślona Szczęście mi zmalało... MAKARY Zmalało? DZIEWCZYNA BógTak! Nic usta ustom nie pomogą!/ Nikt nikogo nie kocha! Wiem, że nikt --- nikogo! MAKARY Miłość --- w Bogu! Z twej duszy uczyń mu ofiarę. DZIEWCZYNA Nie mam czasu na ciągłą w twego boga wiarę./ Wierzę w to, co się samo naprędce wywróży,/ I w przemokłą od rosy --- nieskończoność róży... MAKARY Tyle w tobie nicości, co skrzydeł w łabędziu... DZIEWCZYNA Twój bóg nazbyt jest nigdzie, mój --- na podorędziuna podorędziu --- pod ręką, tuż obok.. Wskazuje otwór, słońcem zalany. Spójrz --- światła już się burzą! W słońcu mi do twarzy! Osłania z lekka piersi. Lubię w nim się zazłocić! Niech się pierś pojarzyjarzyć się --- błyszczeć w jasnym świetle.!/ I lubię kędziorami niepotrzebnie wstrząsać,/ Śmiać się i nic nie wiedzieć, i na świat się dąsać./ I nim stało się właśnie to, co mnie pokładło/ Na ziemi... MAKARY LasCo się stało? DZIEWCZYNA To, że wszystko zbladło! Robi kilka kroków w głąb grobowca. Było tak: dajmy na to, że las się kołysze Uderza stopą w ziemię. W tym miejscu --- nie gdzie indziej... Rozlega się szum leśny. Słyszysz szumy? MAKARY Słyszę ---/ Choć brak lasu... DZIEWCZYNA Nic nie brak!... Zresztą brak mi czasu.../ Z chłopcami szłam do lasu, z całych sił do lasu,/ Aż zabrnęłam w gęstwinę, gdzie las się odmienił,/ Wypodziemnił się nagle i wypodzielenił/ I dział się tak pośpiesznie, że aż zbrakło czasu/ I nie można już było iść dalej --- w głąb lasu ---/ Łzy, Natura, LasI nikt nie mógł zrozumieć i nie chciał zrozumieć,/ Czemu trzeba tak istnieć, żeby łkać i szumieć?/ A sęki i gałęzie, i liście przez liście/ Działy się zieleniście, bardzo zieleniście ---/ I ja, gdym w dziejbę leśną wbiegła nieostrożnie,/ Działam się wobec chłopców --- bez płaczu a trwożnie!/ O, chwyć teraz w ramiona dziejbę mego ciała!/ To ta sama, co w lesie! Ta, co nie płakała... MAKARY O, Boże! DZIEWCZYNA Tak! O, boże! Gra, ZabawaOkropną pomyłkę/ Los mi zdarzył!... Z chłopcami bawiłam się w piłkę. Podnosi piłkę. To ta sama. A dłonie do piłki mam skore./ SercePokochaj moje dłonie! Lecz serce mam chore!/ Pamiętaj! Matka radzi, żebym oszczędzała/ Serca mego staranniej, niźli reszty ciała./ Było tak: Odsuwa go w prawą stronę grobowca i wciska mu w dłonie piłkę. Tu w tym miejscu --- mniej więcej --- mniej więcej/ Stali chłopcy, pieszczoty spragnieni dziewczęcej, Sama się cofa naprzeciw --- w lewą stronę grobowca i uderza stopą o ziemię. A ja stałam tu właśnie! Tu była snu zaródź./ Las dział się. do Makarego Flirt, GraDziej się prędzej! Rzuć piłkę! Nie marudź! MAKARY rzuca piłkę O, Boże! DZIEWCZYNA łapiąc piłkę Miłość tragicznaJeden z chłopców wpatrzony niezłomnie/ Zawołał: Jeśli kochasz --- rzuć piłkę wprost do mnie! MAKARY I rzuciłaś? DZIEWCZYNA rzuca weń piłką Rzuciłam, a on się zasmucił!/ Nie dowierzał rzutowi i, blednąc, odrzucił./ No, odrzuć! Czemu zwlekasz? MAKARY odrzucając w zadumie piłkę Coś we mnie się mroczy... DZIEWCZYNA łapiąc piłkę Oczy masz takie trudne! Po prostu --- nie oczy!/ Danse macabreRzekłam chłopcu: Jeżeli tę piłkę dla ciebie/ Tak wysoko podrzucę, że aż zginie w niebie,/ Czy uwierzysz, że kocham? Zaszeptał: Uwierzę! Rzuca piłkę coraz wyżej i wyżej pod strop grobowca w pląsach i podskokach. Rzuciłam zbyt miłośnie, zbyt mocno, zbyt szczerze/ I w skok za nią i serce pękło mi na dwoje! Chwyta się za serce. Tak samo! O, tak samo! Biedne serce moje! Pada na ziemię, Makary przyklęka nad nią. MAKARY I dlaczego ty właśnie?... Egzorcyzm, Błogosławieństwo, Ksiądz, Pocałunek, ŚmierćDZIEWCZYNA Daj dłoń, bym się wsparła. Makary składa jej głowę na swej dłoni. Jeżeli spotkasz chłopca --- powiedz, żem umarła. Pociąga go ku sobie. Usta moje ucałuj --- dla ulgi konania... MAKARY Oto krzyżem cię żegnam zamiast całowania. DZIEWCZYNA Więc jeżeli nie w usta, to choć bliżej czoła... MAKARY Już twe czoło --- niczyje... DZIEWCZYNA Las szumi dokoła... Umiera. Szum leśny nagle zanika. MAKARY Szum ustał. Tak bezleśnie teraz i bezziemnie,/ Jakbym z lasu w nic wyszedł, lub las wyszedł ze mnie --- Patrzy na trupa. Daj, Boże, tej pogance w otchłani cierpienia/ Kąt taki, żeby miała choć pozór wytchnienia. Azaradel i Amazarak zjawiają się tuż poza plecami Św. Makarego, który powierzchnią ciała i domysłem wyczuwa ich obecność. MAKARY oglądając się nagle Kto tam? AZARADEL My... MAKARY Tak --- poznaję... AMAZARAK Poznajesz nie wszystko. AZARADEL SenJak spędziłeś noc z rudą na wznak wiekuistką?... Konflikt wewnętrzny, Religia, Miłość niespełniona, Bóg, Tęsknota, WspomnieniaAMAZARAK Już odtąd będzie tobie śnił się na wyprzódkina wyprzódki (daw.) --- na wyścigi, na zmianę./ To Bóg, to znów --- dziewczyna, dwie mgły lub dwa smutki,/ Dwie bliźnięce rozpacze --- a może --- dwa cienie,/ Lub jedno w dwu osobach nieporozumienie! MAKARY Sen mój będzie posłuszny wolnej woli nieba,/ Grzech, Bóg, PocałunekA noc spędziłem z trupem tak właśnie, jak trzeba! AZARADEL Poskąpiłeś umarłej posługi ostatniej ---/ Skromnego pocałunku lub pieszczoty bratniej. AMAZARAK W zamian za to głosiłeś myśli dość rozlazłe.../ Twój wspólnik to podkreśla i ma ci to za złe. MAKARY Mój wspólnik? Jaki wspólnik? AZARADEL No, Ten, co to w niebie/ Myśli tylko o tobie i czeka na ciebie. AMAZARAK Wyznaj swoją ciemnawą na tle Boga winę. MAKARY Nic nie skrywam! AMAZARAK Żeś właśnie pokochał dziewczynę. AZARADEL CiałoJej usta... Może w myśli spijałeś ich żale? MAKARY Jej usta... Wyznam Bogu te wszystkie korale,/ Co z ust jej spadły na mnie, jak dotkliwa próżnia.../ Kocham? Nie wiem! Bóg pewno już grzech mój wyróżnia... PogrzebAzaradel i Amazarak zbliżają się do zwłok dziewczyny. AMAZARAK Czas już zanieść umarłą do domu --- bez domu. AZARADEL A poniesiem ją komu? AMAZARAK Już chyba nikomu... MAKARY Gra, Zmartwychwstanie, ZaświatyRaz ożyła... raz drugi ożyć jeszcze może.../ Pójdę w ślad, by ku Tobie nawrócić ją, Boże! Podnosi piłkę. Piłkę oddam, jeżeli obudzić się zdoła. AMAZARAK Zdarza się w mgle pozgonnej złocistość wesoła./ Zabawicie się w piłkę! Gwiazdy wam poświecą.../ Trzeba tylko tak rzucać, jakby była nieco/ Inna, niż jest... Bo zresztą nawet śmierci brama/ Zawsze inna i nigdy nie bywa ta sama. Azaradel i Amazarak podnoszą trupa --- szum leśny rozlega się nagle. AZARADEL Nieśmy ją w którąkolwiek po drodze współciszę... Las, Kuszenie, Miłość tragicznaAMAZARAK Las szumi. MAKARY Nie ma lasu. AZARADEL Słyszysz szumy? MAKARY Słyszę./ Jej --- nie ma. AMAZARAK Las pozostał... Już ciału spać chce się,/ A dziewczyna się dzieje w tym lesie... AZARADEL W tym lesie... AMAZARAK Przytul dziejbę pośmiertną dziewczęcego ciała/ Do piersi --- wprost do piersi, póki wie, że pała... MAKARY Ktokolwiek wyjdzie z lasu --- ten będzie zbawiony. AZARADEL Nie wyjdziesz. AMAZARAK Pilnuj piłki. AZARADEL Potkniesz się o zgony... Miłość silniejsza niż śmierćAMAZARAK Chcesz umrzeć? MAKARY Chcę... AZARADEL Dla Boga, czy ledwo dla siebie? MAKARY Chcę dla Boga! po namyśle i dla niej... AMAZARAK CzasKochasz na pogrzebie.../ Może zmarłą pojmujesz jeszcze zbyt cieleśnie ---/ Zbadaj serce i powiedz: czy czas, czy za wcześnie? Makary kładzie wolną rękę na sercu. MAKARY Czas już! Czas... Azaradel rusza pierwszy --- szum się wzmaga. AZARADEL Dalej w drogę. W głąb lasu, w głąb lasu.../ I czemu mówisz: Czas już --- kiedy nie ma czasu! AMAZARAK Twoja miłość bieżąca nas wiecznych nie zmami. AZARADEL Idziemy w nieskończoność. MAKARY Idę w ślad za wami. Szum umownego lasu wzmaga się coraz bardziej, urastając jakoby w burzę wiekuistą. Azaradel i Amazarak ze zwłokami dziewczyny postępują przed się --- w mrok grobowca. Makary z piłką w ręku posuwa się w ich ślady, aż wszyscy w mroku giną.