Słowacki, Juliusz Lambro Sekuła, Aleksandra Kwiatkowska, Katarzyna Dyja, Anna Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Powieść poetycka Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lambro http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=9317 Juliusz Słowacki, Liryki i powieści poetyckie, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2010-03-24 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1750.jpg Wood Railing, Steve Snodgrass@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1750 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/lambro.pdf ISBN-978-83-288-0937-6 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lambro.html ISBN-978-83-288-1905-4 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/lambro.txt ISBN-978-83-288-2860-5 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/lambro.epub ISBN-978-83-288-3933-5 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/lambro.mobi ISBN-978-83-288-5019-4 ISBN application/x-mobipocket-ebook DC.WL-PP 1DXG 3MN Juliusz Słowacki Lambro Powstańca greckipowstańca grecki --- bohaterem tytułowym jest powstaniec, który brał udział w walkach wyzwoleńczych Greków przeciw Turkom w latach 70. XVIII w. Utwór nawiązuje również do powstania z lat 1821--30, które doprowadziło do ogłoszenia niepodległości Grecji. Powieść poetyczna w dwóch pieśniach Pieśń pierwsza ... Should we again provoke/ Our stronger, some worse way his wrath may find/ To our destruction; if there be in hell/ Fear to be worse destroy'd.....Should we again (...) destroy'd... (ang.) --- Gdybyśmy znów wyzwali wroga silniejszego od nas, jego gniew mógłby znaleźć jakiś gorszy sposób zniszczenia nas, jeśli w piekle można obawiać się gorszego zniszczenia (Raj utracony, Pieśń II).Milton I Morze, WodaFalo błękitna, kołysz łódkę Greka,/ Niech mu po morzu ściele księżyc złoty/ Ścieżki obłędne, niech przed nim ucieka,/ Gdy po tej drodze puści żaglów loty;/ Kołysz go, falo, i łódkę Majnoty/ W samotną morza obłąkaj krainę,/ I tam mu powiedz: ,,Ja nosiłam floty/ Na moich skrzydłach aż pod SalaminęSalamina --- wyspa na M. Śródziemnym, przy której rozegrała się zwycięska dla niewielkiej floty gr. bitwa z Persami w 480 r. p.n.e.;/ Płynęłam taką, jaką dzisiaj płynę". W Archipelagu zanieś go ostrowyostrów (daw.) --- wyspa; szczególnie porosła roślinnością wyspa na rzece../ Tam góry chmurą owiane błękitną,/ Na górach kolumn potrzaskane głowy;/ Nad nimi wiecznie kwitnie laur różowy,/ Pomarańczowe drzewa wiecznie kwitną/ I śniegiem kwiatów zasypują gruzy. CierpienieA ludzie --- cierpią, że umrzeć nie śmieli;/ Twarz ich boleści rysem naznaczona./ Gdyby tu błysnął dawny wzrok MeduzyMeduza (mit. gr.) --- stwór, którego spojrzenie zamieniało w kamień.,/ Gdyby ci ludzie, jak są, skamienieli,/ Ileż by nowych posągów przybyło,/ Łamanych wiecznym bólem LaokonaLaokon (mit. gr.) --- właśc. Laokoon, zabity przez dwa węże morskie w zemście Apolla; zmaganie się Laokoona z wężami stanowi często wykorzystywany motyw w sztuce../ Tu nad pomników i ludzi mogiłą/ Księżyc posępny płynie co wieczora./ Gdy góry światłem błękitnym przeniknął,/ Mgły zasłonami doliny ośnieżył,/ Szuka posągów, które widział wczorawczora (daw.) --- dziś: wczoraj.,/ Do których twarzy wiekami przywyknął;/ Blady --- jak starzec, co na ziemi przeżył/ Zagasłe, mrące co dnia dzieci koło;/ Gdy wszyscy padną, gdy ostatni padnie,/ Tak ma wiekami wyniszczone czoło,/ Że się nie chmurzy żalem ani bladnie,/ I nikt cierpienia z twarzy nie odgadnie. II Archipelagu wysp wieniec różowy/ Lekkich kaikówkaik (z tur.) --- wąska, lekka łódka turecka. przerzynają wiosła./ Jak dawne nimfy, tak dziś te ostrowy,/ Przed tureckimi uciekając gwałty,/ Odmienne pierwszym biorą na się kształty./ Jak niegdyś DafneDafne (mit. gr.) --- nimfa zmieniona w drzewo wawrzynu. w liść lauru porosła,/ Tak dzisiaj HydraHydra (mit. gr.) --- jadowity potwór w postaci węża o wielu głowach. zielona laurami./ Ipsara skalnym błyszczy stroma brzegiem,/ Podobna córce głazowej TantalaTantal (mit. gr.) --- syn Zeusa i Omfale, za zdradzanie boskich sekretów strącony do Tartaru, gdzie nad jego głową chwiał się głaz, grożąc śmiercią.Podobna córce głazowej Tantala,/ Gdy (...) --- Te cztery wiersze są tłumaczeniem z Antygony Sofoklesa.,/ Gdy pod nią śnieżna rozbija się fala,/ Wiecznie od czoła wieńczonego śniegiem/ Kryształowymi upłakana łzami. MiastoIpsarskieIpsara --- wyspa na M. Egejskim; mieszkańcy brali udział w powstaniu greckim w 1821, później wojska tur. dokonały na nich rzezi. miasto, jak dłutem snycerzasnycerz --- rzeźbiarz w drewnie lub kamieniu./ Ze skał ciemnego łona wydobyte,/ Barwy ma szare, od tła nieodbite/ I lasem masztów na poły schowane./ Gdzieniegdzie lekka minaretów wieża/ Niesie pod niebo szczyty ołowiane./ Tam rzędy okien, od łuny zachodu/ Jak mnogie lampy rozpalone, drżące,/ Co chwila bladsze, co chwila gasnące,/ Już zaszły mrokiem --- ale szczyty grodu/ Długo złociste miały słońcem dachy. Ostatnie światło z ciemnością się starło.../ Chociaż to miasto na pół obumarło,/ Gwar słychać w mieście --- bo bezludne gmachy/ Głośniejszym odgłos odbijają echem;/ Gwar smutny --- rzadko pomieszany śmiechem/ I tajemniczy jako te odgłosy,/ Które wiatr z martwej muszli wydobywa./ W głębiach haremówharem (z arab.) --- prywatna część domu, przeznaczona dla kobiet z rodziny. lśniące perłą rosy/ Palą się róże --- smutno słowik śpiewa;/ Przez szczyty murów na ciche ulice/ Wonnych akacji zwieszają się kwiaty;/ Czasem pochodnia błyśnie spoza kraty;/ Księżyc turbanu olśni bawełnicębawełnica (daw.) --- tkanina bawełniana../ To Turek dąży w znajomą gospodę,/ Co inne gmachy przenosi wytworem;/ Gdzie wielkie kotły wrącą źródeł wodę/ Leją w kanały złotym dziwotworem;/ Ta z kłębem pary wytryska w fontanny/ I wieczną walkę z zimną siostrą toczy,/ Opryska warem, parą ją omroczy,/ Wprzód nim zezwoli iść do wspólnej wanny./ Tam woń arabskich napojony duchem/ Przechodzi Turek w marmurowe sale;/ Jedna za drugą wiążą się łańcuchem,/ Kłamane dalej w zwierciadeł krysztale./ Tam Grek usłużny obiega wokoło,/ Dla muzułmanów nie szczędzi ukłonu:/ Do ziemi chyląc osiwiałe czoło/ Nalewa mokkę w łono róż z Japonu;/ Potem przed Grekiem stawia czarę z gliny,/ Chowając aspraasper --- chodzi prawdop. o Sonchus asper, gatunek mlecza., Sen, Śmierćdo czary nalewa/ Napój z makowej tłoczony rośliny,/ Co śmierć sprowadzanapój (...) co śmierć sprowadza ... --- chodzi o opium, które w dużej dawce powoduje śpiączkę i śmierć. --- jak cień tego drzewa,/ Które usypia snem głębokim zgonu./ Mrok spada w dymu stambulskiego chmurze,/ Gdzieniegdzie tylko z Etrusków wazonu/ Widać w połowie wychyloną różę;/ Gdzieniegdzie błyszczą sztyletów głowice;/ Tam nieruchome wyznańcówwyznańca --- dziś: wyznawca. turbany/ Porosły kołem jak łąk tulipany;/ Nad turbanami palą się księżyce. III Wchodzi do sali młody Ipsariota,/ Poeta, ŚpiewJak u śpiewaka twarz blada i smutna;/ I na ramieniu miał kapotę z płótna,/ Niegęsto nićmi przetykaną złota./ Widać z gitary --- znać po blasku oka,/ Że z pieśnią sioła i grody przebiega.../ Wnet go tłum Greków dokoła oblega,/ Wypuścił bursztyn wierny syn Proroka./ Greki i Turki zarówno ciekawi,/ Jaki głos śpiewak, jaki lutnia wyda./ Czy ich upiorów powieścią zabawi?/ Czy brylantową bajką AlraszydaAlraszyd --- właśc. Harun al-Raszid, władca muzułmański, bohater ,,Księgi z tysiąca i jednej nocy".?/ Śpiewak po sali wiódł wzrok obłąkany,/ Jak gdyby liczył tureckie turbany;/ A potem spojrzał w mnogie Greków twarze/ I gdy w nie patrzał --- znalazł dźwięk w gitarze. Powieść Greka IV Małe tu znajdę dla pieśni pokupypokup (daw.) --- popyt, zainteresowanie.,/ Miłość ją kraju i rozpacz uprzędły./ Tu zżółkłe twarze --- może serca zwiędły?/ NiewolaMiałem tu znaleźć ludzi --- widzę trupy./ Niezdolni z życia wybić się skonaniem,/ Wyście odważni --- lecz na pół otrucia,/ Wyście przywykli zabijać pół czucia/ I zmartwychwstawać, lecz półzmartwychwstaniem,/ Wiecznie okuci w żelazne ogniwa./ PoetaPieśń często z kajdan iskry wydobywa;/ Więc będę śpiewał i dążył do kresu;/ Ożywię ogień, jeśli jest w iskierce./ ZmartwychwstanieSerceTak Egipcjanin w liście z aloesu/ Obwija zwiędłe umarłego serce;/ Na liściu pisze zmartwychwstania słowa;/ Chociaż w tym liściu serce nie ożyje,/ Lecz od zepsucia wiecznie się zachowa,/ W proch nie rozsypie... Godzina wybije,/ Kiedy myśl słowa tajemną odgadnie,/ Wtenczas odpowiedź będzie w sercu --- na dnie. PoezjaMyśl syna pieśni ciemna, niezgłębiona,/ Jest jako fala umarłego morza;/ Co jej powierzysz, wnet wyrzuca z łona,/ Lecz barwą ciemnych głębi przyodzieje,/ Da nieśmiertelność kamiennego łoża,/ Kwiat w niej nie tracąc barwy kamienieje./ Lecz jeśli wieszczek nie znajdzie wyrazów,/ W głąb jego serca słuchacz nie dosięga;/ Często podobny sam do zimnych głazów,/ Choć pieśń ognista w myśli się wylęga;/ Często go słuchacz odbiegnie wesoły.../ A pieśń, co ledwo dopłynie połowy,/ Jak mórz zamarłych owoc rubinowy/ Bezpłodne w sobie zamyka popioły. V Niegdyś nam północ miecz podała w dłonie,/ A potem chytra bezsilnych odbiegłaNiegdyś nam północ miecz podała w dłonie, A potem chytra bezsilnych odbiegła (...) --- Mowa o Katarzynie carowej, która Greków podburzyła do powstania i zdradziła oczekujących od niej pomocy../ WalkaWidziałem walkę --- widziałem to błonie,/ Gdzie siła naszych rycerzy poległa./ Ja byłem dzieckiem i patrzałem z chaty.../ Powietrze chmura proporców krajała,/ W tureckich szykach lśnił księżyc bogaty,/ Nad nim dym srebrny wyrzucały działa,/ Stamtąd huk leciał, stamtąd ziemia grzmiała/ I grad pocisków wyrzucały spiże;/ A stąd, zachodnim złocone promieniem,/ W ten dym ognisty szły błękitne krzyże/ Z upornym, z głuchym rozpaczy milczeniem./ Potem je dymy spiżowe pożarły,/ Mignęły w ogniu złote --- i pobladły./ KlęskaPrzed nocą wszystkie szeregi wymarły/ I wszystkie krzyże w szeregach upadły. VI Tak się zwycięstwa przeważyły szale.../ Lambra tureckie ominęły gromy,/ Wdarł się na skałę --- całą noc na skale,/ Patrzał na groby, na groby bez końca!/ I tak nazajutrz jeszcze nieruchomy/ Błyszczał w promieniach wschodzącego słońca... / A stamtąd poszedł błąkać się po świecie./ Lecz nie samotny --- znalazł się ktoś drugi,/ Co przy nim giermka podjął się usługi;/ Kto to był taki? --- może odgadniecie. Po długich latach z krainy wygnania/ Ujrzał, jak Grecy z wiatrem na wyścigi/ Nieśli po górach hasło zmartwychwstania;/ Pieśń grzmiała w dzwonach --- była to pieśń Rygi... była to pieśń Rygi. --- Sławny hymn powstańców, napisany przez Rygę, zaczyna się od słów: Deute, paides ton Hellenon../ Ale niedługo Grek o szczęściu marzy,/ Kolejno w siołach milkła pieśń i dzwony,/ Gdzieniegdzie snuł się Kleftkleft --- powstaniec grecki, członek ruchu oporu w powstaniu 1821--1829. --- lecz zakrwawiony,/ I z krwią miał rozpacz przysechłą do twarzy./ Płacz, narzekanie wstrząsa Greków chaty,/ Echami skał się rozpłakały łona./ ,,Jutro" --- wołają --- ,,na maszcie fregaty/ Haniebną śmiercią młody Ryga skona". VII Na dzikich brzegach skalistej Ipsary/ Wznosi się klasztor wysoko nad morze;/ Krzyż jego pierwszy wita ranne zorze,/ Ostatnie słońcem złocą się filary./ Koło klasztoru bez czoła kolumny/ Stoją jak palmy pozbawione liści./ Tam mnich pracuje koło własnej trumny,/ Tam od tureckiej uciekł nienawiści.../ Ów dzwon, co dzisiaj ogłasza pacierze,/ Nieraz do broni powoła Majnotę;/ Nieraz od Turków okrążone wieże/ Czoła dział srebrnym uwieńczają dymem,/ Z tych okien błyszczą spiżu paszcze złote/ I mnich pokorny staje się olbrzymem./ Nieraz rozpaczy naglony potrzebą/ Rozwala miną poświęcone ściany;/ Rzekłbyś, że mnich ten chce zdobywać niebo/ Skał odłamami jak dawne Tytany. CmentarzNa niższych skałach cmentarz muzułmanów,/ Czarowny, cichy, pełny drzew i kwiatów,/ I dłutowanych w marmurze turbanów,/ Jak odłam z rajskich oderwany światów/ I przesadzony na skalne urwiska./ Tam byłem wczora... Słońce zachodziło.../ Za marmurowe skryty grobowiska,/ Widziałem dwoje ludzi nad mogiłą;/ Widziałem Klefta i Greczynkę młodą./ Ona --- do Peri podobna urodą,/ Jak była piękną, wyraz nie okryśliokryślić (daw.) --- dziś: określić.!/ Gdy długo, długo patrzałem w jej lica,/ Kiedy się potem obudziłem z myśli,/ Tak byłem tęskny --- rozmarzony --- smutny,/ Jak gdybym długo patrzał w twarz księżyca./ Snadź, że jej życie był to czas pokutny/ Za całą przeszłość szczęścia pogrzebaną;/ Miała na twarzy smutek --- lecz nie żałość,/ Barwę koralu łzą nie opłukaną;/ Rumieniec tonął w bezpromienną białość,/ I w białych szatach stała między drzewa,/ Wpół przeświecona blaskami zachodu,/ Podobna srebrnej fontannie ogrodu,/ Z której wiatr mgliste warkocze odwiewa. Rycerz, StrójKleft, znać z ubioru, był kiedyś rycerzem/ I wierne rysom członków nosił szaty,/ Piersi jedwabnym zamknięte pancerzem,/ Co się od słońca w różne barwy łamie,/ Wypukło w złote wyszywany kwiaty;/ I miał kapotę rzuconą na ramię,/ Białą jak śniegi --- i pas złotolity,/ Nogę złoconym wiązaną rzemieniem,/ Małą misiurkęmisiurka (z arab.) --- rodzaj hełmu, osłaniającego kark i uszy., której aksamity/ Pod kruczych włosów tonęły pierścieniem,/ Na niej w misternie ułożonej zwicizwić --- tu: splot./ Węzeł w złociste rozpadał się nici. Choć stłumionymi przemawiali słowy,/ Mogłem dosłyszeć ułamków rozmowy. VIII ,,Lambro! ty w słowach dajesz mi obłudę,/ Nie odpowiadasz szczerze, gdy zapytam./ NudaNa twoim czole z przerażeniem czytam/ Ostatni stopień wszystkich nieszczęść --- nudę./ Blask twego oka nie odbłyska z duszy./ Serce jak brylant, chociaż się rozkruszy,/ W każdym odłamie iskra się zawiesza,/ A każda czystym lśni tęczy promieniem;/ Lecz na twym czole jakiś szatan miesza/ Rozpacz ze śmiechem, śmiech blady z cierpieniem.../ Ty jesteś z ludzi, których serce żywi/ Łzami --- lub gorzką trucizną laurową./ O! bo też prawda, że my nieszczęśliwi,/ I czasem czuję, że pociechy słowo/ Ma dźwięk szyderczy i na serce spada./ Rozpacz, WspomnieniaGdy myślą wracam w przeszłości krainy,/ Widzę, jak przy nas stojąc rozpacz blada/ Czekała szczęściem niepełnej godziny,/ Aby się poznać z nami --- i być z nami.../ Czekała długo --- przyszła, choć nieskora;/ Ze wspólnych myśli jednego wieczora/ Myśmy się w stronę rozbiegli myślami./ I dziś mi nie chcesz odkryć serca głębi,/ Milczysz?..." --- --- Słowo,,Dziś nie chcę zabijać słowami,/ Bo każde słowo do serca utonie/ I tak jak sztylet dreszczem je oziębi;/ A potem długim rozpamiętywaniem/ Jak żar piekielny rozpali się w łonie,/ I potem, potem --- cała przyszłość twoja/ Stanie się długim i ciężkim konaniem./ O! patrzaj na mnie --- ta złocista zbroja/ Dzikiego Klefta nigdy nie stroiła,/ Zmieniłem szaty --- tyś serce zmieniła./ Winnaś wyczytać na pobladłym czole/ Myśli ukryte i obecne bole,/ I wszystkie zbrodnie --- a żądasz wyrazów!/ Tak jak wędrowiec wśród grobowych głazów/ Nie umiesz czytać napisów cmentarza?/ Więc poznaj Lambra, jak ludzie poznali.../ Jam dzisiaj królem błękitnawej fali,/ Mszczę się... Dziś czarna bandera korsarza/ Rzuca cień śmierci, gdzie dosięgną działa:/ I zapomniałem zetrzeć z mego czoła/ Cieniu, co dzisiaj rzuciła nań rano;/ Otarłem tylko szablę krwią skalaną./ Kłócękłócić --- zakłócać. niebaczny spokojność anioła.../ Na pół przeklęty, na pół zapomniany,/ Rozpalam ogień miłosnej pochodni/ I wiążę serce dwoma talizmany,/ Wielkością nieszczęść --- i wielkością zbrodni./ DuszaMój obraz kształty przybierze olbrzymie/ W głębi twej duszy --- jak anioł upadły,/ We krwi skalany --- w dział omglony dymie,/ W blasku brylantów i złota wybladły./ O! bo ja miałem wielką niegdyś duszę!/ Lecz gdy ją znudził smutek jednobrzmienny,/ Idę wśród ludzi jak przez las jesienny,/ Kędy pod stopą zżółkłe liście kruszę,/ I gardzę liściem, co ścieżki pozłaca/ Barwą uwiędłą --- lecz szum ich zasmuca!/ Wolę, niech moją łodzią fala rzuca,/ Niechaj mi wzgardą za wzgardę odpłaca./ Morze --- to wielka mogiła stworzenia,/ Dumającemu na niej myśli płyną./ Nieraz na fali umieram z pragnienia/ Jak obciążony Tantalową winą,/ I mogę niebo przeklinać --- i morze./ Usłałem sobie rozwahane łoże,/ Co mi piastunki daje kołysanie;/ SenBo spać nie mogłem na ziemi --- a teraz/ Często mię zorza śpiącego zastanie/ I nie obudzi skrawym światłem --- nieraz/ Działo mi dając ranne powitanie/ Zbudzić nie może --- często sen przedłużę,/ Aby w tym życiu żyć jak najmniej --- nie snem./ Dziś nieszczęściami są mi niebios burze,/ Lina zerwana ujęciem niewczesnemniewczesnem (daw. N) --- dziś: niewczesnym.;/ Mam jeszcze czucie... bo dziś mię rozczula,/ I łzy mam w oku, gdy rozryje kula/ Maszt, z którym długie przebiegałem drogi,/ Wycięty z rosłej EpiruEpir --- kraina w Grecji, nad M. Jońskim. topoli,/ Co mi rodzinne wspominał rozłogirozłogi --- pędy roślin płożące się po ziemi.;/ Lecz gdy mrą majtki, wtenczas po niewoli/ Na moich ustach błyszczy uśmiech dziki,/ Jak gdybym szydził, że niezręczni byli/ Śmierci uniknąć --- a ci ludzie żyli/ Ze mną przez długie lata trosk, cierpienia,/ Jak krwi tygrysy --- druhy --- niewolniki.../ Ostatnia miłość, miłość przywyknienia,/ Skamieniałego serca nie poruszy.../ Ze złotem stawię człowieka na szale,/ A potem złoto rzucam w morskie fale,/ Jakby w tym była jaka wielkość duszy". --- IX Słucha dziewica, jej rumieniec mgławy/ Zrazu rozkwitał i blasku nabywał.../ Gdy zaczął mówić, to uśmiech ciekawy/ Twarz jej oświecił --- we łzy się rozpływał/ I znów powracał tak w odcieniach zmienny,/ Że słów kochanka wydawał się echem;/ A gdy ten uśmiech gasiła zgryzota,/ Gdy obumierał zadumaniem senny,/ Podobną była do niewiasty Lotaniewiasta Lota --- żona biblijnego Lota, zamieniona w słup soli, ponieważ obejrzała się uciekając z Sodomy.,/ W chwili gdy tonie ostatnim uśmiechem/ W nieodgadnioną boleść, w sen kamienny,/ I jeszcze słucha w przeszłość odwrócona.../ I tak posągów brała kształt nieżywy,/ Tak opuściła bezwładnie ramiona,/ Że z ramion szata płynąca do ziemi/ Jakby w kamienne łamała się spływy. I Lambro bladnął, i usty drżącemi/ Mówił: ,,O luba, wybacz, że te słowa/ Zanadto czarną malowały duszę;/ Przywykłem kruszyć serca --- a gdy kruszę,/ Patrzeć, jak cierpią, i śmiać się szalenie./ Lecz twoja boleść, bladość marmurowa,/ To już nad moje siły, nad sumnienie!/ ZbrodniaCzy wierzysz, luba? ja się wyznać wstydzę,/ Ja, korsarz krwawy! ja, ludzi morderca!/ Że się zabójstwem i zbrodniami brzydzę,/ Że mam myśl jedną, wielką w głębi serca,/ Co kiedyś zbawi nawet pamięć moją./ O luba! teraz niech się ludzie boją;/ Niech się przed czarnym chronią pawilonem;/ Znajdę ich --- zbudzę... jeśli nagłym zgonem/ Bóg wielkiej we mnie myśli nie rozłamie./ SławaNa moim czole widzisz dumy znamię,/ To jest przeczucie sławy; --- tam --- tam w dali/ Widzę okropną przyszłość --- ale sławną;/ Precz te obrazy!... Luba! jakże dawno/ Z tobą po obcych błądziliśmy światach!/ Jakżeśmy dawno w przeczuciach szukali/ I w oberwanych po liściu róż kwiatach/ Naszej przyszłości! Z tobą moje losy/ I z tobą dotąd wiążę myśli moje./ LustroCzęsto przed ludźmi w kajucie ukryty,/ Jak dziecię trefiętrefić (przestarz.) --- układać włosy w loki. przed zwierciadłem włosy,/ Szaty poprawiam --- brylantami stroję,/ Bo widzę jasno --- widzę w twych marzeniach/ Mój własny obraz wyraźnie odbity,/ Więc podobieństwa szukam w ukraszeniach/ I póty śmiechem rozjaśniam jagody,/ Aż póki czyste wróci mi zwierciadło/ Obraz twych wspomnień z twarzą mniej pobladłą,/ I mniej posępny i smutny --- i młody. ,,O! świat ten gorzki, śmiechem przeraźliwy/ Dla tych, co płaczą czy to krwią, czy łzami./ Chroń się ty świata --- bo on nie był z nami/ W szczęścia godzinie, więc i dziś nie będzie;/ Bo przeciw wielkim czuciom on gniewliwy/ I nie przebacza tym, co toną w błędzie./ Patrz, jak ten klasztor czoło w chmurach trzyma./ Ja ci wynajdę mieszkanie w klasztorze;/ Zamknij się w cichej celi i ze skały/ Patrzaj nocami na rozległe morze,/ I błękitnymi po fali oczyma/ Mojego statku ścigaj żagiel biały./ A gdy zagrożą fali niepokoje,/ Kiedy się będziesz modlić zdjęta trwogą,/ Razem popłyną w niebo, jedną drogą,/ Twoje modlitwy i przekleństwa moje. ,,Lecz nim obierzesz klasztorny spoczynek,/ Jutro, nim zorza świtem się rozpali,/ Przyjdź do mnie sama --- tam --- nad brzegi fali,/ Odziana płaszczem bogatych Turczynek./ I miej kalemkiar ciemny z musselinumusselin (z fr.) --- muślin, lekka tkanina bawełniana lub wełniana./ Lub czewrę gęsto haftowaną złotemI miej kalemkiar ciemny z musselinu/ Lub czewrę (...) --- Rodzaj zasłony kobiet tureckich.;/ Niechaj się z wiatru nie wznosi polotem,/ Nie zdradzi twarzy przed oczyma gminu./ Jutro --- pamiętaj! --- tam łódź moja czeka,/ Gdzie się przy skale załamało morze./ Ja sam, przebrany w tureckim ubiorze,/ Płynę na pogrzeb ostatniego Greka". --- Kwiaty, ŁzySkończył --- a kiedy z ostatnimi słowy/ Na piersi chylił twarz cierpieniem zbladłą,/ Zda się, widziałem, kilka łez upadło.../ Nie wiem... to może z silniejszym powiewem/ Opadał z drzewa kwiat pomarańczowy?/ Nie wiem, czy płakał --- czyli zachwiał drzewem? X Ranek był. Morze rozpalone świtem/ Wre z dala, szumi i srebrzy sią w pianę,/ Potem portową groblą odłamane,/ Brzegi spokojnym oblewa błękitem;/ A brzeg wysoko szarzeje granitem./ DrzewoWyżej palm błyszczy zieloność wesoła./ Te palmy, w niebo sięgające szczytem,/ Jako nam istność malują anioła;/ W mgle mają stopy --- a w błękicie czoła. O! jakże smutny fali szum bezdenny,/ Co się z cichego morza wydobywa!/ LasI ten las masztów jako las jesienny,/ Z którego burza północy gniewliwa/ Połowę jasnych liści poobrywa;/ A pozostałym da rozliczne szaty,/ Liść SztatuderaSztatuder (z niem.) --- właśc. Stadhouder, namiestnik niderlandzki; chodzi o Niderlandy. złotem się pokrywa,/ Róż AlbijonuAlbijon --- właśc. Albion, dawna nazwa Wysp Brytyjskich. płonią się szkarłaty,/ Szronem się Franków osrebrzyły kwiaty. Słysząc szum żagli --- słyszysz jakby we śnie/ Gwarzące różnym językiem narody.../ Rozdarte gromem skarżą się boleśnie,/ Jakby mówiły doznane przygody/ I prześcignięte z wiatrami zawody./ A fala milczy --- choć może w niej tonie/ W tej chwili okręt nadziejami młody;/ I jęk rozpaczy wydany przy zgonie/ Uczuła fala --- lecz zamknęła w łonie. XI OkrętOkręt troistą opasany spiżą/ Zatknął na maszcie księżyc, trzy buńczukibuńczuk --- znak wojskowy i symbol władzy tureckiej w formie ogona końskiego, zatkniętego na długim kiju.,/ Omglił się dymem --- dział rozesłał huki:/ I wtenczas niby szatana był tronem;/ Gdy wiatr poddany dym unosił chyżo,/ Wszystkie go maszty witały pokłonem;/ A okręt ucichł, pił dumy kadzidła./ Mgła ranna, hukiem potrójnym rozbita,/ Srebrne po masztach zawieszała skrzydła;/ Na wschodzie skrawo dzień wschodzący świta./ Nie ma wyrazów język niezaskarbny/ Malować słońcem ukazane czary./ Jako rozkwitłe Nilu nenufary/ Z kwiatów kobierzec wiążą różnofarbny;/ Jak odświeżone muszle i kamyki/ Pieszczotą fali --- tak na cichej wodzie,/ Wiążąc się razem w jasne mozaiki,/ Spłynęły żaglem oskrzydlone łodzie./ Tam turban kitą ozłocony świetną,/ Tam srebrna dziewic zasłona powiała;/ Od łodzi fala różny połysk brała,/ Barwiona złotem lub purpurą Tyru./ Cała ta przestrzeń była łąką kwietną,/ Była doliną, szalem kaszemirukaszemir --- właśc. kaszmir, rodzaj tkaniny../ Łódź każda wiosłem drugą łódź prześciga/ Pod maszt fregaty, gdzie ma skonać Ryga./ I tak jak chciwe sępy albo kruki,/ Gdy czują oddech śmierci, tak spłynęli/ W bogatych łodziach po morskiej topieli/ Z męczarni Greka różne brać nauki./ ŚmiechWielu jest w tłumie, co się śmiać nauczą,/ Śmiech taki wrzkomowrzkomo (daw.) --- rzekomo. wielkość serca kłamie!/ Wielu stąd wróci i miecze rozłamie,/ Co jutro w królów miały tonąć łona./ Gdy tacy zemstę aniołom poruczą,/ Nieliczny może z męczarni wyłamie/ Prawdę --- że skonać nietrudno --- i skona. XII Wstąpił na pokład Ryga wśród janczarówjanczary --- dzwoneczki.,/ Kiedy chciał mówić, słowa mu nie dali;/ Więc tylko okiem raz rzucił po fali,/ Spojrzał na mgłami osrebrzone góry./ A wtenczas ucichł dźwięk niesfornych gwarów,/ W szmer się zamienił gasnący --- ponury,/ I była cisza...Śpiew Z ciszy wybłąkana/ Pieśń, między Turków urodzona tłumem,/ Na kilka cichych głosów rozłamana,/ Rośnie i z fali kołysze się szumem,/ Rzuciła w tłumie grzmiące Rygi hasła:/ Powstańcie, Grecy! ale Grek nie słyszy./ Powstańcie, Grecy! brzmiało --- ale ciszéjciszéj --- forma z ,,e pochylonym", wymawianym jako ,,y", nie została uwspółcześniona z uwagi na rym. ---/ Do broni --- cicho --- pieśń znikła --- zagasła./ Pieśń serce Rygi przy skonaniu kruszy,/ Lecz radość widna z twarzy i z postawy./ NieśmiertelnośćJak gdyby przeczuł nieśmiertelność duszy.../ Może czuł tylko nieśmiertelność sławy. XIII Widziałem! ja sam widziałem, o Greki!/ Jako na wielkie wstąpił rusztowanie;/ Widziałem wszystko --- i tłumiłem łkanie.../ On był tak młody --- nie zmrużył powieki,/ Choć śmierć tak bliska! choć śmierć tak straszliwa!/ Jeszcze go widzę, jak zasłonę zrywa,/ Jeszcze go widzę --- jak pod nieba stropy/ Na rusztowaniu stanął --- i smutnemi/ Oczyma dawał pożegnanie ziemi,/ Siłom młodości --- marzeniom młodości./ Wtem szczeble pękły wymknięte spod stopy.../ Nie mam wyrazów... Któż mu nie zazdrości/ Śmierci, teutońskąteutoński (z łac.) --- germański, niemiecki. sprowadzonej zdradą?/ Lecz któż się zemści? któż w całym narodzie? I właśnie słońce wstawało na wschodzie,/ I promień z rannej otrząśniony rosy/ Pozłocił Rygi twarz martwą i bladą/ I na ramiona spływające włosy./ Na twarzy siłę ukazał niezmienną,/ Uratowaną z męczarni rozbicia;/ Na twarzy walczy senna boleść życia/ Z drugą boleścią wieczności --- bezsenną. XIV A w tłumie widzów jedna łódź ożyła;/ Jak po jeziorze trzcinami zarosłem/ Wężową ścieżką z tłumu się wywiła;/ Turek ją pędził obustronnym wiosłem/ I bawił Turków, rzucając nad głowy/ Tysiączne kręgi wodnistych obręczy,/ Umalowane kolorami tęczy./ A łódź, jak delfin w wodzie rozigrana,/ Czasem tonęła w odmęt lazurowy,/ Równa powierzchni morza, tak że piana/ Żagiel srebrzyła; czasem statek złoty/ Po wierzchu fali szedł ptasimi loty,/ I coraz bliższy fregaty sułtana,/ Nie bacząc niby, pod srogimi karykary (daw. N lm) --- dziś: karami./ Wzbronione łodziom granice przechodzi./ Nie śmieli strzelać strzegące janczary/ I od płynących zdrady się nie bali;/ Bo w tej złocisto malowanej łodzi/ Kobieta, StrójUjrzeli postać dziewicy --- i głośno/ Śmiejąc się wszyscy --- wszyscy przeklinali/ Szatę turecką --- zamkniętą --- zazdrośną,/ I ów kalemkiar z musselinu biały,/ Tak gęsto lśniącym haftowany złotem,/ Że go powiewy wiatru nie odwiały/ Ani łódź szybkim odsłoniła lotem./ Ta pod zasłoną róża niewidoma,/ Snadź z ciekawością dziecinną haremu,/ Może przejęta zgrozą --- nieruchoma,/ Chciała się bliżej przypatrzyć zmarłemu?/ Może się pod tą zasłoną ukrywa/ Uśmiech w połowie ciekawy --- wesoły?/ Z takim uśmiechem liście róż obrywa,/ Z takim uśmiechem te ziemskie anioły/ Widzą zgon róży --- serca --- lub człowieka. PożarA wtem okrętu piersi niedaleka,/ Łódka uczuła silny popęd wiosła,/ Biegła po fali --- z fregatą się zrosła:/ I wnet z jej łona dym się wybił szary,/ A potem jasność błękitnawa siarki. Majtek przez chwilę patrzał na pożary;/ A gdy mu płomień ramiona otoczył,/ Odrzucił turban i do fali skoczył./ Za zbiegłym setne strzeliły janczarki,/ Przed kulą w morzu zanurzony zginął.../ Po chwili błękit pianą się zakłócił,/ Majtek na fali powierzchnie wypłynął,/ Pobladłym Turkom śmiech szyderczy rzucił.../ A gdy śmiech echo okrętu powtarza,/ Gdy się twarz majtka słońcem oświeciła,/ Śmiech ten poznałem --- był to śmiech korsarza,/ I twarz poznałem --- to twarz Lambra była. XV PożarSpłonęła łódka --- a w dymie z lazuru/ Błękitna siarka błyska --- zrazu blada,/ Całuje okręt jak czarę z marmuru,/ Jąć się nie może, ślizga się i spada ---/ Wgląda na pokład --- potem z trzaskiem nagle/ Czerwono dębu zajęła się ściana/ I w dymu kłębie iskra zabłąkana/ Jak gwiazda z nieba upadła na żagle./ Wnet płomień szybko aż na maszty wbiega,/ Spodem okrętu roztwiera szczeliny.../ Pękały szyby i rwały się liny, I maszt z węglowym padł na pokład dźwiękiem./ Odgłos rozpaczy w trzasku się rozlega,/ A tysiąc jęków było jednym jękiem.../ Ucichły razem... huk płomieni głuchnął;/ Ciszą się zdawał, gdy doń słuch nawyknął./ Nagle --- w płomieniach nowy blask wybuchnął./ Jak tknięty różdżką czarowną aniołów,/ Z gromem wulkanu cały pożar zniknął,/ Zostawił przepaść --- i w niej wrącąwrący --- dziś popr.: wrzący. pianę,/ I wszystkie łodzie burzą kołysane,/ A na nie chmura upadła popiołów. XVI PogrzebTakim był Ryga uczczony pogrzebem.../ Nie poszedł próchnieć w marmurowe lochy,/ Stos miał wzniesiony pod błękitnym niebem/ Z dębów i trupów --- jako do łzawicy/ Do czary morza spadły jego prochy. ---/ ŚmierćLecz jak okropna śmierć młodej dziewicy!/ Anielskim niby ożywiona duchem,/ Kiedy ją ogień dokoła obchodzi,/ Boleści żadnym nie zdradziła ruchem,/ Bez jęku prochem opadła do łodzi. XVII A Lambro w morzu przechował się cały,/ Do korsarskiego dopłynął okrętu;/ Przywołał pazia --- i na pół omdlały/ Padł na kobierce --- mówił --- a z odmętu/ Myśli zburzonych płynie mowa skora,/ W stu słowach ledwo jedna myśl rozkwita.../ Mówił do pazia: ,,Już pora! już pora!/ Zmienić banderę... Ale czy powstaną?/ Gdy krzyż na czarnej banderze zaświta,/ Może powiedzą: ,,Szalony! za rano!"/ Więc dla niczego tyle znieść męczarni?/ Paziu! idź w góry, gdzie się Klefty kryją,/ Do marmurowych zazieraj kawiarni/ I pieśń im śpiewaj --- i zobacz, czy żyją?/ Zobacz --- na grobach czy płaczą mściciele?/ Lecz wróć jak zwykle lać napój makowy,/ O każdą kroplę napoju się spierać;/ Bo dzisiaj czuję straszny ciężar głowy/ I ciężar myśli... wypiłbym za wiele./ Dzisiaj chcę marzyć dłużéj --- i spać dłużéj ---/ Ale żyć muszę --- z Grekami umierać.../ Idź, dobre wieści przynieś mi z podróży..."/ --- ,,Poszedłem" --- Śpiewak cały się zapłonił,/ Czuł, że się słowem nieroztropnym zdradził:/ Kryjąc zmięszanie --- silnie w lutnię dzwonił,/ Ręką przez wszystkie struny przeprowadził./ Obejrzał koło Greków... myśli czyta./ Zaśmiał się gorzko --- rzucił wzgardy okiem/ I wyszedł... Za nim śpiesznym wyszła krokiem/ Jakaś Greczynka zasłoną okryta./ Może ciekawa pieśni tajemnicy/ Za odchodzącym paziem zawołała?/ Potem z nim długo --- długo rozmawiała/ Na ośrebrzonej księżycem ulicy./ A choć rozmowy nie dosłyszeć dźwięku,/ Snadźsnadź (przestarz.) --- przecież, zapewne. gorącymi prosiła go słowy.../ Musiał zezwolić --- bo na jego ręku/ Błysnął księżycem pierścień brylantowy. Pieśń druga I PiekłoJuż noc zapada w korsarza kabinie,/ Zalana falą szyba bursztynowa/ Coraz ciemnieje; jak w piekła krainie/ Mrok był ognisty i cisza grobowa,/ Piekło to było... i te same słowa,/ Co na piekielnej wypisane bramie,/ Tu z pierwszym wiatrem na wchodzących wieją;/ Bo kto tu wejdzie, żegna się z nadziejąte same słowa (...) żegna się z nadzieją... --- aluzja do Boskiej komedii Dantego, gdzie napis na bramie piekieł brzmiał: ,,Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy tu wchodzicie" (III, 9)../ Tu myśl starzeje w przeciągu godziny;/ Gdy się nad głową grzmiąca fala łamie,/ Gdy huczą płótna, jęczą starte liny,/ Choćbyś wrażenia powiązał łańcuchem,/ To się rozprysną --- ogarnąć nie mogą/ Ruchu, co ziemi wydaje się ruchem,/ Pojęty tylko jednym zmysłem --- trwogą./ Jest ktoś w kabinie --- bo chociaż wśród cienia/ Nie widać kształtu żyjącej istoty;/ Lecz słychać często ciężkie odetchnienia./ Ktoś w tym się grobie musiał zamknąć żywy./ Jeżeli czuwa, to ma myśl zgryzoty;/ Jeżeli zasnął, to ma sen straszliwy. II Paź wszedł... postawił na stół lampę kryształową./ Przy stole siedział korsarz z pochyloną głową/ I zadrżał, bo te światło z marzenia go budzi,/ Bo te światło natrętne było jak tłum ludzi,/ Co widząc blade czoło o szaleństwo woła./ Korsarz długo ze światłem godził rysy czoła,/ Twarz jego jakby z kruszcu łamała się twardo,/ Malowana na przemian śmiechem, bólem, wzgardą;/ A potem się w bezwładną spokójność przybrała;/ Jeśli twarz może skonać, twarz Lambra skonała./ I spoczywał bezwładnie na stole oparty,/ Przed nim rozwite świata znajomego karty,/ Cała ziemia, ramieniem Lambra opasana,/ Leżała jak w żelaznych skrętach LewiatanaLewiatan (z hebr.) --- starotestamentowy potwór morski.. A te ściany są krwawą powieścią korsarza./ Lampa, co przed nim płonie, zdjęta sprzed ołtarza,/ Świeci zbrodni, jak niegdyś przyświecała Bogu./ Tam dalej blask księżyca rzucony na progu/ Odbłyska jakby kawał śniegu błękitnawy./ I różne pawilony, z obcej wzięte nawy,/ Skarżą się pod stopami korsarza rozdarte./ A tam --- lampa oświeca pargaminu kartę,/ Firmanfirman (z pers.) --- dokument wystawiony przez sułtana. --- złotem w sułtańskie ustrojony słowa;/ Na nim jak pieczęć z wosku leży trupia głowa,/ Od sułtana samego głowy mało mniejsza,/ Żółta, lśniąca i może z czaszek najpiękniejsza./ Dalej złotem wybite, krwią rdzawe oręże,/ Nad czarami ze spiżu okręcone węże/ Zginają kark do czary po szczątki trucizny./ Z tych ścian wyczytaj zbrodnie wygnańców z ojczyzny./ A sumnieniemsumnienie (daw.) --- dziś popr.: sumienie. kajuty są ścienne zwierciadła,/ Których powierzchnia parą wilgoci pobladła,/ I --- co dnia zasłonami grubszymi ciemnieją,/ I co dnia, na co patrzą, spowiadać nie śmieją. --- Czasem słychać szum morza, czasem cichość głucha./ W ciszy korsarz podnosi blade czoło --- słucha./ Jego myślom, w dalekie rzuconym zawody,/ Odpowiadają dźwiękiem krople morskiej wody,/ Co ze szczelin sączone dźwięk wydają szklannyszklanny --- dziś: szklany.,/ Jak płacz łzawy dalekiej w cytrynach fontanny. III Czegoż paź czeka? --- Powinien co nocy/ Podawać czarę, w niej napój makowy./ SenBo Lambro, co dnia bladszy, o północy/ Szaleje trucizn namiętnym piciem;/ I życie mieni na sen gorączkowy,/ Sen tak jasnymi grający barwami,/ Że chwile życia zdają mu się snami,/ A sen szalony wydaje się życiem./ I co dnia czara o kroplę pełniejsza/ Te same widma i sny mu dawała./ A choć twarz bladła --- źrennicaźrennica --- dziś: źrenica. świetniejsza,/ W ciemność wlepiona, krwawa --- potem biała,/ W krainę duchów biegła --- i wracała/ W krainę myśli... wtenczas cierpiał --- szalał ---/ Żebrał u pazia trucizny nad miarę;/ Lecz paź jak dziecku groził, nie pozwalał./ I nieraz w morze ciskał zgubną czarę. IV Lecz cóż się stało, że choć noc zapadła,/ Paź jak zazwyczaj nie podaje czary?/ I korsarz milczy --- choć mu twarz pobladła;/ Snadź, że się lęka ze wspomnień zwierciadła/ Zamglić szaleństwem --- gorączkowej mary/ Owego widma płonącej fregaty,/ Co stoi przed nim pełna jęków, wrzasku/ Przeraźliwego --- wśród płomieni blasku,/ Dotknięta palcem anioła zatraty./ Więc nie chce trucizn --- ale czy wytrzyma/ Przez noc zwyczaju przełamać narowy?/ Obłąkanymi spogląda oczyma,/ Wstał --- i na pokład wyszedł okrętowy. V Noc była cicha. Morze, OkrętOkręt na kotwicy/ Niepełnym żaglem brał wiatru pieszczoty./ Powietrze szkliste, pełne tajemnicy/ Księżycowego blasku i tęsknoty./ I tak się błękit ochylił dokoła,/ Że maszt najwyższy, schylony u szczytu,/ Nie śmiał jakoby wznieść dumnego czoła/ Pod kryształowym sklepieniem błękitu./ A w drżącej fali jak srebrne delfiny/ Igrały w koło blaski księżycowe,/ A dalej mgłami błękitne krainy,/ Archipelagu wyspy cytrynowe,/ Na widnokręgu nieraz czarna skała/ Albo w lodowej --- albo w gwiazd koronie,/ Przejdzie przez księżyc --- i we mgłach zatonie./ I nieraz z szumem fali doleciała/ Pieśń, którą słowik napełnia ogrody;/ I róż woniami, co na brzegach kwitną,/ Nieraz wiatr drżącą falę zakołysze./ I wszystkie barwy topią się w błękitną,/ I wonie --- w zapach tajemniczy wody,/ I wszystkie dźwięki toną w wielką ciszę. Gdy wyszedł Lambro, drużyna korsarza/ Długo --- ciekawie śledzi rysów lica.../ Twarz jego straszną bladością przeraża,/ Pobłękitniała od blasku księżyca.../ Odeszli... Lambro osłoniony w żagle/ Patrzał na morze, na odległe skały,/ I patrzał długo --- dumał... potem nagle/ Zachwiał się --- chylił i upadł --- omdlały. VI Wnet go tłum majtków dokoła otoczy.../ Blady był strasznie --- na poły nieżywy./ I paź krzyk wydał z piersi przeraźliwy,/ Gdy omdlałego przyniesiono pana./ Lambro zbielałe na krzyk podniósł oczy,/ Twarz mu roztlała śmiercią obłąkana./ Otworzył usta --- mówił nieprzytomnie:/ ,,Kto tutaj jęczał --- kto tu płakał po mnie?/ Jeden znam tylko taki głos na ziemi,/ W płaczu z miłośnym pomieszany dźwiękiem./ Paziu --- płakałeś łzami nie twojemi,/ Ty mnie zabijesz takim drugim jękiem!/ Ten jęk dziewicy, posłyszany we śnie,/ Dziwnym połamał myśli moje kształtem;/ I wyciągnąłem dłonie, i sił gwałtem/ Z letargu wstałem... gdzież ona?... tu była.../ Nie --- tu paź tylko. --- Jakże mię boleśnie/ Noc ta urokiem ciszy przeraziła!/ Noc księżycowa --- czemu nie ciemniejsza?/ I noc przekląłem, i morza zwierciadło,/ Morze tak ciche, czemu burz nie miało?/ Gdy w nie patrzałem --- moje czucie mdlało,/ Patrzałem w czucie, moje czoło bladło/ I mgły na serce spadały jak śniegi./ Lecz to minęło... niechaj noc przemarzę./ Paziu, daj czarę nalaną po brzegi,/ Niech wiem przynajmniej, że w obfitej czarze/ Śmierć trzymam pełną, dotkniętą ustami;/ Nie spełnię całej --- chociaż drżącej ręki/ Nikt nie odchyli prośbą ani łzami,/ Lecz nie chcę skonać, póki ziomków jęki/ Będą pacierzem i grobu hymnami". --- Wnet paź, posłuszny rozkazowi pana,/ Podał mu czarę i odstąpił krokiem./ A czara była kształtnie dłutowana,/ Niepełna z roślin wytłoczonej śliny;/ Chwycił ją Lambro i pożerał okiem,/ Blady na czole i na ustach siny. VII Wypił --- i z wolna płomieniem rozkwita;/ Z czoła zasłony opadają mgliste,/ OkoW źrennicy płomień obłąkania świta,/ Oczy tak jasne, błyszczące i szkliste,/ Że można było przejrzeć w nie daleko,/ Straciły barwę --- stały się iskrami,/ I gorączkową rozpalone śpieką,/ Kryształowymi pokryły się łzami./ A potem czoło wsparł na drżącej dłoni,/ Oczy nie miały wzroku, choć bezsenne,/ I wszystkie żyły wybłysły na skroni/ Jakby gałązki bluszczu powiązane;/ I wszystkie włosy jak liście jesienne/ Drżały na czole, wiatrem nie rozwiane;/ I w marmurowej na pozór postawie/ Rozkołysanie widać zmysłów pjane./ A o czym inni śnią --- widział na jawie,/ Tylko jaśniejsze. Jak węża kawały/ Rozcięte widma jednym życiem drgały. Ciszej! bo Senwłaśnie teraz sen czarowny/ Rzucił go lotem po nieba błękicie.../ Dzikiej rozkoszy urok niewymowny/ W naglonym tchnieniu zamknął zmysły --- życie ---/ Słowo poczęte śmiech porywa --- łamie ---/ I śmiech poczęty w odetchnieniu kona./ Bo to nie skrzydło ani silne ramię/ W lekkiej powietrza pławiło go fali;/ Lecz ciężar myśli opadł z głębi łona/ I ciężar wspomnień zniknął z uczuć szali. WizjaStanął... i nagle tysiące błyskawic/ Wieńcem ognistym mignęły dokoła./ Rzekłbyś, że tysiąc zamachniętych prawic/ Wiało tysiącznym mieczem archanioła./ Pogasły, w błękit stopiły się ciemny,/ Tak przezroczysty --- głęboki --- tajemny,/ Jak nieskończoność... i słychać szum morza./ Potem z ciemnego błękitu przestworza/ Wykwitał mglisty obraz sennych czarów./ I gmach z tysiącznych złożony filarów,/ Lekką jasnością w powietrzu skreślony,/ Od stóp korsarza w dwie się rozbiegł strony/ Po całym niebie. A jedna połowa/ Uwiana była z promieni księżyca,/ Jasna i blada jak noc księżycowa,/ Cała w przezroczu błękitnawo szklista;/ A druga strona posępna, ognista,/ Jak piekło. Wielkie zwierciadło egidy/ Gmach cały kryło jasności sklepieniem;/ Pod nim schylone duchów kariatydykariatyda --- podpora architektoniczna w kształcie postaci kobiecej.,/ Dwubarwnym światła uwiane promieniem,/ Z bliska ogromne --- jak ciemni szatani,/ Biegły w dwie strony oddaleniem mniejsze,/ I coraz dalsze --- i coraz świetniejsze,/ Jak mgliste gwiazdy niknęły w otchłani. --- A Lambro nie śmiał tchnąć --- bo choć wyniosła/ Była duchami otoczona sala,/ Lecz taka lekka, że powietrza fala,/ W otchłań człowieka tchnieniem potrącona,/ Może by duchów kolumny rozniosła./ Więc stał --- i tchnienie połykał do łona,/ By czarownego nie zamglić zwierciadła./ A w lesie kolumn widział ludzkie cienie,/ Kleftów od dawna pomarłych widziadła;/ A wszyscy w gmachu wplątani promienie,/ Bladzi --- posępno srebrni lub ogniści,/ Lekcy i liczni jako chmura liści/ Wiatrem zwichrzona, wiązali się w tłumy./ Ale dotknięci żywego oczyma,/ W twarzach zdradzili wiele ziemskiej dumy./ Widać, że znaczni rysami KaimaKaim --- właśc. Kain, biblijny bratobójca; rysy Kaina to twarz naznaczona zawiścią./ I strojni dotąd w blask ziemskich kolorów,/ Nie mogli zasiąść wśród niebieskich chorów;/ I przed oczyma Lambra na pół sini,/ Na poły lśniący od złota, szkarłatów,/ Ziemskimi barwy, jak oazisoazis --- Oasis, staroegipska miejscowość o bujnej roślinności, por. oaza. kwiatów/ Stali na srebrno-ognistej pustyni. A skoro Lambro stanął w duchów kole,/ Milijonowemilijonowy --- dziś popr.: milionowy. patrzały nań duchy;/ I tak go w spojrzeń zakuli łańcuchy,/ Że nie mógł zamknąć oczu --- i na czole/ Palące uczuł znamię duchów wzroku,/ I drżał --- gdy szmerem rosnącym potoku/ W ciszy setnymi głosy zawołali:/ ,,Czemuś nie skonał, gdy wszyscy konali?" --- VIII Straszna twarz Lambra łamana cierpieniem,/ Otworzył usta, chciał mówić --- i nie mógł.../ A potem słowo złamane westchnieniem,/ To słowo ,,żyję" rzucił z głębi łona.../ I wstał z dywanu --- wyciągnął ramiona,/ Widać, że walczył ze snem i sen przemógł./ Spojrzał wokoło... ,,Paziu! daj mi czarę;/ Za mało trucizn zapalonych piłem,/ Bo myślą ziemską we śnie się rozbiłem.../ Że nie zginąłem, życie mam za karę;/ A to piekielna kara niebios --- życie.../ Być w świecie dźwiękiem rozwiązanej struny,/ Co razi serca tonące w zachwycie!/ Być jako wieko przysypanej truny,/ Co zrazu każdej garści zapomnienia/ Posępnym, głuchym jękiem odpowiada;/ A potem milczy... Paziu, chcę marzenia!/ Lej mi trucizny, pić będę --- pić będę,/ Póki się wszystkich myśli nie pozbędę,/ I tej ostatniej, co serce przejada./ Paziu, daj czarę..." --- ,,Próżno błagasz, panie;/ Tej czary żadna nie zdobędzie siła;/ Bo dziś, jak niosło twoje rozkazanie,/ Jam czarę (kłamał) do morza wrzuci..." --- Nie skończył, Lambra przerażony wzrokiem;/ Bo korsarz drżące wyciągnął ramiona/ I pochylony naprzód stąpił krokiem,/ Patrzał w twarz pazia i krzyknął: ,,To ona.../ O nie! to widmo z piekielnej otchłani,/ To mi upiora przysłali szatani,/ Aby tak za mną wiecznie szedł po świecie.../ Ha! wy anieli piekieł! wy nie wiecie,/ Że ona żyje --- i tylko dziś rano/ W jej szaty lalkę ubrałem słomianą;/ I tym podstępem omyliłem straże,/ Palnego statku Turcy nie poznali...W jej szaty lalkę ubrałem słomianą;/ I tym podstępem omyliłem straże,/ Palnego statku Turcy nie poznali... --- W ostatniej wojnie o niepodległość Grecy często pod tureckie floty puszczali statki palne napełnione lalkami, czyli tak zwanymi manekinami, aby w Turkach podejrzenia nie wzbudzać. --- A łodzie takie miały pozór handlowych statków./ O! gdyby ona spłonęła w pożarze,/ Chciałżebym z morskiej wynurzyć się fali?.../ Po cóż te widmo?... we mnie --- lub koło mnie/ Wiecznie i wiecznie --- czemuż ludzi twarze/ W jej twarz się mienią? Paziu! chodź tu do mnie,/ Chodź! niech przy lampie..." Lecz paź nieprzytomnie/ Nalewał napój w pozłacaną czarę/ I z drżącej ręki nie liczonych wiele/ Kropel trucizny upadło nad miarę./ I szedł zachwiany, i stąpał nieśmiele,/ Jakby od blasku ręką zakrył oczy;/ I tak przed lampą stanął --- że ją cieniem/ Swojej postaci nachylonej mroczy.../ Lambro miał usta spalone pragnieniem;/ Oczy, sennymi tłoczone ciężary,/ Z oblicza pazia --- upadły w głąb czary. IX Wypił. Wnet całe spłonęło mu lice,/ W tym blasku, w oka obłąkanym rzucie/ Nieodgadnioną widać tajemnicę;/ Jakby niepewne boleści przeczucie./ Znów mu się senne ukazały barwy,/ Ciemno-ognista i miesięcznej bieli:/ I znów te same widział Kleftów larwy./ Stanął w ich kole, słuchał --- lecz milczeli./ Anioł, DiabełA przed Kleftami stali dwaj anieli;/ Jeden ognisty jak piorunu strzała,/ Bezkarnie wzrokiem człowieka nie tknięty,/ Był w Lambra myśli jako płód poczęty/ I nie mógł w zmysłów narodzić się świecie./ Drugiego istność księżycowa --- biała ---/ Miał skrzydła u głów, u rąk, u stóp trzecieMiał skrzydła u głów, u rąk, u stóp trzecie... --- Obraz anioła naśladowany z Miltona../ Widać, że kiedyś był Boga aniołem,/ Lecz barwy skrzydeł spłowiały, pobladły,/ Musiał je zrosić ów anioł upadły/ We łzach człowieka nad świata padołem./ Ma w ręku czarę, z której błękitnawy/ Płomyk wytryska i lice mu bieli.../ I w ciszy Lambra marzeń dwaj anieli/ Śpiewali razem hymn straszny i krwawy. Hymn anioła Falo ludzi! falo ludzi!/ Przewracasz się, pienisz i mętna/ Bez wiatru usypiasz... któż ciebie obudzi?/ Czy sława paląca --- czy miłość namiętna?/ Falo ludzi! falo ludzi!/ Przed tronami niższa czołem,/ Przerzedzona mieczem wroga;/ Gdy chciałaś się modlić i modlić do Boga,/ Modliłaś się do mnie, jam zemsty aniołem./ O! byłem ja nieraz w ostatnim pacierzu/ Na ustach zmarłego... Ja stoję przy grobach,/ Gdy krewni przychodzą ubrani w żałobach,/ A kiedy się modlą po zmarłym rycerzu,/ Wzywają mnie więcej i więcej niż Boga. Płynęła od wschodu/ Szarańcza złowroga./ Niszczona od głodu/ Na Stambuł upadła;/ Z tej chmury lazuru/ Jak ciemne widziadła/ Wybiło się wieży tysiące;/ I rzekłbyś, że wielkie olbrzymy milczące/ Szarańcze rozgniotły stopami z marmuru. A potem te mrące na głazach owady/ Stworzyły myśl w chmurze, co duszą jej była./ I gryzły bezsilne z marmuru posady,/ I marły --- a mrących myśl we mnie ożyła,/ Myśl zemsty mrącego narodu. A kto chce iść za mną, gdy nie śmie lud cały,/ Na inne uczucia niech licelice --- dziś: lica. ma z lodu;/ Gdy lud będzie milczał, do zemsty nieśmiały,/ Gdy grobów gęściejsze porosną cyprysy,/ Gdy głośne łez będą rozpacze;/ Ja śmiechem złamane pokażę mu rysy,/ Aż póki w nim śmiechu nie wzbudzę szatana;/ I będzie go zgraja przeklinać spłakana,/ Że z nimi na grobach nie płacze. Wylany ze łzami/ Mój duch obumiera,/ Mnie światło dnia plami,/ Mnie księżyc otwiera/ Jak kwiaty, co kwitną nocami./ Ja czekam, aż Turki wychodzą z meczetu,/ I płynę w ich serca przed Bogiem otwarte./ Ja jestem modlitwą na stali sztyletu./ Ja mieczem ognistym anioła/ Wśród księgi wspomnienia zaginam tę kartę,/ Co o krew woła. Hymn anioła Gdzie kilka palm pustyni, gdzie wrące powietrze/ Drży przebiegane falą żółtawą płomyków,/ Tam ja byłem na spiekłym urodzony wietrze,/ Tam jak szakal pilnuję gryzących się szyków./ A kiedy trupami pustynię pokryją,/ Nim księżyc się w niebie wyśrebrzy dwa razy,/ Szakale nocami pieśń sławy im wyją,/ Ja mszczę się umarłych --- jam anioł zarazyJa mszczę się umarłych --- jam anioł zarazy --- Zaraza, która w ostatnich czasach mściła się na Europie opuszczającej nasza sprawę, podała mi myśl połączenia anioła zarazy z zemsty aniołem.,/ I lecę ich żony zabijać i dzieci,/ Ażeby niedługo umarłych płakały. A moje skrzydło krwi plamami świeci,/ Ani ich w morza opłucze kryształy./ I lecę miasta zamieniać w pustynie;/ A w miastach ludzie czują, że ja lecę/ W srebrnobłękitnej --- w nadpowietrznej rzece,/ Co nad krętymi ulicami płynie. Z sułtana powracam ja grodu,/ Sto głów dziś sułtański ściął miecznik:/ A każda na postrach narodu/ Z bram miasta jak żółty słonecznik/ Spogląda za słońcem zachodu./ I oczy wlepiły w mgłę białą,/ Co kraj im rodzinny zakrywa;/ I każda się zda jakby żywa,/ Krwią płaczą, gdy łez im nie stało. ZemstaZemsty natchnąłem je duchem,/ ,,Mścijcie się" --- rzekłem --- ,,dam broni..."/ Czarnym zarazy łańcuchem/ Sułtańskie grody związały,/ W meczetów zakradły się woni./ Za bramy wybiegł lud cały,/ Na bramach była zaraza;/ Lud martwe dał jej pokłony./ Głowy --- jak królów korony/ Świecą na słupach z żelaza/ I mają poddanych --- trupy. Z syryjskimi łupy,/ Ja okręt przez wały/ Po morza błękicie/ Do portu zawiałem./ I stał oniemiały,/ Nie spuścił szalupy,/ A na żaglu szczycie,/ Nad cichymi trupy,/ Ja, anioł, siedziałem. GróbLud widząc bitny/ W grobów popiele,/ Chciałem, by groby otwarli./ ,,Złoty aniele!" ---/ Rzekli umarli ---/ ,,Weź z naszych grobów płomyk błękitny/ I mścij się za nas"... Duch grobów wziąłem/ I lecę mściwy,/ Bo lud nieżywy/ Nazwał mnie zemsty aniołem. Skonały dzikie dwóch aniołów pienia./ Lambro je we snach gorączkowych składał./ Hymn ostatniego tak rymami spadał,/ Jak gdyby w piersi marzeń brakło tchnienia./ Wstał --- chciał się zbudzić --- lecz padł na dywany./ Usta mu tylko drżały blade, sine,/ Jakby chciał mówić --- i wzrok obłąkany/ Przebiegał marzeń zamgloną krainę./ A jego twarzy powleczonej w bieli/ Nawet szatani marzeń się przelękną./ I rzekł: Miłość, Zemsta,,O duchy! --- o ciemni anieli!/ Wyście mi zemstę malowali piękną,/ Jak najpiękniejszą ze wschodnich odaliskodaliska (z tur.) --- niewolnica w haremie sułtana.;/ Bo w moim sercu miłość zapaliła./ Choć sny wygasną --- ona będzie żyła,/ Dla niej utworzę --- pośród myśli zwalisk/ Krainę czucia, brylantowy Eden.../ I nie sam będę... choć klasztorna krata/ Już mię na wieki rozdzieliła z Idą.../ Szalona zemsta!... burzę świat sam jeden;/ Mamże być znowu piekieł DanaidąDanaida (mit. gr.) --- jedna z 50 córek Danaosa, skazanych za zabicie mężów na napełnianie beczki bez dna./ I krew lać wiecznie do tej czary świata,/ Co się krwią nigdy napełnić nie może? ---/ Czyż się beze mnie sam nie zemścisz, Boże?/ To są anieli twoi... ci... przede mną,/ Przynieśli na świat myśl wielką i ciemną,/ Całą na czołach ogniem wypisaną,/ Ale nie mogę wyłamać z niej słowa.../ Słuchajcie, ludy... mścić się nie za rano.../ Nie... dziś nie mogę --- dziś mi cięży głowa.../ Jutro --- dziś w marzeń upływam potopie.../ Jutro. --- Lecz dzisiaj sennym wydrę cudom/ Myśl wielką... potem tę myśl zmartwychwstania/ Jak Kleopatry perłę w krwi roztopię/ W czarze z kryształu i dam czarę ludom.../ A one może w chwili obłąkania/ Odepchną czarę... wieczna im mogiła!/ Jeżeli czarę od siebie odrzucą,/ Jeżeli usta dlatego odwrócą,/ Że się w krwi ludzkiej myśl ta roztopiła,/ Chociaż tak była bezcenna i droga,/ Że o niej dotąd nie śnił nikt --- prócz Boga.../ Lecz niech ją pojmę --- niech przeniknę jasno,/ Niech mi z posianych rozkwitnie zarodów/ Zemsta człowieka i zemsta narodów.../ Jest w sercu... w myślach... moje myśli gasną.../ Znów mię ogniste porywa marzenie;/ Widzę je sercem i okiem zamkniętem,/ Powietrze zda się wielkim dyjamentem,/ W którym kolory grają i płomienie./ Szatani! o ciemni szatani!/ Jak płyną wirem obrazy!/ To mój okręt korsarski na ciemnej otchłani/ W skrzydlate widmo się mieni;/ A z prawej strony anioł zarazy,/ A z lewej anioł ognisty,/ Liny z promieni.../ I morza obrus błękitno szklisty/ Nie łamie się w pianę pod statku piersiami,/ I okręt białymi nie szumi żaglami;/ I tylko czuję, że płynę/ Jak duchy w północną godzinę,/ Posępny, okryty mgłami./ I mgła błękitna pobiela/ Uciekające wstecz brzegi,/ Topią się, nikną jak śniegi./ Znów widne... tam palma drząca/ Jako kapłan Izraela/ Do cichej twarzy miesiąca/ Wznosi dłonie --- twarz odwraca/ I mówi modlitwy szmerem./ Anioł zemsty kieruje okrętowym sterem,/ Odbłyskiem swego lica ciemny brzeg pozłaca./ Palmy się zamieniają w ogniste kolumny/ I brzeg cały przeraża pożarów ogromem,/ Tylko czarne cyprysy nie dotknięte gromem/ Stoją, zmarłego świata pilnujące trumny.../ A tam... Kolonny wybrzeże,/ Białe posągów narody./ Wśród kolumn tureckie wieże,/ Na gmachach las ostów szumi/ Jak babilońskie ogrody,/ I szmerem głos modlitwy Mahometa tłumi,/ Głos, co się smutnym dźwiękiem po fali rozlewa./ A tam, gdzie laur różowy, gdzie oliwne drzewa,/ Wybłysła jedna --- druga i czwarta kolumna,/ Szczętyszczęt (daw.) --- pozostałość. gmachów JowiszaJowisz (mit. rzym.) --- bóg nieba, burzy i deszczu, ojciec bogów, patron świątyni na Kapitolu w Atenach. ściętą mają głowę./ PtakJakaż to jaskółka dumna/ Na te gzymsy marmurowe/ Zaniosła gniazdo? --- Skonała/ W tych gmachach wiara i chwała,/ A ta jaskółka nie skona?/ O nie... to chata Santonato chata Santona (...) --- W Atenach, na gruzach koscioła Jowisza, Santon, derwisz turecki, zbudował chatę.../ Na gzymsów zawisła szczycie./ Posępna wokoło cisza.../ Przed chatą postać derwisza/ W nieba skreślona błękicie,/ Jako posąg nieruchoma.../ Modli się... depcąc świątynie". Lambro marzył... a w twarzy zgryzota widoma/ Czerni się i łza wstydu po licach mu płynie./ Patrzał w anioła zemsty, w anioła zarazy,/ I oba stali cicho --- posępnie jak głazy,/ I w ich postawach ogień potępieńców bladnie./ ,,Gdy cały kraj powstanie, ta chata upadnie" ---/ Rzekli... i okręt płynął na błękitne morze. ,,Tam z dala okryta mgłami/ Turków stolica w Bosforze./ Tysiące gmachów --- meczetów/ I tysiące minaretów/ Jakby złotymi głoskami/ Jakiś napis AlkoranuAlkoran (z arab.) --- Koran, święta księga muzułmanów./ Pisały w nieba błękicie. ,,Zemstę będziemy winni przedwiecznemu Panu,/ Anioł zarazy siada na sofijskim szczycie/ I patrzy na stolicę... Gdzież sen mój? --- ciemnieje. ---/ Paziu, ty rozbić musiałeś zwierciadło,/ W którym czytałem wszystko na te oczy./ Rozbić musiałeś --- bo wszystko tak mgleje,/ Czerni się --- pierżcha --- rozbija --- pobladło,/ I coraz grubiej wzrok mi się zamroczy,/ Tak że nie widzę nic, prócz myśli własnych.../ O męka! męka z tych obrazów jasnych/ W ciemność myślenia nagle wpaść oczyma!/ O jak głęboko pośród myśli tłumu/ Wzrok mój zabiega --- jeszcze dna nie trzyma,/ To wzrok ocknienia... to promień rozumu/ Budzi się z marzeń piekielnych rozkuty..."/ Tu korsarz zamilkł --- sam w sobie zamknięty,/ Długo na łożu leżał rozciągnięty,/ Potem się zerwał, krzyknął: ,,Jam otruty". X Zrazu się wahał i myśli przędziwa/ Żadnymi na jaw nie śmiał wydać słowy;/ Jakby się lękał, aby śmierć skwapliwa/ Nie rozwiązała w pół zaczętej mowy;/ I widać było, jak na jego czole/ Ze snu chmurami łamały się bole./ Chwyta za sztylet złotem wybijany,/ A tak był drzący, że go ledwo dźwignął;/ I krwi gwałtownym rozigraniem chwiany,/ Nad bladym paziem dłoń wzniesioną trzyma./ Palił się cały --- potem cały stygnął,/ Żelazo z dźwiękiem padło na podłogę./ ,,Paź błękitnymi ściga mię oczyma,/ On ma twarz Idy --- zabić go nie mogę!/ Idź w świat --- tam ludzie wszyscy ciebie godni,/ Obłudą w serca wkradaj się tajemnie;/ Ty się ode mnie nauczyłeś zbrodni,/ Na Boga, szczęścia nie ucz się ode mnie./ Idź --- weź te złoto... może nim zapłacisz/ Za snu godzinę --- za czarę trucizny./ Weź i tę czarę --- wśród domowych zacisz/ Jeżeli kiedy dożyjesz siwizny,/ Niech do tej czary twoje dzieci własne/ Cypryjskich jagód nalewają wina;/ A może zaśniesz, jak ja teraz zasnę./ Ja nie przeklinam, śmierć ciebie przeklina,/ Śmierć od trucizny --- bezsławna --- i marna,/ I nadto wczesna... Głębi mego łona/ Bóg tajemnicze dał zarodu ziarna,/ Dał samobójczą myśl, ta wykarmiona/ Rosła jak bujne głuszące rośliny,/ Stała się zmysłem duszy --- rozkwitała./ Czekałem tylko szczęśliwej godziny,/ A wtenczas dusza rozwiązana z ciała/ Mogłaby skończyć pasmo wyobrażeń/ Uczuciem dumy i śmiercią bez marzeń./ Wtenczas koło mnie stałyby wokoło/ Z grobów wezwane dawnych druhów twarze./ Z uśmiechem gorzkim odwróciłbym czoło,/ Niechby widzieli, że śmierć była w czarze!/ Bo oni niegdyś niedowiarstwa wzrokiem/ Śledzili we mnie męstwa --- nie dostrzegli.../ I dziś --- dziś jeszcze nie wszyscy odbiegli./ Widzę ją --- widzę --- tam --- z błękitnym okiem,/ O nie --- to szatan ubiera w mgłę ciemną/ Takie obrazy. Wściekłość mnie porywa!/ To paź... to ona... martwa... jeśliś żywa?/ Ja konam! konam! --- chodź ze mną! chodź ze mną!"/ Paź upadł we krwi. Lambro drzący, blady/ Zbył w nim sztyletu --- szedł --- i niezatarte/ Stopami krwawe powyciskał ślady,/ Pot miał na czole --- usta w pół otwarte. XI Taką twarz noszą anieli przeklęci./ Na czole myśli biegające tłumem,/ Nie powiązane czuciem i rozumem,/ Zlały się w ciemną niepewność pamięci./ Niepomny zbrodni, którą był wykonał,/ Sennymi słowy trzykroć pazia woła;/ ŚmierćPaź jeszcze słyszał, podniósł nieco czoła,/ Westchnął głęboko --- chciał mówić i skonał./ Lambro spalony truciznami bladnie,/ Potem się drzący przyczołgał do stoła,/ Chwycił za czarę --- w czarze znalazł na dnie/ Męty napoju --- wypił je i ożył;/ I sen od powiek na chwilę oddalił,/ Śmierci przyśpieszył --- lecz marzeń przysporzył,/ Jak lampa blaskiem ostatnim się palił. XII ,,Oto mój żywioł --- ta ciemność ponura,/ Już do otchłani myśl moja należy./ I nieskończoność jako ciemna chmura/ Świat opłynęła --- myśl, gdy w nią pobieży,/ Wraca zbłąkana i znów się zamyka/ W sennych marzeniach --- moja nie wróciła.../ Już nie mam myśli --- odbiega mnie --- znika./ Raz nad świat wzbita, nie jest częścią świata./ Zna nieskończoność, znała piekło --- żyła./ Niech jak zabójca pierworodny brata/ Leci, płomienną naznaczona blizną,/ W małej z początku żywiona iskierce,/ Kiedy w popioły obróciła serce,/ W proch się rozpadło dotknięte trucizną.../ ......................................................../ O jak tu ciężko... KwiatyPo co pod sklepienia/ Zamknięto kwiaty?... Ta woń kwiatów nudzi!.../ Bo kwiaty nocą, jak dawne wspomnienia,/ Kiedy rozkwitną, zabijają ludzi./ Rozbić te okna! --- rozbić szklanne stropy!/ Czy mi się zdaje? Zali w tym wazonie/ Rosnące róże i helijotropyhelijotrop --- heliotrop, roślina o intensywnie pachnących kwiatach./ Podobne z siebie jak krew dają wonie?/ ......................................................../ SławaWiele, tłum wspomnień zostawiam po sobie,/ Sławę... i zbrodni przebieżone stopnie,/ I krew. --- O sława! sława! to okropnie/ Stać jako posąg na ojczyzny grobie./ ......................................................../ Wyście mnie wpletli w koło IksyjonaIksyjon (mit. gr.) --- właśc. Iksjon, za zabicie krewnego przykuty w Tartarze do płonącego koła.,/ Wyście się po mnie wiele spodziewali;/ CierpienieLecz miałem skute cierpieniem ramiona,/ I wiecznie w tłumu zanurzony fali,/ Nie mogłem czoła wznieść nad tłum --- cierpiałem./ Precz, ludzie... dajcie spokojnie mi zasnąć!/ Ha! i ta lampa chce ze mną zagasnąć./ Świeć, blada lampo, kiedy ja się mroczę,/ Świeć --- i świeć jutro nad korsarza ciałem.../ Dotknąłem lampy i całe przezrocze/ Krwią poplamiłem. --- Tu wrogi być muszą.../ Wpadli na pokład i krew się rozlała./ Słyszę nad głową, jak się deski kruszą,/ Jak pierś okrętu rozbijają działa./ Chodźcie tu wszyscy, choć mam twarz pobladłą,/ To nie od trwogi... Chodźcie wszyscy razem!/ Jeszcze nad głową powieję żelazem.../ O jak mi ciemno!... więc wszystko przepadło?/ Przekleństwo temu, co pomiędzy tłumem/ Jękiem rozpaczy przeraźliwie wrzasnął,/ Przekleństwo fali, co z piekielnym szumem/ Drze się, szczelinę rozwierając kruchą./ I okręt z głębi łona westchnął głucho.../ W głąb idę..." --- upadł na dywan i zasnął... XIII Lampa zagasła. A korsarz otruty/ Przed śmierci chwilą tonął w sen głęboki...korsarz otruty/ Przed śmierci chwilą tonął w sen głęboki... --- Otruci napojem opium, usypiają; lecz przed śmiercią budzą się./ A teraz... słychać tajemnicze kroki,/ Ktoś przez otwarte cicho drzwi kajuty/ Wchodzi ostrożnie w krainę męczarni.../ ,,Cicho?" --- rzekł --- ,,cóż to, oboje uspieni?"/ Więc nieco tajnej otworzył latarni/ Rzucając kołem kilka mdłych promieni:/ A gdy te biegły po ścianach komnaty,/ Gdy od zwierciadeł wróciły przezroczy,/ Widać przychodnia... Pazia nosił szaty,/ Do zabitego szat podobne krojem,/ I równie bliski postawą jak strojem;/ Ale miał czarne, jak noc czarne oczy,/ I mniej był młody i piękny na twarzy;/ Bo na niej uśmiech i bladość korsarzy,/ Jako na miękkim wosku odciśnięte,/ Świadczą, że bolem przed latami dojrzał,/ Że miał już serce na czucia zamknięte./ Stał... słuchał chwilę... potem ku drzwiom spojrzał/ Chcąc niezgłębioną rzucić tajemnicę,/ I tak jak ludzie niepewnością chwiani,/ Znów się odwrócił, z potu otarł lice/ I wołał coraz głośniej: ,,Pani! pani!/ Już ranek świta... Pani! o na Boga!/ Uciekaj ze mną --- korzystajmy z cieni.../ Bo teraz jeszcze mgłą pewniejsza droga,/ I on się zbudzi... korzystajmy z mroku.../ Choćbyś mi dała twoich sto pierścieni,/ Za sto pierścieni nie chcę czekać kary./ Ja nie wytrzymam nawet Lambra wzroku,/ Bo on jak człowiek, co się mści bez miary./ Pani! odpowiedz... chwil mamy niewiele.../ A korsarz... Cóż to? --- TrupPodłoga zroszona/ I krew... na martwym spotknąłem się ciele./ Lampę odkryję... O Boże! to ona!/ Sztylet ma w piersiach... to ona... zabita"./ Umilkł, tysiączne uczucie nim miota,/ Martwy z przestrachu --- przerażeniem ożył./ Spojrzał przez okno, krzyknął: ,,Świta! świta!"/ I z obłąkaniem chwycił za wór złota,/ Wybiegł i rygle za sobą założył. XIV Bogini nocy przed blaskami świtu/ Gwiazdy z rozwianych strząsała warkoczy;/ Deszczem spadały do morza błękitu,/ Inne blask zorzy płonącej pochłonął./ Lambro otworzył mgliste snami oczy:/ Półową czucia jeszcze we śnie tonął,/ Półową myśli sen przenikał zdradny,/ Rozkołysany pośród burzy wrażeń./ CierpienieLecz boleść była nicią Aryjadnynić Aryjadny (mit. gr.) --- Ariadna dała Tezeuszowi kłębek nici, dzięki któremu wydostał się z labiryntu po zabiciu Minotaura.,/ Po której wyszedł z labiryntu marzeń./ A szatan ciemny, co się karmi łzami,/ Skąpy swych darów, żadnych nie uronił;/ I chwil boleściom ukradzionych snami/ Większym cierpieniem i bolem dogonił./ Skoro w komnaty dzień przeniknął jasny,/ Lambro krew ujrzał, stał nad martwym ciałem/ I rzekł: ,,Sztyletu głowicę poznałem./ To jam go zabił, to mój sztylet własny./ Boże! czyż w świecie byłem tak splątany/ Z tym tłumem ludzi, że nawet samotny/ Umrzeć nie mogę? ale w tłum wmięszany/ Konam --- i ludzie koło mnie padają/ Jak oberwany z drzewa liść stokrotny./ O! boleść! boleść umierać ze zgrają/ Jak pod gruzami zawalonej ściany!/ Gdzie nawet śmierci ostatnie westchnienie/ Głośnymi jęki ludzi zagłuszone;/ Gdzie i ostatnie o zmarłym wspomnienie/ Nie na człowieka, lecz na tłum upada.../ Wzniosę ten zawój --- pióra zakrwawione,/ Ujrzę twarz pazia, czy mściwa i blada?" XV Lambro schylony z drzeniem i nieśmiało/ Zdjął zawój pazia ze strusimi pióry.../ I uderzony jak gromem, o mało/ Nie padł na ziemię, gdy spotkał oczyma/ Na pół otwartej zrennicy lazury./ Upuścił zawój --- sztyletu się ima.../ Potem przypomniał śmierć... sztylet odrzucił.../ Bo miał na ustach gorycze napoju./ I z obłąkaniem odszedł --- i znów wrócił,/ I znów rękami od śmierci drzącemi/ Zdejmował zawój --- wtenczas spod zawoju/ Włos uwolniony sypał się po ziemi/ Ze smutnym szmerem i dokoła twarzy/ Kładł się w tysiączne pierścienie rozwity./ TrupOkropny widok! Ta krew, co się warzy,/ Co poplamiła jej szat aksamity,/ Na twarzy smutek i miękka omdlałość,/ I przezroczysta alabastru białość;/ Kilka uwiędłych kwiatów w martwej dłoni/ Trzyma na piersiach --- a drugą dłoń dała/ Jak spiące dziecko za węzgłowie skroni,/ W takiej postawie martwa, jakby spała. XVI SerceSiły korsarza na pomoc zwołane,/ W serce wrzucone, z boleścią się łamią./ On tak jak ludzie, co przed sobą kłamią/ Moc wielką duszy --- wstydzi się cierpienia./ A gdy mu własne serce zlitowane/ Niosło jałmużnę łez i użalenia;/ On ją odrzucił --- on sercem hartownie/ Boleści ciała brał i nie wydawał./ Cierpienie, RozpaczAle po chwili --- nowych cierpień nawał/ Wszystkie mu członki połamał gwałtownie./ Straszna to boleść! Rwał na czole włosy,/ Ręką bił w piersi --- i krwawymi ciosy/ Rozdzierał w bojach odebrane blizny./ Skądże ta rozpacz? --- Oto w głębi łona/ Uczuł niknące cierpienie trucizny,/ I myśl okropna --- że siłami ciała/ Bole zwycięży --- trucizny pokona,/ Że się wyłamie śmierci --- zabijała. ,,Tak" --- rzekł posępny --- ,,pochowam ją święcie/ W grób mój rodzinny, w ciche fal błękity./ Sam dałem rozkaz --- aby na okręcie/ Pod tą zasłoną pawilonu krwawą/ Nie przeszła stopa ani cień kobiéty/ Miałżebym pierwszy łamać dane prawo?/ Mogliby ze mnie urągać niegodni!/ Przed nimi trzeba kryć wszystko --- prócz zbrodni". --- XVII Otworzył okna kajuty kratowe,/ Siadł nad cichymi morza zwierciadłami./ Morze się lśniło ciemno-lazurowe,/ Złociste słońcem --- osrebrzone mgłami;/ I wiatr po żaglach okrętowych szumiał./ Korsarz na łonie złożył Idy zwłoki/ I długo z martwą rozstać się nie umiał./ To patrzał w odmęt ciemny i głęboki,/ To na jej lice zwracał smutne oczy;/ A wiatr mu ranny przesłaniał oblicze/ Mgłą rozwiewaną jej długich warkoczy;/ Wtenczas czuł włosa wonie tajemnicze/ I dumał długo cichym wspomnień żalem,/ Ani go zmarłej twarz raziła zbladła./ Na płeć jej, niegdyś płonącą koralem,/ Śmierć bledsze barwy, ale piękne kładła./ Widząc jej kształty, zda się, że upadła/ W uściski Lambra zachwyceniem żywa;/ I tylko drząca tuli się do łona,/ O nadto skore rozstanie lękliwa./ Zda się, że szumem morza przerażona,/ Od grobu lice odwrócone trzyma;/ I z okiem Lambra wiąże się oczyma,/ I dłoń mu błędną kładzie na ramiona./ O! patrząc na nią musiał czuciom kłamać,/ Jeśli łzy nie miał na cierpienia nowe!/ Gdy przyszło z objęć martwych się wyłamać,/ Odrzucić z szyi ręce lilijowe/ I twarz odsłonić z wonnej włosów chmury./ Przebył męczarnie wszystkie, wszystko przeżył.../ PogrzebRzucił ją w morze i patrzał ponury,/ Jak się krąg fali złamanej rozszerzył;/ Patrzał, jak odmęt zrastał się rozbity,/ A martwe ciało, na poły widome,/ Na pół morskimi przykryte błękity,/ Wzruszonej morza fali się broniło,/ Łamiąc się w kształty życiem nieruchome;/ I utonęło pod morza mogiłą. A Lambro... on był szatanem --- czy głazem?/ ŚmiechLambro schylony nad takim obrazem/ Śmiech miał na licach, wesołość na czole./ Ten śmiech, ustami wydany blademi,/ To były trucizn wracające bole,/ Był to śmiech Lambra --- ostatni na ziemi. XVIII Lambro milczący usiadł na dywanie,/ Cały się mroczył i bladnął, i gasnął./ A potem głośno w obie dłonie klasnął,/ Wnet stary majtek wbiegł na zawołanie./ Lambro rzekł: ,,Majtku, niech pop okrętowy/ Zapali lampy jak o wielkim święcie;/ I niechaj głośno śpiewa hymn grobowy/ Przy mnogich światłach, w mrocznym kadzidł dymie,/ Za tych, co mają skonać na okręcie/ I co skonali..."/ --- ,,Panie! jakież imię/ Wspomni w modlitwach? czyjeż gaśnie życie?" --- ,,Powiesić pazia na masztowym szczycie,/ Za niego modły niech wzniesie do Pana". ---/ --- ,,Lambro, twój rozkaz spełnić się nie może./ Twój paź gdzieś uszedł i zniknął od rana,/ Musiał tajemnie spuścić łódź na morze./ Lecz choćby w Pera ukrywał się wieże,/ Choćby się w gmachach zamykał sułtana,/ Nakarmię kruki jego ciała ćwiercią". --- --- ,,To nic... Pop niechaj odmawia pacierze/ Za konających i za zmarłych duszę;/ Teraz ty --- odejdź... ja sam zostać muszę" ---/ I cicho dodał: ,,Sam jeden --- ze śmiercią". XIX Oto na czarnej okrętu banderze/ Martwe korsarza spoczywają zwłoki./ Majtkowie wyszli na pokład szeroki,/ I słychać było szeptane pacierze,/ Szarawe kadzidłkadzidł --- kadzideł. snuły się obłoki,/ W dymach żółtawe płonęły gromnice./ I był to widok pięknością straszliwy,/ Gdy majtki patrząc w umarłego lice/ Cicho brzęczące zrywali kotwice,/ I okręt płynął --- a Lambro nieżywy/ Po raz ostatni wędrował przez morze./ A skoro trzecie zabłysnęło zorze,/ Umalowane czerwonymi świty,/ Do fal rzucili ciało --- i zniknęło.../ I dział trzydzieścietrzydzieście --- trzydzieści. głęboko westchnęło/ Na bezechowe otchłani błękity.