Autor nieznany Lament świętokrzyski Sekuła, Aleksandra Kotwica, Wojciech Kopeć, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska Średniowiecze Liryka Plankt Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana dzięki uprzejmości Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lament-swietokrzyski Posłuchajcie bracia miiła (Lament świętokrzyski) (przedruk), Chrestomatia staropolska: teksty do roku 1543, oprac. Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka, red. Wiesław Wydra, Wojciech Ryszard Rzepka, Zakład Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1995. Domena publiczna - koniec XV wieku, dokładna data nieznana. 1499 xml text text 2020-04-03 L pol https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/lament-swietokrzyski.pdf ISBN-978-83-288-5855-8 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lament-swietokrzyski.html ISBN-978-83-288-5856-5 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/lament-swietokrzyski.txt ISBN-978-83-288-5857-2 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/lament-swietokrzyski.epub ISBN-978-83-288-5858-9 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/lament-swietokrzyski.mobi ISBN-978-83-288-5859-6 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6418.jpg Opłakiwanie Chrystusa, warsztat Joosa van Cleve (ok. 1485-1540/1541), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6418/ DB 4CL DCA Lament świętokrzyski Utwór datowany na lata 70. XV w., znany pod tytułem Lament świętokrzyski (od miejsca znalezienia rękopisu w klasztorze benedyktyńskim Św. Krzyża na Łysej Górze), a także jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem lub (od incipitu) Posłuchajcie bracia miła..., stanowi przykład średniowiecznej liryki pasyjnej, realizującej motyw Stabat Mater. Rękopis utworu, którego autorstwo przypisywane było Andrzejowi ze Słupi, przeorowi świętokrzyskich benedyktynów, zaginął po wywiezieniu zbiorów warszawskiej Biblioteki Uniwersyteckiej do Petersburga w ramach represji carskich po powstaniu listopadowym. Zachował się jednak sporządzony przez Łukasza Gołębiowskiego, znalazcę rękopisu, odpis pieśni łysogórskich (tj. kodeksu obejmującego cztery pieśni maryjne: Posłuchajcie bracia miła..., Radości wam powiadam..., Mocne Boskie tajemności... i Zdrowaś Krolewno wyborna... oraz jedną o Bożym Ciele: O ciało Boga żywego...). Na tej podstawie utwór został opublikowany (po raz pierwszy w 1852 r. przez Wacława Aleksandra Maciejowskiego). Pieśń należy do gatunku zwanego lamentem (a. z łac. planktem). Forma poruszającego monologu Matki Boskiej opłakującej pod krzyżem śmierć swego syna, Chrystusa, wskazywała badaczom, że utwór mógł być fragmentem zaginionego pasyjnego dramatu liturgicznego, jednego z misteriów wielkopiątkowych. Usunięto, zgodnie z tradycją redakcyjną, oznaczenia wątpliwości transkrypcyjnych: (z)stał > zstał; godzin(a) > godzina, święteg(o) > świętego. Posłuchajcie, bracia miłabracia miła (starop.) --- miła braci; forma wołacza od rzeczownika zbiorowego r.ż. brać.,/ Kcęćkcęć (starop.) --- konstrukcja z wzmacniającą partykułą -ci, skróconą do -ć; inaczej: chcę ci. wam skorżyć krwawą głowękcęć wam skorżyć krwawą głowę (starop.) --- chcę się wam poskarżyć, [jaką mam] znękaną głowę (jak bardzo jestem stroskana).;/ Usłyszycieusłyszycie (starop.) --- daw. forma wołacza: usłyszcie. moj zamętekzamętek (starop.) --- smutek, żałość, cierpienie.,/ Jen mi się zstałjen mi się zstał (starop.) --- który przydarzył mi się. w Wielki Piątek. Matka, Syn, Żałoba, WspółczuciePożałuj mię, stary, młody,/ Boć mi przyszły krwawe godykrwawe gody (starop.) --- krwawe święto; czas cierpienia.:/ Jednegociemjednegociem syna miała --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci oraz przestawną końcówką czasownika; inaczej: jednego ci syna miałam. Syna miała/ I tegociem ożalałaożaleć (starop.) --- opłakać kogo (po jego stracie, w wyniku żałoby).. Zamętzamęt (starop.) --- smutek; cierpienie. ciężki dostał się miezamęt ciężki dostał się mie (starop.) --- spotkało mnie ciężkie nieszczęście., ubogiej żenieubogiej żenie (starop.) --- forma C.lp r.ż.; dziś: biednej kobiecie.,/ Widzęćwidzęć (starop.) --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. rozkrwawione me miłe narodzenienarodzenie (starop.) --- tu: potomstwo, dziecko.;/ AntysemityzmCiężka moja chwila, krwawa godzina,/ Widzęć niewiernego Żydowina,/ Iż on bije, męczy mego miłego Syna. Matka, Syn, Cierpienie, Opieka, Ciało, ŚmierćSynku miły i wybrany,/ Rozdziel z matką swoją ranyrozdziel z matką swoją rany (starop.) --- podziel się ranami ze swoją matką.;/ A wszakomwszakom (...) nosiła --- konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: wszak nosiłam; przecież nosiłam. cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,/ A takież tobie wiernie służyła./ Przemów k matcek matce (starop.) --- ku matce, do matki., bychbych (starop.) --- bym, abym; bych się ucieszyła: ucieszyłabym się. się ucieszyła,/ Bo już jidzieszjidziesz (starop.) --- forma 3.os. lp: idziesz, odchodzisz. ode mnie, moja nadzieja miłamoja nadzieja miła (starop.) --- forma W.lp, dziś: moja nadziejo miła.. Synku, bychbych (starop.) --- bym, gdybym; bych cię nisko miała: miałabym cię nisko; gdybym cię miała nisko. cię nisko miała,/ Niecoćniecoć (starop.) --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; niecoć bych ci wspomagała: nieco wspomagałabym cię. bych ci wspomagała:/ Twoja główka krzywo wisawisać (starop.) --- tu: zwisać., tęćtęć (starop.) --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. bych ja podparłatęć bych ja podparła (starop.) --- tę podparłabym; podparłabym ją.;/ Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarłautrzeć (starop.) --- obetrzeć, przetrzeć, wytrzeć.;/ Picia wołasz, piciaćpiciać (starop.) --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; piciać bych ci dała: dałabym ci picia. bych ci dała,/ Ale nie lzanie lza (starop.) --- nie sposób; nie można. dosiącdosiąc (starop.) --- dziś popr. forma: dosięgnąć. twego świętego ciała. Matka, Matka Boska, Dziecko, Chrystus, Anioł, Śmierć, Żałoba, Ciało, CierpienieO anjele Gabryjeleanjele Gabryjele (starop.) --- forma W.lp; dziś: aniele Gabrielu.,/ Gdzie jest onoono (starop.) --- to, owo. twe wesele,/ Cożeś mi go obiecowałobiecował (starop.) --- dziś popr. forma: obiecywał. tako barzobarzo (starop.) --- bardzo. wieletako wiele (starop.) --- tak wiele.,/ A rzekęcyrzekęcy (starop.) --- daw. forma imiesłowowa; dziś: mówiąc.: ,,Panno, pełna jeśpełna jeś (starop.) --- jesteś pełna. miłości!"/ A ja pełna smutku i żałości./ Sprochniało we mnie ciało i moje wszytkiwszytki (starop.) --- wszystkie. kości. Prościeżproścież (starop.) --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. Boga, wy miłe i żądneżądny (starop.) --- proszący, potrzebujący; wnoszący żarliwą, gorącą prośbę. maciorymaciora (starop.) --- macierz, matka.,/ By wam nad dziatkami nie były takie to pozoryby wam nad dziatkami nie były takie to pozory, jele ja (...) dziś zeźrzała (...) nad swym (...) synem (starop.) --- żebyście nie zobaczyły dzieci w takim stanie, w jakim ja dziś ujrzałam swego syna.,/ Jelejele (starop.) --- tu: które, jakie. ja nieboga ninieninie (starop.) --- teraz. dziś zeźrzała/ Nad swym, nad miłym Synem krasnymkrasny (starop.) --- piękny, urodziwy.,/ Iż on cirpicirpi (starop.) --- dziś popr. forma 3.os.lp: cierpi. męki nie będąc w żadnej winie. Nie mam ani będę mieć jinegojinego (starop.) --- innego.,/ Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego.