Karpiński, Franciszek Laura i Filon Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Oświecenie Liryka Sielanka Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/laura-i-filon http://polona.pl/item/499100/3/ Franciszek Karpiński, Sielanki, T. H. Nasierowski, Druk. "Przemysłowa", Warszawa 1892 L Domena publiczna - Franciszek Karpiński zm. 1825 1896 xml text text 2009-02-19 polhttps://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6570.jpg Portret kobiety wg. Angeliki Kaufmann, Kauffmann, Angelica (1741-1807), nieznany, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6570 Franciszek Karpiński Laura i Filon W strofach sielanki sentymentalnej Laura i Filon Franciszka Karpińskiego przeplatają się zmysłowość i przybierające różne odcienie uczucia dwójki młodych ludzi. Opublikowany w 1780 roku w tomie Zabawki wierszem i przykłady obyczajne wiersz przedstawia oczekiwanie dziewczyny --- tytułowej Laury --- na jej ukochanego, Filona. Gdy ten się nie zjawia, Laura przeżywa zawód, snuje bolesne dla niej przypuszczenia, ulega zazdrości, a idąc za porywem serca, chce z Filonem zerwać. W końcu jednak godzi się z chłopcem, który obserwował wybrankę z ukrycia, by poznać jej najgłębiej skrywane uczucia i myśli. Sceny te widzimy z perspektywy kochanków: wiersz stanowi przykład liryki bezpośredniej, podmiotem lirycznym jest początkowo sama Laura, a następnie na zmianę każde z kochanków (pierwsza część jest monologiem, druga dialogiem). Utwór został napisany regularnym wierszem o dokładnych rymach, co przełożyło się na śpiewność utworu. Sielanka Laura i Filon Karpińskiego trafiła do repertuaru pieśni chętnie wykonywanych zarówno na scenie, jak i w prywatnych salonach (później także jako utwór ,,ludowy" np. przez zespół Mazowsze); stanowiła inspirację dla twórców epoki romantyzmu: Adama Mickiewicza, a także Fryderyka Chopina, który opracował kompozycyjnie jedną z melodii, do której wykonywano jej tekst. Laura i Filon należy do lektur dla szkół ponadpodstawowych; e-book Laura i Filon w naszym wydaniu zawiera przypisy opracowane specjalnie dla uczennic i uczniów, zaś ułatwiający zapoznanie się z tekstem audiobook czytany jest przez Jana Peszka. Franciszek Karpiński ukazuje ponadczasową wartość, jaką jest miłość, a także stara się odzwierciedlić jej wielowymiarowy charakter. Na miłość kochanków w sielance Laura i Filon składają się wzruszenie, tęsknota, nadzieja na wspólne drobne radości (np. z jedzenia razem malin), mieszają się w tym wezbraniu uczuć: cierpienie, rozterki i szczęście. Szczegółowo wyrażone przeżycia wewnętrzne bohaterów oddają skomplikowaną psychikę zakochanych, ich emocje pokazując jako żywiołowe, egzaltowane. Z dzisiejszej perspektywy zarówno czułostkowość jak drażliwość kochanków wydawać się mogą przerysowane --- ale tylko tym, którzy nie są zakochani... Choć scena rozgrywa się na wsi i bohaterowie są ,,ubrani" w pasterskie kostiumy, ich imiona, jak i język, którym się posługują, nie należą do kultury wiejskiej. Scenerię stanowi właściwie ogród arystokratów stylizowany na sielską prostotę. Wynika to z popularności, jaką w oświeceniu wśród salonowego towarzystwa cieszył się klasycystyczny motyw wyidealizowanej miłości pasterek i pasterzy. Wizja ta oczywiście niewiele miała wspólnego z prawdziwym życiem na wsi, a kształtował ją sentymentalizm jako modę intelektualnych elit. Maskaradzie tej sprzeciwiła się poetka dwudziestolecia międzywojennego Maria Pawlikowska-Jasnorzewska we własnym utworze o takim samym tytule --- zwróciła uwagę na przemijalność, a także nietrwałość i niepewność uczucia zakochanych. Jednakże samo podjęcie przez poetkę literackiego dialogu z sielanką Karpińskiego poświadcza trwałą obecność i wagę tego tekstu dla literatury polskiej. Laura KochanekJuż miesiąc zeszedł, psy się uśpiły,/ I coś tam klaszcze za borem./ Pewnie mnie czeka mój Filon miły,/ Pod umówionem jaworem. Nie będę sobie warkocz trefiłatrefić --- układać fryzurę.,/ Tylko włos zwiążę splątany;/ Bo bym się bardziej jeszcze spóźniła,/ A mój tam tęskni kochany. Wezmę z koszykiem maliny moje,/ I tę plecionkę różowęplecionka różowa --- wieniec z róż.:/ Maliny będziem jedli oboje;/ Wieniec mu włożę na głowę. Miłość, TęsknotaProwadź mię teraz, miłości śmiała!/ Gdybyśgdybyś --- tu: jakbyś, jak gdybyś. mi skrzydła przypięła!/ Żebym najprędzej bór przeleciała,/ Potem Filona ścisnęła! Podstęp, ZdradaOto już jawor... Nie masz miłego!/ Widzę, że jestem zdradzona!/ On z przywiązania żartuje mego;/ Kocham zmiennikazmiennik --- tu: osoba o zmiennym, niestałym charakterze i uczuciach. Filona. Pewnie on teraz koło bogini/ Swej, czarnobrewki Dorydy,/ Rozrywkę sobie okrutną czyni,/ Kosztem mej hańby i bièdybièdy --- wyraz, tworząc rym z ,,Dorydy", stanowi przykład dawnej formy z tzw. è pochylonym, wymawianym jak i.. Pewnie jej mówi: że obłądzona/ Wspieram się w drzewa i bory,/ I... zamiast jego białego łona,/ Ściskam nieczułe jawory. MiłośćFilonie! wtenczas... kiedym nie znała/ Jeszcze miłości szalonej,/ Pierwszy razemPierwszy razem ją (...) zdybała --- daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ,,pierwszy raz ją zdybałam", tj. pochwyciłam, spotkałam nagle (miłość w oczach i mowie ukochanego). ją w twoich zdybałazdybać --- przyłapać./ Oczach i w mowie pieszczonejpieszczony (daw.) --- pieszczotliwy, delikatny, wyszukany.. Jakże mię mocno ubezpieczałaubezpieczać --- tu: zapewniać, upewniać.,/ Że z tobą będę szczęśliwą!/ A z tem się chytrze ukryć umiała,/ Że bywa czasem fałszywą. Słabą niewinność łatwo uwiodą!/ Teraz wracając do domu,/ Nauczać będą moją przygodą,/ Żeby nie wierzyć nikomu. Ale któż zgadnie: przypadek jaki/ Dotąd zatrzymał Filona?/ Może on dla mnie zawsze jednaki,/ Możem ja próżno strwożona? Lepiej mu na tym naszym jaworze/ Koszyk i wieniec zawieszę,/ Jutro paść będzie trzodę przy borze.../ Znajdzie!... jakże go pocieszę! ZdradaOch, nie! on zdrajca; on u Dorydy,/ On może teraz bez miary/ Na sprośne z nią się wydał bezwstydy.../ A ja mu daję ofiary... Widziałam wczoraj, jak na nią mrugał;/ Potem coś cicho mówili:/ Pewnie to dla niej ten kij wystrugał,/ Co się mu wszyscy dziwili. Kwiaty, MiłośćJakżeby moję hańbę pomnożył,/ Gdyby od Laury uwityod Laury uwity --- upleciony przez Laurę./ Wieniec na głowę Dorydy włożył,/ Jako łup na mnie zdobyty? Wianku różany! gdym cię splatała,/ Krwiąm się rąk moich skropiłakrwiąm się rąk moich skropiła --- daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: skropiłam się krwią moich rąk. :/ Bom twe najmocniej węzły spajała,/ I z robotąm się kwapiłaz robotąm się kwapiła --- daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: kwapiłam się z robotą; kwapić: spieszyć się.. Teraz bądź świadkiem mojej rozpaczy/ I razemrazem (daw.) --- zarazem; jednocześnie. naucz Filona:/ Jako w kochaniu nic nie wybaczy/ Prawdziwa miłość, wzgardzona. Tłukę o drzewo koszyk mój miły,/ Rwę wieniec, którym splatałaktórym splatała --- daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: który splatałam../ Te z nich kawałki będą świadczyły,/ Żem z nim na wieki zerwała... Kiedy w chrościniechrościna --- krzaki; por.: chrust. Filon schroniony/ Wybiegł do Laury spłakany,/ Już był o drzewo koszyk stłuczony,/ Wieniec różowy stargany. Filon O popędliwa!... o ja niebaczny!.../ Lauro!... poczekaj... dwa słowa.../ Może występek mój nie tak znaczny,/ Może zbyt kara surowa; Jam tu przed dobrą stanął godziną,/ Długo na ciebie klaskałem;/ Gdyś nadchodziła, między chrościną/ Naumyślnienaumyślnie --- z rozmysłem, celowo. się schowałem, Chcąc tajemnice twoje wybadać,/ Co o mnie będziesz mówiła?/ A stąd szczęśliwość moję układać,/ Ale czekałem zbyt siłazbyt siła --- zbyt wiele; tu: zbyt długo.. Pierwsze twe skargi o Dorys były,/ Sądź o mnie, Lauro, inaczej:/ Kogóż by wdzięki tamte wabiły,/ Kto cię raz tylko obaczy? Prawda, że czasem z nią się bawiło,/ Mając znajomość od długaod długa --- od dawna.;/ Ale kochania nigdy nie było ---/ Nie już ten kocha, co mrugaNie już ten kocha, co mruga --- Ten, kto mruga, nie znaczy, że już kocha.. Oto masz ten kij, po nim znamiona/ Niebieskie, gładko rzezane,/ W górze zobaczysz nasze imiona,/ Obłędnym węzłem związane. Cóżem zawinił, byś mię gubiła/ Przez twój postępek tak srogi?/ Czyliż dlatego, żeś ty błądziła,/ Ma ginąć Filon ubogi? MiłośćJeśli się za co twych gniewów boję.../ To mię twa rozpacz strapiła:/ Długom kupował ciekawość moję;/ Łzamiś ją swemi płaciła. Ale w tym wszystkim złość nic nie miaław tym wszystkim złość nic nie miała --- złość (względnie: zło, zła wola) nie miała w tym żadnego udziału.:/ Wszystko z powodu dobrego;/ Ja wiem, dlaczegoś tyle płakała./ Ty wiesz mój podstęp dlaczego? Laura Dajmy już pokój troskom i zrzędziezrzęda --- zrzędzenie; narzekanie.:/ Ja cię niewinnym znajduję;/ MiłośćTeraz mój Filon droższy mi będzie,/ Bo mię już więcej kosztuje. Filon Teraz mi Laura za wszystko stanie./ Wszystkim pasterkom przodkuje;/ I do gniewu ją wzrusza kochanie,/ I dla miłości daruje. Laura ZazdrośćJedna się Dorys wyłączyć miała,/ Jej pierwsze miejsce naznaczę,/ Na to wspomnienie drżę zawsze cała,/ Cóż, kiedy cię z nią obaczę! Filon Dla twego, Lauro, przypodobania,/ Przyrzekam ci to na głowę:/ Chronić się będę z nią widywania,/ W żadną nie wnijdęwnijść --- wejść. rozmowę. Laura Czymże nagrodzę za te ofiary?/ Nie mam --- prócz serca niemego;/ Jedne ci zawsze przynoszę dary,/ Przyjmij, jako co nowego. Filon Któż by dla ciebie nie zerwał węzły/ Przyjaźni, co mię nęciły?/ W twej pięknej twarzy wszystkie uwięzły/ Nadzieje moje i siły. Laura Ja mam mieć z płaczu po twarzy smugi;/ Ale, jak mi się nadarzy/ Spleść i ułożyć warkocz mój długi,/ Mówią, że mi to do twarzy. Filon Gdyby mi Akast dawał swe brogi/ Ze złotem swojej Izmeny,/ Rzekłbym: Akaście! tyś jest ubogi,/ Bo moja Laura bez ceny. Laura Ani ja pragnę szczęścia wielkiego,/ Które (choćbym też i miała)/ Za jeden uśmiech Filona mego/ Zaraz bym z chęcią mieniałamieniać (daw.) --- zamieniać, wymieniać (się).. Filon ŚwiatłoO światło moje, wpośród tej nocy!/ Zagrodo mego spokoja!/ Ty jeszcze nie wiesz o twojej mocy,/ A ja czuję ją... o moja! Laura SercePołóż twą rękę, gdzie mi pierś spada,/ Czy słyszysz to serca bicie?/ Za uderzeniem każdym ci gada,/ Że cię tak kocha, jak życie. Filon PocałunekDaj mi ust... z których i niepokoje,/ I razem słodycz wypływa.../ Tą drogą poślę zapały moje,/ Aż gdzie twa dusza przebywa. Laura MiłośćCzy w każdym roku taka z kochania,/ Jak w osiemnastym, mozołamozoła (a. mozół) --- trud.?/ Jeśli w tym nie masz pofolgowaniapofolgowanie --- tu: ulga; złagodzenie, uwolnienie.,/ Jak człek miłości wydoła? Filon Ściśnij twojego, Lauro! Filona;/ Ja cię przycisnę wzajemnie:/ Serca zbliżone łonem do łona,/ Rozmawiać będą tajemnie. Laura Ty mię daleko ściskasz goręcej:/ A jam cię tylko dotknęła:/ Nie przeto, Filon, kochasz mię więcej,/ Miłość mi siły odjęła. Filon Lauro! coś dotąd dla mnie świadczyła,/ Jeszcze dowodzi to mało,/ Że mię tak kochasz, jakeś mówiła:/ Jeszcze mi prosić zostało. Laura Tegom się miała z ciebie spodziewać?/ Jakże to skarga niezbożna!/ Nie proś, nie każ mi: ty mię chcesz gniewać.../ Kochać cię więcej nie można. Filon Kiedyż mię za to nie będziesz winić?/ I kiedyż będziesz wiedziała,/ Co do dzisiejszej łaski przyczynić;/ Że taka miłość niecała? Laura Filonie! widzisz wschodzące zorze,/ Już to drugi raz kur pieje./ Trochę przydługo bawię na dworze.../ Jak matka wstała!... truchleję. Filon Żal mi cię puścić, nie śmiem cię trzymać.../ Kiedyż przyśpieszy czas drogi,/ Gdy z moją Laurą i słodko drzymać,/ I bawić będę bez trwogi. Laura Miesiącu! już ja idę do domu!/ Jeśliby kiedy z Dorydą/ Filon tak trawił noc po kryjomu,/ Nie świeć, niech na nich dżdże idąniech na nich dżdże idą --- niech na nich padają deszcze.!