Kraszewski, Józef Ignacy Anafielas. Pieśń III. Witoldowe boje Kowalska, Dorota Kowalska, Anna Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Pozytywizm Epika Epos Utwór powstał w ramach konkursu "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kraszewski-anafielas-piesn-iii J.I. Kraszewski, Anafielas. Pieśń z podań Litwy. Pieśń trzecia i ostatnia, nakł i druk Józef Zawadzki. Wilno 1845. Domena publiczna - Józef Ignacy Kraszewski zm. 1887 1958 xml text text 2013-12-19 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7616.jpg Panorama Wilna., Eugeniusz Kazimirowski, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7616/ DS.WL-E FV Józef Ignacy Kraszewski Anafielas Pieśń z podań Litwy Pieśń trzecia i ostatnia.Pieśń trzecia i ostatnia --- Pieśń trzecia została wydana w 1845 r., poprzedzona przez drugą (1843), a jeszcze przed pierwszą (1846). Numeracja pieśni podyktowana jest chronologią opisywanych zdarzeń: pierwsza, Witolorauda, dotyczy czasów mitycznych, druga, Mindows, rozgrywa się w XIII w., a trzecia, Witoldowe boje, w XIV i XV w. Witoldowe boje Litwie i Żmudzi/ Te Trzy Pieśni/ Anafielas/ poświęcił/ J.I.K. Witoldowe boje I Dlaczego duchem po rodzinnéj ziemi/ Błądzę ja zawsze, rozkopując groby,/ I szukam życia zgasłego pod niemipod niemi --- dziś popr. forma N. lm: pod nimi.,/ Życia wśród prochów, śmierci, wśród żałoby? Dla czego idę ze świata upioremupiorem --- tu: jak upiór./ Na Anafielas, gdzie naddziadównaddziad (daw.) --- pradziad, przodek. cienie,/ Z łukiem na plecach, a w rękach z toporem,/ Z siwemi brodyz siwemi brody --- dziś popr. forma N. lm: z siwymi brodami., siadłszy na kamienie, Płaczą i patrzą ku rodzinnéj stronie/ Szklannemiszklanny --- dziś popr. forma: szklany. oczyszklannemi oczy --- dziś popr. forma N. lm: szklanymi oczami., bez łzy i uśmiechu,/ Sparłszysparłszy (daw.) --- oparłszy, położywszy. na oręż spracowane dłonie,/ Sparłszy na ręce piersi bez oddechu? Dla czego duch mój nie pójdzie z żywemiżywemi --- dziś popr. forma N. lm: żywymi./ Życiem dzisiejszémdzisiejszém --- dziś popr. forma N. lp r.n.: dzisiejszym. serca rozweselać,/ I bujać z niemi, i rozśmiaćrozśmiać się --- dziś: roześmiać się, śmiać się. się z niemi,/ I ich roskoszeroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz. i radość podzielać? Dla czego w górę zwracam tęskne oczy,/ i szukam duchów, co w nieba wzleciały,/ W kraj nieśmiertelny, smutny a uroczy?/ Dla czego z niemi i w nim żyję cały? Poeta, Historia, PamięćDla czego w pieśni umarłych, co ludzi/ Piersi nie grzeje, serca nie porywa,/ Wiecznie się głos mój wysila i trudzi,/ I ledwie ustał, znowu się odzywa? Czemu sam jeden na Anafiel lecę,/ Na próżno ciągnąc zimny lud do siebie;/ Wskazując przeszłość, stary ogień niecę,/ Sam tylko, Litwo, mając łzy dla ciebie? Czemu?? --- nie powiém, i wy nie powiéciepowiécie --- wyrazy powiécie oraz dziécię zostały zrymowane ze słowem życie, ponieważ é mogło być wymawiane w sposób zbliżony do i bądź y.,/ Bo nikt z was nie wiénie wié słowa --- dziś: nie zna słowa. słowa téj zagadki:/ Z piastunki rękuz ręku --- dziś: z rąk (ręku jest dawną formą liczby podwójnej, o znaczeniu dwóch rąk). czemu drobne dziécię,/ Płacząc, się ciągnie do grobu swéj matki?/ Matką mi --- przeszłość, a piastunką --- życie. II MorzeO morze! sine morze! kto nad cię piękniejszy?/ Z wszystkich Stwórcy objawień kto większy od ciebie?/ Nic twych wdzięków nie zgasi, wielkości nie zmniejszy;/ Piękneś w obliczu ziemi i piękne przy niebie,/ I wielkie, i ogromne, jakby Bóg cię stworzył,/ Aby wieczność wystawiłwystawić --- tu: unaocznić, pokazać., ludzi upokorzył. Czy słońce się przegląda w twéj zielonéj fali,/ I, topiąc swe promienie w przezroczyste głębie,/ Stemstem barw --- dziś popr.: stoma barwami. barw ciebie ubiera, płomieniem zapali,/ Lub maluje, jak opal, jak szyje gołębie,/ Czy noc czarna zapadnie, MenesMenes (z litew. Mėnulis) --- księżyc. wejdzie blady,/ I strugą światła śrébrnąśrébrny --- dziś popr. pisownia: srebrny. wysypie swe ślady, Ty zawsze wielkie, piękne, ty zawsze cudowne!/ Oko ludzkie, co na twych przestrzeniach spoczywa,/ Drogie myśli z twych głębin, obrazy czarowne,/ Droższe pereł, korali, nurzając, dobywa;/ A ucho twego głosu słuchając zdumiałezdumiały (daw.) --- zdumiony.,/ Zda się słyszy, jak w niebie nócąnócić --- dziś popr. pisownia: nucić. Bożą chwałę. Ciche, tyś wielkie, straszne w swoim majestacie,/ W lazurem, zielonością wyszywanéj szacie;/ Zburzone, ty falami bijąc brzeg zszarpany,/ Rycząc, z wnętrzności białe wyrzucając piany,/ Trwogą napełniasz serce, duszę niepokojem,/ Jakbyś ziemię pochłonąć chciało w łonie swojém. Morze! czemuż ten, co cię pokochał namiętnie,/ Jak piérwszą miłość w duszy, pamięć twojętwoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: twoją. chowa,/ I wspomina o tobie z uniesieniem, smętnie?/ We snach ku twoim brzegómbrzegóm --- dziś popr. forma C. lm: brzegom. zwraca mu się głowa/ I serce na szmer fali podnosi się twojéj,/ A w oczach wciąż twa wielkość i piękność mu stoi? III Chmurne niebo nad głowami,/ Żółte piaski naokoło,/ W dali szumi bałwanamibałwan --- tu: fala./ Sine morze burzą wzdęte,/ Wyżéj Świętéj Góry czoło,/ Sosnowym wiankiem opięte, Chmury lecą po niebiosach./ Po ziemi piasku tumany,/ Wiatr w sosen zielonych kosachkosa (tu daw.) --- warkocz./ Wyje burzą rozpasany,/ I zaszumi gdzieś na chmurze,/ To na morzu, to na górze. Znowu cicho, znowu fale/ Konają na piasków łonie,/ Chmury toczą się wspaniale,/ Sosny zgięte wznoszą skronie,/ Cisza wkoło, którą zrywa/ Ptaków gromada krzykliwa. Lecz już znowu ryczy morze,/ Piaski z brzegów wiatr rozprasza,/ Chmury rozrywa i porzeporać (daw.) --- pruć, rozłamywać (por. uporać się z czymś).,/ Sosen gałęzie podnaszapodnaszać (daw.) --- podnosić wielokrotnie.,/ Lecz nie słychać w burzy ryku/ Sosen szumu, ptaków krzyku. Wieczór chmurami odziany,/ Już zachodnie gasną zorze/ Blaski krwawemiblaski krwawemi --- dziś popr. forma N. lm: krwawymi blaskami.; bałwany,/ I dalekie błyszczy morze,/ A na górze zza gęstwiny/ Dym się w niebo podniósł siny. Na górze, w sosnowym wianku,/ Bieleją mury świątyni;/ W niéj goreje bez ustanku/ Ogień Litewskiéj Bogini;/ Dwanaście dziewic swojemi/ Tli go rękoma białemi. I nieraz żeglarz zbłąkany,/ Gdy burza z łodzią szaleje,/ Wierzch góry w sosny odziany,/ Ogień, co na górze tleje,/ I Bóstwo wzywa w rospaczyrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.,/ Aż znak wybawczy zobaczy. Pusto; na niebios przestworzu/ I ptak jeden nie przeleci;/ Łódź nie czernieje na morzu;/ Na ziemi w piasków zamieci/ Duchy szalonemi skokiszalonemi skoki --- dziś popr. forma N. lm: szalonymi skokami./ Na Bałtyk lecą széroki. I znowu wiatr się uśmiérza,/ Chmury rzadniejąrzadnieć --- dziś: rzednąć. nad głową,/ I wolniéj fala uderza/ W żółtą mieliznę piaskową,/ Ptaki nad morze wzleciały/ A sosny szumieć przestały. Czyjaż tam suknia bieleje/ Na wydmach piasku w oddali?/ Wiatr jasnym fartuszkiem wieje./ Czy to bóstwo wyszło z fali?/ Czy to Bałtyku królowaBałtyku królowa po kochanku płacze --- w mit. litew. Jurata (Jūratė, od litew. jūra: morze), bogini Bałtyku, zakochała się w rybaku, za co Perkun zniszczył jej bursztynowy pałac i pozbawił ją władzy.,/ Po kochanku płacze wdowa? Czy to morza córa biała/ Zbiera rozpierzchłą drużynę,/ Którą burza rozsypała,/ Bijąc o brzeg fale sine?/ Czy zbiera rybki, co drgają,/ Na piasku wody czekają? Czy to PraurmaPraurma a. Prauryma (litew. Praurimė) --- według XIX-wiecznego historyka T. Narbutta litewska bogini świętego ognia, jej istnienia nie potwierdzają inne źródła historyczne ani tradycja ludowa. góry swojéj/ Idzie kapłanki odwiedzić?/ Służby, co w świątyni stoi,/ Tajemne kroki dośledzić?/ Praurma, co na Litwy niebie/ Nie zna możniejszéj nad siebie? Nie bóstwo to, nie duch morza,/ Żmudzka to idzie dziewczyna,/ Widymuntówna to hoża,/ Bojara córka jedyna,/ Wejdalotka z Świętéj Góry/ Śpieszy pod ołtarza mury. Na głowie wianek ruciany,/ Na szyi sznur bursztynowy,/ Rąbekrąbek --- daw. element stroju, chusta osłaniająca głowę kobiety. biały spływa z głowy,/ Fartuch w dzwonki obszywany,/ A koszulka z lnu żmudzkiego,/ Jak piana morska białego. Noc, StrachNiespokojna --- noc zachodzi,/ Gasną zorze, duchy wstają,/ Z morza na spróchniałéj łodzi/ Już topielce przybijają,/ I po brzegach wyć poczęli,/ Pastwępastwa (daw.) --- ofiara. ciągną do topieli. Duchy nocy już głosami/ Ptaków krzyczą, i czarnemi/ Skrzydłyczarnemi skrzydły --- dziś popr. forma N. lm: czarnymi skrzydłami. wioną nad głowami,/ Smutne pieśni nócącnócić --- dziś popr. pisownia: nucić. ziemi./ Ona śpieszy --- noc zapada,/ A przed nocą wrócić rada. Już pod górą, a po błonibłoń a. błonie --- rozległa łąka, pusta przestrzeń pokryta trawą./ Słychać tententtentent --- dziś popr. pisownia: tętent. i parskanie:/ Jakiś jeździec za nią goni;/ Miecz mu brzęczy, a w kołczanie/ Pióra strzał zaszeleściałyzaszeleściały --- dziś popr. forma: zaszeleściły.,/ A koń parą bucha cały. SpotkanieOna bieży, on ją goni;/ Po piasczystéjpiasczysty --- dziś popr. pisownia: piaszczysty. lecą błoni;/ Ale biały koń wyściga/ Coraz dziewczę, coraz bliżéj,/ I jak strzała tylko miga,/ Ku niéj prędzéj, ku niéj chyżéj. Aż ją dognał; ona stała,/ Serce biło, twarz pałała;/ On jéj w oczy zadziwiony/ Patrzał długo, patrzał śmiało./ --- Dziewczę! z któréj idziesz strony?/ Co cię w burzę tu zagnało? --- --- Córką jestem Widmuntową,/ Wejdalotką z Świętéj Góry;/ Braciómbracióm --- dziś popr. forma C. lm: braciom. strawę niosłam dniowądniowy --- dzienny, tu: codzienny; strawa dniowa to obiad.,/ Gdy mnie burza, gdy mnie chmury/ Na morskim brzegu zastalizastali, zatrzymali (tu reg.) --- dziś popr. forma 3 os. lm cz. przesz. r.nmos.: zastały, zatrzymały (w zdaniu Gdy mnie burza, gdy mnie chmury na morskim brzegu zastali i dzień cały zatrzymali).,/ I dzień cały zatrzymali. Teraz wracam do ołtarzy./ Nie czyń złego, puść mnie, panie!/ Bóg podróżnych niech ci zdarzy/ Szczęsną drogę, powitanie/ W progu zamku, gdy spoźnionyspoźniony --- dziś popr. pisownia: spóźniony./ Do dzieci wrócisz i żony. --- --- O! do zamku mi daleko!/ Widmuntówno! nie dziś stanę;/ Za siódmą on stoi rzeką,/ A gdy wrócę, nie kochaną/ Żonę, ale psy, sokoły,/ Powitam w nim, niewesoły. --- I poleciał. Ona stała;/ Raz ku górze, dwa ku niemu/ Tęskno, smutno spoglądała;/ I powoli ku swojemu/ Szła ustroniu, a dumała/ Z okiem w ziemi, w myślach cała. Jasne niebo, znikły chmury,/ Żółte piaski złotem świecą,/ Na wierzchołek Świętéj Góry/ Stada dzikich ptaków lecą,/ I krążąc nad nią wokoło,/ Pieśń zaśpiewały wesołą. Już nie szumi gaj sosnowy,/ Morze do snu się kołysze,/ Fala, brzeg całując płowy,/ Ledwie szmerem przerwie ciszę./ Światło wkoło, radość wkoło,/ W niebie, na ziemi wesoło. Tam rybacy z siecią płyną/ I pieśniami brzeg żegnają,/ Wiosłem wodę porącporać (daw.) --- pruć. siną,/ Pieśniómpieśnióm --- dziś popr. forma: pieśniom. wtóry wybijają./ Światło wkoło, radość wkoło,/ Na ziemi, morzu wesoło. Ale słońce już zapada/ Do kąpieli po upale,/ Na noclegi ptaków stada/ Lecą w jezior ciche fale,/ A Święta Praurymy Góra/ Cieniem słonisłonić (daw.) --- zasłaniać. się ponura. Tylko na jéj sosen skronie/ Jeszcze słońce rzuca blaski;/ Stoją w złocistéj koronie,/ Ponad morze, ponad piaski/ Harde, smutne wznosząc głowy,/ Stróże świątyni Królowéj. Czyjaż tam suknia bieleje/ Na żółtych wydmach w oddali?/ Wiatr jéj rąbkiem jasnym wieje./ Czy to bóstwo wyszło z fali?/ Czy to Bałtyku Królowa,/ Po kochanku płacze wdowa?? Czy to morza córa biała/ Zbiera rozpierzchłą drużynę,/ Co fala powyrzucała,/ Bijąc o brzeg fale sine,/ I zbiera rybki, co drgają,/ Na piaskach wody czekają? Czy to Praurma góry swojéj/ Idzie kapłanki odwiedzić?/ Służby, co w świątyni stoi,/ Tajemne kroki dośledzić?/ Praurma, co na Litwy niebie/ Nie zna możniejszéj nad siebie? Nie bóstwo to, nie duch morza,/ Nie Praurma w ludzkiéj postaci;/ Biruta, Żmudzinka hoża,/ Wraca od rybaków braci,/ Z rucianym wiankiem na skroni,/ Z próżnym koszem w białéj dłoni. Znowu tęskni, znów ją goni/ Jeździec na siwym żmudzinieżmudzin --- konik żmudzki, przedstawiciel rasy koni hodowanych na Żmudzi, niewielkich, ale silnych i wytrzymałych.;/ Niedźwiedzi ma szłykszłyk (daw.) --- futrzana czapka. na skroni,/ Burkaburka (daw.) --- płaszcz z filcu. czarna z ramion płynie,/ Łuk rogowy, miecz u boku,/ W ustach uśmiech, duma w oku. Widmuntówna go ujrzała/ I szła daléj --- serce biło;/ Zrumieniona, w strachu cała,/ W sercu, w uszach jéj tętniło;/ Nie widziała, gdy ją witał,/ Nie słyszała, gdy zapytał: --- Dokąd? Widmuntówno hoża!/ Dokąd poźnympoźny --- dziś popr.: późny. znów wieczorem?/ Już zachodnia gaśnie zorza,/ Krucy kraczą ponad borem ---/ Duchy lecą, widma lecą,/ KaukieKaukie (mit. litew.) --- straszydła nocne. złém już okiem świecą! --- --- Kapłanką jestem Zniczową,/ Wejdalotką z Świętéj Góry;/ Braciómbracióm --- dziś popr. forma C. lm: braciom. strawę niosłam dniowądniowy --- dzienny, tu: codzienny; strawa dniowa to obiad.,/ Pod świątyni wracam mury./ Od złych duchów, złego człeka,/ Praurmy broni mnie opieka. --- --- Widmuntówno! pojedź ze mną./ Dość kapłanek ma Prauryma./ W moim zamku pusto, ciemno,/ I zaświecić komu nié manié ma --- rym z imieniem Prauryma wskazuje tu na wymowę é pochylonego jak i: ni ma.;/ Zamek smutny, opuszczony ---/ Dzieci nie mam, nie mam żony. Pojedź ze mną. Skarb mój mnogi,/ Sług mam wielu, kraj széroki,/ Skarby kładnękładnę --- dziś popr. forma: kładę. ci pod nogi,/ Sługóm każę strzedzstrzedz --- dziś popr. pisownia: strzec. twe krokistrzedz twe kroki --- dziś popr.: strzec twych kroków.,/ Złote wieńce, miękkie szaty,/ Kraj mam wielki, dwór bogaty. Widmuntówno! pojedź ze mną;/ Siwy nas uniesie dwoje./ Pod zasłoną nocy ciemną/ W Litwę polecimy mojęmoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją../ Nim się druga noc rozściele,/ Na Trokach będzie wesele. --- --- O, nie, panie! jam Zniczowajam Zniczowa --- należę do Znicza, jestem kapłanką świętego ognia.,/ Wejdalotka z Świętéj Góry;/ A kto przysiąg nie dochowa,/ Perkun karze ogniem z chmury;/ Kto przysiąg świętychkto przysiąg świętych naruszy --- dziś popr.: kto święte przysięgi naruszy. naruszy,/ Perkun karze ogniem w duszy. Porzuć Widmuntowe dziecię./ Sto na Żmudzi dziewcząt, panie,/ Pójdzie z tobą, gdy zechcecie,/ Dzielić na Trokach mieszkanie./ Jam piérwszy wianek z méj głowy/ Rzuciła w ogień Zniczowy. --- --- Sto kapłanek ma Prauryma,/ Jest tam komu Znicz rozdymaćrozdymać --- tu: rozniecać, dmuchać (w ogień, aby go rozpalić).;/ U mnie w Trokach jednéj nié ma/ Domowy ogień utrzymać./ Przysięga, KaraUcieczka będzie tajemną,/ Siadaj na koń i jedź ze mną. --- --- O, przed Bogów okiem, panie,/ Żaden krok się nie utai./ Przez morski odmęt, otchłanie,/ Z głębi lasów, z ludów zgrai,/ Bóg wywlecze przeniewiercę/ I piorunem trafi w serce. Tu mi miejsce, tu przysięga,/ Tu mój ojciec, bracia mili,/ Tu rodzinnéj rzeki wstęga,/ Tu mi żmudzki ptak mój kwili,/ Wszystko moje, kraj mój miły,/ Wejdalotkę uwięziły. --- --- Litwa, Żmudź --- siostry rodzone,/ Język bratni, kraj to krewny,/ I dłonie ich połączone,/ Los ich nie rozerwał gniewny./ Twa rodzina --- mą rodziną./ Siadaj, jedź ze mną, dziewczyno! Piękny zamek na jeziorze,/ W zamku wesołe komnaty,/ Tłumy sług na moim dworze./ Sznury pereł, drogie szaty,/ Xiążęcąxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy. czapkę na skronie,/ Złotą kądziel dam ci w dłonie. Będziesz wieść xiążęce życie./ Wśród sług wesołego dwora,/ Śpiewem budzona o świcie,/ Śpiewem uśpiona z wieczora,/ Na posłanie twe puchowe/ Kładąc od trosk wolną głowę. --- --- O, nie, panie! o, nie, panie!/ Ja chcę tylko żyć ze swemi./ Za roskoszeroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz. wszystkie stanie/ Roskosz widzenia swéj ziemi./ Tu mój ojciec siwy żyje,/ Tu mój brat z morzem się bije. Tu dzieciństwa zeszły lata,/ Nad morzem muszle zbierała,/ Na tym brzegu jam czekała/ W poźnąpoźną --- dziś popr. pisownia: późną. noc rybaka brata,/ Tumtum zrywała --- dziś: tu zrywałam. zrywała piérwsze kwiaty,/ Tam w dolinie dym méj chaty. --- Ona bieży, on ją goni;/ Próżno dziewczę się wyrywa,/ Po piasczystéjpiasczystéj --- dziś popr.: piaszczystej. lecą błoni./ Z wiatrem końska igra grzywa,/ Burka z wiatrem się poddyma./ Kiejstut dogonił ją, trzyma, I porywa, na koń sadza./ --- Próżne łzy, Biruto, twoje!/ On nie takie staczał boje,/ Nie taki łup uprowadza./ Nigdy łzy go nie skruszyły,/ Nigdy jęk nie wydarł siły. Leci Kiejstut, a na ręku/ Płacze swojéj braci, ziemi,/ Płacze, w głośnym lejąc jęku/ Żal za rodziną, za swemi,/ Płacze sercem i oczyma,/ Płacze dziewczę --- płacz nie wstrzyma --- I tak woła: --- Bogi moje!/ Zwiejcie burzę, gromy ślijcie,/ I kapłankę weźcie swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją.,/ I niewolnicę odbijcie! ---/ A Bogowie nie słuchali,/ Jeździec coraz jechał daléj. Ona woła: --- Ojcze stary!/ Wyślij lud twój, sługi, woje,/ Na porywcęporywca --- porywacz. wzywam kary,/ W obcych rękach dziecię twoje. ---/ I nie słuchał ojciec stary,/ Jeździec sadził przez obszary. Ona woła: --- Bracia moi!/ Wy na morzu, wy daleko,/ Nie ujrzycie siostry swojéj./ Siostrę waszą w połonpołon (daw., z rus.) --- niewola. wleką. ---/ I bracia jéj nie słuchali,/ Jeździec coraz leciał daléj. --- Nocy czarna! straszna nocy!/ Nie gaś słońca, niechaj płonie./ SaułeSaułe a. Saule (z litew. Saulė) --- Słońce; w mit. litew. bogini nieba.! wzywam twéj pomocy,/ Świeć mym bracióm na pogonie;/ Gdy mnie szukać się rozbiegąrozbiegą się --- dziś popr. forma: rozbiegną się.,/ Wiedź ich prosto śladem jego. --- Lecz i słońce nie słuchało,/ Nie słuchała noc jéj czarna,/ Piaskiem drogę zasypało./ Siwy biegł, jak leci sarna,/ Kiedy łowiecłowiec --- dziś popr.: łowca, tj. myśliwy. za nią w lesie/ Psy i strzały zbójczezbójczy --- dziś: zabójczy. niesie. Ona płacze; łzy jéj biegą,/ A za łzami, za lasami,/ Ni domku ojca starego,/ Morza z złotemi brzegami/ Nie widać, ni Świętéj Góry,/ I Praurymy znikły mury. Wszystko znikło przed jéj okiem,/ Wszystko minął jeździec w biegu;/ Już na polu gdzieś szérokiém,/ Na nieznanéj rzeki brzegu./ Ona to, co postradała,/ Jeszcze w mokrych oczach miała. IV O! dzień to wielki, dzień był uroczysty./ Gdy kurzem osunięty, cały krwią oblany,/ Kiejstut na zamek zawitał ojczysty,/ A sługa w bramie, z zgiętemi kolanyz zgiętemi kolany --- dziś popr. forma N. lm: ze zgiętymi kolanami.,/ Z łbem nachylonym, powitał go słowy:/ --- Kniaziu! do zamku gość nam przybył nowy. Serce Kiejstuta zatrzęsło się w łonie./ On przeczuł, jaki gość na zamku świeży;/ Więcéj nie pyta, z potu otarł skronie,/ Konia porzucił i w świetlicę bieży. Biruta siedzi na łożu rumiana,/ A białą piersią karmi swe pacholę,/ Wstała na nogi przeciw swego pana/ Z radośną krasą na wesołém czole. --- Patrzaj, Kiejstucie! syn ci się narodził!/ Ty syna chciałeś, masz mieczumieczu --- dziś popr. forma: mieczowi a. dla miecza. dziedzica,/ Co, jak ty, będzie w krwi krzyżackiéj brodził,/ Co, jak ty, będzie bicz i nawałnica/ Na wrogów Litwy! Weźmij go na ręce/ I pobłogosław w imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Bogów Litwy. ---/ A Kiejstut syna podniósł, i dziecięce/ Rysy rozpatrzyłdziecięce rysy rozpatrzył --- przypatrywał się twarzy dziecka.. Czy rękę do bitwy,/ Oczy wojaka ma, siły żołnierza?/ Patrzy i patrzy, czoło mu jaśnieje./ Dziecię nie płacze na widok rycerza,/ Rączki podaje, do niego się śmieje,/ Już nie ku matce, ku ojcu swojemu. Na wpół weselem, wpół się smutkiem kraje/ Biruty serce --- synusynu --- dziś popr. forma C. lp: synowi. jéj małemu/ Lepiéj żołnierski uścisk zasmakował/ Niżli matczyny; syn już od jéj łona/ Wyrwał się, bojów zapachu skosztował;/ Znów będzie samą, znów osamotniona! Zdjął szłykszłyk (daw.) --- futrzana czapka. i usiadł Kiejstut, i kołysze/ W niedźwiedziéj burce na kolanach syna,/ A matka patrzy, niespokojna dyszedysze --- dziś popr. forma: dyszy, tj. oddycha.,/ Oczyma wodzi, serce jéj się ścina,/ Jak Trockie, w mrozy zimowe, Jezioro./ Łzówłzów --- dziś popr. forma D. lm: łez. nie uronisz, Widmuntowa córo,/ Ale cię boleść, jak mróz kwiaty, zwarzy,/ Dziki swój pazur zostawi w twéj twarzy. Już do twéj piersi nie zrywać się jemu;/ Ojciec kołysze rękoma twardemi,/ A Witoldowi tak lubolubo (daw.) --- przyjemnie, miło. małemu;/ Lepiéj niż kiedy piersiami białemi/ Tyś go karmiła, i piersią kobiécą/ Do snu na próżno chciała skleić oczy./ Patrz, on się śmieje; na powieki lecą/ Mary wesołe, sen jakiś uroczy. Żołnierz, Wojna, SynKiejstut Birutę pocałował w czoło./ --- Dzięki ci! Rodź mi takie, jak ten, synytakie, jak ten, syny --- dziś popr. forma B. lm: takich, jak ten, synów../ Trzeba ich Litwie, by stanęli wkoło/ Murem żelaznym bezbronnéj krainy,/ Któréj gór, morza, gdy Bogi nie dały,/ W piersiach swych synów ma morza i wały;/ Trzeba nam ręki i głowy do boju,/ Bo długo jeszcze nie będzie na Litwie,/ I nigdy może nie będzie pokoju ---/ I żyć nam w boju, i umierać w bitwie. --- Mówił, a słowa leciały do ucha./ Ona słyszała, a jakby nie słucha;/ Cóścóś --- dziś popr.: coś. może biedna o swym synu marzy,/ Bo widać myśli na schmurzonéj twarzy./ I nic nie rzekła, nie odpowiedziała,/ Syna przyjęła, cisnęła do łona,/ Piersi mu białéj do ustek podała;/ Dziecię nie wzięło --- żółcią zaprawiona. Ilekroć Kiejstut powracał z wyprawy,/ Bieżałbieżał --- dziś popr. forma: biegł. do syna --- piérwszy to syn jego./ Piérwszy raz serce, co w bój wrzało krwawy,/ I do dziecięcia zabiło małego,/ I biegło, jako łanie ku swym biegąbiegą --- dziś popr. forma: biegną../ WychowanieA kiedy przybył, nie ściskał dziecięcia,/ Ani je tulił, ni pieścił ustami,/ Lecz na żołnierza chował pacholęcia,/ Grając mu w rogi i dzwoniąc szablami;/ Nie chował syna jako ptaka w klatce,/ Co go hodują, aby pięknie śpiewał;/ Nie dał kobiétom, własnéj nie dał matce,/ A pierś mu męzkąmęzki --- dziś popr. pisownia: męski. prawicą rozgrzewał;/ Nosił jak orlę do łowów uczone,/ Jako sokoła, co, gdy skrzydła wzrosną,/ Spójrzyspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. na ptastwaptastwo --- dziś: ptactwo. stada wylęknione/ I puści na nie z źrenicą radośnąradośny --- dziś popr. pisownia: radosny.,/ I pójdzie w górę bujać po obłokach;/ Chował go, jako chowają ogary,/ Którym krew lizać, mięso szarpać dają,/ Aby, gdy przyjdą do lat, w zgrai staréj/ Poszły, za starą nie zostały zgrają;/ Chował do boju Witolda młodego,/ Na niewygodach, na łowach, na koniu;/ A w odpoczynku nie pieśnią kobiécą,/ Ni śpiewem dziewic ucho mu głaskano,/ Ale JaćwieżyJaćwież --- tu: bałtyckie plemię Jaćwingów, zamieszkujące w średniowieczu tereny między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (dziś terytorium płd.-zach. Litwy i polskiej Suwalszczyzny). Kraszewski, za Długoszem, przedstawia ich kulturę jako wzór męstwa i ducha bojowego. pieśni mu śpiewano,/ Co ogniem idą, ogień w sercu niecą,/ I całe życie potém w duszy świecą;/ Pieśni o dziadów zapasach szalonych,/ Pieśni o ojców bojach utrapionych! Nieminiemi --- dziś popr. forma N. lm: nimi. młodego karmią bez ustanku,/ Niemi do serca ojciec mu kołata./ O! bo najdaléj, co w życia poranku/ Do serca pójdzie, w serce się zaszyje,/ Tego nie zetrze wiek, życie nie zmyje,/ Tego poźniejszepoźniejszy --- dziś popr. pisownia: późniejszy. nie zagaszą lata./ Ledwie zagrzebiesz, na wierzch znów wychodzi,/ Człeka odżywia i znowu odmłodzi./ Napróżnanapróżny (daw.) --- bezcelowy, daremny. praca! Gdy w serce upadnie,/ Myśl czy uczucie pozostanie na dnie/ I długie lata, jak konchakoncha --- muszla. perłowa/ W przepaściach morza duszy się przechowa. V Płyną lata jak fale, wiatr losu je wzdyma,/ Płyną falą do brzegu, o brzeg się rozbiją,/ I rozprysnął się bałwan, a po nim nic nié ma!/ Trochę piany, którą się suche piaski myją,/ Trochę muszli, i rybek, i bursztynu bryła,/ Co się wstydząc przed słońcem, do ziemi zaryła. Czasem fala o brzegi kiedy się rozbije,/ Piany nie pozostawi, nie rzuci bursztynu,/ Rozpryśnie się o skały, zimny kamień zmyje/ I topielca wyniesie, na postrach dla gminugmin (daw.) --- ludzie z niższej warstwy społecznej; tłum../ Nikt fali nie policzy, fali nie wywróży,/ Pogody nie przepowié, nie przepowié burzy. Płyną lata falami na trockiém zamczysku,/ I Biruta nie płacze po żmudzkiéj rodzinie,/ Wieczórwieczór --- tu: wieczorem. tylko w zachodu jaskrawym odbłysku,/ Gdy, jak morze, jeziora świecą fale siniesinie --- dziś popr. forma: sino (jeśli to przysłówek: świecą sino) a. sine (jeśli to przymiotnik: fale sine); siny może tu oznaczać ciemnoniebieski.,/ Kiedy wody zaszumią, ptak jaki zakwili,/ Ona myślą ucieka do ubiegłych chwilichwili --- dziś popr. forma D. lm: chwil., I wspomina na ojcawspomina na ojca --- dziś popr.: wspomina ojca a. myśli o ojcu., wspomina na brata,/ Na świątynię Praurymy, na ojczyste kraje,/ Na pamiątki z innego, z młodzieńczego świata,/ Których do szczęścia sercu Biruty nie stajenie staje --- tu: brakuje.,/ Ale nie pójdzie ona za rodziną swoją,/ Bo przy łożu Biruty dwie kolebki stoją. W jednéj kolebce córka śpi z złotemi włosyz złotemi włosy --- dziś popr. forma N. lm: ze złotymi włosami.,/ Xiężycowexiężycowy --- dziś popr. pisownia: księżycowy. ma jasne oblicze, spójrzeniespójrzenie --- dziś popr. pisownia: spojrzenie.,/ I pogląda, jak xiężyc, gdy wejdzie w niebiosy,/ Siejąc po białym świecie srébrzyste promienie;/ Jako gwiazda przyświeca nad dolą matczyną;/ Przy niéj mroki przyszłości jaśnieją i giną. W drugiéj kolebce matki i ojca nadzieje,/ Młody Witold usypia. To słońce u wschodu/ Jeszcze wielkiémi blaskiwielkiémi blaski --- dziś popr. forma N. lm: wielkimi blaskami. po świecie nie sieje,/ Lecz słońce i olbrzyma rozpoznasz za młodu./ Inaczéj gwiazdy świecą, srébrny xiężycxiężyc --- dziś popr. pisownia: księżyc. świeci,/ Inszyminszy (daw.) --- inny. wzrokiem patrzająpatrzają --- dziś popr. forma: patrzą. drobne ludu dzieci. DzieckoOn w kolebce sokolémsokolém --- dziś popr. forma N. lp r.n.: sokolim. patrzy już wejrzeniem,/ I dziecinnych zabawek, jak siostra, nie żąda,/ Do zbroi się wyciąga bezsilnémbezsilném --- dziś popr. forma N. lp: bezsilnym. ramieniem,/ Na miecz ojcowski okiem gorącém poglądapoglądać --- dziś: spoglądać.,/ A gdy biją w lietaurylietaury (z gr. polytauréa) --- bębny, kotły., gdy w rogi zadzwonią,/ Serce mu skacze małe, drobną klaszcze dłonią. A gdy Kiejstut na wojnę szłyk niedźwiedzi wdzieje,/ Kiedy burkę narzuci i wiżoswiżos (z litew.) --- obuwie. obuje,/ Mały Witold do ojca wesoło się śmieje,/ Za szyję obejmuje, sukni uwiązuje,/ Jak gdyby już chciał dzieckiemdzieckiem --- tu: jako dziecko, będąc dzieckiem. dzielić niespokojny/ Zwycięztwazwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. nad Krzyżaki i z Lachami wojny. --- Nie czas jeszcze, Witoldzie! --- ojciec mu powiada ---/ --- Nie czas --- mówi mu matka --- śpij jeszcze spokojny,/ Przyjdą i tobie lata, a Litwa ci rada/ Da lud zbrojny do ręki i miecze do wojny./ Śpij w kolebce. Za wcześnie obudzą sąsiadysąsiady --- dziś popr. forma B. lm: sąsiadów.,/ Wrzawa boju, pożogi i Rusi napady. Obowiązek, PatriotaŚpij, Witoldzie! Po ojcu miecz wziąwszy skrwawiony,/ Nie dasz mu w pochwach drzémać i rdzą się okrywać./ Trzech strasznych wrogów stoi z każdéj Litwy strony,/ Nie będziesz mógł spać wówczas, nie będziesz spoczywać,/ Usiąść nie będzie kiedy na ojczystych progach,/ Z sokoły, psami hulać po Litwy rozłogach. Śpij, Witoldzie, śpij, dziecię, snem na całe życie!/ Spadnie ci potém Litwa na piersi brzemieniem,/ Wrzawa wojen obudzi o młodzieńczym świcie,/ I do grobu wojenném wieść cię będzie pieniem./ Sen twój na życie całe; po nim nie spać tobie,/ Aż z przodkami twojemi, w Swintorohy grobie. --- A dziecię, zda się, słucha, i słowa nie słyszy,/ Wciąż za tarczę błyszczącą, to za łuk porywa,/ I za ojcem, gdy jedzie, niespokojnie dyszydyszeć --- tu: oddychać.;/ A matka go w objęciach ściska nieszczęśliwa,/ Pieśnią wojny usypia najmilszego syna,/ W zbroję twardą go kładzie, gdy kwilić zaczyna. Rośnie olbrzym w żelazie, karmiony od młodu/ Mlékiem żmudzkiéj dziewicydziewica --- tu: dziewczyna., żmudzką pieśnią boju,/ I po żyłach już płynie krew starego rodu/ Dziadów, którzy nie znali spoczynku, pokoju,/ Co dziecinną już ręką gdy wzięli miecz biały,/ Szli z nim w boju niezbytym przez długi wiek cały. VI Nad kolebką Witoldową/ Dwa duchy ciężą skrzydłami:/ Czarny duch wisi nad głową,/ Świeci krwawemikrwawemi --- dziś popr. forma N. lm r.n.: krwawymi. ślipiami,/ A w paszczy język śpienionyśpieniony --- dziś popr. pisownia: spieniony.:/ To słowika głosem śpiéwa,/ To zahuczy rozjuszony,/ Jak wąż, sowa się odzywa;/ U nognog --- dziś popr. pisownia: nóg. dziecka biały klęczy,/ Ręce załamał i jęczy,/ A po twarzy dwie łzy płyną,/ To wytrysną, to znów zginą. Dziecię śpi i przez sen słucha/ Czarnego, białego ducha./ Oba w drobne szepcą uszy,/ Obu pieśni grają w duszy./ Czarny okrył mu skrzydłami/ Śpiącą, sny młodemisny młodemi --- dziś popr. forma N. lm: młodymi snami., głowę,/ I serca objął połowę,/ I tak mu śpiewa, tak mami: --- Ty będziesz wielki, wielki jak przodkowie,/ Wielki jak BogiBogi --- dziś popr. forma M. lm: Bogowie., co siedzą w RomnowieRomnowe, częściej Romowe, litew. Romovė --- miejsce kultu pogańskich Bałtów, gdzie pośrodku stał wielki dąb z wyobrażeniami trzech najważniejszych bogów; siedziba Krewe. Takich miejsc było na terenie Prus i Litwy kilka.,/ Litwy ty panem, ty panem na Rusi,/ Przed tobą wszystko paść, czołem bić musi./ Gdzie mieczem skiniesz, ludy ci pokłonią,/ Zgarniesz je w jedno olbrzymią twą dłonią./ Na próżno Lach ci krzyż złoty ukaże,/ Ty wiész, że Litwy Bogi, Bogi twoje./ Niech zdrajcy padną na wylękłe twarze,/ Ty z krzyżem tylko zwodzićzwodzić boje --- tu: staczać walki. będziesz boje. W ręku twychw ręku twych --- dziś popr.: w twoich rękach. wojna, wojna na twém czole,/ Wojna twą sławą, twéj wielkości pole,/ Krew ci ofiarą, co serce ochładza,/ Łza --- napój słodki, który sen sprowadza! ProroctwoTy będziesz wielki, jak wielcy przodkowie,/ Dziadowie twoi z kamienia i stali,/ Co suchém okiem w morza krwi patrzalipatrzali --- dziś popr. forma: patrzyli.,/ Nogą na wrogach podeptanych stali,/ Rusi na piersiach, KrzyżakómKrzyżakóm, Lachóm --- dziś popr. forma C. lm: Krzyżakom, Lachom. na głowie,/ Lachóm wnętrzności jedli i szarpali. W tobie krew krzyża nieprzyjaciół płynie, / Ojców, co w wierze wytrwali do końca./ Tyś Litwy panem, i Litwa nie zginie ---/ Tyś wiary ojców i swobód obrońca./ Skroń twojętwoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: twoją. sława uwieńczy koroną/ Z kości twych wrogów i ciał ich splecioną!! --- Dziecię śpi i przez sen słucha,/ Do czarnego śmiejącśmiać --- dziś popr.: śmiać się. ducha,/ I serce mu drobne bije,/ I myśl ciemna w głowie wije,/ I rękami szuka broni,/ I już wrogów we śnie goni,/ Ciśnie Litwę w silnéj dłoni/ I przyciska ją do łona./ Rozszarpana, pokrwawiona,/ Z zdartą piersią, w łzach i jęku/ W Witolda spoczęła ręku. A duch biały cicho śpiewa./ Nie słychać go w dziecka duszy;/ Śpiew anielski nie porywa,/ Śpiew pokoju nie poruszy;/ Bo wciąż w uszach brzmi bojowo/ Czarnych duchów wielkie słowo. --- Ty będziesz wielki, nie twych przodków sławą,/ Nową sławą, nową chwałą,/ Nie pogan wielkością krwawą,/ Chrześcijan spokojną i trwałą. Ty będziesz wielki --- serce twe usłucha/ Głosu chrześcijańskiej wiary,/ Złego wyrzeczesz się ducha,/ Czarnych bogów Litwy staréj. Ty będziesz wielki --- pod twojém ramieniem/ Pokój i wiara rozświecą;/ Będziesz dla Litwy wytchnieniem;/ Ludy pod skrzydła twe zlecą. Ty będziesz wielki, bo przebaczysz wrogómwrogóm --- dziś popr. forma C. lm: wrogom.,/ Bo lud przyciśniesz do łona,/ Krwawym nie skłonisz się bogómbogóm --- dziś popr. forma C. lm: bogom.,/ Litwy, tyś Rusi --- obrona. Pogasisz ognie, co tleją, pogańskie,/ Krzyża ty będziesz podporą;/ Błogosławieństwa ci Pańskie,/ Na wysokiém niebie gorą. --- Dziecię śpi, przez sen nie słucha,/ Do czarnego tulitulić --- tu: tulić się. ducha./ Biały u nóg jego klęczy,/ Załamał dłonie i jęczy,/ A wciąż pieśń pokoju śpiéwa,/ Do serca się nią dobywa. Kołyszą tak bohatera/ Pogan bogi, Anioł Boży,/ Ich pieśń serce mu otwiera,/ Pieśń anielska nie otworzy. I płakał łzami duch w bieli/ A czarne duchy się śmieliczarne duchy się śmieli --- dziś popr. forma 3 os. lm cz. przesz. r.nmos.: czarne duchy się śmiały.. VII RyngoldzieRyngold --- mityczny książę litewski, domniemany ojciec Mendoga. wielki! dobrze Litwie było/ Pod twemi skrzydły w jedno wzrastać ciało./ W MindowsaMindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200--1263) --- wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. ręku jeszcze się łączyło,/ Co po nim tylko rozpadać się miało./ Syn mścić śmierć ojca zrzucił suknie mniszeSyn mścić śmierć ojca zrzucił suknie mnisze --- syn porzucił życie zakonne, aby pomścić śmierć ojca; mowa o Wojsiełku, synu Mendoga (Mindowsa).,/ Lecz jemu w boju klasztorne zacisze/ Śmiało się jeszcze. Ni serca, ni dłoni/ Nie miał mnich zemstą za ojca zagrzany./ Ni sił ojczyznę z złéj podzwignąćpodzwignąć --- dziś popr. pisownia: podźwignąć. toni,/ Sąsiadysąsiady --- dziś popr. forma B. lm: sąsiadów. zwalczyć, upokorzyć pany./ Na próżno na koń siadł z szłykiem na głowie./ Śmieli się z mnicha rycerza kniaziowie,/ I jednéj nocy w Włodzimierza grodzie/ Miecz zdradnyzdradny (daw.) --- zdradziecki. w piersi bezbronne posłali;/ Krew upłynęła ostatnia w cnym rodzie,/ Oni się ciesząc, na bezpańską gnali/ Litwę sierotę, co po swoich panach/ Na mchem zarosłych płakała kurhanach. I Krzyżak leciał część swojego łupu/ Garnąć, Lach leciał na wołyńskie włości,/ Rusin Krewiczan chciał wziąśćwziąść --- dziś popr.: wziąć. bez okupu,/ A kniazie Litwy w wzajemnéj się złości/ Nad trupem matki o puściznępuścizna --- dziś: spuścizna. bili,/ Krwią swoją ziemię użyżniającużyżniać --- dziś popr. pisownia: użyźniać. wrogów,/ I jeden z drugim tłukli i walczyli,/ Święcąc na przemian wiarę swą i Bogów. I długie walki, długie były boje,/ Aż GedyminaGedymin a. Giedymin, litew. Gediminas (ok. 1275--1341) --- wielki książę litewski, ojciec m.in. Olgierda i Kiejstuta, dziadek Witolda i Jagiełły. prawicą objęta/ Litwa na rany zapomniała swojena rany zapomniała swoje --- o ranach zapomniała swoich.,/ Ale o zemście we wnukach pamięta./ Walczył Gedymin, walczy OlgierdOlgierd Giedyminowicz (ok. 1300--1377) --- wielki książę litewski, syn Giedymina, ojciec m.in. Jagiełły. z bratem,/ W karki sąsiadów tnie ciężkim bułatembułat --- tu: miecz pochodzący z Persji lub Turcji, wykuty ze stali damasceńskiej.,/ A każde cięcie krwi strumień wyciska;/ Leje się! Lecz cóż na krwi Litwa zyska?? VIII Biruta siedzi u złotéj kądzieli,/ I z wolna, myśląc, wyciąga nić długą;/ Ilekroć wzrokiem spotka się ze sługą,/ Pyta o pana, czy go nie widzieli?/ --- Powiedzcie, Kiejstut nie wraca z wyprawy?/ Nie słychać trąbki? nie widać kurzawy? --- A słudzy milczą, cisza wpośród grodu,/ Cisza na jasném i gładkiém jeziorze,/ Nie pyli droga. Drogą od zachodu/ Wracać powinien Kiejstut o téj porze,/ A jego nié ma! Dnie samotne płyną,/ I tęskniéj z każdą przebytą godziną. Nié ma Kiejstuta! Czy znowu Krzyżacy/ Wzięli w niewolę zaciętego wroga?/ --- Powiedz mi, wietrze, powiedzcie mi, ptacyptacy --- dziś popr.: ptaki.,/ Czemu gród pusty, czemu milczy droga?/ Powiedz, kukułko, zwiastunko dobrego,/ Czemu mi pana nie widać mojego?? Czemu łodźłodź --- dziś popr. pisownia: łódź. jego jeziora nie porzeporać (daw.) --- pruć.?/ Nie słychać rogu, którym żonę wita?/ Tyle już razy zagasały zorze,/ A wzrok Biruty próżno się ońoń (daw.) --- o niego. pyta;/ I ranki wschodzą, i noce zapadną,/ Dokoła z wieścią nie spotkać się żadną. Czego tak długo bawi się na Żmudzi?/ Wszak pobiegł tylko na krzyżackie włości/ Na siwym koniu, z małą garścią ludzi,/ Z żagwią i mieczem do Krzyżaków w gości;/ Wszak nasze wojny, jak burzy nachody,/ Nazajutrz po nich jednym ślademjednym śladem --- jedynym śladem są. szkody. I czas powrócić, dość komturów gonić./ Dwadzieścia ranków, jak już nié ma wieści./ Biruta ciche łzy poczęła ronić,/ A sercem przestrach owładnął niewieści./ Czy Kiejstut o swéj zapomniał rodzinie,/ I gdzieś z obcemi czas mu miléj płynie? Ona wygląda sama; przy jéj boku/ Nié ma Danuty --- Danuta daleko!/ Xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. Mazowsza uwiózł ją od roku;/ Pod obcym dachem, pod cudzą opieką;/ Młode się dziewczę w Laszy kraj dostało,/ A matce po niéj łzy puścizną całą. Nié ma Witolda --- Witold nie wytrzyma/ U kolan matki; on w podworce bieżybieży --- dziś popr. forma: biegnie.,/ Koni, orężóworężów --- dziś popr. w lp.: oręża. szukając oczyma,/ Wieści o wojnie u starych rycerzy;/ Pyta i słucha sercem stare dzieje,/ I ręka drga mu, a głowa szaleje. I teraz matkę odbieżałmatkę odbieżał (daw.) --- odjechał od matki; zostawił matkę. stroskaną,/ Ponad jezioro leci z starym Grydą;/ Młodzieńczą głowę sparł mu na kolano,/ A myśli jego już na boje idą,/ Już ostrzy miecz swój i konia dosiada,/ Z ogniem i śmiercią lecąc w kraj sąsiada. A matka duma i patrzy po drodze ---/ Droga ciemnieje, zachód gaśnie cały./ Oczy jéj we łzach, serce jéj we trwodze,/ Duchy do uszu złowrogie szeptały,/ Sen ciężki w nocy pierś cisnął stroskaną;/ Nie ustał, choć ją rozbudziło rano. Słucha --- w oddali cóścóś --- dziś popr.: coś. zatętniazatętniać --- dziś popr.: tętnić. głucho,/ Któśktóś --- dziś popr.: ktoś. drogą pędzi. Kądziel z rąk wypadła,/ Wstała, nastawia niespokojne ucho,/ Ręce złamałaręce złamać --- dziś: załamać ręce., na twarzy pobladła,/ I chciałaby się rzucić na jezioro,/ Płynąć, by wieści dostać o nim skoro. Już widnywidny (tu daw.) --- widoczny. tuman. Może gnają stada?/ Może z polpol --- dziś popr. pisownia: pól. ludzie wracają na siołasioło (daw.) --- wieś.?/ Nie --- bo jéj serce o wieści powiada,/ Nie --- bo jéj serce wielkim głosem woła:/ --- Kiejstut powraca z dalekiéj wyprawy!/ Lecz czy zwycięztwemzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo., czy swą raną krwawy? --- I róg się ozwał na przeciwnym brzegu./ Ona pobiegła, kędy łodzie stały,/ Na przewoznikówprzewoznik --- dziś popr. pisownia: przewoźnik., niespokojna, w biegu/ Woła, wysyła, dwór wzruszyławzruszyć --- tu: poruszyć, postawić na nogi. cały:/ --- Pan wasz przybywa! lećcie! pan przybywa!/ Róg się Kiejstuta nad brzegiem odzywa. --- I promy pędzą, łodzie się uniosły,/ Laskami robiąrobić laskami i długiemi wiosły --- wiosłować laskami i długimi wiosłami. i długiemi wiosły,/ Żeglują szybko po cichém jeziorze;/ Jéj niespokojność, jak łódź fale, porzeporać (daw.) --- pruć.;/ Czeka i czeka --- nie widać ich w mroku./ Całun na ziemi, noc na bystrém oku. Już bliżéj szelest i szum prutéj fali,/ Już płyną, ale w milczeniu, bez krzyku;/ Nigdy z zwycięztwemzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. tak nie powracali./ Kiejstut bez burki, bez swojego szłyku,/ Nie widać konia, siwego żmudzina,/ Milczący xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę., niewielka drużyna. I Witold skoczył, przeciw ojcu śpieszy,/ I patrzy z matką. Już Kiejstut wysiada ---/ On klaszcze w dłonie, przybyciu się cieszy,/ Wiesza u sukni, na ojca napada,/ Matkę wyprzedził i odpiął miecz biały,/ Krwi na nim wroga szuka zardzewiałéj. A Kiejstut milczy, zimno syna wita,/ Birutę, co mu do nóg się skłoniła,/ Na zamek krótkim wyrazem odsyła,/ Cóś do swych ludzi szepce, i nie pyta/ O psy swe lube, o sokoły skore ---/ Znać na wyprawę wyjechał w złą porę. W świetlicyświetlica --- tu: w dawnych dworach sala, w której toczyło się życie społeczne mieszkańców. zbroję pożyczaną zrzucił,/ Kazał myć nogi; milczy, ciężko wzdycha,/ Syna uściski, pytania odpycha,/ Czoło pochmurzył, w sercu się zasmucił,/ Jakby nie witał swych domowych Bogów,/ Jak gdyby cudzych dotknął stopą progów. Niosą mu wodę, róg alusualus (litew.) --- piwo. złoty,/ Sama Biruta podaje wieczerzę,/ Z czoła pył scierascierać --- dziś popr. pisownia: ścierać., a z serca tęsknoty/ Próżno chce zetrzeć --- nikt jéj nie odbierze./ Kiejstut milczący, sromsrom (daw.) --- wstyd, hańba. na jego twarzy,/ A w duszy zemsta gotuje się, żarzy. Chwycił róg drugi, miodem się pokrzepia,/ I westchnął ciężko. Syn się sukni czepia,/ Pyta go: --- Ojcze! powiedz, gdzieś był? drogi!/ Czyliczyli (tu daw.) --- czy, czyż. ci język odebrali wrogi?/ Dlaczego żony nie witasz i syna?/ Siedzisz tak smętny? Gdzie smutku przyczyna? --- --- Smutku? --- rzekł Kiejstut --- nie smutek mam w duszy,/ Zemstą ja płonę, bom upokorzony./ Wspomnienie hańby słowa w ustach kruszy./ Nie śmiém do dziecka ozwać się, do żony,/ Bo raz już drugi więzy krzyżackiemiwięzy krzyżackiemi --- dziś popr. forma N. lm: krzyżackimi więzami./ Związanym jęczałzwiązanym jęczał --- dziś: związany jęczałem.. Chcę się mścić nad nieminiemi --- dziś popr. forma N. lm: nimi.! I będzie zemsta! --- porywczo zawoła. ---/ Wysłałem ludzi, gromadzą się woje,/ Nogóm nie spocznęnogóm nie spocznę --- nie dam nogom odpocząć, nie usiądę., nie obetrę czoła,/ Póki Krzyżakóm nie oddam za swoje./ Pozna mnie Henryk, żem się nie postarzał./ Nie zawsze będę u nóg mu się tarzał. --- Oni słuchają, on im opowiada:/ --- Wiécie, jak Winrych KniprodeWinrych Kniprode, właśc. Winrich von Kniprode (ok. 1310--1382) --- wielki mistrz krzyżacki w latach 1351--1382. niedawno/ Wysłał w Ruś naszą psów niemieckich stada;/ Lecz zanim wyszli, już nam była jawną/ Wyprawa owa, i z Olgierdem razem/ Szliśmy ich spotkać --- żelazo żelazem. Patryk był z nami, z nami lud dobrany./ Biegliśmy przeciw, piérwsi uderzyli,/ Lecz, wstyd i hańba! zewsząd opasany/ Lud nasz na próżno, i myśmy walczyli./ Darmo ja jeden, wiodąc mych Żmudzinów,/ Wścieklem się dwakroć rzucał na psich synówWścieklem się dwakroć rzucał na psich synów --- wściekle się dwa razy rzucałem na psich synów (wrogów).. Murem ze stali opasawszy ciała,/ Gromada Niemców niewzruszona stała;/ Strzały bezsilnie odbite od zbroi/ U nóg padały; pałki, jak trzcinowe,/ W rękach pękały. Już pierzchali moi./ Próżnom zachęcał, wiódł w potyczkę nową. Zewsząd Krzyżaków moc nas opasała./ Olgierd z Patrykiem ze stratą wywiedli/ Wojsko z zasadzki. Moja część została/ Walczyć i ginąć. Przelękli, wybledli/ Ludzie się zpodzpod --- dziś popr. pisownia: spod. méj wymykali dłoni,/ W lasy skrywając od Niemców pogoni. Wtém na mnie Henryk z Eckersburga Eckersberg --- dziś: Okartowo, wieś nad jeziorem Śniardwy w województwie warmińsko-mazurskim, powiat piski, gmina Orzysz. zmierza/ Ja k'niemuk'niemu --- ku niemu, do niego.; konie łbami się oparły;/ On drzewcem długiém w siodło mi uderza;/ Chciałem ciąć, padam na poły umarły,/ I słyszę wrzawę, radośneradośny --- dziś popr. pisownia: radosny. oklaski,/ Jęki Litwinów i Krzyżaków wrzaski. Chciałem się dźwignąć --- jak mrówięmrówię --- dziś popr.: mrowie. opadli,/ Wnet więzy ręce i nogi krępują,/ Na swego konia związanego kładli,/ Wkoło się cisną, z placu ustępują;/ I widzę jeszcze, jak Patryk na ziemi,/ Spadłszy, z zbójcami bije się wściekłemi. Ale go Litwa z niewoli odbiła./ Mnie wiodą szybko; odetchnąć nie dali,/ Dzień i noc aż do MalborgaMalborg --- dziś: Malbork. jechali;/ Aż się przede mną brama otworzyła,/ Któréj myślałem, że nie przejdę żywy ---/ By do was wrócić! Wróciłem szczęśliwy. --- Złamany padłem boleścią i trudem,/ Kędyś w ciemnicy głębokiéj zamknięty,/ Płacząc nad sobą, płacząc nad mym ludem,/ Żartyżarty --- zżerany. boleścią i zemstą przejęty./ Noc była --- prędko znużenie owładłoowładło --- dziś popr. forma: owładnęło./ I snem żelaznym na powiekach siadło. Budzę się --- ranek przez okno już wpada;/ O, smutny ranek, co wita przez kraty!/ I światłość jego jak tęskna i blada!/ Obejrzę ściany podziemnéj komnaty:/ Widać Krzyżacy zgotowali wcześnie,/ Albo ciemnicę przybrali mi we śnie. Dokoła wisiał kobierzec bogaty,/ Dzbany srébrzyste na podłodze stały,/ I miękkiemmiękkiem znalazł zgotowane szaty --- znalazłem przygotowane miękkie ubranie. znalazł zgotowane szaty,/ I przybórprzybór --- tu: sprzęty, przybory a. ozdoby. wszelki, i porządek cały./ Chcieli, bym, jak źwierzźwierz --- dziś popr. pisownia: zwierz., zapomniał mą dolę,/ Jak gdyby można osłodzić niewolę! Jam szaty targał, przybory deptałem,/ Porwałem kratę, wyjrzeć na świat chciałem:/ Niebam nie ujrzał, tylko ziemię czarną/ I jakieś Niemców postacie poczwarne,/ Co, szemrząc cicho, snuły się po murach/ W sukniach wlokących i czarnych kapturach. Wtém u drzwi ciemna zadrżała oponaopona (tu daw.) --- zasłona, przykrycie.,/ Któś wszedł. Jam twarz swą odwrócił do ściany ---/ Niech wróg nie patrzy, jak niewolnik kona,/ Niechaj z boleści nie szydzi pijany,/ Nie ujrzy twarzy, głosu nie posłyszy,/ Tchnienia ostatku, co mi w piersiach dyszy. Aż głos litewski posłyszałem znany./ Marzeniem --- myślał --- sen to nocny jeszcze,/ Odbiły w uszy obłudny głos ściany;/ A może wróżba? może słowa wieszcze?/ Kto wié? Wtem znowu głuchą przerwał ciszę;/ Mowę litewską, język bratni słyszę. I twarz odwracam, patrzę --- we drzwiach blada/ Postać znajoma, lecz suknie niemieckie;/ Szepce cóś do mnie i czołem przypada./ Pokłon to szczéry? podejście zdradzieckie?/ Wierzyć głosowi? czy milczeć do końca?/ Szpiegliszpiegli to --- czy to jest szpieg. to Niemców czy Litwin obrońca? I patrzę w oczy. Na Bogi! poznałem ---/ Stary to sługa. Dawno, dawno temu,/ W bitwie wziętego Alfa opłakałem./ Zkądżezkądże --- dziś popr. pisownia: skądże. Alf tutaj? do mnie przyszedł? czemu?/ Czy z Ziemi Wschodniéj duch się jego zjawił,/ Ażeby pana z niewoli wybawił? --- Mów, Alfie! --- wołam --- ty stary mój sługo!/ Gdzieś krył się, kędykędy (daw.) --- dokąd, którędy; tu: gdzie. przebywał tak długo?/ Czy żyjesz życiem naszém? Czy cię Bogi/ Ze Wschodniéj Ziemi na stos mój przysłały?/ Śmierci to wyrok, czy swobody drogiéj? ---/ On zmilkł, a palce na drzwi mi wskazały. Zniknął; lecz wieczór znowu Alf przychodzi,/ I mówi: --- Panie! jam w Niemców niewoli./ Rok już dziesiąty ciężkiéj płynie doli,/ A dzisiaj mi ją dopiéro los słodzi./ Chrześcijanin jestem, lecz w duszy mi Bogi/ I wiara dawna, i kraj jeszcze drogi. Dziesięć lat ciężkich przebyłem, o panie,/ Służąc wrogowi, myjąc obcym nogi,/ A za posługę --- tylko urąganie,/ Kajdany ciężkie miałem i wzrok srogi./ Teraz mi wierzą! --- o! nie znają ludzi!/ Z snu lat dziesięciu jedna chwila budzi! Sługą jam twoim --- miéj nadzieję, panie!/ Oto żelazo --- pod kobiercy temikobiercy temi --- dziś popr. forma N. lm: tymi kobiercami./ Łatwo otworzyć mur w pobocznéj ścianie./ Koń na cię czeka z sukniami mniszemi./ Wiém, jak się cieszą, że Kiejstut w niewoli,/ I wiém, jak twoja wolność ich zaboli. --- --- Ty ze mną, Alfie! --- Ja tu --- rzekł --- zostanę./ Starymstarym --- tu: jestem stary., a zemsty jeszcze mi nie dosyć./ Wpośród nich pomszczę niezgojoną ranę. ---/ --- Oni zabiją. --- Wiém, jak się wyprosić,/ I o śmierć nie dbam. Idź, wyłamuj ścianę;/ Ja u drzwi twoich na straży zostanę. --- Trzy dni i nocy, po jednym kamieniu,/ Żelazem, ręką szarpałem w milczeniu;/ Otwór kobierzec zasłaniał nad łożem;/ Nareszcie gwiazdy ujrzałem na niebie;/ --- Alfie! --- krzyknąłem --- już uciekać możem. ---/ On szepnął: --- Jutro, koń czeka na ciebie. --- Czekałem jutra. On mi przyniósł szaty,/ Komtura oręż, biały płaszcz na zbroję,/ I hełm złocony, i pancerz bogaty,/ Sam wdział, ucieczkę przygotował moję,/ I łzą żegnając, rzekł: --- Pamiętaj, panie,/ Na sługępamiętaj, panie, na sługę --- pamiętaj, panie, o słudze. swego, który tu zostanie. Koń u wrót czeka, jedź wolno ze grodu;/ Chociaż dzień świeci, nikt nie pozna ciebie;/ Potém bież szybko do słońca zachodu./ Dobieżyszdobieżysz lasu (daw.) --- dobiegniesz do lasu. lasu za słońca na niebie./ Daléj niech Bogi litewskie cię bronią/ I przed niemiecką ukryją pogonią! --- Jak rzekł, tak było. Wśród ludu, w południe,/ Na czarnym z wolna jechałem bachmacie./ W ulicach było i gwarno, i ludnie;/ A gmingmin (daw.) --- ludzie z niższej warstwy społecznej; tłum., poznając starszego po szacie,/ Bił mi pokłony, gdym wyjeżdżał z grodu./ W lesie stanąłem w godzinie zachodu. Jam konia puścił; nienawistne szaty/ Zdarłem i w błocie nogami zdeptałem;/ Trzy dni, o głodzie, bez snu, ciężkie czaty,/ Słuchając głosu pogoni, sprawiałemciężkie czaty (...) sprawiałem --- pełniłem trudną wartę.;/ Czwartego, drącdrąc --- przedzierając się puszczą i gąszczami,/ W Mazowszemw Mazowszem dążył --- dążyłem na Mazowsze. dążył bez drogi, nocami. Gwiazdy mnie wiodły, mchy na drzewach wzrosłe;/ Jagodą śpiekłeśpiekły --- dziś popr. pisownia: spiekły. gasiłem pragnienie;/ W dzień się na drzewa drapałem wyniosłe,/ I gdy dokoła głębokie milczenie,/ Jak ptak na wiotkiéj gałęzi zwieszony,/ Chwiląm snu siły krzepiłchwiląm snu siły krzepił --- chwilą snu siły krzepiłem. wycieńczony. Nareścienareście --- dziś popr.: nareszcie. Bogi do DanutyDanuta, właśc. Anna Danuta (ok. 1360 -- ok. 1424 lub 1448) --- księżna mazowiecka, żona księcia mazowieckiego Janusza, córka Kiejstuta. cało/ Dójśćdójść --- dziś popr. pisownia: dojść. mi pomogły. Zaledwo poznali,/ Tak zdarta suknia, tak zranione ciało,/ Tak głód, niepokój, twarz mi pooralipoorali --- poorały!/ W łachmanach, z kijem, z podartemi nogipodartemi nogi --- poranionymi nogami.,/ Wpadłem bezsilny na znajome progi. Trzy dni na łożu, w łaźni się krzepiłem,/ Snem się i miodem z kolei poiłem,/ Aż znowu siła wróciła, i ciało/ Wspomnieniem zemsty i żądzą zadrgało./ Wróciłem, ale nie spoczywać gnuśnie./ Kiejstut spokojnie bez zemsty nie uśnie. --- Rzekł, i do swoich bieży, ludzi woła,/ Nie kładł się w łoże, nie usiadł do stołastoła --- dziś popr. forma D. lp: stołu.,/ Witolda ręce odepchnął, nie słucha/ Biruty cicho szepcącéj do ucha,/ Aby na jutro swą zemstę odłożył./ Stary kunigaskunigas --- średniowieczne określenie księcia litewskiego. odmłodniał i ożył. IX Rannemi brzaski niebo świeci wschodnie,/ Cicho na ziemi, wesoło, pogodnie,/ Ptacyptacy --- dziś popr.: ptaki. śpiewają, drzewa szumią w lesie,/ Jezioro srébrną pianę na brzeg niesie./ Któż by pomyślał o zemście, o wojnie,/ Kiedy tak lubo, cicho, tak spokojnie? ZemstaO! próżno świat się w wdzięczną stroi ciszę,/ Ptacy śpiewają i perlą się rosy,/ W złocistą szatę stroją się niebiosy!/ Czyż to zranioną duszę ukołysze?/ Czyliż to zemstę wrzącą uspokoi,/ Która krwi pragnie, krwią się tylko poi? --- Kiejstut na konia siada biedzbiedz --- dziś: biec. za wrogiem;/ Żony nie żegnał, nie uściskał dziecka,/ Ani z domowym pożegnał się progiem./ Jemu na myśli tylko krew niemiecka,/ I bój z Niemcami, wojna i pożary./ Na wszystkich razem chce zemsty i kary! A Witold ojca w progu hamuje:/ --- Ojcze mój! ojcze! weź z sobą na wojnę!/ W domu ja tęsknię, w domu ja próżnuję,/ Tak gnuśne wiodąc życie, tak spokojne!/ Pokocham wczasywczasy (tu daw.) --- wypoczynek., gdy weźmiesz na boje,/ Jeśli nie dźwigną miecza ręce moje. Weź mnie na wojnę! Ja już mieczem władam,/ Zbroję uniosę i konia dosiadam,/ Łuku naciągnęłuku naciągnę --- dziś popr.: łuk naciągnę., strzałówstrzałów --- dziś popr. forma D. lm.: strzał. się nie zlęknę,/ Raniony w boju na ranę nie jęknę./ O! weź mnie, ojcze! ja ciebie obronię,/ Piersiami memi ja ciebie osłonię. --- A Kiejstut głową potrząsnął zsiwiałą./ --- Czekaj! Niedługo będziesz wzrastał w siły./ Chwilę poczekaj jeszcze, chwilę małą./ I mnie tak niegdyś wojny się już śniły,/ Gdym mieczem jeszcze nie władłwładł --- dziś popr. forma: władał., i bezsilny/ Mamił się, w zapał mój wierząc omylny. Czas tobie jeszcze! Może ojca głowy/ Mścić będziesz, synu! Czekaj, bądź gotowy./ Jeśli nie wrócę, padnę na wyprawie,/ Tobie krwi mojéj pamięć pozostawię./ Rośnij. Sił trzeba, aby Litwy bronić,/ Piersi, jak twoje, aby ją osłonić. --- Kiejstut już płynie. On stoi u brzegabrzega --- dziś popr. forma D. lp.: brzegu.,/ Załamał ręce, twarz mu żądzą pała,/ Żądzą młodzieńczą. Odmowa podżega./ Matka, co stała opodal, słuchała,/ W drżące objęcia swego syna wzięła,/ I milcząc, płacząc, do piersi cisnęła. On pobiegł ukryć wstyd i żałość swoją;/ Niewolnik, wyspę obieżał dokoła,/ Siadł na łódź, z łukiem nie mogąc i zbroją/ Walczyć, chce z wodą, i na sługi woła,/ I płynie w lasy ze źwierzemźwierz --- dziś popr. pisownia: zwierz. bojować,/ Aby krwi dostać i boju skosztować. X Na JohannisbergskimJohannisbergski gród --- nieistniejący już zamek Johannisburg wzniesiony w 1344--45 na terenie obecnego miasta Pisz w woj. warmińsko-mazurskim, nad jeziorem Roś. grodzie/ Cicho, spokojnie; wieść żadna/ Braci i mnichów nie mięszamięszać --- dziś popr.: mieszać../ Idą z jutrznijutrznia --- w katolicyzmie modlitwa odmawiana w klasztorach przed wschodem słońca., z paciórkamipaciórki --- dziś popr. pisownia: paciorki (tu: różańce).,/ I ziewają, pomrukują,/ To na niebo poglądają,/ To do siebie cóś przemówią;/ Jedni w łowyw łowy --- dziś: na łowy, na polowanie. się wybrali,/ Drudzy w pogan sioła idą/ Za daniną, za zbiegami;/ Kilkakilka --- dziś: kilku. starców tylko w chórze/ Nócinócić --- dziś popr. pisownia: nucić. pieśń rozbitąrozbitą piersią --- tu: zniszczonymi, starymi płucami. piersią./ Nagle wrzaski, krzyk, popłochy,/ Wrota z trzaskiem zamykają,/ Wszyscy pędząpędzić się --- dziś popr.: pędzić, tj. biec. się na mury,/ Nawet starcestarce --- dziś popr. forma M. lm.: starcy. z chóru biegąbiegą --- dziś popr. forma: biegną.,/ Młódź za oręż chwyta skora,/ Konie siodła, ludzi zbiera./ Na dolinie tuman pyłu;/ Po chorągwi znać czérwonéj,/ Po maleńkich koniach Żmudzi,/ Kiejstut swoich wiedzie ludzi;/ Nie na sioła to bezbronne,/ Lecz na zamki, lecz na grody. --- W imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Jana! héj! kto żyje,/ Kto udźwignie oręż, łuki,/ Niech na mury śpieszy z nami!/ Wróg nasz liczny; już nam wyje/ W uszy pieśnią swą pogańską./ Prędzéj! do wrót i na mury!/ Dość się modlić, odpoczywać,/ Trzeba bronić! Ognia, wrzątku/ I kamieni mu na głowy!/ Powitamy, odepchniemy!/ Niech zuchwały się nie waży/ Na nas drugi raz porywać. --- Tak wołają, i co żyje/ Na wał leci i na blanki,/ Przez strzelnicę łuki mierzą,/ Z murów kamieniami sypią,/ A pogański zastęp mnogi/ Zewsząd już otoczył górę,/ Wszystkie wrota opanował,/ Wszędzie zaszturmował razem;/ Pod bramami ogień niecą,/ Po drabinach na wał drapiądrapać --- tu: wdrapywać się.;/ Śpiewając, konają jedni,/ Śpiewając, cisną się drudzy. --- To szarańcza! --- komtur woła ---/ Bracia! w imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Boże! żywo!/ Gaście ognie, brońcie bramy! ---/ Ale próżno, bo Litwini/ Już płonące sieką wrota,/ Już się cisną, w zamek gnają,/ W cztéry rogi podpalają,/ Wiążą, gniotą i ścinają,/ A gdy zgliszcze pozostało,/ Mur się zwalił, zamek spalił,/ Z pieśnią zwycięztwzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. odciągają. Tam u morza, u wód białych,/ Większy zamek, większe łupy ---/ Pociągnęły zbrojne kupy,/ Strzały świszczą, ognie błysły,/ Gdański gród w płomieniach stoi./ Nie spodzieli się Krzyżacy;/ Ledwie zbroje na się wzięli,/ Ledwie oręża dobyli,/ Już więzami skrępowani,/ Leżą na stosy zwaleni./ Kiejstut jeszcze nierad zemście,/ Kiejstut daléj jeszcze bieży. W niewolnika Niemców tłumie/ Szukał na próżno HenrykaHenryk --- Heinrich Kranichfeld (zwany Hanke von Eckersberg).,/ By się na nim mścić niewoli./ Nikt nie wiedział o Henryku./ --- A więc w domu go znajdziemy,/ W EckersberguEckersberg --- dziś: Okartowo. on ucztuje./ Pójdziem w gości, go powitać/ I zaświecić mu do uczty! ---/ Znowu bieży i nie staje,/ Aż pod zamku dopadł wrota./ Henryk wyszedł sam na mury,/ I zbladł, poznawszy Kiejstuta. Próżna walka z garstką małą./ Szedł się modlić, zamknął bramy,/ A na murach nie zostało,/ Tylko kilka z Niemców braci./ Komtur zbroję wdział stalową,/ Płaszcz wojenny, hełm świecący;/ Wié, że w ofierze pogańskiéj/ Męczennikiem dzisiaj spłonie;/ I modli się, i spowiada,/ I pobożnie złożył dłonie;/ Słucha, rychło wroga ręka/ Chwyci go i precz wywlecze? Henryk upadł u stóp krzyża;/ Wrzawa co chwila się zbliża;/ On się modli; wié, że śmierci/ Już mu wybija godzina;/ Słyszy w uszach głos Kiejstuta,/ Słyszy już swych braci jęki;/ Dosyć czekać! sam wychodzi./ Kiejstut przeciw niemu goni,/ Hełm strąca, za włos porywa./ --- A! trzymam ciebie, psi synu!/ I zemsta moja gotowa,/ Gotowa BogómBogóm --- dziś popr. forma C. lm: Bogom. ofiara! --- Henryk słowem ni skinieniem/ O łaskę wroga nie prosił,/ Wzrok tylko w niebo podnosił/ I wszystko zbywał milczeniem./ A już się stos z bierwion suchych/ W podworcu wielki zapalił;/ Sam Kiejstut swojęswoję --- dziś popr. forma B.: swoją. ofiarę/ Wepchnął na jego wierzchołek;/ Stanął i patrzy z pociechą,/ Jak w mękach Niemiec wróg kona;/ A tłuszcza w ręce poklasłapoklasła --- dziś popr.: klasnęła.,/ I wielkiem --- Ładowielkiem ,,Łado" zawrzasła --- wzniosła wielki okrzyk, krzyknęła głośno ,,łado!"; Łado a. Łada --- domniemane bóstwo słowiańskie, wymieniane przez chrześcijańskich kronikarzy jako bóstwo wojny (męskie) lub płodności (żeńskie); dziś badacze powątpiewają w autentyczność tych przekazów.! --- zawrzasła. --- Teraz w pień załogę całą!/ Lecą, i cięli bezbronnych/ Knechtów i braci zakonnych./ Krwią się podwórce oblało,/ A krew --- pożogapożoga --- pożar., popiołem/ Gorącym sypiąc, pokrywa./ I trzeszczą dachy i wieże,/ Padają mury i wrota./ LitwaLitwa --- tu: Litwini. łup unosi tylko,/ Koni niemieckich dosiada,/ A leżąc wkoło obozem,/ Na pożar lubo pogląda. Ale niedługo ich radość./ W Gdańsku KollinaKollin --- Johann Collyn a. Jan Collint lub Collin, prokurator (niższy urzędnik krzyżacki) na zamku w Piszu; dwukrotnie uległ Kiejstutowi: w 1361 i 1366. zabrano./ Krzyżacy za jeńcem gonią/ Z RestemburgRestemburg --- Rastenburg a. Rastembork, dziś: Kętrzyn. i BartensteinuBartenstein --- dziś: Bartoszyce.,/ Lecą w pogoń komturowie./ Już szpiegi o nich znać dają/ Kiejstutowi. I łup cięży,/ I walką znużył się długą;/ Ale miałżeby uciekać,/ Gdy jeszcze krwi się niemieckiéj/ Choć kropelkę napić może,/ I dłużéj w szable podzwonić? Noc czarna z trwogą nadchodzi,/ A z nocą czarni Krzyżacy./ Lud we śnie szuka spoczynku;/ Wrzaskiem zbudzony do bitwy,/ Oręża znaleźć nie może./ Więźnie łyka potargali/ I broń litewską porwali./ Sam Kiejstut konia dosiada/ I chce ucieczką już bronić;/ Werner Windecken nań wpada./ Nié ma tarczy, by zasłonić,/ I z konia do niego zsiada. Pieszo się spotkali oba./ Nierówna walka --- tuż bratu/ Na pomoc śpieszą Krzyżacy./ Komtur nieszowskinieszowski --- dziś: nieszawski; w Nieszawie od XIII w. znajdował się gród krzyżacki. go rani,/ Windecken mieczem już płata,/ A BartenstejnskiBartenstejnski --- dziś popr. pisownia: bartensteinski. na ziemię/ W krwi płynącego obalił./ I słychać głosy zwycięztwa,/ I pierzcha Litwa do lasów./ Kiejstut znów wzięty w niewolę/ Jęczy związany na ziemi,/ Targa się z więzy swojemi. XI Dość jednéj rany na ciało,/ Dość jednéj na duszę rany,/ By człek i szczęścia przeszłego/ Zapomniał, i dni pogody./ Cóż, gdy boleść niezgojona/ Nową raną się podwoi,/ Nowy ból wpije do łona?/ Wówczas rozpaczą targany/ Człowiek śmierci tylko woła,/ I końca wzywa męczarni;/ A każda chwila, co płynie,/ Równa się wiekómwiekóm --- dziś: wiekom., tak długa! Kiejstut zamknięty w ciemnicy,/ Wlepił krwawe oczy w ziemię,/ Nie jęczy, ani wyrzeka,/ Milczący śmierci swéj czeka,/ Ani w wybawienie wierzy;/ Nie spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. po swém więzieniu,/ Nie rzucił okiem na straże;/ Siedzi i kona w milczeniu,/ Siedzi, umysłem na Litwę/ Gnając, gdzie dziecię zostało,/ Co śmierć jego pomścić może,/ Co za krew krwią Niemców spłaci. Noc idzie, głosu ludzkiego/ Nie słychać; tylko gdzieś straże/ Stąpają wkoło; chrzęst zbroi,/ MieczówMieczów --- dziś popr. forma D. lm.: mieczy. brzęk do ucha wleci;/ To znów milczenie grobowe!/ Mury wilgotne, milczące,/ Nad więźnia zgięły się głowę,/ Jak wyrok nad nim wiszące,/ Wyrok, co straszy, nim spadnie;/ Długo ponad nim kołysze,/ Aż żelazną, zimną dłonią/ I kark, i serce ugniecie. Noc idzie --- rygle powoli/ Rozsuwa ręka strażnika./ Ciemno. Któś stąpa w ciemnicy/ I cicho pyta Kiejstuta./ On milczy. Głos mu nieznany,/ Głos Niemca. Chwilę on uszy/ Nastawił, myśląc, że Alfa / Litewską mowę usłyszy;/ Ale któś wita grobową/ Wrogów niepojętą mową,/ Któś wita szyderstwem może./ Lepiej, że Kiejstut nie słyszał. Milczenie. --- Kniaziu Kiejstucie! ---/ Któś znowu szepce mu z cicha ---/ Czyliż już głos ci znajomy/ Uszu ni serca nie dotknie?/ Takeś strapiony na duszy,/ Takeś stłuczony na ciele,/ Że głos przyjaźni nie wzruszy/ Uszu ni serca twojego?/ Odpowiedz, kniaziu Kiejstucie!/ Głos wszakże pyta cię znany./ Ten, co ci niesie pociechę,/ Gościem na zamku był twoim. --- I Kiejstut rwie się z pościeli,/ Augustyn komtur! Poznaje./ --- Czy szydzić ze mnie przychodzisz?/ Czy śmierć mi rychłą zwiastować? ---/ --- Nie szydzić przychodzę, panie,/ Ani śmierć tobie zwiastować;/ Z pociechą idę do ciebie./ Twéj córki jam chrzestny ociecociec --- dziś popr. pisownia: ojciec.,/ I tobie, panie, pokrewnypokrewny --- dziś: krewny; dawniej uważano, że zostając ojcem chrzestnym, wchodzi się do rodziny, podobnie jak przez małżeństwo.,/ Niosę na duszę ochłodę,/ Niosę ci, kniaziu, swobodę./ Wstawaj i prędzéj idź ze mną. --- On słowóm jeszcze nie wierzy./ --- Ty, Niemiec, miałżebyś wroga/ Na karki własne wypuścić? ---/ --- Chrześcijanin, mego Boga/ Spełniam rozkaz --- komtur rzecze./ UcieczkaNieprzyjaciołom darować/ On kazał, nie mścić się winy,/ Dobrém za złe im odpłacać./ Wiém, że nie wszyscy Zakonu/ To uczucie w sercu mają./ Ja --- ojca córki mej chrzestnej/ Z srogiéj chcę wywieść niewoli. Może ty za to, o Kniaziu,/ Gdy wojnę znowu w kraj naszynaszy --- dziś popr. forma: nasz./ Nieść będziesz, jako bicz Boży,/ Wspomniawszy na Augustyna,/ Przebaczysz komu z méj braci;/ Może --- ach! modlę się o to ---/ Ty kiedyś błędy porzucisz,/ Świętéj się wierze nawrócisz./ Już jedno z dzieci twych przecie/ W Chrystusa imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. ochrzciłem./ Idź i pomnij, że w Zakonie/ Nie wszystkie zemstą tchną serca. Oto płaszcz i kaptur mniszy;/ Wdziéj na sięna się --- dziś popr.: na siebie., uchodź; u bramy/ Powiedz, żeś z wieścią posłany/ Od naszych do Marii grodu./ Oto jest pismo. Uciekaj!/ Koń na cię czeka u fórtyfórta --- dziś popr. pisownia: furta.. ---/ A Kiejstut słucha, nie wierzy,/ Na szyję padnie komtura./ --- Miecza dajmiecza daj --- dziś popr.: miecz daj.! miecza na drogę!/ Bez miecza jechać nie mogę,/ Jak ptak bez skrzydeł ulecieć./ Miecza na drogę, komturze! --- Komtur od pasa odczepił/ Miecz długi, ręką dał drżącą,/ I przez drzwi biegł już otwarte./ Kiejstut szybko mijał wartę,/ Wnet bramy przeszedł i mury,/ Siadł na koń, leciał ku Litwie,/ I znowu wolny, powietrzem/ Piersią széroką oddychał;/ A krótka jego niewola/ Jak sen się ciężki wydała;/ I śpieszył na trocki zamek,/ By nowe wojsko zwoływać. XII Troki i Wilno sąsiadują z sobą,/ Blizkieblizkie --- dziś popr. pisownia: bliskie., jak serca Olgierda, Kiejstuta./ Tyle lat oni i bojów przeżyli,/ A nigdy chmura na braterstwa niebie/ Burzą i gromem im nie zagroziła./ Dzieci chowają, w puściźniepuścizna --- dziś: spuścizna. im drogą/ Przyjaźń na serca wszczepiając młodzieńcze,/ Bo Litwie zgody potrzeba i siły,/ I rąk, cobycoby --- tu: żeby. ją ściśnięte broniły./ Olgierd i Kiejstut, jak dwa palce dłoni,/ Związani z sobą; nic ich nie rozdzieli./ Kiejstut przed starszym siwą głowę kłoni,/ Lecz Olgierd serce dla brata otwiera./ I mówi Kiejstut Witoldowi swemu:/ --- Pomnij, rodzeństworodzeństwo Olgierdowe --- tu: dzieci Olgierda. Olgierdowe, synu,/ Bracia to twoi; zgoda między wami/ Losy to Litwy i przyszłość jéj cała./ Olgierdowicze i wy póki w zgodzie,/ Dopóki przyjaźń w bratnim wytrwa rodzie,/ Dopóty Litwa wrogómwrogóm --- dziś popr. forma C. lm: wrogom; wrogóm się ostoi --- dziś: od wrogów się obroni. się ostoi. ---/ I mówi Olgierd Jagielle starszemu:/ --- Pomnij, Kiejstuta dzieci, bracia twoi./ Jak ja Kiejstuta, ty ich kochaj, synu!/ Razem, wy silni. Pomnijcie, jak Litwie/ Niezgoda krwawe rozdarła wnętrzności./ Pomnij, za dziadów ilekroć się bracia/ Zadarli z sobą, wróg zawsze korzystał:/ Jednego ciągnął i bił nim, jak mieczem,/ Jednego puszczał na drugich ogarempuszczał na drugich ogarem --- szczuł jednego na drugich jak psa myśliwskiego.,/ A kiedy wszystkich wycieńczył, na wszystkich/ Szedł i zwycięzałzwycięzać --- prawdopodobnie pomyłka w druku źródła; dziś popr. pisownia: zwyciężać.! Na waszych ramionach/ I losy kraju, i wasz los jest przyszły. --- Tak młode łącząc bratnim węzłem dłonie,/ Kiejstut z Olgierdem spokojnie patrzali/ Na staróśćstaróść --- dziś popr. pisownia: starość., która marszczyła im skronie,/ Na przyszłość, która wschodziła w oddali. Był u Olgierda starszy, u Kiejstuta,/ Jagiełło, Witold, rówieśnicy z sobą;/ Oba u ojców jak źrenice w oku,/ Dwie latorośle u dwóch dębów boku;/ Na nich nadzieje przyszłości ojcowskie;/ I jako z siedmiu synów Giedymina/ Olgierd a Kiejstut świecili nad Litwą,/ Tak po nich Witold z Jagiełłą ojcowskie/ Zająć dzielnice, słońcami wejść mieli,/ I stać na straży od napaści wroga,/ I stać na straży od wnętrznéjwnętrznéj --- dziś: wewnętrznej. niezgody. Obaoba --- dziś popr. forma M. r.mos.: obaj. dorośli --- nie jednacy oba./ Na trockim zamku Witold się hodował,/ A wojną młoda pałała źrenica;/ Miecza w kolebce dziecięciem probował;/ Wprzódy nim chodził, już rwał się do koni;/ A gdy bojowy róg na wojnę dzwoni,/ To klaszcze w dłonie, śmieje się dziecina./ Ilekroć ojciec na siwego siadał,/ Wieszał się burki, do boku się czepiał,/ I płakał, że go na wojnę nie brali./ On między chłopiąt, rowieśnikówrowieśnik --- dziś popr. pisownia: rówieśnik. gronem,/ Dębem był młodym, co wyrośćwyrość (daw.) --- wyrosnąć. rokuje/ Puszczy ozdobą, Perkuna świątynią./ Oko mu czarne ogniem duszy wrzało,/ Piersi wzdymały na boju wspomnienie,/ A dłoń szukała nie zabawek dziecka,/ Miecza ciężkiego, szłykaszłyk (daw.) --- futrzana czapka. wojennego./ Łza z jego oka nie trysła wezbrana,/ Serce się miękkiém nie wstrzęsłowstrzęsło --- dziś popr. forma: wstrząsnęło. uczuciem;/ Chyba gdy wojnę wspomniał, któréj pragnął,/ Na którą próżno za ojcem się zrywał,/ Serce mu twarde na chwilę zabiło./ I w duszy jego nie było miłości/ Ku ludziómludzióm --- dziś popr. forma C. lm: ludziom.; nie miał, kogo by ukochał./ On rozkazywał, nieposłusznych gromił,/ A pacholęta na jego skinienie/ Drżały, przed panem lasów jak drży źwierzęźwierzę --- dziś popr. pisownia: zwierzę../ Cudzéj on rady nie wezwał, nie prosił;/ Wzgardą za radę i za miłość płacił./ Czuł siłę w sobie, gryzł ojcowskiéj woli/ Wędzidła, kopiąc niecierpliwy ziemię. Inny Jagiełło. On sercem za młodu/ Więcéj żył, boju nie pragnął gorąco;/ Lubił samotność i słowika śpiewy,/ I kwiaty, dzikich puszcz Litwy mieszkańcemieszkańce --- dziś popr. forma B. lm: mieszkańców../ Nieraz u WiliiWilia --- rzeka na terytorium Litwy, prawy dopływ Niemna., u Niemna wieczory,/ Siedząc nad brzegiem, w zadumie przepędzał;/ Patrzał na wody, jak kędyś leciały,/ Mężczyzna, WrażliwośćPatrzał na chmury, jak się białe gnałygnać się --- dziś: gnać.,/ Jak się z wiatrami kołysały drzewa,/ Słuchając pieśni lubego słowika./ I jemu nieraz na dźwięk rogów boju/ W sercu krew starych ojców się rzuciła;/ On chwytał oręż, lecz pragnął pokoju,/ I szukał sercu swemu towarzysza./ Samotny, tęsknił nie za wojny wrzawą,/ Za przyjacielem, za nieopisaném/ Czémś, do czego się rwą niewieście dusze;/ I wieczną próżnię czuł w sobie, i wiecznie/ Tęsknił on za czémś, czegoś oczekiwał;/ Z rowieśnikami nie panem i wodzem,/ Był przyjacielem; jednego obierał,/ Jednemu serce i duszę otwierał;/ I potrzebował, by ręka silniejsza/ Wiodła go z sobą, myśli mu natchnęła/ I panowanie nad sercem objęła:/ Jagielle trzeba przyjaciół --- za młodu/ Z pacholąt swoich on dobiera sobie,/ Prostych wieśniaków przyciąga i wabi;/ Ni rozkazuje im, ani ich pędza,/ Ale, jak ptaki nęcą, sypiąc ziarno,/ Tak on ich wabi, słodkie sypiąc słowa. On i Wojdyłło razem w Wilnie wzrośli,/ Wojdyłło, biedne, opuszczone dziecię;/ Do ciężkich posług na Olgierda dworze/ Z młoduz młodu --- od młodości. mu serce i plecy nagięto;/ Wojdyłło jednak xiążęcegoxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy. syna/ Łaski zawcześniezawcześnie --- wcześnie, w krótkim czasie. zaskarbił i umysł/ Poddał już sobie; niewolnik, sierota,/ Jagielle bratem stał się, przyjacielem./ Olgierd to widział? Nie widział, bo dziecię/ Rosło swobodne, a nikt nie naginał/ Xiążęcych synów do wielkiéj przyszłości. Jak dzikie kwiaty xiążęcy synowie/ Rośli, bujając po ponarskich górach,/ Z Wilią na czółnie pływając z rybakiz rybaki --- dziś popr. forma: z rybakami.,/ Z osocznikamiosocznik --- obławnik, pomocnik myśliwego. w las pędząc na łowy. A wszędzie młode pacholę Wojdyłło/ Jagielle panu towarzyszył swemu./ Jeśli się wahał, okiem wzywał rady;/ Wojdyłło radę z uśmiechem poddawał,/ Wojdyłło rękę w złym wyciągnął razie,/ Wojdyłło plecy pod pletniąpletnia --- dyscyplina, narzędzie chłosty. nastawiał. I rosła przyjaźń, jak dwie rosną brzozy./ Co u pnia z jednéj wywiną się kory;/ A choć się jedna ku ziemi pochyli,/ Druga wysoko gałęźmi wystrzeli,/ Zawsze są z sobą i wspólny los dzielą./ PrzyjaźńWojdyłło w zamku najlichsze posługi/ Spełniał, nie szemrząc; Jagiełło mu nie raz/ Jaśniejszą przyszłość cicho obiecywał;/ Jagiełło mówił: --- Ja w tobie mam brata,/ Ty we mnie brata na przyszłość mieć będziesz. Tak żyli w Wilnie. A Witold? On nie miał/ Przyjaciół. Orzeł sam buja w powietrzu,/ A kiedy orła drugiego zobaczy,/ Nie bratać z nim się, ale walczyć leci. XIII Nie z jednym Litwa wojuje Zakonem;/ Ruś ją ścisnęła dokoła,/ Z orężem w górę wzniesionym/ O zabrane kraje woła. A Olgierd wielki trzyma ją w postrachu,/ Nad Rusią Litewską czuwa./ Odbija cięcia zamachu/ I wgłąb'wgłąb' --- dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: w głąb. się coraz posuwa. I jedną ręką nieprzyjaciół siecze,/ Drugą wyciąga w przymierzew przymierze --- tu: na zgodę.;/ Gdzie krew w bojowisku ciecze,/ On ślub z pobitemipobitemi --- dziś popr. forma N. lm: pobitymi, pokonanymi. bierze. Kiejstut litewskich od Zakonu włości,/ Olgierd ich od Rusi broni,/ A gdy wielkiéj siły w gości,/ Wielkiéj potrzeba pogoni, Naówczasnaówczas (daw.) --- wtedy, w tym czasie, w takiej sytuacji. oba połączająpołączać --- dziś popr.: łączyć. dłonie,/ I razem idą na boje,/ W wzajemnéj stojąc obronie,/ Miecze, serca łącząc swoje. Oni, przy ojca poprzysiągłszy stosie/ Bratnią przyjaźń, bratnią zgodę,/ W poźniejszychpoźniejszy --- dziś popr. pisownia: późniejszy. wojnach i losie/ Przysięgi strzymalistrzymać (daw.) --- tu: dotrzymać. młode. I Kiejstut, kiedy JawnutaJawnut, dziś raczej Jawnuta, litew. Jaunutis (ok. 1305--1366) --- jeden z ośmiu synów Giedymina, brat Olgierda i Kiejstuta. Miał zostać następcą ojca i przejąć Wilno, ale bracia pokonali go, a władcą Litwy został Olgierd. Jawnuta przyjął prawosławie, licząc na pomoc władców ruskich w odzyskaniu władzy, ale ostatecznie wrócił na Litwę i osiadł w majątku, wyznaczonym mu przez braci. wygonił,/ Czapki nie włożył na skronie,/ Starszemu bratu pokłoniłpokłonić --- dziś popr.: pokłonić się.,/ Jemu rząd Litwy dał w dłonie. Odtąd obadwa sąsiadyobadwa sąsiady --- dziś popr. forma M. lm: obydwaj sąsiedzi. wojują,/ Obadwa lenników gniotą,/ O łup z sobą nie targujątargować --- dziś: targować się.,/ O brańców, ziemie i złoto. Teraz Olgierda Kiejstut w pomoc wzywa,/ Zakon do wojny go łudzi,/ Wojsko ze wszech stron przypływa,/ Z Tatarz Tatar --- od Tatarów, z ziemi tatarskiej. Litwa graniczyła w XV w. z tatarskim Chanatem Krymskim na terenie dzisiejszej Ukrainy., Rusi, Litwy, Żmudzi. --- Czas, mówi Kiejstut, młode ptaki wprawić,/ Bo gdy stare siły stracą,/ Komu nieprzyjaciół dławić?/ Niech oni za nas zapłacą. Witold do wojny duszą się wyrywa,/ Ledwie go wstrzymać w komnacie,/ I Jagiełło jéj wyzywa./ Synów z sobą bierzmy, bracie! --- I wzięli synów; do Sambijdo Sambij --- dziś popr. forma D.: do Sambii. wkraczają/ Na dwoje wojska rozbite,/ Otelsburg oblegli zgrają,/ Palą, i boju niesyte, Pędzą na Rudaw. Pod rudawskim grodem/ Czarne pustką stoi sioło./ Przed wrogiem przestrach szedł przodem,/ Wymiótł --- pustynia wokoło. Tylko na zamku bracia się zamknęli,/ Bo gród warowny na górze,/ Knechtów i lud swój ściągnęli./ Błyskają zbroje na murze. Kiejstut z Olgierdem obozem tu legli,/ By wojsku wypocząć chwilę,/ By zamku lepiéj ustrzegli,/ I w spoczynku, swojéj sile Dali znak w PrussyPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy. széroko pustoszyć./ Codziennie ufceufiec --- dziś popr.: hufiec. latały,/ By lud wylękniony płoszyć,/ Ogniami zażedzzażedz --- dziś popr. pisownia: zażec; tj. podpalić. kraj cały. Winrych Kniprode mistrz nie spał; on wiedział,/ Że w jego włościach wróg zjadłyzjadły --- dziś: zajadły./ Na zgliszczach spokojny siedział,/ Gryzł kraj, jak owoc upadły. Ciągnął Kniprode na obóz Litwinów./ Oni pod Rudawskim grodem,/ Starcy zaprawiają synów/ Codziennym w walki pochodem. Witold wybiega na Żmudzinów czolena (...) czole --- dziś popr. forma wyrażenia: na czele.,/ Pali, niszczy, i niesyty,/ Jak koń, gdy wyleci w pole,/ Ziemię rozbija kopytykopyty --- dziś popr. forma N. lm: kopytami.. Jagiełło smutnie za siebie oglądaoglądać za siebie --- dziś popr.: oglądać się za siebie.,/ Za Wilnem i za spokojem;/ Serce nie bije za bojem,/ Przyjaciela swego żąda. A Winrych ciągnie przez kraj spustoszony;/ Litwin go czeka, i co dnia/ Nowym łupem obciążony,/ Co dzień litewska pochodnia Podpala nowe i pustoszy sioła./ PrussyPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy. do mistrza swojego/ Z żałobą i płaczem biegą,/ Kraj cały o pomoc woła. Stanęły wojska pod rudawskim grodem,/ Dwa rozsypane mrówiskamrówisko --- dziś popr. pisownia: mrowisko.:/ Kiejstut, Olgierd idą przodem,/ I chorągiew mistrza błyska. Oczyma zetkną się, siły swe liczą;/ Krzyżak krew przelaną mierzy,/ Litwin się cieszy zdobyczą;/ Wnet ufiec w ufiec uderzy. XIV Stanęły, patrzą dwa wojska na siebie,/ Oczyma wodze lud zebrany liczą./ Kiejstut i Olgierd po sobie spójrzelispójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć.,/ Potém na synów niespokojnym wzrokiem./ --- Bitwa to krwawa, bój nie lada będzie!/ Młodym ptaszętómptaszętóm --- dziś popr. forma C. lm: ptaszętom. za trudne to pole./ Odprawmy dzieci, niech jadą do domu. ---/ --- Odprawić! --- Witold do ojca zawoła ---/ Uciec przed bitwą z sercem pełném sromu!/ Lepsza śmierć, ojcze, niż hańba tak sroga! ---/ Jagiełło milczał, Olgierd milczał stary,/ I Kiejstut umilkł. Wtém Winrych do boju/ Dał znak, i ciężkie zastępy stalowe/ Na lewe skrzydło Olgierda uderzą./ Kiejstut już podbiegł na siwym swym koniu,/ Z Olgierdem dzieci, dając znak, zostawił./ A Olgierd? Nigdy nie stał tak do walki./ Sam nieraz w szyki rzucał się, jak w fale,/ A kędy stąpił, rozprysły się przed nim;/ Teraz na syna z trwogą się ogląda;/ I każda strzała, co z kuszy wyleci,/ Głowę i serce odrywa do dzieci;/ I każdy rycerz, co się na nich rzuci,/ W tył go na syna odwraca obronę;/ Nie umié walczyć; w pocie siwe czoło,/ Serce w krwi pływa; piérwszy raz on w boju/ Uląkł się wroga i dał znak odwrótuodwrótu --- dziś popr. pisownia: odwrotu../ Na próżno Witold zostać się napiera,/ Wyrywa swoim, chce do ojca gonić;/ Olgierd otoczyć każe i ucieka./ A Witold ojca wielkim głosem woła:/ --- Został! sam został! ja bym miał go rzucić? ---/ Nic nie rzekł Olgierd, lecz nie dał się wrócić. Litwa w ucieczce, lecz drogo kupili/ Krzyżacy swoje zwycięztwozwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. kłamane ---/ Pozostał Kiejstut i po stali siecze,/ A młoty Litwy hełmy z głów zsadzają,/ Pole się braci trupami uścieła,/ Tłuszcza się Niemców, jako las, zwaliła,/ A dwóchsetdwóchset --- dziś popr.: dwustu. braci z krzyżami czarnemi/ W krwią pobroczonych białych płaszczach tarza;/ Już mężny Kuno Hatlenstein na ręku/ Krzyżackiéj braci wielką oddał duszę;/ Schindekopf goni za wojskiem Kiejstuta,/ Lecz w sercu strzała uwięzła litewska,/ I do Labtawa nie dobiegł za niemi,/ I skonał mężny pod rany ciężkiemi. Jeszcze po dziś dzień krzyż od wieków wbity./ Pomnik zwycięztwazwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. krwią opłaconego,/ Stoi i smutnie pogląda ku Litwie,/ Stoi i smutnie powiada o bitwie. XV U kniazia Światosława, na smoleńskim grodzie>,/ Rośnie xiężniczkaxiężniczka --- dziś popr. pisownia: księżniczka. piękna jak słońce o wschodzie,/ Hoża jak ranne słońce, gdy się z mgły wybija./ Rumiane lice Anny i oczy jéj jasne/ Jako słońce poranku; a kosykosa (tu daw.) --- warkocz. jéj długie/ Jak promienie słoneczne, gdy świat opasują/ I w uścisku złocistym do serca go tulą. Xiężnaxiężna --- dziś popr. pisownia: księżna. ją, jako dziecko jedyne, w pieszczotach,/ Na kolanach piosenką i skazkąskazka (z ros.) --- bajka. kołysze,/ Karmi ją białym chlebem, słodkiemi potrawy,/ Ubiera ją we kwiaty i kraśnekraśny --- dziś popr. pisownia: krasny, tj. czerwony a. barwny. korale,/ Włosy jéj to rozplata, to czesze i plecie,/ To rozpuszcza puklami po białych ramionach./ Żadne jéj tak nie było ukochaném dziecię,/ Żadne tak wypieszczone, nie wzrosło tak hożo./ A strzegli ją od skwaru, strzegli ją od chłodu,/ Na nią, jak na źrenicę swoich oczocz --- dziś popr. forma D. lm: oczu. patrzali. Ale niedługo matce cieszyć się dziewczęciem,/ Ale niedługo ojcu pocieszać się synem:/ Córce wynijśćwynijść (daw.) --- wyjść. potrzeba z domu za młodzieńcem,/ Synusynu --- dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. swojego chleba dobijać się czynem,/ Dobijać się walkami sławy i imienia. I gdy Anna dorosła, córka Światosława,/ Smutno się stało, i mówiła w sercu:/ --- Czemu ona nie dzieckiem! Na próżno dziecięce/ Dawała jéj zabawy, w dzieciństwie utrzymać/ Chciała córkę, na próżno! Mgłą jéj oko zaszło,/ Pierś się wznosić zaczęła tęskno, nie za matką,/ Ale za czémś nieznaném. Toczyła wejrzeniem./ I matka to widziała. Wówczas pieśni dawne,/ Wówczas skazki poranne mówiła jéj stare,/ I znów czesała włosy, znów, jak dziecię małe,/ Sadzała u swych kolan, by rozbawić smutne./ Wszystko na próżno! Oko ciągle gdzieś szukało,/ Czego jeszcze nie znało, co poznać pragnęło,/ Co, nim przyszło, już duszę i serce zajęło./ Tęsknota--- Matko! --- pytała Anna, córka Światosława ---/ Zawsze nam tak tu siedzieć? zawsze żyć w téj ciszy?/ Zawsze pieśni tych słuchać, skazki rozpowiadać?/ Zawsze na twych kolanach głowę tęskną składać? --- --- Zawsze, córko! A czegóż więcéj ci potrzeba? ---/ --- Więcéj? Nic więcéj, matko! Inszegoinszy (daw.) --- inny. mi tylko,/ Kogoś inszego --- czegoś --- pragnie smutna dusza./ Kiedy u wrót zatrąbią, to serce mi bije,/ I czekam, gdy nadejdzie. Gdy z wojny przyjadą,/ To patrzępatrzeć wracających --- oglądać wracających, przeglądać. wracających, szukam między niemi/ Tego, com nie widziała jeszcze na téj ziemi,/ A co go czekam, czekam! --- Kogo, córko, czekasz? ---/ --- Alboż wiém? matko moja! Ja się pytam ciebie,/ Czego czekam i kogo? i tęskno mi czemu?/ A gdy głowę na twoich położę kolanach,/ To nie usnę, jak dawniéj; marzę niespokojna;/ A i w głowie i w sercu ciągła jakaś wojna. --- Tęskno matka potrząsa głową posrébrzoną,/ I tuli biedną córkę na drżące swe łono. Raz tam na Rusi Kiejstut zapędził się z wojną,/ I do xięciaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. w Smoleńsku, co Litwie był druhem,/ Przyszedł spocząć, od potu otrzeć skroń swą znojnąznojny --- tu: zmęczony, spocony.,/ Przyszedł u gościnnego zagrzać się ogniska;/ I zobaczył on Annę, córkę Światosława,/ I pomyślał, że syn mu dorastał już w domu./ A na przyszłą znów wiosnę na Smoleńsk powrócił,/ Ale nie sam, Witolda przyprowadził z sobą./ Milczał, i ze swatami nie posłał do ojca;/ Tylko kiedy na skórach spocząć się układliukładli --- dziś popr.: ułożyli, poukładali.,/ Siadł starzec i gasnące rozniecił zarzewie./ --- Słuchaj --- rzecze --- Witoldzie! wziąśćwziąść --- dziś popr.: wziąć. ci żonę pora./ Jam cóś stary, i bracia na mnie tam czekają!/ Co noc ojciec nad łożem ręką mnie wskazuje./ Tyś mój najstarszy, w tobie i rodu nadzieja,/ I nadzieje litewskie. Czas tobie wziąść żonę,/ Czas ci mieć dzieci, żeby, gdy brzemiebrzemie --- dziś popr. pisownia: brzemię. zacięży,/ Na nich złożyć miecz wojny i o kraje pieczę./ Na zamku Światosława tyś nie widział córki?/ Hoża Anna! Jam myślał --- to dla ciebie żona. ---/ --- Nic, ojcze, nie widziałem --- Witold odpowiedział. ---/ Twoja wola, i wedle twéj woli się stanie./ Mnie jeszcze o kobiécie żadnéj się nie śniło! --- I posnęli. A w xiężnéj, Światosława żony,/ Świetlicy, także cicha toczy się rozmowa./ Anna siedzi przy matce; włos jéj rozpuszczony,/ W złotych włosach się biała twarzyczka jéj chowa,/ A głos z ustek różanych tak płynie pieszczony:/ --- Matko moja! widziałaś gości, którzy wczorawczora (daw.) --- wczoraj./ Na zamek nasz przybyli. Starszy, wzrostem mały,/ Burką grzbiet ma okryty, głowę skórą wilczą,/ Na siwym, żmudzkim koniu do ojca zajechał;/ Obok niego był młódszymłódszy --- dziś popr. pisownia: młodszy.. O! piękny i młody!/ Takiego kniazia wzrostu, lica i urody,/ Jeszcze u nas nie było! Kto to? matko miła! ---/ Matka tęskno westchnęła i cicho mówiła:/ --- Z ojcem Kiejstutem, syn to Witold młody,/ Xiążęta żmudzkie i trockiexiążęta żmudzkie i trockie --- dziś popr.: książęta żmudzcy i troccy., z daleka./ Nieprzyjaciele to Rusi odwieczni;/ A choć ich teraz w Smoleńsku przyjmują,/ Choć oni z nami, kto wié na jak długo? ---/ --- Ale ten młody? --- Anna znowu matki pyta ---/ Czyż nieprzyjaciel? On jeszcze tak młody!/ Czyż już był w wojnach, czy już krwi kosztował? ---/ A matka na to: --- Litwin się za młodu/ Wprawia do boju, by, gdy sił dorośnie,/ Rękę do szabli i duszę zgotował;/ Lecz ród to dziki, ród pogański, Anno,/ I Chrystusowéj niecierpiący wiary. ---/ Córka na to zamilkła, i włosy złotemiwłosy złotemi --- dziś popr. forma N. lm: złotymi włosami./ Siwe oczy zapuszcza znowu i zasłania,/ I niby zadrzémała; a matka ogania/ Muchy nad nią natrętne, komorykomor --- dziś popr.: komar. brzęczące,/ Na gorącą jéj głowę kładnąckładnąc --- dziś popr. forma: kładąc. ręce drżące;/ Drzemiącą czy uśpioną cicho błogosławi. Nazajutrz Kiejstut przybrał nową szatę, strojną/ Od bogatego futra, złota i szkarłatu,/ Do xięciaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. Światosława na świetlicę śpieszy,/ Cóś mu do ucha kładniekładnie --- dziś popr. forma: kładzie. i rękę wyciąga,/ Jak gdyby jakiéj zgody od niego domagałdomagać --- dziś: domagać się.,/ Czy jakiejś z nim zapragnął skończenia umowy./ Długo Światosław myślał, opierał się, wzdragał,/ Wreściewreście --- dziś popr.: wreszcie. smutno uchyliłuchylił głowy --- tu: skinął głową na potwierdzenie., choć niechętnie, głowy,/ I temi do Kiejstuta odezwał się słowy:/ --- Niech wola wasza będzie. Córka moja,/ Młode to ptaszę, zpodzpod --- dziś popr. pisownia: spod. skrzydeł macierzymacierz (tu daw.) --- matka./ Niechaj na nowe gniazdo do was bieży./ Ale was proszę, szanujcie jéj młodość!/ Ale zaklinam, miejcie wzgląd! Pieszczone/ Dziecię wezmieciewezmiecie --- dziś popr. pisownia: weźmiecie.. Kiedy w obce strony/ Zajdzie, wy dla niéj miejcie serce matki,/ I serce ojca, i słowa pociechy./ O, smutno, smutno ulecieć zpod strzechy/ Temu, kto zpod niéj nigdy nie wychodził,/ Kto pod nią schował, kto pod nią urodziłkto pod nią schował, kto pod nią urodził --- dziś oba czasowniki zwrotne: schował się, urodził się.,/ I całą młodość prześpiewał u kolan/ Matki kochanéj, ojca łaskawego! ---/ Mówił Światosław, sługę za żoną wysyła./ A xiężna, jakby z dawna, co ją czeka, znała,/ We łzach cała już przyszła, i słuchając, drżała,/ I chciała cóś powiedzieć, a słów jéj zabrakło;/ Twarz rękami zakryła, uciekła do córki;/ Milcząc, na jéj ramiona zimne ręce kładzie,/ Milcząc, patrzy jéj w oczy, i płacząc, upada./ A Anna na nią patrzy; chce płakać, nie może;/ Jakiś dziwny niepokój ogarnął ją cały;/ Oczy tylko ciekawe namiętnie pałały. Potém za tydzień i we dwa tygodnie/ Gody w Smoleńsku i huczne wesele./ Anna i matka, długo w swych objęciach/ Leżąc, płakały. Zaszły żmudzkie wozy,/ Szkarłatném suknem kryte, wioząc wianowiano (daw.) --- ślubny dar męża dla żony, zabezpieczenie posagu.;/ Stanęły konie pod złotą oponąopona (tu daw.) --- zasłona, przykrycie../ Witold odjechał z młodą do Trok żoną. XVI MłodośćZa młodu, za młodu, u życia początku,/ Do szczęścia niewiele potrzeba nam wątku./ Człek wszystko, co dotknieco dotknie --- dziś popr.: czego dotknie., jak król ów bajecznyjak król ów bajeczny przerabia na złoto --- nawiązanie do mitu gr. o frygijskim królu Midasie, dla którego wymarzona zdolność zamiany w złoto dotkniętych przedmiotów okazała się ostatecznie przekleństwem.,/ Przerabia na złoto, i wszystko mu złotem;/ Wśród głodu on syty, wśród boju bezpieczny,/ Spokojny wśród burzy pod niebios namiotem,/ I życie mu błyszczy, i wschód się rumieni/ Od marzeń nadziei słonecznych promieni. MałżeństwoMinęło wesele, przebrzmiały już śpiewy,/ A Witold u kolan swéj żony spoczywa;/ I ojciec gdzieś pędzi Krzyżaków krwi chciwy,/ Witold się za ojcem na wojnę nie zrywa,/ I siedzi a siedzi, i siedzą we dwoje,/ Dłoń w dłoni, pierś z piersią, włos z włosem zmięszanyzmięszany --- dziś popr.: zmieszany.;/ Ona mu swą młodość, a on jéj swe boje/ Po cichu spowiada. TęsknotaI wzrok łzą zalany/ Wyjaśnił się Annie. PamięćW początku to co dnia/ O matce mówiła, do matki zsyłałazsyłać --- tu: wysyłać listy.,/ A potém raz w tydzień, drugiego tygodnia,/ A potém choć w miesiąc raz wieści żądała,/ A potém wzdychała, czekając z pokłonyczekając z pokłony --- czekając z pokłonami, tj. wstrzymując się z przekazaniem pozdrowień (matce).,/ Aż w tamte przypadkiem miał jechać kto strony. O ludzka pamięci! tyś płocha wietrznica!/ W początkach się targasz i szarpiesz nam duszą,/ Lada co łzy ciśnie i żal twój podsyca,/ Dwie chwile ból w tobie niestały zagłuszą;/ Pamiątki, co nigdy nie miały mieć końca./ Topnieją, jak śniegi wiosenne od słońca. I Witold z początku tak tęsknił za bojem,/ Za ojcem, za koniem, za trudem i znojem,/ A potém już rzadzéjrzadzéj --- dziś popr.: rzadziej. na wojnę iść życzy./ Nie pragnie zwycięztwazwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo., nie łaknie zdobyczy,/ I mówi do siebie: --- Mnie dobrze tak przy niéj!/ Czyż walka, czy sława szczęścia mi przyczyni? ---/ A Kiejstut go wołał z uśmiechem na oku,/ I Witold nie poszedł. Rzekł ojciec: --- Do roku/ Pogasną te ognie, i tęskno ci będzie/ Przy żony kolanach, jak sokołsokoł --- dziś popr. pisownia: sokół. na grzędzie,/ Na darmo przesiedzieć najdroższy wiek młody,/ I znowu pośpieszysz na stare twe gody. ---/ Ale dnie za dniami, miesiące płynęły,/ A Witold uciekał od walki i znoju;/ Miękkie mu uczucia wskróśwskróś --- dziś popr.: wskroś. duszę przejęły./ I ręka odwykła od szabli i boju. Raz Anna już spała, on sam do ogniska/ Dorzucił polano, na ręku sparł czoło,/ Wpół drzémał, wpół dumał, i głowę w dłoń wciska,/ i szuka, sam czego nie wiedząc, wokoło./ Wtém przed nim u ognia cóś mignie i siada,/ Grzeje się, nad płomień zeschłą dłoń podnosi;/ Któś stary, pochyłypochyły --- tu: przygarbiony. i siwy; twarz blada;/ Wszedł cicho i usiadł, nie mówi, nie prosi,/ I słowa nie rzekłszy ni BogómBogóm --- dziś popr. forma C. lm: Bogom., ni komu,/ Rozgościłrozgościć --- dziś popr.: rozgościć się. u ognia, jak gdyby był w domu. Witold go postrzegłszy, zerwał się z pościeli,/ Postąpił. --- Któś takiktóś taki (daw.) --- kim jesteś.? --- zawoła nań gniewnie./ --- Z daleka! --- Lecz jakeście wchodzić tu śmieli?/ To izba jest moja, ty nie wiész zapewne?/ To izba xiążęcaxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy., gdzie męzkamęzki --- dziś popr. pisownia: męski. się noga,/ Prócz mojéj, nie tknęła do drzwi tych i proga. --- A starzec wciąż ręce u ognia ogrzewa,/ Popatrzył, i głową zbielałą pokiwa./ --- O, wiém ja, gdzie jestem. Tyś Witold Kiejstuta;/ To żona twa, Anna, ród panów smoleńskich;/ Ta izba, tajemną ciemnością osutaosuty (daw.) --- osnuty, spowity.,/ To izba twéj żony i pieszczot małżeńskich,/ To izba jest, w któréj gnuśniejesz, mój młody,/ I życie swe dajesz za roskoszroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz., za gody,/ I sławę swą dajesz za szczęście weselne,/ Swą wielkość i imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. grzebiesz nieśmiertelne. ---/ --- Ktożeśktożeś ty (daw.) --- kim jesteś. ty? kto jesteś, co śmiész mi sen mięszaćmięszać --- dziś popr.: mieszać.?/ I słowy jakiemiś dziwnemi, ostremi,/ Nad duszą, jak jastrząb'jastrząb' --- dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: jastrząb. nad ptakiem, zawieszać,/ Co pastwępastwa (daw.) --- ofiara. z wysoka upatrzył na ziemi?/ Lecz, starcze, na Bogi! niełatwą jam pastwą!/ Na inne, na inne polować ci ptastwoptastwo --- dziś: ptactwo.. --- --- Któż nie zna Witolda? --- rzekł starzec spokojnie,/ Znów dłonie skośniałeskośniały --- skostniały. nad ogień podnosząc,/ A wzrokiem i głosem, i grożąc, i prosząc. ---/ Był Witold orlęciem, był Witold za młodu,/ I lubił, jak orzeł, swobodę i wojnę,/ I kochał, jak ojciec, swój kraj i swą chwałę;/ Lecz orzeł, ów Witold, nie z orłów już rodu,/ Gnuśnieje, jak wieśniak, u ognia świetlicy./ Na kądziel spogląda niewiasty xiążęcéj,/ Trzyma się piosneczek, nie puszcza spodnicyspodnica --- dziś popr. pisownia: spódnica.,/ I nad nią, nad spokój, nie żąda nic więcéj. --- --- Lecz ktoś ty, co śmiész mnie do boju wyzywać? ---/ --- Do boju? --- rzekł stary --- do boju, nie, młody!/ Nikt ze mną do boju nie śmiałby wstępywaćwstępywać --- dziś popr.: wstępować.;/ A tobie nie wojna smakuje, lecz gody./ Jam... --- Powstał i sięgnął do stropu postawą,/ A suknia się biała w pomroce roztoczy ---/ Jam duch jest, twój GulbiGulbi (mit. litew.) --- duch opiekuńczy.; za Bogów tu sprawą/ Stanąłem przed tobą, bym w żywe ci oczy/ Twą gnuśność wyrzucił. Witoldzie! gnuśniejesz!/ Myśliwy pies, długo nie idąc na łowy,/ Zapomni o kniei i na rok już nowy ---/ Ty o nich zapomnisz ---/ Patrz w gwiazdę, co z dala świeci nad twą głową./ Mężczyzna, Sława, Mąż, ŻołnierzTa gwiazda pod chmurą, gwiazdą Witoldową./ Chcesz, aby zagasła w kobiécéj komnacie?/ Chcesz stłumić jéj ognie w kobiécym uścisku?/ Nie tobie, Witoldzie, tu w miękkiéj spać szacie,/ I leżeć próżnemu przy ciepłém ognisku,/ Bo nie tym jest sława, nie dla tych są pieśni,/ Co, jak mętna woda, stojąca gdzieś w dole,/ Dają się pokrywać i zielskóm, i pleśni,/ I wolą gnić cicho, niż wyrwać na pole,/ By tamy rozrywać, by użyzniaćużyzniać --- dziś popr. pisownia: użyźniać. role./ Nie na to, Witoldzie, tyś się w świat narodził,/ Nie na to cię ojciec dziecięciem kołysał,/ Ażebyś pokorny za kobiétą chodził,/ Z ust tylko jéj słodkie pocałunki zsysał. --- Mówił, a Witolda twarz ogniem pałała,/ I drżały mu ręce, ognista pierś drżała,/ I miecza już szukał, jak gdyby zbudzony,/ A chwytał niewieście przybory swéj żony,/ Miękkie jéj sukienki, bogate zasłony,/ A w twarzy jéj uśmiech napotkał sklejony,/ Ten uśmiech tak słodki, co jeszcze go wabił,/ Który go wycieńczył, zniewieścił, osłabił;/ Spójrzał, lecz nie wrócił na małżeńskie łoże,/ Wyrwał się w podwórzec i konia wieść każe,/ Ludzi swych zwołuje; nim zabłysły zorze,/ On z ojcem już pędzi po pruskim obszarze. XVII Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa,/ Z Gedyminowego miód rogu popija,/ I do snu mu głowa pochyla się siwa,/ Pod głowy ciężarem ugina się szyja. Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa,/ Z Turzéj GóryTurza Góra --- dziś: Góra Zamkowa. patrzy na Świętą Dolinę./ Tam się dym ze Znicza ołtarzy dobywa,/ Tam Wilii wody u stóp góry sine; Tam i ojców stosy i ojców mogiły,/ Tam i jemu spocząć, gdzie jego dziadowie./ Jemu walki dosyć --- syn porosnął w siły./ Duchowi czas na wschód, czas do grobu głowie. I duma i patrzy na gród Gedyminagród Gedymina --- Wilno.,/ Siwą trzęsie głową, siwą trzęsie brodą ---/ Na grodzie za krzyżem krzyż rosnąć poczyna,/ Kościoły się wznoszą, w górę wieże wiodą. O, nie tak bywało! I na Łysą GóręŁysą Górę --- dziś: Góra Trzech Krzyży a. Góra Trzykrzyska; wcześniej także Krzywa Góra./ Popatrzył, i znowu pochylił się, drzémie./ Tam trzy krzyże stoją, wysokie, ponure,/ Patrzą, jak na swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją., na litewską ziemię. I duma, i marzy. Nie ostać się BogómBogóm --- dziś popr. forma C. lm: Bogom.,/ Nie ostać się staréj litewskiéj już wierze!/ Ni mieczem obronić, ni zakryć nam wrogóm!/ Krzyż stoi nad Litwą, krzyż Litwę zabierze. I wzdycha, i patrzy; gdzie oczy obróci,/ Krzyże widać wokoło --- JuljannyJuljanna, właśc. Julianna twerska (ok. 1325--1392) --- córka księcia twerskiego Aleksandra, druga żona Olgierda Giedyminowicza, matka Jagiełły. Była chrześcijanką; wg legendy ufundowała cerkiew ku czci męczenników chrześcijańskich Jana, Eustachego i Antoniego straconych w 1347 r. za przyjęcie prawosławia. tam krzyże!/ I słychać, wieczorne mnich pieśni swe nócinócić --- dziś popr. pisownia: nucić.,/ I słychać, dzwon chrześcijan woła na pacierze. Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa,/ Z Gedyminowego miód rogu popija,/ I do snu mu głowa pochyla się siwa,/ Pod głowy ciężarem ugina się szyja. Nagle podniósł głowę i oczy otworzył,/ Róg popchnął złocony, patrzy w drzwi komnaty;/ Ręka trząść przestała, wzrok omdlały ożył;/ I uszy nastawił, słuch posłał na czaty. Któś jedzie w podworcu, słychać koni rżenie,/ I drzwi się otwarły, wprowadzają posły./ Z ruskiéj ziemi kniaziukniaziu --- dziś popr. forma C. lp: kniaziowi. przyszło pozdrowienie,/ Od DymitraDymitr, właśc. Dymitr Doński (1350--1389) --- wielki książę moskiewski i włodzimierski, święty kościoła prawosławnego. z Moskwy wieść wojny przyniosły. A starszy poselstwa, Fedko, się odzywa:/ --- Pozdrawia was ojciec nasz i dar przysyła,/ Oto miecz od niego, krzemień i krzesiwa./ Z mieczem, ogniem do was przyjdzie nasza siła. Przyjdziemy do Wilna na święcone jajejaje --- dziś: jajo a. jajko.,/ Skrzesać ognia w Litwie i miecza sprobować./ Dawno Dymitr w wasze wybiera się kraje,/ Oznajmił się w gości, znajcieznać --- tu: wiedzieć., jak przyjmować! --- A Olgierd się porwie i posłóm odpowie:/ --- O! dobrze! na Bogi! Kniaź Michał od roku/ Na Moskwę mnie ciągnie. Przymierze odnowię./ Wszak za Brańsk, za Smoleńsk nie stąpiłem kroku. Wy chcecie na mojém urągać śmiecisku,/ Niepomni, żem w Moskwie pod Kremlem ucztował;/ Że Dymitr sromotę już nieraz wziął w zysku,/ Gdy z kniaziem Olgierdem o lepsząo lepszą (daw.) --- o lepsze, o pierwszeństwo. wojował. Więc Moskwę powitam, i kraśne sam jaje/ DymitruDymitru --- dziś popr. forma C. lp: Dymitrowi. przyniosę na święto w Sobotęświęto w Sobotę --- Wielka Sobota wielkanocna../ Dla kniazia ubogie litewskie są kraje,/ Sam w Kremla zastukać ja przyjdę drzwi złote. --- I posłyposły --- dziś popr. forma M. lm: posłowie. skłonili głowami, wracają./ A Olgierd cóś dumał i gońców gnał wkoło,/ Lecz dokąd? lecz po co? i gońcegońce --- dziś popr. forma M. lm: gońcy. nie znają;/ Wieść niosą, nie wiedzą, smutną czy wesołą. A zima śniegami już wieje białemi./ Pod Wilno, na Piaski lud zewsząd gromadzą;/ I Michał się TwerskiMichał Twerski, Michał Aleksandrowicz (1333--1399) --- książę twerski od 1368, wielki książę twerski od 1382; brat Julianny, drugiej żony Olgierda Giedyminowicza; wuj Jagiełły. obiecał iść z niemi,/ W Smoleńsku ŚwiatosławuŚwiatosławu --- tak w źródle, prawdopodobnie pomyłka, powinno być: Światosław (tak sugeruje rytm wiersza)., gdy tylko znak dadzą. I DruckiDrucki, właśc. Dymitr Starszy Olgierdowic (1320--1399) --- książę drucki i wielki książę trubecki, jeden z synów Olgierda Giedyminowica., i Andrzéj PołockiAndrzéj Połocki, Andrzej Garbaty a. Andrzej Olgierdowic (1319--1399) --- książę połocki, starszy przyrodni brat Jagiełły. wybieży,/ I Kiejstut, i LubartLubart Dymitr Giedyminowicz (ok. 1313 -- przed 1386) --- syn Giedymina, książę połocki, włodzimierski i halicki. od lackiéj rubieżylacka rubież (daw.) --- polska granica../ Nikt nie wié, gdzie Olgierd gotuje z ćmąćma (tu daw.) --- ogromna ilość, tłum. ludu,/ A wojsko się zbiera do bojów i trudu. I Olgierd nie mówi, a ludzie szeptająszeptają --- dziś popr. forma: szepczą, rzadziej: szepcą../ Na próżno! ust starych nikt mu nie otworzy./ Tak zawsze bywało. Do boju znać dają,/ A wojsko --- nie powié, gdzie jutro rozłoży. Już wszyscy gotowi; brat Michałbrat Michał, właśc. Koriat Michał Giedyminowicz (ok. 1307 -- ok. 1365) --- jeden z synów Giedymina, książę Nowogródka. gdzieś daléj/ Z Twercami się złączy i wojsko pomnoży;/ Już czerniczerń (tu daw.) --- tłumy ludzi niskiego stanu, biedota, chłopstwo. tysiące z pałkami zegnali,/ Czerń drogę im wskaże i drogę otworzy. A Olgierd z Zamkowéj pogląda sam Góry,/ I wojska rachuje, i śmieje się w duszy,/ I milcząc, skórzany szłyk bierze, ponury,/ Daje znak ludowi --- niech naprzód wyruszy. Jeden wié sam Spudo, gdzie wojska powiedzie;/ On czerni jest głową; Olgierd mu powierza,/ I Spudo na koniu przed ludem na przedzie,/ Na północ wskazuje, i ręką wymierza. Ruszyli; przed niemi już lasy się walą/ I mostem im ścielą pokornie pod nogi./ Czerń drzewa podcina, a sioła się palą,/ A dymy, zniszczenie wytknęły im drogi. I idą w milczeniu, bez chwili wytchnienia;/ Gdzie wejdą, lud jeszcze u ognisk zastają;/ I wieść ich, co z wiatry na skrzydła się mieniaz wiatry na skrzydła się mienia --- zamienia się z wiatrami na skrzydła, tj. bardzo szybka.,/ Nie może wyprzedzić, tak szybko się gnajągnać się --- dziś popr.: gnać.. Aż przyszli pod Wyłok, gdzie wodzem Bazyli;/ Z smoleńskich on xiążątxiążę --- dziś popr. pisownia: książę., lecz z Dymitrem trzyma;/ I twierdzę drewnianą próżno osaczyli,/ Gdy dobyć jéj szturmem Olgierd czasu nie manie ma --- taka pisownia w tym miejscu w wydaniu źródłowym; rym (trzyma) świadczy jednak o wymowie z é pochylonym: nié ma.. Gród został niewzięty, wódz tylko dał życie,/ I ciągną a ciągną bez ustanku daléj;/ W Sobotę aż Wielką ujrzeli o świcie/ Kreml biały i Moskwę, i pochód wstrzymali. Tu stoją. Nazajutrz, gdy Dymitr ze dworem/ Na jutrznię do cerkwi wychodzi spokojny,/ Spogląda --- na Górze PokłonnéjGóra Pokłonna --- pot. Pokłonka, wzniesienie kiedyś daleko poza granicami miasta, obecnie w centrum Moskwy, na terenie Parku Zwycięstwa. taborem/ Litwini już leżą, jak mrówięmrówię --- dziś popr.: mrowie. lud zbrojny. A poseł OlgierdowOlgierdow --- dziś: Olgierdowy a. Olgierda. przynosi mu jaje./ --- Weź, kniaziu Dymitrze, i spójrzyjspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. dokoła./ Kniaź Olgierd ci miecz twój i krzemień oddaje./ Kniaź Olgierd co przyrzekł, to strzymaćstrzymać (daw.) --- tu: dotrzymać. podoła. --- Z Zamieścia, Posadu, już dymy się wznoszą,/ I płoną; pod KremluKremlu --- dziś popr. forma D.: Kremla. już ogień murami./ Bojary chleb z solą naprzeciw wynoszą./ --- Kniaż Dymitr przyjaźni i drużby chce z wami. --- A Olgierd im starą wyciągnął prawicę,/ I rzecze: --- Dam pokój, niech będzie przymierze,/ Oszczędzę twój KremelKremel --- dziś popr.: Kreml., oszczędzę stolicę,/ I mieczem mym tylko w twe wrota uderzę. Niech będzie znak po mnie, niechaj ślad zostanie,/ Żem przyszedł, ci jaje przyniosłem święcone;/ A nie ślij mi posłów, gdy wojsko twe, panie,/ Na polu nie stoi ku Litwie zwrócone. --- Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa,/ Z Gedyminowego rogu miód popija,/ I do snu mu głowa pochyla się siwa,/ Pod głowy ciężarem uchyla się szyja. Na pruskiéj, na polskiéj, moskiewskiéj wyprawie/ Był Witold, z staremi uczył się wodzami,/ I piérwszy raz w bitew skąpał się kurzawie,/ Piérwszy raz krwi wroga dotknąłdotknąć się --- dziś: dotknąć. się ustami. A piérwsza ta kropla pragnieniem go piekła;/ I odtąd niesyty ni trudu, ni sławy,/ Gdzie róg mu zatętnił, gdzie wojna powlekła,/ On, tęskniąc za bojem, gnał ciągle w bój krwawy. XVIII Na Polskę idą litewskie xiążętaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę.:/ Lubart i Kiejstut na przedzie,/ Witold z Jagiełłą, młode sokolęta./ Czemuż ich Olgierd nie wiedzie? Czy Michał Twerski, czy Smoleński woła/ Pomocy przeciw Dymitra?/ Czy Moskwa pali sprzymierzeńców sioła?/ KrewiczanKrewiczanie a. Krywicze --- plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące w średniowieczu tereny dzisiejszej Białorusi lub zach. Rosji. burzy Ruś chytra? Spokojnie w Rusi; Twerski od wyprawy/ Na swéj stolicy spoczywa;/ A jednak Olgierd nie śpieszy w bój krwawy,/ Chociaż go Lubart wyzywa. I poszedł Kiejstut, Jagiełło i Jerzy,/ Litwinów zastępy mnogie,/ A Olgierd został, sam siedzi na wieży/ I na pustą patrzy drogę. Dobrze ci było, wielki Gedyminie,/ W boju umierać od strzały!/ I nie zestarzeć, i w śmierci godzinie/ Polegnąć na polu chwały! A syn twój, Olgierd, nie dźwignie oręża;/ Patrzy, jak młódsimłódszy --- dziś popr. pisownia: młodszy. się gnajągnać się --- dziś popr.: gnać.;/ Dłoń już bezsilną na próżno wytęża,/ Ręce duszy nie słuchają. A Litwa znowu w lackie idzie kraje,/ Bo Polska stoi otworem;/ Polsce Kaźmierza Wielkiego nie staje,/ ElżbietaElżbieta, tj. Elżbieta Łokietkówna (1305--1380) --- siostra Kazimierza Wielkiego, regentka Polski po jego śmierci. Żona króla Węgier Karola Roberta, matka węgierskiego i polskiego króla Ludwika Węgierskiego, babka królowej polskiej Jadwigi. pląsa z swym dworem. Idą w Lubelskie, Sandomierz pustoszą,/ Nad San, w Podgórze wtoczyli,/ Między San, Wisłę, po TarnowTarnow --- dziś popr. pisownia: Tarnów. lud płoszą,/ Mnogi łup zewsząd spędzili. Dziewięć mil tylko Litwie od Krakowa./ Legła zwycięzkimzwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski. taborem./ Próżno wieść niosą, Elżbieta królowa/ Pląsa i śpiéwa z swym dworem. Już nazad gonią ku Litwie z łupami./ Na Litwie smutna wieść krąży:/ Mistrz na Żmudź poszedł ze sprzymierzeńcami,/ Sześć ziem zjadł, na siódmą dąży. Chce Kowno ubiedzubiedz --- dziś popr. pisownia: ubiec; tu: zdążyć zająć.. Nadniemeńskie włości/ Leżą pustynią dokoła,/ Po polach świecą krwawe trupów kości,/ I spalone stérczą sioła. Krwawą łzą Kiejstut płacze klęski swojéj;/ Witold go prosi: --- Daj ludzi!/ Krzyżak bezpieczny zwycięztwemzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. się poi,/ Niech go krzyk rzezi obudzi! --- I zbiera swoich, na PrussyPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy. napada,/ W Insterburskie ciągnie włości:/ Sam zamek wzięty, płomień go dojada./ Rozdarte kraju wnętrzności! Z łupami z piérwszéj powrócił wyprawy/ Witold, jeńców wiodąc mnogo./ --- Patrzaj, Kiejstucie, czylim syn twój prawy?/ Licz ludzi, czy braknie kogo? --- XIX Smutno na Wilniena Wilnie --- tj. na zamku wileńskim.! Olgierd zwołał braci/ Ze syny swemi, żeby ich pożegnać,/ I róg alusualus (litew.) --- piwo. ostatni wychylić./ Dłonią ich wyschłą ścisnąć raz ostatni. Olgierda oczy sen już wieczny mruży./ Dosyć mu boju; żyć już nie chce dłużéj;/ Synómsynóm --- dziś popr. forma C. lm: synom. dorosłym i braciómbracióm --- dziś popr. forma C. lm: braciom. zostawi/ Litwę na rękach, a starszemu swemu/ Wilno stolicę i nad braćmi władzę. Na Turzéj Górze Olgierd stary siedzi,/ Po Świętéj patrzy grobowéj Dolinie,/ Stos nakłaść kazał i braci wygląda./ Na Swintorozie bierwiona sosnowe/ I dęby walą ze świętego gaju./ Stoi stos, na nim łoże Olgierdowe./ On patrzy na stos, na łoże pogląda,/ WilijęWilija --- dziś: Wilia. żegna i gród Gedymina,/ Dymy Zniczowe i swych ojców groby. Aż żona, kiężna JuljannaJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna., do niego/ Idzie i mnicha za sobą przywodzi./ --- Mężu mój! Panie! --- rzecze --- życie całe/ Tyś wiódł pogańsko! umrzyj chrześcijaninemchrześcijaninem --- tu w źródle pisownia: chrześcianinem. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako czterosylabowy: chrześć-ja-ni-nem.!/ Synysyny twe --- dziś popr. forma M. lm: twoi synowie. twe wiarę swéj matki przyjęli,/ Po Rusi poszli chrztem świętym omyci./ Dokoła krzyże Chrystusowe stoją,/ Patrzą ci w serce i okna zamkowe./ Wszak tyś sam nieraz starą schylił głowę/ Bogu twéj żony. Umrzyj w mojéj wierze! --- Olgierd się podniósł, siwą trzęsie głową./ --- Dajcie mi skonać, jak marli ojcowie,/ Wśród swoich, w uczcie, z rogiem miodu w dłoni./ Nie chcę téj wiary, dla której od braci,/ Od dziadów moich oddalić się trzeba,/ I nie chcę bez nich chrześcijańskiego nieba. --- Mnich mu cóś szepce, on mnicha nie słucha./ --- Żyłem z mym ludem, umrę z moim ludem!/ Wpuścić Kiejstuta, Lubarta, Jerzego,/ I syny moje, i Jagiełłę mego./ Niechaj do uczty nakrywają stoły,/ Niech alus niosą, niech bojary mojebojary moje --- dziś popr. forma M. lm: moi bojarzy./ Przyjdą, kniaziowie i dworzanie wierni./ Ty rękę podaj i wiedź mnie do braci ---/ Rzecze do sługi. Otwarli podwoje,/ I stary Olgierd wita rodnięrodnia (daw.) --- rodzina. swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją../ A oni smutni pospuszczali głowy./ I nic nie słychać, tylko starca piersi/ Ciężkim oddechem głośno się kołyszą. On usiadł, wzrokiem po zebranych toczy,/ A już mrok śmierci okrywa mu oczy,/ Już ledwie swoich poznaje po głosie;/ Sam za róg bierze, napełniać go każe./ --- Do was, o bracia, do was, syny moje,/ Ostatnia czara i ostatnie słowa!/ Olgierd za ojcem pójdzie Gedyminem,/ Syn już za ojcem; on tęskni za synem;/ Olgierd się dosyć nażył, nawojował,/ Młódszymmłódszy --- dziś popr. pisownia: młodszy. ustąpi i miecza, i życia;/ Tobie, Jagiełło, wileńskiéj stolicy./ Prawda? Kiejstucie! ty synusynu --- dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. mojemu/ Nie będziesz bronił po ojcu puścizny?/ My z tobą stary, długi wiek przeżyli,/ Sercem na sercu. Zostawiam ci dzieci;/ Bądź ty im ojcem, a wy mu synami,/ A jego dzieciómdziecióm --- dziś popr. forma C. lm: dzieciom. braćmi rodzonemi./ Na waszéj zgodzie los litewskiéj ziemi./ Patrzcie, z Kiejstutem, z Lubartem my zgodni,/ Iluśmy wrogóm nastawiali głowy!/ Naprzeciw wielu kraj nasz obronili!/ Bogi tam wiedzą, co za los was czeka,/ Lecz Bogi zgodzie bratniéj błogosławią./ Do was, Kiejstucie! --- I rękę wyciągnął,/ Podał róg bratu. --- Bądź mi zdrowy, bracie!/ Już nam aż w Wschodniéj zobaczyć się Ziemi/ Z tobą! ale już nie z braćmi wszystkiemi!/ We Wschodniéj Ziemi na Wieczności Górze/ Nie stanie wielu! W chrześcijańskim raju/ Poszli, dziadowskiéj wyrzekając wiarydziadowska wiara --- wiara dziadów, tj. przodków../ Z tobą, LubarcieLubart Dymitr Giedyminowicz (ok. 1313 -- przed 1386) --- syn Giedymina, książę połocki, włodzimierski i halicki., nie widzieć nam więcéj ---/ Tyś chrześcijanin --- i z tobą, JawnucieJawnut, dziś raczej Jawnuta, litew. Jaunutis (ok. 1305--1366) --- jeden z ośmiu synów Giedymina, brat Olgierda i Kiejstuta. Miał zostać następcą ojca i przejąć Wilno, ale bracia pokonali go, a władcą Litwy został Olgierd. Jawnuta przyjął prawosławie, licząc na pomoc władców ruskich w odzyskaniu władzy, ale ostatecznie wrócił na Litwę i osiadł w majątku, wyznaczonym mu przez braci. W momencie śmierci Olgierda nie żył już od 11 lat.!/ Żegnajcie, bracia! Nad Olgierda dziećmi/ Bądźcie opieką, zastąpcie im ojca!/ Jeszcze raz, stary Kiejstucie, dłoń ściśnij./ Już cię nie widzę, niech usta uczuję,/ Niech głos posłyszę. PateloPatelo, Pateno, Potelo (mit. litew.) --- litewskie bóstwo, przewodnik dusz. koło mnie/ Leci z skrzydłami czarno okrytemi./ Żegnajcie, dzieci! duch mój będzie z wami;/ Żegnajcie, słudzy, i wierne psy moje!/ Ty, mój sokole! ty, mój mieczu biały!/ I ty, JuljannoJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna.! ty jeszcze, Kiejstucie!/ Podajcie miecza, niechaj z mieczem w dłoni/ Skonam, gdy Bogi mi nie dozwoliły/ Gedyminową śmiercią umrzeć w boju!/ Niech w rogi dzwonią, w lietaury uderzą,/ Niechaj mi nócąnócić --- dziś popr. pisownia: nucić. pieśń mojęmoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. bojową! --- Mówił, i z wolna starą kłonił głowę;/ Broda mu siwa na piersi spływała;/ Miecz cisnąłcisnął --- dziś: ściskał. jeszcze, lecz ręka spadała;/ I ani żony płacz, ani łzy dzieci,/ Ani wojenne drużyny okrzyki,/ Już go na ziemię odwołać nie mogły;/ Ani dźwięk rogów nie odwrócił ducha,/ Co śpieszył dziadów w Wschodniéj witać Ziemi. Mówił, a płacz się rozległ po świetlicy./ Jeden był Kiejstut, co łzy nie miał w oku,/ Bo jego boleść duszę ucisnęła/ I łzómłzóm --- dziś popr. forma C. lm: łzom. zaparłazaprzeć (daw.) --- zamknąć. na powieki drogę. Tak skonał Olgierd. Stu płaczek się głosy/ Ozwały nagle z jękiem i krzykami./ Ciało starego myli, ubierali,/ Białą mu szatę, złote wiżoswiżos (z litew.) --- obuwie. kładli,/ Białym go mieczem na śmierć przepasali,/ Rąbkiem mu białym przewiązano szyję,/ W nim złoty pieniądz na wieczności drogę,/ U pasa proca rzemienna wisiała,/ A szłyk na głowie, giętki łuk u boku. I siedział starzec, jak gdyby żył jeszcze,/ Tylko nie patrzał zamkniętemi oczyzamkniętemi oczy --- dziś popr. forma N. lm: zamkniętymi oczami.,/ Tylko nie dyszałdyszeć --- tu: oddychać. piersiami wyschłemi,/ Zda się, odpoczął po życiu, po boju./ Naprzeciw niego bracia, towarzysze,/ Synowie, słudzy stali i kapłani;/ Wszyscy do niego róg alusu pili,/ Wszyscy żegnali Olgierda ze łzami,/ I na dobranoc pieśni mu nócilinócić --- dziś popr. pisownia: nucić.;/ A płaczki, wkoło usiadłszy na ziemi,/ Łzy spadające do naczyń zbierały;/ I w czarnéj sukni, we wdowiéj zasłonie,/ Xiężnaxiężna --- dziś popr. pisownia: księżna. JuljannaJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna. u nóg męża swego/ Płakała, szaty rozdarłszy na poły. Już czas pogrzebu --- na Świętéj Dolinie/ Od Znicza iskrę przynieśli kapłani,/ Raudęrauda (z litew.) --- pieśń pogrzebowa. zanócązanócić --- dziś popr. pisownia: zanucić., na kniazia czekając,/ Miękkie mu łoże ścielą z wonnych kwiatów. Porwali słudzy zimne starca ciało./ Żegnaj, zamczysko! żegnajcie, komnaty!/ Olgierd w was więcéj nie będzie ucztował,/ Nie złoży łupu, powróciwszy z wojny,/ Nie złoży głowy utrudzonéj bojem,/ Olgierd na wieczne śpieszy już posłanie,/ Przez stos gorący do zimnéj mogiły./ Przed ciałem jego odpędzają duchy;/ Idą bojarybojary --- dziś popr. forma M. lm: bojarzy., mieczami machają;/ JuljannaJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna. idzie do stóp tylko góry;/ Tu z płaczki swemiz płaczki swemi --- dziś popr. forma N. lm: ze swoimi płaczkami. na ziemię upadła,/ Chciała iść daléj, nie puszczą kapłani. Tam krzyk i wrzawa dokoła doliny./ Słupy rozstawne --- do słupów młodź goni,/ Zdobywa pieniądz i zbrojeSłupy rozstawne, do słupów młodź goni, zdobywa pieniądz i zbroje --- opis rytualnych turniejów, związanych z obrzędami pogrzebowymi w daw. Litwie., i leci,/ Na duchy wrzeszcząc, aby je odegnać,/ Olgierda ciała by skrzydłem nie tknęły. Na stosie starzec z mieczem w skrzepłym ręku./ Z siwą mu brodą wschodni wiatr powiewa./ Dokoła bracia, synowie, kapłani,/ I słudzy na stos dla xięciaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. wybrani./ Oni nie płaczą, bo idą za panem/ Na lepsze życie, kędy ich niewolę/ Sto nowych zmysłów, roskoszyroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz. osłodzi;/ Oni nie płaczą --- wszystkim oschły oczy;/ Pieśń tylko wielka przez usta kapłanóm/ W niebo za duchem Olgierda się toczy. Rauda Idź, duchu, do ojców ziemi,/ Ziemi roskoszyroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz., pokoju;/ Leć skrzydłami sokolemi,/ Siwą skroń otrzeć po znoju. Tam czekają cię dziadowie,/ Tam cię lepsze czeka życie,/ Tam z gwiazdą jasną na głowie/ Po DungusuDungus (litew. Dangus) --- Niebo. leć błękicie. Coś zostawił na téj ziemi?/ Troski tylko, bój i trwogi!/ Leć skrzydłami sokolemi,/ Gdzie twe ojce, gdzie twe BogiGdzie twe ojce, gdzie twe Bogi --- tj. tam, gdzie twoi ojcowie i gdzie twoi bogowie.. Gród w żałobie, ród w żałobie;/ Ty szczęśliwy w kraju słońca:/ Tam zachodu nié ma tobie,/ Twemu życiu nié ma końca. Tu łzy płyną, krew tu płynie,/ Nieprzyjaciel czyha z boku;/ We Wschodniéj ojców Krainie/ Wieczna jasność świeci oku. Leć, o wielki duchu Litwy,/ Leć do dziadów na biesiadę,/ Na waleczne z JodsyJodsy (mit. litew.) --- złe duchy. bitwy,/ Na rozumną ojców radę. Leć, o duchu! rękę swoję/ Zostaw synómsynóm --- dziś popr. forma C. lm: synom., by z twą głową/ Siedli w radzie, poszli w boje,/ Cne potomstwo OlgierdowoOlgierdowo --- dziś popr. forma M. lp r.n.: Olgierdowe.. XX Poszedł Olgierda wielkiego duch z ziemi,/ I wszyscy za nim na niebo spójrzelispójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć../ Xiężna JuljannaJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna. trzydzieści dni płacze;/ Ani do złotéj nie siądzie kądzieli;/ Sama z płaczkami, w ustronnéj komnacie,/ Łzyłzy --- dziś popr. forma N. lm: łzami. się zalewa; Olgierdowe prochy/ W święconéj ziemi wykradłszy, z DawidemDawid --- być może mowa o Giliginie, księciu wileńskim z XIII w., który ochrzcił się i przyjął imię Dawid./ W Bogarodzicy cerkwi pochowała. Jagiełło jeden z synów Olgierdowych/ Po ojcu łzami zapłakał młodemi./ Kiejstut nie płakał; gdy się stos dopalił,/ On westchnął tylko, z westchnieniem oddalił./ --- Niedługo, bracie, tobie na mnie czekać!/ Pójdę za tobą, bośmy całe razem/ Przebyli życie. Złączyć się nam trzeba./ Mnie syn zastąpi. Czas już Kiejstutowi/ Odpocząć z tobą pod jedną mogiłą. --- Pojechał. W Wilnie sam został Jagiełło,/ Sam, smutny; smutku nie zwierzył nikomu,/ Ni staréj matce, ni braciómbracióm --- dziś popr. forma C. lm: braciom. rodzonym;/ On tylko z sługą swoim ulubionym/ Na tajnych radach dnie przepędzał całe./ Wojdyłło, z śmiercią Olgierda, niewolnik/ Od posług wyszedł do rady bojarem./ Ani już ujrzeć Jagiełły bez niego./ Wszędzie obadwaobadwa (daw.) --- obydwaj; tu: razem.. Czy na łowy jadą,/ Czy w kraj daniny wybierać, czy zamki/ Budować ludzi zwołują kapłani,/ Wszędzie Jagiełło z ulubionym sługą./ Dla niego braci i stryja porzucił,/ Dla niego z bratem AndrzejemAndrzej, właśc. Andrzej Garbaty a. Andrzej Olgierdowic (1319--1399) --- książę połocki, starszy brat Jagiełły. się skłócił./ A Andrzéj poszedł, siadł daleko w Pskowie,/ Na posłuszeństwo przysiągł moskiewskiemumoskiewski --- Dymitr Doński.. I wszyscy patrzą, dziwią się xiążęciuxiążę --- dziś popr. pisownia: książę.,/ Zkądzkąd --- dziś popr. pisownia: skąd. mu to serce do podłegopodły --- tu: niskiego stanu. człeka?/ SługaNiedawno jeszcze Wojdyłło parobkiem,/ Z drzewem na plecach, w dziedzińca zamkowe/ Szedł, ostrzyżoną pochylając głowę./ Potém Jagiełło ulżył mu ciężaru,/ Między przyboczne umieścił go sługi./ On panu pościel słał, on jego ucha/ Najbliższy zawsze; i nieraz wśród nocy/ Słyszano długie, tajemne rozmowy,/ Widziano, jako usiadał na skórze/ U stóp Jagiełły, i długo cóś prawił,/ I, jak pies, u nóg zasypiał na straży. Póki żył Olgierd, przyjaźń się ta kryła,/ Lękając blasku sokolego oka,/ Bo stary byłby karał niewolnika,/ Co się śmiał synusynu --- dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. do serca podkradać,/ I podłą dłonią tykać jego dłoni;/ Lecz umarł Olgierd, ledwie stos przygasa,/ Już się Wojdyłło przebrał w inne szaty,/ Już włos, jak wolny człek, puścił po skroni,/ Stanął z bojaryz bojary --- dziś popr. forma N. lm: z bojarami., szyderskiém wejrzeniem/ Śląc, kędy kniaziekniazie --- dziś popr. forma M. lm: kniaziowie. bracia pańscy byli,/ Jak gdyby na nich, milcząc, się odgrażał./ Wszyscy szemrali; Jagiełło nie zważał,/ A piérwszém słowem Wojdyłłę do siebie/ Zwołał i szeptał; posłał go z rozkazyz rozkazy --- dziś popr. forma N. lm: z rozkazami.,/ Jemu dał klucze od skarbcuod skarbcu --- dziś popr. forma D. lp: skarbca. swojego,/ Jemu dowództwo dał zamkowéj straży. I nikt się nie śmiał przeciwić, a wszyscy/ Poszli z schylonem czołem, z raną w duszy,/ I tak mówili: --- Patrzcie, pan nasz młody/ Jak starą radę ojcowską szanuje!/ Ani do wiernych bojarów przemówi!/ Serce podłemu dał niewolnikowi,/ Jemu tajemnic swoich się powierza./ Patrzcie, jak dumny dzikim rzuca wzrokiem/ Na nas, na syny xiążęcesyny xiążęce --- dziś popr. forma: książęcy synowie., na pana. SługaSzemrzą na dworze, i bojarybojary --- dziś popr. forma M. lm: bojarzy. jadą/ Do Trok, KiejstutuKiejstutu --- dziś popr. forma C.: Kiejstutowi. skarżyć się staremu./ --- Panie! --- mówią mu --- zasil nas swą radą!/ Lub nam tam nie być, lub nie być tam jemu./ Podły niewolnik razem staje z nami,/ I jeszcze starym urągaurągać się --- dziś: urągać. się sługóm! --- A Kiejstut rzekł im: --- Powróćcie do pana./ Wola w tém jego. Kiedy dał mu serce,/ Godzien jest między staremi stać sługi./ Patrzcie nań tylko, by czego nie knował,/ Bo w podłém ciele podła mieszka dusza;/ Patrzcie, Jagiełło aby nie żałował,/ Że zpodzpod --- dziś popr. pisownia: spod. nóg wybrał przyjaciela sobie. --- Bojary poszli i na Wilnie siedzą;/ A co dzień bardziej Wojdyłło u pana/ W łaskę się wkrada, starych sług odpycha/ Od drzwi szemrzących, od uszu odgania,/ Dójśćdójść --- dziś popr. pisownia: dojść. do Jagiełły, skarżyć się zabrania,/ I ani braciómbracióm --- dziś popr. forma C. lm: braciom., ni żałośnéjżałośny --- dziś popr. pisownia: żałosny. matce/ Dostąpić jego komnaty dozwoli. On pan. Jagiełło kryje się przed ludem,/ Przez jego usta rozkazy posyła,/ Na jego ręce podarki rozdaje,/ Które Wojdyłło przez połowę kraje;/ Ujmując łaski, srogości podwaja. Biada ci, Litwo, w służebniczych rękuw służebniczych ręku --- w rękach sługi, w niewolniczych rękach.!/ Biada wam, bracia! i wam, sługi stare!/ Podły się sługa na xiążątxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. odgraża,/ I w szale dumy, któréj granic nié ma,/ Sięga po władzę, a prawego pana/ W kobiécych dumać komnatach zasadził. Biada ci, Litwo! jak biada domowi,/ Gdzie słudzy rządzą, i do uszu pańskich/ Nosząc wieść, podli niechęcąniechęcić --- dziś: zniechęcać. ku swoim,/ A serce pańskie dla siebie wykradną. XXI Prędko śmierci Olgierdowéj/ Wieść za siedém przeszła ziemi;/ Nieprzyjaciel się nią cieszy,/ I miecz ostrzy, i lud zbiera./ A xiążętaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. zniechęcone/ Uciekają, Moskiewskiemu/ Czołem biją, woje wiodą/ Na spokojną Ruś Jagiełły./ Dymitr i Andrzéj we Pskowie,/ W Perejasławiu już siedzą,/ Starodub dobywać idą;/ Tylko OrdaOrda --- państwo mongolsko-tatarskie. W XIV w. wasalami zależnymi od władcy Ordy byli m.in. książęta ruscy, w tym wielki książę moskiewski. ich hamuje,/ Tatar na cuglach zatrzymał. Zakon także na krzyżową/ Prędko zebrał się wyprawę./ Xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. Albert z AustryjAustryj --- dziś popr. forma: z Austrii. idzie:/ Günther hrabia Hohenstejnu,/ Eberhard i Jan hrabiowie,/ Pod Troki się zagonami/ Zapędzili w włość Kiejstuta./ Przyszli, stoją nad jeziorem./ Zamek głuchy, jakby pusty;/ Ni w nim rycerz się ukaże;/ Mury milczą, znikły straże;/ Tylko jezioro dokoła/ Rozpuściło sine wody,/ I ramiony szérokiemi/ Pańskie gniazdo obejmuje. Kiejstut w Trokach, Witold z ojcem,/ I Biruta matka z niemi./ Oni patrzą, serce bije,/ Ale nié ma wybiedzwybiedz --- dziś popr. pisownia: wybiec. komu./ Ludu mało, a tam w polu,/ Jak kłosy, Krzyżacy stoją./ Próżno Witold na brzeg bieży,/ Próżno na prom z ludźmi zrywa;/ Stary Kiejstut go wstrzymuje,/ I zza muru patrzy z dala,/ Jak odpływa Niemców fala./ Niemcy trzy dni w Trokach stali,/ Trzy dni w zamek strzały słali;/ Zamek milczał, a czérwone/ Mury pociski odbiły./ Długo mistrz się z xięciem radził,/ I pod Wilno odciągnęli. Ledwie pył opadł za niemiza niemi --- dziś popr. forma: za nimi.,/ Kiejstut z zamku na koń siada,/ Ludzi zbiera; syn u boku;/ Z garścią w pogoń Niemcóm śpieszy,/ Bieży nocą. Rozedniało,/ Ponad Wilnem łuna płonie,/ Góry stoją w blasku całe,/ Dymy kłębią się czérwone./ Stary stanął, złamał ręce./ --- Gedymina grodzie biały!/ Niemiec stos pod ciebie kładzie!/ A Jagiełło gdzieś w komnacie/ Milczy, ręki wznieść się lęka! ---/ --- O! niechaj zginę, na Bogi,/ A pomszczę się téj pożogi./ Za mną, za mną! --- Witold woła ---/ Noc nam sprzyja! Tam ucztują,/ Ani gości spodziewają./ Prędzéj! --- Lecą, a nie drogą,/ Nie szeroką --- manowcami./ Od Rudominy po Wilno/ Krzyżacy się rozciągnęli./ Na trzy rogi miasto płonie,/ Tylko zamek w jego łonie,/ Salamandrasalamandra --- dawniej wierzono, że salamandry potrafią przeżyć w ogniu, a nawet, że się w ogniu rodzą. Dziś płazy te objęte są w Polsce ochroną. nie zgorzała,/ Cały jeszcze, czarny stoi./ W obóz Niemców Kiejstut wpada./ Na Krzyżaków, co bez zbroi,/ Pijąc, w pożar poglądają,/ I klną pogan, i hulają./ Wpadł i siecze --- łby padają./ Popłoch w wojsku; pod xiążęcyxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy./ Namiot pędząpędzić się --- dziś popr.: pędzić. się kupami;/ Swoich łuków i kusz zbylizbyć --- pozbyć się, tu: pogubić, zapomnieć.,/ W ziemię wbite zostawili/ Tarcze twarde. Rwą się konie/ I po górach uciekają./ Aż śle xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. do Kiejstuta/ I na zamek posły swoje,/ Rozejmu u nich wyprasza./ --- Rozejm! --- stary Kiejstut woła ---/ Będzie, gdy was psów wygnamy,/ Zatrzaśniem za wami bramy./ Bić nam trzeba, nie traktowaćtraktować --- tu: pertraktować, prowadzić rozmowy.,/ Nie o zgodę się umawiać./ Dwa dni zgody, miesiąc wojny./ Zdrady lęgną się w pokoju. A Jagiełło przyjął posły,/ Xiążąt na zamek zaprasza,/ Tydzień wypoczynku daje,/ Bo Wojdyłło szepnął w ucho:/ --- Nie czas teraz nam wojować,/ Wprzódy trzeba zebrać siły,/ Wprzódy oręż nam ukowaćukować --- wykuć.. --- Gedymina zamek jeszcze/ Krzyżacką nietknięty nogą;/ Piérwszy raz na nim w gościnie/ Niemiec miód litewski spija./ O, wstań, wielki Gedyminie!/ Wstań, na wnuka popatrz swego./ On z wrogami siadł u stołastoła --- dziś popr. forma D. lp: stołu.,/ On im w uśmiech usta stroi./ Wnukliwnukli (daw.) --- czy wnuk. to twój? z krwi to twojéj? I Wojdyłło cóś tajemnie/ Szepce komturóm do ucha,/ Dzban po dzbanie nosić każe,/ Róg po rogu do nich wnosi./ I świecą się Niemców twarze;/ On pić i spoczywać prosi,/ Ciągle szepce, a bojary/ Trzęsą głową wyprawieniwyprawieni --- tu: odprawieni, odesłani.,/ Patrzą u drzwi, patrzą z sieni,/ I dziwują się téj zgodzie. Kiejstut spójrzał, splunął w gniewie;/ Co ma myśleć, sam już nie wié;/ Syna na zamek posyła;/ On zawrócił wojsko swoje,/ Nie chce zgody, do Trok wraca. Trzy dni mija, Witold jeszcze/ Siedzi w Gedymina grodzie;/ Trzy dni nié ma! Aż posyła/ Stary ojciec. Strach o syna./ Goniec do Trok go wyzywa./ Jedzie Witold, ale smutny,/ Głowę zwiesił, a na oku/ Gniew połyskapołyska --- dziś popr. forma: połyskuje; błyska. uduszonyuduszony --- tu: zduszony, stłumiony.. --- Ojcze! --- rzecze --- Litwie biada!/ Słaba ręka Litwą włada./ Cudza głowa, cudza rada,/ Nie Jagiełło, nie my, ojcze,/ Jeden rządzi sam Wojdyłło,/ Jemu w głowie zawróciło,/ Duma niewolnika wzbija./ Śmiał do stołu siąść przede mną!/ Śmiał Jagielle stać u boku!/ A dusza mu patrzy w okudusza mu patrzy w oku --- w jego oczach widać jego duszę.,/ Dusza nienawistna, podła!/ Skrzydeł nie ma, by podlecieć,/ To, jak wąż, sunie się w górę./ Jam z Jagiełłą żył od młodu,/ Bratem, przyjacielem byłem;/ Widzę, serce utraciłem./ W ustach, w oku, nic, prócz chłodu;/ Słowysłowy zimnemi --- dziś popr. forma N. lm: zimnymi słowami. witał mnie zimnemi,/ I pożegnał jakby sługę./ Długoż cierpieć będziem jeszcze?/ Długo myśleć? długo czekać? --- Kiejstut milczy, duma, z czoła/ Pot ociera; siadł na progu./ Syn na próżno o odpowiedź/ Słowy, pytaniami wzywa./ --- Czekaj! --- wreściewreście --- dziś popr.: wreszcie., wstając, rzecze ---/ Stary Kiejstut wié, co czyni./ Niech Wojdyłło pnie się; kto wié,/ Jak wysoko dosiądzdosiądz --- dziś: dosięgnąć. może?/ Są na Litwie stare drzewa,/ Wielkie sosny w puszczach naszych;/ Ja najwyższą mu sprowadzę,/ Na wierzchołek go posadzę. Rzekł i siodłać konia każe./ --- Gdzie? --- do Wilna. --- Zostań, synu!/ Chcę oczami widzieć memi,/ Jak niewolnik tam króluje. --- Już poleciał. Noc zapada,/ Kiedy u stóp Turzej Góry,/ Na Swintoroha dolinie/ Zabrzmiał w wrotach róg Kiejstuta./ Straż poznała --- drzwi otworem,/ I bojarybojary --- dziś popr. forma M. lm: bojarzy. czołem biją./ Wjechał w zamek, oddał konia./ Czemuż uczcić włosy siwe,/ Czemuż stryja uczcić swego/ Kniaź Jagiełło nie wychodzi,/ Ani dworzan swych wysyła?/ Czy Jagiełły nié ma w domu?/ Czy powitać nié ma komu?/ Czy na łożu chory leży?/ On w komnacie z psy swojemiz psy swojemi --- dziś popr. forma N. lm: ze swoimi psami./ Bawi się, leżąc na ziemi./ U drzwi Wojdyłło na straży,/ Pochlebstwem mu głaszcze uszy,/ Marzeniami go kołysze:/ --- Wielki Kniaziu! nad twych dziadów/ Wyżéj pójdziesz, ojca twego./ Wnuki uczyć z twych przykładów,/ Wnuki dziwić będą tobie!/ Rzekłeś słowo, i pokornie/ Krzyżak wyszedł z twojéj ziemi,/ Ani pustoszył po drodze,/ Ani śmiał łupy zabierać./ W Rusi pokój, z Moskwy cicho./ Wielki Kniaziu! tyś potężny!/ Drobne ptastwoptastwo --- dziś: ptactwo. wróg przy tobie. ---/ Wtém zaszumi, i Kiejstuta/ Brzęknie w ziemię szabla kuta./ Wojdyłło się porwie z ziemi./ --- Kto śmié iść tu? pańskie wczasy,/ Pańską przerywać zabawę? ---/ I brwi zmarszczył, twarz zachmurzył,/ Stoi, patrzy, nagle blednie,/ Usta zaciął, wzrok ponurzył,/ Zadrżał. Kiejstut pchnął go ręką./ --- Kto --- rzekł --- wchodzi? kto ma prawo/ Na dziadowski wchodzić zamek./ Ty precz, sługo! ni mi w oczy/ Podłéj nie ukazuj twarzy! --- Jagiełło powstaje z ziemi;/ Chce cóś mówić, drżą mu usta;/ Nie śmié. Kiejstut dłoń podaje,/ On wyciąga zimną rękę./ --- Witaj, synowczesynowiec --- syn brata, bratanek. kochany!/ Co ci wczas tak zasmakował,/ Że z ogaryz ogary --- dziś popr. forma N. lm: z ogarami. siedzisz w kącie? / Jeszcześ miecza nie sprobował,/ Jeszcześ razu nie szedł w pole./ Czy ten sługa ulubiony/ W babskie serce ci zamienił? --- Młody kniaź się zaczérwienił,/ I na blade jego lice/ Krew płomienna wystąpiła,/ Uśmiech usta rozgrzał sine;/ Potarł czoło, i na ławę/ Stryja sadził i przyjmował./ Ale smutno wieczór spłynął./ I Wojdyłło się w komnacie/ Nie ukazał przed Kiejstutem. Kiejstut ze drzwi, on do pana./ Blade lice, usta sine,/ Jakaś boleść targa serce,/ Bo i słów nie znajdzie w ustach,/ I łzy niby w oczach kręcą./ Próżno Jagiełło wyzywa,/ Próżno łagodnemi słowy/ Odpowiedź z niego dobywa;/ On milczący, zachmurzony,/ Na bojary patrzy srogo,/ Siecze sługi, milczy gniewny. --- Co ci? --- z cicha kniaź go pyta ---/ Co ci na duszy usiadło? ---/ --- Co? --- Wojdyłło wreściewreście --- dziś popr.: wreszcie. rzecze ---/ Wstyd mnie boli, hańba piecze,/ I bezsilna dłoń mnie pali./ Panie! tyś mnie wywiódł z prochu,/ Ty mi dałeś serce swoje,/ Ale twoi mi zazdrośni,/ Popychają z wzgardą sługę;/ Dla nich jeszcze jam niewolnik! --- --- A! na Bogi! --- kniaź odpowié ---/ Niech cię słowem kto obrazi!/ Wezmę zuchwałego głowę,/ Choćby brat mój był rodzony./ Tyś najbliższy serca mego,/ I chcę, byś był piérwszy po mnie. --- Rzekł i chodzi, w sercu burza,/ A Wojdyłło za nim okiem/ Wodzi, radośnie spogląda,/ I tak w chwilę rzecze znowu: --- Kniaziu! braci masz jednastujednastu (daw.) --- dziś popr.: jedenastu.,/ Stryjów sześciu i stryjecznych./ Mnogi ród Gedyminowy,/ Mnoga krew jest Olgierdowa./ Jam co? --- sługa i niewolnik,/ Robak, coś go wywiódł z błota;/ Ale w sercu niewolnika,/ W jedném sercu jest dla ciebie/ Prawa miłość i życzliwość./ Bracia twoi --- wrogi twojewrogi twoje --- dziś popr. forma M. lm: twoi wrogowie.!/ Stryj zazdrośnémzazdrośném --- dziś popr. forma: zazdrosnym. patrzy okiem;/ On nad Litwą chce panować,/ On na Litwie usiąść pragnie;/ Jemu z oczówoczów --- dziś popr.: oczu. patrzy zdrada;/ Zbiera wojsko na sąsiada,/ A na barkach twych się oprze./ Bracia twoi --- wrogi twoje!/ Jedni knują zdradę w Rusi;/ Już uciekli i poddali/ Moskiewskiemu Dymitrowi;/ Drudzy w domu cicho radzą,/ Kogo w miejscu twém posadzą?/ Jam ci jeden, kniaziu, wierny./ Jam niewolnik, ja mizerny,/ Ale serce w mojéj piersi/ Rodzonego brata, sługi,/ Wiernego psa, bije u mnie./ Kiejstut!!! nie wierz jemu, panie!/ On zawistném patrzy okiem/ Na mnie, bo wié, że na straży/ Stoję twojego spokoju,/ Że dopatrzędopatrzeć --- tu: wypatrzeć, wykryć. w nocy zdradę,/ Że nie dam mu złego knowaćknować --- dziś: knuć../ Kiejstut na mnie, wszyscy na mnie./ Ciebie, kniaziu, ja osłaniam,/ Patrzę, czuwam, złe odganiam./ Nie wierz, panie, z nich nikomu;/ Zdrada u nich! w własnym domu,/ Między braćmi, między twemi./ Wspomnij, wspomnij na Jawnuta./ Bodaj tobie jego losu/ Nie gotował Kiejstut stary! Wiész --- po śmierci Olgierdowéj/ Spadła władza z jego głowy,/ Na Kiejstuta idzie prawem./ On ci jeszcze ją zostawił;/ Lecz choć milczy, on niebawem,/ Co z Jawnutem, zrobi z tobą!/ Jam na straży. Na mnie wrogi/ Mszczą się bezsilności swojéj! --- Mówił, Jagiełły oczyma/ Gniew się patrzał, piersi wzdyma,/ Chodzi, czoło białe chmurzy,/ Słucha, staje, wzrok ponurzy,/ To podniesie na Wojdyłłę;/ W słowa jego wierzy święcie,/ I już zdradę u drzwi widzi;/ Drży o siebie, drży o władzę;/ Duma, jakby ją utrzymać? --- Dość --- rzekł --- siedzieć, dość już drzémać./ Trzeba zdradę odprzeć zdradą./ Oni myślą, że w komnacie/ Kądziel przędę, i bezsilny/ Nic nie widzę, nie rozumiém!/ Lecz, na Bogi! jam po ojcu/ Wziął i siłę, wziął i głowę;/ Czuję w sercu Olgierdową/ Krew ojcowską, krew mych dziadów! Ty, mój najwierniejszy sługo,/ Coś wycierpiał, znosił długo,/ Dziś zapomnisz. Daję tobie/ Lidzki zamek na dzierżawę,/ Z LidąLida --- miasto, dziś w zachodniej części Białorusi. włości okoliczne./ Od dziś kniazióm i bojaróm/ Równy stajesz. Tak jak bratu/ Wydziałwydział --- tu: dzielnica, majątek. daję. Na dzielnicy,/ Duma, Pozycja społecznaTak jak oni, jesteś kniaziem./ Nikt nie będzie śmiał przeszłości/ Zapomnianéj wydobywać,/ Ażeby nią bić ci w oczy./ Na Perkuna! kto cię słowem/ Dotknąć śmiałby, mnie obrazi,/ Brata swego dotknie pana. --- Już Wojdyłło u nóg leży,/ Nogi ściska i całuje;/ Twarz rumieńcem mu zgorzała,/ Pierś się wzdęła przepełniona,/ A na oczach dwie łzy świecą./ Powstał dumny, jakby wzrosły,/ Jeszcze wyżéj czoło wznosi,/ Jeszcze dumniéj wzrokiem wodzi. --- Teraz --- w duszy myśli swojéj ---/ Mam was w ręku, xiążąt rodzie!/ Upokorzę, i za moje/ Stokroć oddam wam sowicie;/ Będę gniótł wam karki dumne,/ Będę z wzgardą się naśmiewał./ O, za moje życie dawne,/ Za wspomnienie lat dzieciństwa,/ Wiele jeszcze, wiele muszę/ Pastwić, znęcać się nad wami!/ Bo za każdą chwilę sromu,/ Niewolnictwa i cierpienia,/ By się w duszy méj zatarła,/ Muszę spłacić z was każdemu./ Część pogardy, część boleści,/ I krwią może trzeba będzie/ Zmywać z duszy cierpień ślady./ Krwi utoczę, łez utoczę,/ W łzach obmyję, w krwi ubroczę,/ Ale zatrę przeszłość czarną!/ Nikt nie będzie śmiał przede mną/ W oczy podłość mi wyrzucać,/ Łańcuch, którym u nóg nosił!/ Brat Jagiełły! Jeszcze chwila,/ Pójdę daléj, pójdę wyżéj,/ Z krwią się jego zmięszamzmięszać --- dziś popr.: zmieszać. bliżéj!! --- Rzekł, i znowu pada czołem,/ I wychodzi; już nie smutny,/ Raźny, z obliczem wesołém./ Któż na drodze go spotyka? W zdartej łachmanów odzieży,/ Stara, uboga kobiéta,/ Przeciw niemuprzeciw niemu --- tu: naprzeciw niego., krzycząc, bieży,/ I głosem wielkim wykrzykawykrzyka (daw.) --- krzyczy.,/ I w objęcia drżące chwyta. Na wybladłém licu staréj/ Łzy płyną w marszczkimarszczki --- dziś: zmarszczki. głębokie,/ Z ust głos jakiś się wyrywa./ Głos to matki. Nic na świecie/ Nie ma tego matki głosu,/ Kiedy wita swoje dziecię. --- O Wojdyłło! o mój synu!/ Ciebież to ja widzę? ciebie?/ Ty w tych szatach, ty tak wielki,/ Ty na zamku bojar starszy!/ Ty Porowéj biedny synu!/ Niewolniku! wzięty z gminu!/ Co za szczęście matki twojéj!/ Oczy jéj ujrzały ciebie,/ I umrzeć może szczęśliwa!/ O Wojdyłło! o mój synu! --- Lecz Wojdyłło pobladł, stoi,/ Cofa się, ręką odpycha./ --- Ty mi matką? ja ci synem?/ Ja ciebie nie znam, nędznico!/ Jam kniaź! tyś jest niewolnicą!/ Kto na zamek tę szaloną/ Wpuścił babę? Precz z nędzarką!/ Niech ją wyrzucą za wrota,/ Niech ją psami ztądztąd --- dziś popr. pisownia: stąd. wyszczują!/ A kto jéj bramę otworzył,/ Pójdzie jęczeć na dno wieży. --- Wnet siepacze porwą starą;/ Ona stoi, osłupiała,/ Ręce na pierś załamała,/ Patrzy w oczy synusynu --- dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. swemu,/ I śmiech usta jéj wykrzywił,/ Śmiech okropny, bezrozumny! Syn, Matka, Pozycja społeczna, Spotkanie, Okrucieństwo--- Synu! --- woła --- tyś nie poznał!/ Jak ci było poznać matkę?/ Ona biedna, ty bogaty,/ Ja w łachmanach, ty masz szaty!/ A! i lice masz bojara!/ O! i serce masz xiążęce!/ Tyś nie syn mój, nie Wojdyłło./ Staréj matce się przyśniło! --- Na bladéj się jeży skroni/ Włos jéj siwy, lica gorą./ --- Nie poznałeś, o Wojdyłło,/ Nie poznałeś niewolnicy!/ Tyś jéj synem! tyś się rodził/ W budzie, na słomie i gnoju,/ Tyś z nią za jałmużną chodził,/ Póki na dwór cię nie wzięli./ Nie poznałeś! niech cię swoi/ Nie poznają! niech ci żona/ Wydrze oczy! niech ród nowy/ Da serce krukóm na pastwę!/ Niech twe kości świecą białe/ Bez mogiły i pogrzebu!/ Zgiń! przepadnij! --- Głos ustaje./ Słudzy ciągną, truptrup --- dziś popr. forma B. lp: trupa. już wloką;/ Piana zimna usta broczy,/ Wywrócone białe oczy;/ Duch uleciał na swe dziecko/ Zemsty prosić u Perkuna. Stał Wojdyłło, zęby ścisnął,/ Zbladł, i nogą w ziemię bije./ --- Kto wpuścił tę starą żmiję,/ Tysiąc pletnipletnia --- dyscyplina, narzędzie chłosty. i do wieży! ---/ Rzekł, i pędem w zamek bieży. XXII Na Troki posłaniec tajemnie wybiega,/ Od Turzéj on Góry na Piaski gdzieś leci,/ I kręci gęstwiną u WiliiWilii --- tu rytm wiersza sugeruje dawną trzysylabową wymowę: Wi-li-ji. brzega,/ I zniknął w śnieżystéj daleko zamieci. Brodę ma splątaną, wzrok ma obłąkany,/ I włos rozczochrany, i suknię w nieładzie,/ Konia prze ku Trokóm i leci zziajany./ Koń boki rozpiera, na zaspach się kładzie; Wyciąga i leci, leci bez oddechu./ Lasami się pędzą. On podnosi głowę,/ Oczyma je drogę, tak pragnie pośpiechu;/ Przed nim śniegi białe i lasy sosnowe. Ujrzał zamek Trocki, otrząsł z śniegu czoło,/ Odetchnął swobodniéj, za siebie spoziera,/ Śmielszy mierzy wzrokiem, zatoczył wokoło,/ Już jezioro przebył, brama się otwiera; Wbiegł i konia rzucił, ku świetlicy bieży,/ Nie otrząsł obówiaobówie --- dziś popr. pisownia: obuwie., sniegsnieg --- dziś popr. pisownia: śnieg. leci z odzienia,/ Pot mu ciecze z czoła, włos na głowie jeży;/ On minął podwórzec, przeleciał przedsienia, Na komnaty wchodzi, kędy Kiejstut stary,/ Z Witoldem u ognia na kamieniach siedzą./ Poczuły obcego, wzniosły łeb ogary,/ Cóś mruczą do siebie i wzrokiem go śledzą. On upadł i czołem bije o podłogę;/ --- Kniaziu! --- rzecze --- z Wilna wieści ci przynoszę./ Serce pęka z bolubolu --- dziś popr. pisownia: bólu., ledwie mówić mogę!/ Wysłuchaj mnie, proszę, i ratuj nas, proszę! Wojdyłło, o panie, spiski na was knuje,/ Zniechęca Jagiełłę, do zdrady podmawia,/ Wojdyłło się na was z Krzyżakiem spisujespisywać się --- korespondować; tu: spiskować.,/ Na xiążęcąxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy. władzę parkany zastawia. Wczoraj jeszcze sługą starszym był Wojdyłło,/ Dziś on kniaź, o panie! ma udział i włości./ Lidy mu w dzierżawę mało jeszcze było,/ Do nowéj on prawa łaski sobie rości: On śmiał podnieść oczy na krew swego pana,/ Marij OlgierdównéjMarij Olgierdównéj --- dziś popr. forma D.: Marii Olgierdówny. u Jagiełły prosi./ Maria Olgierdówna jemu obiecana!/ Niewolnik już hardą głowę nad nas wznosi. Ratuj nas, o panie, stare sługi swoje!/ Wczoraj dwóch z nas ścięto, za to, żeśmy czołem/ Nie bili Wojdylle; Olgierdowe woje/ Z bracią twoją, panie, ponękani społem. Andrzéj Olgierdowicz przez niego na Rusi,/ NarymundowiczaNarymundowicz --- jeden z synów Narymunta Gleba (1300--1348), brata Olgierda: Michał, książę piński lub Aleksander, książę Bełzu, lub Patrycy, książę Starodubowski. moskiewski przyjmuje./ Co dzień się do wroga uciekać któś musi,/ Co dzień pada głowa, on wyżéj wstępuje. Ratuj nas i siebie, o Kiejstucie panie!/ Oni się z Niemcami na ciebie zmawiają./ Wkrótce Gedymina wszystkiéj krwi nie stanie,/ Niewolnicze ręce Litwą owładają. Wczoraj, wobec dworu, Jagiełło rodzoną/ Zaręczył swą Marię Wojdylle podłemu;/ Za miesiąc Wojdyłło wezmiewezmie --- dziś popr. pisownia: weźmie. ją za żonę./ Scierpiszżescierpiszże --- dziś popr.: ścierpisz, ścierpiszże. to? Panie! --- darujesz to jemu? --- Witold wre, słuchając, Kiejstut westchnął stary./ --- Na tośmyna tośmy przyszliśmy --- do tego doszliśmy. --- rzekł --- przyszli pod młokosa władzą!/ Źle, żem ci, Olgierdzie, dochowywał wiary./ Staremu mi umrzeć spokojnie nie dadzą. Kiedyś sługa jeszcze zajedzie na Troki/ I będzie we własnym urągać mi domu!/ Ale nie doczeka! Dość starcustarcu --- dziś popr. forma C. lp: starcowi. dwa kroki,/ By zapobiedzzapobiedz --- dziś popr. pisownia: zapobiec. hańbie i uniknąć sromu. Idź, pozostań w Trokach, Olgierdowy sługo!/ Tu ci niewolnicy urągać nie śmieją./ Niech Wojdyłło szaliszalić --- dziś: szaleć.; nie poszali długo:/ Od Trok przeciwnemi wiatry mu zawieją. --- --- Nie o nas tu, panie, nie o sługi chodzi ---/ Rzekł z pokłonem bojar. --- Nie czas tobie zwlekać!/ Między wami waśnie już Wojdyłło rodzi,/ Z Krzyżaki się pisząz Krzyżaki się piszą --- spiskują z Krzyżakami. --- i chwili nie czekać! Lada chwilę w Troki na ciebie napadną,/ I nie sami, Niemiec na pomoc im stanie./ Wojdyłło cię podszedł; już umowę zdradnązdradny (daw.) --- zdradziecki./ Podpisali w zamku. Myśl o sobie, panie! --- Kiejstut gniewem wielkim rozżarzył się srogo./ --- Na Bogi! tyś skłamał! Jagiełło pamięta,/ Żem brat ojca jego. Mnie napaść nie mogą./ Przyjaźń nasza stara, braterska i święta. --- --- Na Perkuna brodę! Oto czapkę kładę,/ I takem mą głowę położyć gotowytakem mą głowę położyć gotowy --- dam sobie głowę uciąć; ręczę głową.,/ Jeślim w ustach fałsz miałjeślim w ustach fałsz miał --- jeżeli skłamałem., jeśli w sercu zdradę,/ Jeślim klamliwemi łudził ciebie słowy! --- Kiejstut stanął dumny. --- A więc dobrze --- woła ---/ Na Bogi me wielkie, nie będą się cieszyć!/ Zetrę niewolnikóm dumne myśli z czoła,/ I nie da się Kiejstut do boju uśpieszyćuśpieszyć --- tu: wyprzedzić.. --- Rzekł, WitolduWitoldu --- dziś popr. forma C.: Witoldowi. szepce. Witold odpowiada:/ --- Nie wierz, ojcze, nie wierz! Sam k'niemuk'niemu (daw.) --- do niego. pojadę,/ Zobaczę, czy w sercu Jagiełły jest zdrada,/ I odkryję zmowę, dójdędójść --- dziś popr. pisownia: dojść. ciemną zdradę. --- Konia! --- woła --- konia! i ludzi dziesięciu!/ Na Wilno! --- A bojar do nóg mu się kłoni./ --- Panie! nie daj jechać swojemu dziecięciu!/ Mało wam na Wilno w tysiąc jechać koni. Na co w paszczę smoczą kłaść rękę samemu?/ Na co przeciw srogiéj wybierać się burzy?/ Nie daj, panie, jechać synowi twojemu!/ Stary sługa złe wam nie na darmo wróży. --- --- Nie bój się, bojarze! --- Kiejstut mu odpowié ---/ Jagiełło z Witoldem w przyjaźni za młodu./ Przeciw mnie, nie jemu, on w tajemnéj zmowie./ Witold mu z całego najmilejszy rodu. --- Bojar głową trzęsie. Witold na koń skoczył,/ Dosiada i pędzi na Wilno, stolicę./ Kiejstut głowę zwiesił, wzrok dumąduma --- tu: dumanie, myśli. zamroczył,/ Sparłsparł (daw.) --- oparł. czoło na dłoni, zatapia w tęsknicę. Godzina minęła, mrok zapada szary,/ Śniegi kręcą białe po jeziora lodzie,/ Jeszcze u ogniska siedzi Kiejstut stary:/ Myśli o Jagielle, duma o swym rodzie; A często za miecz się wyszczerbiony chwyta,/ Często ucho w długie posyła milczenie,/ Duszy swéj się radzi, serca swego pyta,/ I tamuje dłoni niecierpliwe drżenie. Powstał, bo u bramy obcy róg zadzwonił/ Nie litewskim dźwiękiem, jakąś dziwną mową;/ Kiejstut za odgłosem uszyma pogonił,/ Niecierpliwe oko śle w bramę zamkową. Na czarnym bachmaciebachmat --- koń, wierzchowiec. samotrzećsamotrzeć --- z dwoma towarzyszami. wjechała,/ W zbroi i przyłbicy, postać jakaś biała;/ Któś konia rzuciwszy, szybko w zamek kroczy, / I już przed Kiejstutem. On ciekawe oczy Wlepił na Krzyżaka, nie daje mu dłoni,/ Odstąpił i patrzy. Hełm mu twarz zakrywa,/ Żelazo nieznane lice wkoło słonilice słoni --- zasłania twarz.,/ I z piersi gość niemy głosu nie dobywa. Długo tak zostali, mierząc się oczyma./ Krzyżak znak mu daje, by sługi odprawił;/ Kiejstut ręką skinął, wzrok wlepiony trzyma;/ Gość hełm zrzucił z czoła, na stole postawił. --- To ty! Augustynie! --- Kiejstut się odzywa,/ I ręce otworzył, wita go oczyma./ On palećpaleć --- dziś popr. pisownia: palec. na ustach kładzie, głową kiwa,/ I jeszcze się patrzy, czyli kogo nié ma? --- To ty! --- Kiejstut woła --- o! nie zapomniałem,/ Że ty jeden z Niemców masz litewską duszę!/ Jam cię dawniéj kochał, choć jeszcze nie znałem./ Z nienawiści twoich ciebie wyjąć muszę. Tobiemtobiem ja winien --- tobie jestem winien. ja dar winien najdroższéj swobody. ---/ --- Cicho --- komtur rzecze --- cicho, kniaziu, panie!/ Z nowemi przyszedłem przyjaźni dowodydowody --- dziś popr. forma N. lm.: dowodami../ Głowie twojéj grozi tajemne knowanie. Tyś jest chrześcijan wrogiem. Nigdy Krzyżak ciebie/ Nie zdradził. Krew własna gotuje ci zdradę,/ Jagiełło nasz Zakon pociągnął do siebie,/ Na Kiejstuta zgubę, na rodu zagładę. Nad Świętém Jeziorem, w DaugDaug, właśc. Daugi a. Dougi, litew. Daugai --- miasto położone ok. 80 km na płd. zachód od Wilna., pod twoim bokiem,/ Zjeżdża mistrz z Jagiełłą, i na twoję głowę/ Sprzysięgać się mają, krwi własnéj potokiem/ Bratanek przymierze zapisuje nowe. --- --- Prawdaż to?! --- zawoła Kiejstut. --- Dziś, komturze,/ Z wieścią do mnie śpieszył wierny bojar stary;/ Lecz nie chciałem wierzyć, by z téj strony burze/ Wstać miały. Synowiec nie strzymałstrzymać (daw.) --- tu: dotrzymać. mi wiary! --- --- Słuchaj --- komtur rzecze --- patrz na wiarę swoję!/ Oto są owoce twéj i naszéj wiary:/ Krewni na krew własną zaczajeni stoją,/ Ja obcy sam z siebie nie szczędzę ofiary; Ja Zakonu skarby w ręce ci przynoszę,/ Od twéj głowy ciosy odwracam, o panie!/ A w nagrodę, kniaziu, o jedno cię proszę:/ Daj w twém sercu wierze Chrystusa mieszkanie. Kiejstut zamilkł, tylko ciśnie dłoń komtura,/ I milczy, a łza mu po jagodachjagody (daw.) --- policzki. ciecze;/ On patrzy, ten milczy, i cisza ponura./ --- Dzięki za troskliwą o mą głowę pieczę! Dzięki ci! O wierze nie mówmy, mój bracie!/ Zdejmij z serca wiarę, co z człeka zostanie?/ Zedrzyj z niego skórę, choćbyś w złotéj szacie/ Chodzić mu dozwolił, szata szatą, panie,/ A zdartéj mu złoto nie zastąpi skóry! Komtur dłoń wyciągnął, już żegna w milczeniu,/ I nie rzekł ni słowa, wychodzi ponury,/ Siadł na koń, w podwórcu zniknął w nocnym cieniu. XXIII Kędy był Witold? Na wileńskim zamku/ Tydzień on siedział, pozostał na drugi./ Milczał, a patrzał to w Jagiełły serce,/ To w twarz Wojdyłły. I dowodów zdrady/ Szukał na próżno. Zdaje się, wróciła/ Przyjaźń mu dawna. Brat uśmiechem wita,/ Wiedzie na łowy, przyjmuje gościnnie,/ Szepce do ucha tajemne swe myśli,/ Które zpodzpod --- dziś popr. pisownia: spod. serca ukryte dobywa./ Witold się dziwi, raduje, i śpieszy/ Do Trok powracać. Nie puszcza stryjeczny./ --- Jutro --- mu rzecze --- Marii wesele./ Marię druhowi daję serdecznemu. --- --- Komu? --- rzekł Witold --- xiążęciuxiążę --- dziś popr. pisownia: książę; xiążęciu --- dziś częściej: księciu. zapewne?/ Z Rusi któremu? z Mazowsza Lachowi?/ Z Litwy naszemu? Pruskiemu? ze Żmudzi? --- O! nie! --- z uśmiechem Jagiełło odpowié./ Przy nim mi za nic pany i kniaziowie./ Brat to mój. Choć się rodził na niewolę,/ Ja go wywiodłem, osłodziłem dolę,/ Jam go uczynił równym mojéj braci./ On mi wiernością, on mi sercem płaci/ Za wszystko. Jemu ja wierzę jednemu. --- --- Bracie! --- rzekł Witold --- we mnież nie masz wiary?/ Czyż i ja niżéj od Wojdyłły stoję?/ Zabyłeśzabyć (daw.) --- zapomnieć. starą dla mnie przyjaźń swoję. --- --- Pomnę --- Jagiełło zimno mu odpowié. ---/ Czyż dwóch przyjaciół nie znaleźć na świecie?/ Czyż ty i on się zgodzić nie możecie? --- A Witold dumnie twarz spłonioną zwrócił,/ Zamilkł, nie czekał wesela, powrócił. Smutne to było na Wilnie wesele!/ Wojdyłły duma przez nie urośćurość (daw.) --- dziś popr.: urosnąć. miała,/ A krew Olgierda okryć się sromotą./ Maria w zamku świetlicy odludnéj/ Ciężko nad brata rozkazem płakała./ Niewolnik, dawniéj na zamku był sługą,/ W komnacie xiężnéjxiężnéj --- dziś popr. pisownia: księżnej. posługiwał długo,/ I nieraz wzgardą popchnięty lub nogą,/ Na dumnéj duszy przebolał on srogo,/ A nie zapomniał, co cierpiał za młodu!/ Nad wszystkich srożéj MarijMarij --- dziś popr. forma D.: Marii. go bolały/ Wzgardliwe słowa. Żadnego nic stracił,/ Wszystkie pamiętał, by za nie zapłacił./ Maria na ciężką szła jemu niewolę,/ Płacząc, się bratu rzucała pod nogi./ --- Chcesz mnie ukarać? komu chcesz daj, panie!/ Wyszlijwyszlij --- dziś popr.: wyślij., na łódce puść w nawalnenawalny (daw.) --- burzliwy, sztormowy. morze,/ W puszczę każ źwierzómźwierzóm --- dziś popr. forma: zwierzom, tj. zwierzętom. rzucić na pożarcie,/ Ale nie dawaj w nienawistne ręce!/ On zemsty szuka we mnie, a nie żony! --- Jagiełło zimny, stał nieporuszony,/ I nic jéj nie rzekł, wzrok tylko odwrócił,/ Ręce odepchnął, a jęku nie słuchał. Marija słała do braci, pomocy/ Wzywając. Próżno! bo bracia daleko,/ Bo pod Jagiełły została opieką./ Matki nie było, żeby się użalić,/ Żeby od dziecka tę burzę oddalić. I w dzień Perkuna weselni kapłani/ Wiedli płaczącą w komnaty Wojdyłły./ Gdy mu obówieobówie --- dziś popr. pisownia: obuwie. żona zdejmowała,/ Spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., uderzył, i rozśmiałrozśmiać się --- dziś: roześmiać się, śmiać się. się gorzko. --- Patrz, xiężno! --- wołał --- przyszłaś mi na ręce!/ Za wszystko dawne teraz ci zapłacę./ Jam był niewolnik; teraz tyś poddana./ Na Bogi! Xiężno! poznasz we mnie pana!/ Pomniszpomnieć (daw.) --- pamiętać, przypominać sobie., gdy nieraz, zgięty pod ciężarem,/ Wszedłem w świetlicę i biłem ci czołem,/ Tyś urągała obliczem wesołém,/ Tyś nieraz słowem bolesném mnie w serce/ Wbiła pogardę; i ode drzwi twoich/ Nieraz mnie gnali za twemi rozkazy,/ Krwawemi znacząc plecy moje razy./ Teraz ja prawo mam popchnąć cię nogą,/ Duszę twą dręczyć, dręczyć twoje ciało,/ Pastwić nad tobą i oddać ci setnie/ Urągowisko, szyderstwo i pletniepletnia --- dyscyplina, narzędzie chłosty../ Na łożu mojém tyś spocząć niewarta./ Idź u drzwi leżeć na twardéj pościeli./ Wojdyłło z tobą łoża nie podzieli,/ A milcz! bo jęków uszy nie posłyszą./ Jękami sroższéj doprosisz się kaźni. --- Takie wesele Olgierdowéj córy!/ We łzach, na słomie Marija spoczęła./ On popchnął nogą, drzwi zamknął za sobą,/ I do Jagiełły poszedł się weselić. Ona nie spała, ona łzy gorzkiemiłzy gorzkiemi --- dziś popr. forma N. lm: gorzkimi łzami./ Wianek dziewiczy swój opłakiwała./ Nie taką dolę wróżyła jéj matka,/ Nie takiéj ojciec spodziewał się stary,/ Nie takiéj młodość świeciła jutrzeńkąjutrzeńka --- dziś popr. pisownia: jutrzenka.!/ A teraz ona zeszłazejść --- tu: stać się. na służebną/ Niewolnikowi! Olgierdowej córce/ Serce się wzdęło, jak morze na burzę;/ Płakała, miecza szukając dokoła,/ A nic nie było, tylko garstka słomy/ Na pośmiewisko u progu rzucona;/ Płakała biedna. Aż do drzwi któś kroczy./ Ona wybiega, i patrzy ze łzami,/ Komu się skarżyć, przed kim żal pokazać!/ Stary to bojar Gierdo; przeszedł mimo/ I zniknął w mroku. Marija go woła./ Zwrócił się, stanął, patrzy, nie pojmuje,/ I oczóm swoim, choć widzi, nie wierzy ---/ Olgierda córka we łzach, stoi w progu,/ Ręką na słomy garść u drzwi wskazuje./ --- MariamMariam --- ja jestem Maria.! ja Maria! ale nie Olgierda,/ Nie pana Litwy córka ulubiona!/ Podłego sługi, niewolnika żona,/ Co na krwi pana mści się swéj niewoli./ Patrzaj, o Gierdo, lituj się méj doli!/ Próżno Jagiełły prosić, jemu żalić,/ Jedź do Kiejstuta, niech Kiejstut ratuje;/ On krwi braterskiéj może pożałuje,/ Nie da się słudze pastwić nad swym rodem. A Gierdo stoi i duma głęboko;/ I jemu nieraz dojadł już Wojdyłło;/ On pałał zemstą, tylko strach starości/ Odebrał siły. Na widok się xiężnéj/ Oburzył znowu, cóś mruknął i znika. I znowu do Trok któś po nocy bieży,/ Gdzie Kiejstut z synem na naradzie siedzą,/ Nowemi wieści do serc ich uderzy./ Oni cóś radzą tajemnie, szeptają;/ Posła słuchali, spójrzelispójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. po sobie;/ Co czynić mają? nikomu nie mówią./ A noc spłynęła, oni nie usnęli,/ Starszych wołają, cóś knują po cichu,/ I gońców kilku do Wilna posłali. Jeden powraca, i takie im wieści/ Przynosi: w Wilnie gród pusty, wojsk nié ma;/ Wszystkie w połocką ruszyły wyprawę;/ Na zamku mieszczan kilkuset straż trzyma;/ Wojdyłło szaliszalić --- dziś: szaleć., i wszelką obawę,/ Widać, przymierze z KrzyżakiKrzyżaki --- dziś popr. forma N. lm: Krzyżakami. odjęło,/ Przymierze, którém kupiono spokojność,/ Wyjąwszy z niego Kiejstutowe xięztwoxięztwo --- dziś popr. pisownia: księstwo../ --- Czas, kniaziu, jechać, bratanka odwiedzić,/ I ... --- Czas! --- rzekł Kiejstut. --- Zaraz lud gromadzą,/ Witold niech idzie w podlaskie swe włości,/ Ja sam z Jagiełłą i Wilnem poradzę. --- XXIV Ponad grodem Gedymina/ Turza Góra, zamkiem strojna,/ Wznosi czoło uwieńczone/ W murów czerwonych koronę;/ U stóp góry NerisNeris --- Wilia, rzeka na terytorium Litwy, prawy dopływ Niemna. płynie;/ Nad nią Swintorohy pole/ Xiążęcemixiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy. mogiłami/ Usypane; a na straży/ Perkunowa tuż świątynia,/ Gdzie się Znicza ogień żarzy;/ Daléj za wał, za parkany,/ Wilno pstrym się ciągnie sznurem;/ Kościołkościoł --- dziś popr. pisownia: kościół. z krzyżem w jednéj stronie,/ W drugiéj cerkwi dachy świecą;/ Tam słup stoi, gdzie męczeńska/ Krew pogańską chrzciła ziemię;/ Lecz najwyżéj gród xiążęcy,/ Dach świątyni, dym Zniczowy,/ Ponad miasto wznoszą głowy. Cisza w grodzie Gedymina;/ Lasy wkoło go objęły,/ Góry ścisnęły dokoła;/ Milczy miasto śpiące w dole,/ Milczą góry lasem strojne:/ Nawet Neris, mrozem zjęta,/ Falą niebieską nie szumi;/ I na zamku cisza długa;/ Dym się tylko czarny wznosi/ Od ogniska, gdzie Jagiełło/ Z ulubionym siedzi sługą;/ Straż milcząca u wrót chodzi;/ Nigdzie orężnego ludu,/ Nigdzie krzyku bojowego;/ Cisza, tylko ponad lasy/ Ciągną ptacy z wieszczym krzykiem. Od Trok, Lidy, AntokolaAntokol --- dziś dzielnica Wilna, położona na lewym brzegu rzeki Neris, kilka kilometrów na płn. wschód od historycznego grodu wileńskiego.,/ Zmrokiem, cicho, jacyś ludzie/ Idą w miasto, rozproszeni/ W drobne kupki, małe grona;/ Coraz kilku w miasto wpłynie,/ Kędyś zapadnie i zginie./ Znać ze twarzy i odzienia,/ Z pobożności znać Żmudzina:/ Bo na widok się świątyni/ Każdy z nich o ziemię rzuca,/ Głowę zarosłą odkrywa/ I szepce ciche modlitwy./ Coraz nowe tłumy śpieszą,/ I jak w morzu nikną rzeki,/ Tak oni znikli wśród grodu./ Wszystkich miasto pochłonęło./ Znowu cisza w starym grodzie. Lasy wkoło go objęły,/ Góry ścisnęły dokoła;/ Leży, zasypia w dolinie;/ Milczą góry lasem strojne;/ Nawet Neris, mrozem zjęta,/ Falą niebieską nie szumi;/ I na zamku cisza długa;/ Dym się tylko czarny wznosi/ Od ogniska xiążęcego. Od Trok, Lidy, Antokola,/ Ciągną wozy, ładowane/ Sianem, słomą, skórą kryte;/ A przy każdym z nich woźnica,/ Żmudzin, znać z odzieżaz odzieża --- dziś popr. forma r.ż. (D. lp): z odzieży., z mowy./ Wszyscy wolno w miasto jadą,/ Obozem się w mieście kładą./ Podstęp--- Co w tych wozach? --- strażnik pyta./ --- Siano, słoma, skóry, bracie!/ Do pana wieziem na Troki. ---/ Strażnik milczy, a woźnice/ Dzikim jakimś śmiejąśmiać --- dziś popr.: śmiać się. głosem./ Stali w rynku, poglądają,/ Szepcą z sobą i czekają./ Piesi ku nim się gromadzą,/ To gdzieś pójdą, to cóś radzą./ A liczba ich rośnie corazcoraz --- dziś: coraz bardziej.,/ Z wozów, zda się, cóś ubywa,/ Ale ruchy noc pokrywa./ Znowu cisza w starym grodzie. Cóś na Trockiéj czerniczerni --- dziś popr.: czerni się a. czernieje. drodze,/ Jakiś szmer przerywa ciszę./ Ludzie z chat powybiegali,/ Patrzą, dziwiądziwić --- dziś: dziwić się.; czy uciekać,/ Czyliczyli (tu daw.) --- czy, czy też. pozostać, nie wiedzą./ --- Nasi to --- poznali z mowy,/ Litwini --- widać z odzieży./ I wszyscy stoją w milczeniu. Na drodze od Antokola/ I od Lidy cóś czernieje./ Zewsząd wojsko gród zalewa,/ Turzą Górę opasuje,/ Aż róg Kiejstuta odzywaodzywać --- dziś popr.: odzywać się./ I strażnika wywołuje./ Na głos rogu zewsząd głosy/ Jednym wrzaskiem się ozwały./ Trzysta Żmudzi z łukiem stoi,/ Sześćset z wozów wyskoczyło,/ Tysiąc Kiejstut przywiódł z sobą./ Gród zajęty; zamek wkoło/ Opasany żywym murem;/ Otwarte na roścież wrota;/ Wojsko się w podwórce miota. Gdzie Jagiełło? czy śpi jeszcze?/ Gdzie Wojdyłło? czy ucztuje?/ Czy swą młodą pieści żonę?/ Czy na zdrady się gotuje?/ Czy bojaróm się urągaurągać się --- dziś raczej: urągać.?/ Nowych ziem i nowéj władzy/ U Jagiełły się doprasza? Cisza w zamku; dym się wznosi/ Od ogniska xiążęcego./ Kiejstut słudze oddał konia,/ Sam jeden w komnaty śpieszy./ Wojdyłło go spotkał w drodze./ --- Kniaziu! --- rzecze ulubieniec,/ Dumnie przed nim wznosząc czoło ---/ Wasz i mój pan widzieć z wami/ W téj godzinie się nie może./ Nazad na miasto powrócciepowróccie --- dziś popr. pisownia: powróćcie.,/ I pokoju nam nie kłócciekłóccie --- dziś popr. pisownia: kłóćcie; kłócić --- tu: zakłócać.. --- Kiejstut dłonią niewolnicze/ Usta stulił. --- Nie mam pana!/ Krzyknął głośno --- twój, mym jeńcem!/ Idę nie o słowo prosić,/ Ale karać go za zdradę. --- Sługi woła. --- Zwiążcie! strzeżcie!/ W najciemniejszy loch go wrzucić,/ Najcięższemi spętać więzy! ---/ Struchlał dumny ulubieniec,/ Upadł czołem; ten go mieczem/ Popchnął i szedł swoją drogą. W drzwiach komnaty, blady, drżący,/ Synowiec kniazia spotyka;/ On nań wzrok rzucił gniewliwy./ --- Dziękuj krwi twéj, że ci łykałyko, częściej w lm łyka --- sznury, więzy.,/ Razem z tamtym, kłaść nie każę./ Brata mego pamięć droga,/ Droższa, Jagiełło, niż tobie,/ Coś na pastwę niewolnika/ Siostrę swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. dał rodzoną./ Wiém o zdradzie, wiém o zmowie./ Tyś niewolnik, na méj łasce./ Wiész o losie Jawnutowym;/ Ale Jawnut nas nie zdradzał;/ On tylko w kobiécej dłoni/ Wielkiéj Litwy nie mógł strzymaćstrzymać (daw.) --- tu: utrzymać.;/ On na niewolnicze ręce/ Nie zdałzdać (tu daw.) --- zdradzić, oddać. nas, nie przedałprzedać (daw.) --- dziś: sprzedać. wrogóm! ---/ Rzekł, i sługóm nań wskazuje./ --- Pęt mu nie kłaść, strzedzstrzedz --- dziś popr. pisownia: strzec. w ciemnicy. ---/ A Jagiełło blady stoi,/ Słowa nawet rzec się boi;/ Szumi mu w uszach i głowie;/ Oczy chodzą krwią zalane/ I szukają kogoś wkoło;/ Krew to blade zleje czoło,/ To do serca ustępuje;/ To się wstrzęsiewstrzęsie --- dziś popr. forma: wstrząśnie., to ponury/ Wzrok do drzwi zwraca, do okna,/ Jakby szukał, jakby czekał,/ Czy kto nie wyjdzie z ciemności,/ Nieproszonych wygnać gości? Kiejstut na komnaty śpieszy,/ I od skarbcuod skarbcu --- dziś popr. forma D. lp: od skarbca. bierze klucze,/ Zamek z końca w koniec schodzi,/ Bo nie wierzył wieści zdrady;/ Ale żywe znalazł ślady:/ Na żółtéj spisane skórze/ Przymierze w skrzyni leżało./ Kiejstut porwał, aż zawrzało/ W oczach, w piersiach; podniósł w górę/ I pod nogi deptać rzucił./ --- Patrzcie, otoż to zapłata,/ Żem ukochał dzieci brata,/ Żem się dla nich wyzuł z władzy!/ Żem koronę im na głowę/ Dał, a sobie szablę tylko/ Pozostawił, i na straży/ U synowca stał we wrotach! I oczyma po téj karcie/ Wodzi, oczóm swym nie wierzy,/ I z nią w ręku, jak szalony,/ Do Jagiełły znowu bieży./ On złamany wpół, zgarbiony,/ Jęczał na dnie dolnéj wieży,/ Gdy w drzwi bijąc, Kiejstut leci,/ I podchodzi, w twarz synowca/ Bijąc zapisaną kartą./ --- Patrzaj, zdrajco! spłoń ze sromu!/ Wszak cię śmiercią karać warto!/ Kupczyłeś krwią swego domu,/ I mnieś przedałmnieś przedał (daw.) --- mnie sprzedałeś. Krzyżakowi./ Gdyby nie ta krew płynęła/ W żyłach twoich, dziś bym jeszcze/ Urągał się śmierci twojéj!/ Dziś byś jeszcze na Turzysku/ Śmierć haniebną odniósł w zysku/ Za niewiarę, za przedajne/ Zmowy podłe, spiski tajne./ Co mi powiész? powiész słowo?/ Czegoś głowę wtopił w ziemię?/ Mów, czyś ty dał mnichom słowo,/ Czyś ty przedał swoje plemieplemie --- dziś popr.: plemię.? --- --- Ja --- Jagiełło mu zawoła,/ Skrwawionego wznosząc czoła ---/ Ja! jam karty téj nie pisał. --- --- Pieczęć twoja! --- Ja nie kładłem,/ Jam przymierze zawarł tylko;/ Ale słowa w niém nie było,/ Co by na ciebie godziło./ Na Perkuna, na mą brodę,/ Na ojcowski grób przysięgam. --- Kiejstut stał, a potém pędem/ Wybiegł niżéj w lochy ciemne;/ Gmachy przeleciał podziemne,/ Nogą w drzwi dębowe bije/ I otwierać każe sobie. W ciemnéj cieśnicieśń --- tu: ciasne miejsce., w czarnym grobie,/ Co nad głową cięży nizkonizko --- dziś popr. pisownia: nisko.,/ Leżał zausznik Jagiełły;/ Rano jeszcze pan nad Litwą,/ Wieczór --- tłuszczy pośmiewisko;/ Skrępowany, powiązany,/ Warga mu się krwią zapiekła/ I źrenica krwią zaciekła;/ Ale jęku nie wycisnął/ Strach, co nad głową zawisnął. Spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. --- sroga twarz Kiejstuta/ Nad nim stoi; jak przykuta,/ W duszę patrzy mu źrenica;/ Przed jéj wzrokiem tajemnica/ Nie ukryje się, nie schowa./ Kiejstut w jeńca bije nogą,/ Kiejstut w twarz na powitanie/ Plunął, i obelgą srogą/ Z odrętwienia go wywodzi. --- Patrz --- zakrzyczał --- żmijo podła,/ Patrz, do czego cię przywiodła/ Wielkość twoja! zdrady twoje!/ Dowód trzymam w mojém ręku./ Chciałeś stawić nam na karkach/ Swoję wielkość! nam na barkach/ Zamek sobie pobudować!/ Ale Bogi w czas znać dały./ Wszystko widnewidny (tu daw.) --- widoczny. --- tyś mój cały!/ Jutro kara! jutro kara!/ O! na Bogi, niechaj SaułeSaułe a. Saule (z litew. Saulė) --- Słońce; w mit. litew. bogini nieba./ Prędko zemsty dzień oświeci./ Przez noc oka nie zamrużę,/ Póki nie ukończę z tobą./ Patrzaj! maszlimaszli (daw.) --- czasownik masz z partykułą pytajną li: czy masz. wstyd? człowiecze!/ Niech ci krew po twarzy ciecze,/ Bo łzy twojéj, łez twych mało!/ Patrzaj --- widna twoja wina,/ A jutro --- kary godzina. --- Wojdyłło głową o ziemię/ Bije w milczeniu, i pada./ --- Daruj mi, daruj, o panie!/ Moja niewdzięczność i zdrada!/ Moja wina! Jam zasłużył/ Na karanie, lecz tyś wielki!/ Co ci przyjdzie z krwi kropelki,/ Którą zlejesz ziemię czarną?/ Strąć mnie w lochy, strąć w niewolę,/ Każ psy swoje karmić, panie!/ Posłuszny na rozkazanie/ Będę ciężką znosił dolę;/ Ale śmiercią mnie nie karaj,/ Ale nie bierz mego życia./ Pójdę, oczy twe mnie więcéj/ Nie zobaczą, nie spotkają. --- --- Życie! tobie! życie! tobie! ---/ Woła Kiejstut. --- Ja bym swego/ Dziś za zemstę nie żałował./ Słuchaj! kiedy słońce wstanie,/ Jutro na Zamkowéj Górze,/ Gdzie już raz mnichy wisiały,/ Gdy tłum mściłmścić --- dziś popr.: mścić się. na nich zuchwały,/ Jutro tobie, chrześcijanchrześcijan --- tu w źródle pisownia: chrześcjan. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan. druhu,/ Wisieć także. Noc ci daję;/ Przez noc jęczeć możesz jeszcze,/ Włosy wyrwać z podłéj głowy/ I o lochu bić się ściany. --- Rzekł, i wyszedł zadyszany,/ Znowu gdzieś na zamek śpieszy;/ Zbiera ludzi, i obsadza/ Mury, wały, grodu wieże;/ W miasto hufce porozsyłał./ Każdych wrót już sargassargas (litew.) --- stróż, strażnik. strzeże,/ A posłaniec ku Grodnowiku Grodnowi --- dziś popr. forma C.: ku Grodnu./ Śpieszy, zanieść Witoldowi/ Wieść Kiejstutowej wyprawy./ I posłańcu powiedziano:/ Niechaj Witold w skok przybywa,/ Zemstę widzieć, zdrajców witać,/ I przy ojcu zasiąść w Wilnie,/ Na dziadowskim starym grodzie,/ Gdzie się krew ma toczyć winna,/ Gdzie Jagiełło okowany/ Czeka na śmierć lub niewolę,/ Czy swobodę gdzieś w ukryciu,/ Hańbę w śmierci, hańbę w życiu. XXV Na wileńskim zamku, na Świętéj Dolinie,/ Kiejstut siadł, i patrzy, kędy Neris płynie;/ Patrzy, jak się głowy gór wkoło podnoszą;/ Stary gród ojcowski ogląda z roskosząroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz.;/ I uśmiech po ustach błędny mu przelataprzelata --- dziś popr. forma: przelatuje.:/ Bo dawno tu nie był, bo młode swe lata/ Przypomniałprzypomnieć --- dziś popr.: przypomnieć sobie.. Lecz teraz nie młodość wspominać,/ Bo karać czas przyszedł, i wieszać, i ścinać. Znów chmurno na czole. Powstaje z kamienia,/ Klasnął w dłoń na sługi, wywołał z przedsieniaprzedsienie --- przedpokój, poczekalnia../ --- Biegnijcie na wieżę! patrzajcie na drogę!/ Czas karać winnego; na Witolda czekam;/ Ubiegł już dzień cały, ja zwlekam a zwlekam,/ A jeszcze doczekać, dopatrzyć nie mogę. --- I słudzy pobiegli --- patrzają, śpi droga,/ Tuman się nie wznosi, nic na niéj nie czerni;/ Tylko się po mieście przechadza załoga;/ Wojsko Kiejstutowe, bojarowie wierni,/ Na zamku, na mieście, wciąż lękająclękać --- dziś popr.: lękać się. zdrady,/ Obsiedli, i w zbrojne zbierają gromady. A Kiejstut znów duma. Ciężko mu z Wojdyłłą/ Dzień drugi pod jednym przeżywać już dachem./ Niechby się co prędzéj zemstą nasyciło,/ Zdradę i zdrajcę jednym zwaliło zamachem. Jagiełło strzeżony łzy płacze gorzkiemi./ Nie xięztwaxięztwo --- dziś popr. pisownia: księstwo. żal mu tak, nie władzy straconéj,/ Lecz hańby, co czoło plamami czarnemi/ Na wieki piętnuje. Bez walki zginiony!/ Wojdyłło związany co chwila wygląda/ Siepaczówsiepaczów --- dziś popr. forma D. lm: siepaczy.. Na duszy niecierpliwość trwożna./ On kary chce prędkiéj i śmierci pożąda,/ A i śmierci nawet przyśpieszyć nie można./ I co drzwi zaskrzypią, co chód da się słyszeć,/ To głowę podniesie, to przestaje dyszeć,/ Patrząc, się podnosi. Drzwi miną. Dzień cały/ Nikt chleba nie przyniósł ni wody spleśniałéj./ Woda, co ze sklepień na usta mu ciekła,/ Padając kroplami, pragnieniem go piekła,/ Powietrze dusiło, głód srogi dojmował,/ I więzów już swoich zerwać nie probowałprobować --- dziś popr. pisownia: próbować.. Dzień płynie. O, gdyby choć szelest pod drzwiami,/ O, gdyby głos ludzki z przekleństwem na głowę!/ Milczenie śmiertelne; a woda kroplami/ Wciąż z wolna upada w kałużę grobową,/ Gdzie dziwne się gady wylęgły; wzrok płowy/ Podnoszą zdziwione na więźnia twarz wściekłą;/ Podłażąc, śliskiemi krępują okowy/ Ręce mu związane, pierś potem ociekłą./ Południe --- blask dniowydniowy (daw.) --- dzienny. przez okno zaświtał,/ A więzień wzrok podniósł, zębami zazgrzytał./ Nikogo! Pragnienie ogniem go paliło,/ Głód jadł go, i chleba dać komu nie było!/ Aż drzwi się otwarły, a we drzwiach któś staje./ --- To ona! to Maria! --- Z uśmiechem wzrok topi./ --- Tyżeś to? Wojdyłło! --- ze śmiechem mu łaje ---/ Tyś wrócił w niewolę, w twój podły stan chłopi,/ Coś chodził w szkarłacie, i pańską krew z swoją/ Mięszałeśmięszać --- dziś popr. pisownia: mieszać.? I gady już cię się nie boją,/ Pełzną ci po piersi i patrzają w oczy!/ Ropucha ci w usta jad z pianą swą toczy!/ Gdzie słudzy, z których plecplec --- dziś popr.: pleców. krew nieraz pociekła?/ Gdzie żona, co drżąca za tobą się wlekła,/ Ta, któréj kazałeś służyć ci schylonéj?/ Tyżeś to? Wojdyłło! w kałużę rzucony,/ Mój mężu i panie! O, tyś to! Przychodzę/ Zobaczyć, pocieszyć się zemsty widokiem./ Niech duszę nasycę, niech serce ochłodzę/ Po wielkiéj sromocie, po żalu głębokim. --- On głowę powoli od piersi podnosi,/ Obelgóm odrętwiał i lżenióm szalonym;/ Nic nie rzekł, lecz głosem konania omdlonym,/ O kroplę ją wody i o chleb ją prosi. --- Ty wody chcesz! chleba! ty prosisz, Wojdyłło!/ O, nié ma litości, jak mnie jéj nie byłonié ma litości, jak mnie jéj nie było --- nie ma litości (dla ciebie), jak dla mnie jej nie było.,/ Gdym u nóg pełzając, w łzach cała, krwi cała,/ Litości, spokoju, spoczynku żebrała./ Pij błoto z kałuży, jedz swoje wnętrzności,/ Gryź więzy, Wojdyłło! To strawa dla ciebie./ Zapomnij o wodzie, zapomnij o chlebie,/ Bo serca ty nie masz na świecie jednego;/ A podłyś, jak gad ten, co pełza po tobie./ Brudniejszy od wód tych, co na twarz ci biegąbiegą --- dziś popr. forma: biegną.. --- I śmiechem wtórując, na oczy mu obieoczy (...) obie --- dziś popr.: oboje oczu./ Stąpiła nogami --- źrenice wyprysły,/ Jęk z piersi się wyrwał, łzy krwawe zawisły/ Na bladych policzkach. A ona, jak wściekła,/ Na twarz mu plunęła, i klnąc go, uciekła. --- Biegnijcie --- rzekł Kiejstut --- biegnijcie na drogę./ Czas przybyć WitolduWitoldu --- dziś popr. forma C.: Witoldowi.. Na próżno go czekam,/ I myślę, a myślą napadam na trwogę;/ Chcę zemsty, a zemstę dla niego odwlekam. ---/ Słudzy wnet polecą, patrzają --- spostrzegli,/ Tumany gościńcem ku miastu się wloką,/ I z wieży z tą wieścią do xięciaxsiążę --- dziś popr. pisownia: książę. przybiegli./ --- Tumany czarnieją, lecz jeszcze daleko! --- Sam Kiejstut na wieżę wystąpił wysoką./ Popatrzał, podumał. --- To Witold tak śpieszy. ---/ I w wrota pobieży otwarte széroko ---/ Znać bardzo niecierpliw i bardzo się cieszy. Już mury minęli i wrota przebyli,/ Już w mieście podróżni. A Kiejstut na moście/ Witolda pochwycił, nie daje i chwili./ --- To Witold! to syn mój! Witajcie mi, goście!/ W sam czas mi przybywasz! Przybywaj mi z radą./ Co robić ze zdrajcą, co robić ze zdradą?/ Jagiełło pod wieżą, Wojdyłło w ciemnicy./ Na pniu położyli głowy zausznicy./ Co robić z Jagiełłą? co robić z Wojdyłłą? ---/ --- Gdzież zdrada? --- rzekł Witold --- wszakże jéj nie było./ Jeśli jest, niech za nią zausznik odpowié;/ Ja w zdradę nie wierzę, Jagiełłę kochałem./ Ojcze mój! na krewnéj nie mścijmy się głowiena krewnéj nie mścijmy się głowie --- nie zabijajmy naszego krewnego.,/ Bo Bogi na rodzie mścić będą się całém./ Ja w zdradę, o ojcze, w złość jego nie wierzę. ---/ --- Masz dowód --- rzekł Kiejstut --- masz, patrzaj --- przymierze/ Tu stoi! Niech mnich ci przeczyta, w ich mowie,/ Że przedał nas obu, na mojéj knuł głowie/ Swą wielkość budować. I pisze mistrzowi,/ Że Żmudzi, żmudzkiego kniazia się wyrzeka,/ Że nawet wspomoże Krzyżaków w potrzebie./ Co Witold mi na to? co syn mój odpowié?/ Czy nie dość jam cierpiał? czy nie dość jam zwlekał?/ Czy nie czas, nie warto z ich karków spaść głowie? ---/ --- Posłuchaj mnie, ojcze, a potém czyń woli/ Zadosyćzadosyć --- zadość., jak zechcesz, jak serce ci powié./ Jam świadom Jagiełły ohydnéj niewoli;/ Byłem sam na zamku, i byli świadkowie,/ Co ze mną powiedzą, kto rządził za niego./ A brata mi oszczędź, synowca swojego!/ Krwi jego nie żądaj! Wojdyłło cię zdradzał;/ On z mnichyz mnichy --- dziś popr. forma N. lm: z mnichami. się związał, on mnichy nasadzał;/ Wojdyłło niech padnie za zdradę ofiarą!/ Jagielle... --- A jemuż więc żadną już karą/ Słabości --- rzekł Kiejstut --- złéj woli nie płacić? ---/ --- Jagielle dać xięztwo i władzę utracićJagielle dać xięztwo i władzę utracić --- tj. Jagiełłó powinien oddać księstwo i utracić władzę.. ---/ --- To mało! --- To dosyć. Wypuścić na wolęna wolę --- na wolność.,/ A ciężko mu będzie wstyd znieść swój i dolę./ Upadnie, jak Jawnut, zniewagą przybity./ Ty panuj, mój ojcze! On z Wilna wygnany,/ Gdzieś w lasy daleko, od oczówoczów --- dziś popr. forma D. lm: oczu. zakryty,/ Niech żyje na hańbę i żale skazany./ To brat mój! i ja go kochałem, jak brata;/ A zginie, to ciężką będzie mi ta strata,/ Jak gdybyś mi rękę odcinał od ciała,/ Co przy niém wyrosła, i co je wśpieraławśpierać --- dziś popr. pisownia: wspierać.. --- Rzekł Witold, i ojcu do nóg się potoczył./ A Kiejstut rękami schwycił go za głowę,/ I milcząc, na zamek ku wrotómwrotóm --- dziś popr. forma C. lm: wrotom. poskoczył,/ Myśl jakąś zapewne hodując już nową. XXVI Nazajutrz, słońce nim wstało,/ Już się w zamek lud gromadził./ Kiejstut na kamieniu siedzi,/ Obok Witold z mieczem w dłoni,/ A dworniadwornia --- dwór, dworzanie. czeka rozkazu./ --- Więźniów do mnie przyprowadzić. ---/ Skoczą natychmiast i wloką./ Przodem Jagiełło schylony,/ Wzrok w ziemię, barki zgarbione,/ Jak ciężarem przywalone,/ Idzie, jakby szedł na ścięcie;/ Ani obejrzy się wkoło,/ Ani stryjowi pokłonił,/ Ani na Witolda skinął;/ Stanął, i czeka w milczeniu. --- Słuchaj! --- rzekł Kiejstut powstając ---/ Warteś kary za twą zbrodnię;/ Lecz Olgierdowa krew w tobie!/ Nie chcę haniebną ją śmiercią/ Rozlewać, ród hańbić własny./ Pójdziesz swobodny, i bratu/ Będziesz za wolność dziękować./ On cię od zemsty zasłonił. --- Jagiełło stał bez podzięki,/ Nie schylił głowy, ni wzrokiem,/ Ni słowem wdzięczném przemówił;/ Tylko po chwili rzekł z cicha:/ --- A Wojdyłło? a Wojdyłło? ---/ --- Jego, zobaczysz, co czeka!/ Chcę, żebyś patrzył na karę,/ Byś ją pamiętał na wieki./ Oto i jego prowadzą. --- Z siném ciałem, krwią ociekły,/ Wojdyłło wlókł się za tłumem;/ Zadrżał, słysząc głos Jagiełły,/ Głowę podniósł, trząść się począł,/ I --- Bądź przeklęty! --- zaryczał ---/ Przeklęty! Olgierda synu!/ Za ciebie śmierć ja ponoszę!/ Na coś mnie wyciągnął z błota?/ Na co podniósł? i niedźwiedzia/ Z lasu wziął, bym oswojony,/ Służył potém na igrzysko?/ Może dzisiaj gdzie na dziczy/ Spokojnie piłbym miód z rogu/ I strzały ostrzył na wojnę./ Bądź przeklęty! --- Pieniłpienić --- dziś popr.: pienić się. z złości,/ Aż się pod siepacza ręką/ Głos krwawą stłumił paszczęką. Lecz doszedł Jagiełły uszu./ On zwrócił głowę, z litością/ Spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., bez złości i gniewu,/ A Kiejstut rękę podnosi./ --- Na górę wieść go! na górę!/ Jest dąb tam stary na wierzchu;/ Niech ten, co mierzył wysoko,/ Wysoko na nim zawiśnie. --- I zaraz ciągną siepacze,/ A za niemi tłum się ciśnie,/ A za niemi, wielkim głosem/ Wołając, idą kniaziowie:/ Bo Wojdyłło nie miał druha,/ Bo z każdego krwi utoczył;/ I wszyscy teraz poklasnąpoklasną --- dziś: przyklasną./ Srogiéj śmierci zausznika;/ I lud radośnie wykrzykawykrzyka --- dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy../ Jeden Jagiełło w milczeniu,/ Nie śmié nawet podnieść wzroku./ Mijają wieże zamkowe,/ Mijają wały nad rzeką;/ A wciąż tłum wrzeszczy szalony./ Wciąż Wojdyłło klnie Jagiełłę;/ I Maria krok w krok za mężem,/ W uszy mu bije przekleństwy:/ --- Oto twój pochód zwycięzkizwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski.!/ Oto twa wielkość, Wojdyłło!/ O, lepiéj, lepiéj ci było/ Z błota twego nie wychodzić,/ I niewolnikiem pozostać!/ Słyszysz te krzyki dokoła?/ Twa to drużyna wesoła,/ Co wczorawczora (daw.) --- wczoraj. jeszcze przed tobą/ Padała, bijąc ci czołem,/ Dziś z wrzaskiem na śmierć cię wiedzie;/ I nieodstępna twa żona/ Krok w krok za tobą, Wojdyłło!/ Chce patrzeć na męki twoje,/ Chce widzieć twoje skonanie./ Aby na całe się życie/ Słodkim napasła widokiem. --- Siepacze Wojdyłłę wleką;/ On ich pyta: --- Czy daleko? ---/ --- Daleko! --- woła mu żona ---/ Krwawa jeszcze, długa droga!/ Chciałabym, byś nią szedł wieki,/ Byś wołał śmierci na próżno,/ I w mękach nie mógł wymodlić./ Jeszcze daleko! daleko!/ Długa jeszcze, długa droga!/ Ale już stryczek gotowy/ Dla xiążęcéjxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy. twojéj głowy,/ Już się na dębie kołyszą/ Dwóch siepaczy i czekają./ O! nadto prędko umierasz!/ Patrz, jaki pogrzeb wspaniały!/ Tysiąc cię ludu prowadzi,/ Na czele wojska, czeladzi,/ Na czele dworni rozlicznéj./ Żywżyw (daw.) --- żywy. idziesz na stos, Wojdyłło!/ Nic masz oczówoczów --- dziś popr. forma D. lm: oczu., nastaw uszy,/ Nasłuchajnasłuchać --- dziś: nasłuchać się. swojéj katuszy./ Za moje męki to kara,/ Za mój wstyd śmiercią zapłata! --- A lud radośnie wykrzykawykrzyka --- dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy.,/ Lud, śmiejąc się, bije w dłonie,/ I do Wojdyłly przymykaprzymykać --- tu: zbliżać się.,/ Sromocisromocić (daw.) --- hańbić. go zemstą swoją,/ Bije, plwaplwać --- pluć. nań i urąga. Długo tak, długo ścieżkami/ Szli, gdzie dąb stoi na górze;/ Aż gdy do niego zbliżalizbliżać --- tu: zbliżać się.,/ Upadł im więzień bezsilny./ Wówczas sznurami siepacze/ Po grzbiecie bijąc go, zmuszą,/ Ażeby powstał na nogi;/ Ale na próżno; ból srogi,/ Ani wycisną katusze/ Jednego jęku z ust jego;/ Martwy pod drzewem upada;/ I wnet na rękach gromada/ Do petlipetla --- dziś: pętla. z łyka go wznosi,/ Z okrzykiem gardło mu ściska,/ I wrzeszcząc, ciągnie za nogi./ Wojdyłło ducha wyzionął,/ I piana z krwawéj paszczęki/ Kłębiąc się, duszę wyniosła! Spójrzałaspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. Maria, pobladła,/ i nieruchoma, u drzewa,/ Jęknąwszy, martwa upadłamartwa upadła --- faktycznie Maria Olgierdówna po śmierci Wojdyłły wyszła za mąż za księcia Dawida horodeckiego.. --- Taka jest zemsta Kiejstuta! ---/ Spójrzał, i nazad na zamek/ Śpieszy, wieść każe Jagiełłę./ On smutny za nim się wlecze;/ Ani go Witolda słowa,/ Słowa pociechy i zgody,/ Z odrętwienia wywieść mogąani (...) mogą --- dziś: nie mogą; w tym zdaniu: (nawet) słowa Witolda nie mogą go wytrącić z odrętwienia.;/ Dusza i usta zamknięte,/ Wzrok stępiały, wargi ścięte! Na zamkowéj, na świetlicy,/ Kiejstut usiadł przy ognisku;/ Dokoła niego bajorasbajoras (z litew.) --- bojar, rycerz, szlachcic (tu w lm: bojarzy).,/ Dokoła synysyny --- dziś popr. forma M. lm: synowie. i krewni;/ I Jagiełło stoi w dali,/ Smutny, z pochylony głową. --- Słuchaj! --- Kiejstut doń zawoła ---/ Widziałeś, jak zdrajców karzą?/ Krwim twéj, nie ciebie, oszczędził;/ I nie puszczę cię żebrakiem,/ Byś po drogach chleba prosił,/ Lub do obcych sciągałsciągać --- dziś popr. pisownia: ściągać, tj. wyciągać. rękę;/ Krewo ci z Witebskiem daję,/ Kawał ziemi i xięztw dwojexięztw dwoje --- dziś popr.: dwa księstwa../ Dość na słabe barki twoje./ Nie umiész bić się, ni rządzić,/ Idź, i skarby zabierz z Wilna,/ Wywieź na nowe twe xięztwo;/ Nie chcę ci spadku odbierać./ Mnie po bracie należało/ Rząd zabrać i władzę całą,/ Teraz powracam do swego. --- Rzekł, a Jagiełło upada/ Na kolana; lecz milczący,/ Słowa przebąknąć nie umié./ Czy to bojaźni, czy dumie/ Przypisać, Kiejstut sam nie wié;/ Ale hamuje się w gniewie,/ Każe powstać synowcowi./ --- Idź, idź, Jagiełło! a bratu ---/ Rzekł --- podziękuj za swobodę;/ Bo na Perkuna klnę brodę,/ Gdybym sam sądził, sam karał,/ Gdybym na niego nie czekał,/ Byłbyś dziś wisiał z Wojdyłłą,/ A nad głowami waszemi/ Karta przymierza z Krzyżakiz Krzyżaki --- dziś popr. forma N. lm: z Krzyżakami.! --- XXVII Nad Niemnem, nad Wilią, stare dęby stoją,/ Nad Niemnem, nad Wilią młode dęby rosną;/ I wnuki po dziadach u ich wód się poją,/ I wiosna po zimie, i lato za wiosną,/ Przechodzą, przelecą --- zawsze wody wodą/ Płynęły jak płyną, ku morzu się wiodą;/ Przemijanie, Los, WodaLiść rośnie i spada, sypią się mogiły,/ A wody tak płyną, jak od wieków były;/ Ni je smutek wstrzyma, ni radość pośpiesza;/ Czy łza w nich dziewicy, czy krew wroga wmięszawmięszać --- dziś popr. pisownia: wmieszać.,/ Przechodzą, przelecą --- zawsze wody wodą/ Płynęły jak płyną, ku morzu się wiodą./ Tak i życie nasze, na łzach, czy weselu,/ Płynie, jak te wody, do grobu --- do celu! Na smutnym Witebsku Jagiełło sam siedzi,/ Sam jeden, sam jeden! I nie ma u boku/ Draba już, Wojdyłly, co dawniej wejrzenia,/ Co dawniéj skinienia, posłuszny, czatowałwejrzenia (...) skinienia (...) czatował --- czekał na każde spojrzenie i skinienie.;/ A bracia go tylko lekkiemi słowami/ Chcą cieszyć we smutkucieszyć we smutku --- dziś: pocieszać w smutku.; lecz ze słów znać braci,/ Że serce nie boli, że w sercu się cieszą/ Nieszczęściem braterskiém. On teraz im równy,/ Bo zstąpił z stolicy; on niższy dziś od nich! A jemu! dnie, noce, myślami ciężkiemi,/ Jak mgłami czarnemi, zasnute ponuro!/ Na słowa pociechy skinienia nie rzuci./ Sam Witold na zamek witebski go przywiódł,/ Witold mu na rany lał leki pociechy;/ Lecz zamiast wdzięczności, Jagiełło i słowa/ Nie wyrzekł dobrego; a w sercu cóścóś --- dziś popr. pisownia: coś. chowa;/ Co? --- zemstę! --- nie może zapomnieć Wojdyłły. I smutno czas płynie na zamku witebskim!/ Na próżno go matka pociesza, żal słodzi,/ O dawnych mu dziejach, o starych mu zemstach,/ Wygnańcach, co potém na wrogach pomścili,/ Po cichu cóś mówiąc. On milczy uparty;/ A imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Wojdyłły, gdy kto doń wyrzecze,/ To łza mu ukradkiem po twarzy pociecze. Lecz że łzy zarówno, zarówno z tęsknotą,/ Jak z śmiechem, weselem, dni płyną człowiecze;/ Szczęśliwe przelecą, a ciężkie przegniotą;/ A równo i szczęście, i boleść ucieczeuciecze --- dziś popr. forma: ucieknie.. Raz wieczór był ciemny i burza na dworze,/ I wichry w ciemnościach szalały samopas,/ W krużgankach zamkowych świszczały ponuro,/ Do okien się tłukły; i promień ogniska/ Z dymami na izbę przed wiatrem uciekał;/ I ptastwoptastwo --- dziś: ptactwo. do blankówblanki --- zwieńczenie murów obronnych., do drzew się tuliło./ Jagiełło sam siedział, zgarbiony, ponury,/ Cóś szeptał, jak gdyby chciał duchy zaklinać,/ Wejrzeniem nieśmiałém na czarne wiódł mury/ I wzdychał; a sługisługi --- dziś popr. forma M. lm: słudzy. w przedsieniu wesoło/ Pieśniami mu serce zbolałe jątrzyli. Czy wicher tak zawył? czy wrota zaskrzypłyzaskrzypły --- dziś popr. forma: zaskrzypiały.?/ Czy róg się odezwał? czy puhaczpuhacz --- dziś popr. pisownia: puchacz. skowycze?/ Czy wjechał gość jaki? czy szumi w krużgankach? Powoli komnaty drzwi przemkną się na pół,/ Służebnik przed panem z pokłonem upada./ --- Kniaziu mój! podróżny przyjechał do ciebie./ Czy każesz go puścić? ---/ --- Z daleka podróżny? ---/ --- On z Wilna; po pilnéj przybieżał potrzebie,/ I prosi, i błaga, by widzieć się z tobą. ---/ --- Zapytaj o imieimie --- dziś popr. pisownia: imię.. --- On imie powiedział./ To Hanul NakiemnaHanul Nakiemna --- Hanul z Rygi, namiestnik Wilna 1382-1387; w trakcie konfliktu między Jagiełłą a Kiejstutem oddał Wilno królowi: później zaufany doradca Władysława II Jagiełły i Skirgiełły.. ---/ --- Niech wnijdziewnijść (daw.) --- wejść. tu do mnie;/ I podać mu wodę, podać mu róg złoty,/ I placki, i mięso, i miodu krewskiego. ---/ Tak mówił; powstaje, sam do drzwi pośpiesza;/ A w oczach nadzieja i radość raz piérwszy/ Zabłysły; aż słudzy odmianie się dziwią./ Wszedł Hanul, i twarzą do ziemi przypada;/ Jagiełło podnosi, za rękę go ciśnieza rękę go ciśnie --- ściska mu dłoń../ --- Ty tutaj! --- zawołał --- ty tutaj! ty u mnie!/ I cóż cię, mój stary, na Witebsk przygnało? ---/ Tak mówił, a w głosie od płaczu mu drżało,/ I oczy w starego jaśniejące wlepił,/ Starą dłoń zatrzymał z uczuciem braterskiém. A Hanul Nakiemna był starzec już siwy,/ Olgierda dworzanin, Jagiełły druh z młodu,/ Przyjaciel xiążęciaxiążęcia --- dziś raczej: księcia., krwi jego i rodu./ Włos mu już się srébrzył, a jeszcze policzki/ Jaśniały rumieńcem, i oczy pałały./ Na sobie miał czarne odzienie zszarzanezszarzany --- dziś: zszarzały.,/ Nóż tylko za pasem, kij tylko okuty,/ A włosy od prochu i pyłu zwalanezwalany --- zabrudzony.,/ A plecy od wieku i znoju schylone. --- O, powiedz mi, Hanul --- Jagiełło zawołał ---/ Co w Wilnie się dzieje? jak stryj tam panuje?/ Czy pamięć tam ojca brat całkiem wymazał?/ I o mnie, i o nas zapomnieć przykazał?/ Czy wiedzą na Litwie, że żyje Jagiełło?/ Czy synómsynóm --- dziś popr. forma C. lm: synom. Olgierda nie postać tam więcéj? --- --- Nie! --- Hanul odpowié --- nie! Ród wasz xiążęcy/ Na starą do grodu powróci siedzibę,/ I tam, tam zasiędziesz, gdzieś przeżył od młodu;/ A pamięć Olgierda nie zgasła na Litwie,/ Ni ramieramie --- dziś popr. pisownia: ramię. Kiejstuta wymazać ją może./ Wy zawsze przytomniprzytomny (tu daw.) --- obecny.! wy zawsze tam z nami!/ A cicho lud gwarzy, wygląda powrótupowrótu --- dziś popr. pisownia: powrotu.. --- --- Powrótu! powrótu! --- Jagiełło rzekł smutnie ---/ Powrócić! być sługą, poddanym Kiejstuta!/ To nadto sromoty dla syna Olgierda! ---/ --- Powrócić panować! --- Hanul mu odrzeka. ---/ Nam tęskno za wami, my na was czekamy./ Jam przybył... --- I wkoło wzrok toczy nieśmiało./ --- Mów, Hanul! nikt nas tu nie słucha, na Bogi! ---/ --- Więc powiém. Już tobie czas wracać do Wilna;/ Kiejstut tam bezpieczny, w wyprawy się gania,/ Załoga maleńka, a Witold na Trokach./ Przyjaciół masz w Wilnie, słudzy ci pomogą./ Idź, zabierz co twoje, Olgierda dziedzictwo,/ I rękę ci tylko ściągnąć już po niegorękę ci tylko ściągnąć już po niego --- wystarczy, że wyciągniesz po nie rękę.. ---/ --- O! nie tak to łatwo! --- Jagiełło przerywa. ---/ Nie patrzy się Kiejstut, a jednak on strzeże./ I Witold zbyt blizkoblizko --- dziś popr. pisownia: blisko., i siły mam małe. ---/ --- Sił wam tam nie trzeba, bo Wilno twe całe ---/ Rzekł Hanul. --- Jam z swemi już mówił o tobie./ Im tęskno za panem, na ciebie czekają./ Przyjdź tylko i zabierz. ---/ --- O! byłażby prawda! ---/ Jagiełło wykrzykawykrzyka --- dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy., rzucając ku niemu. ---/ I mogęż ci wierzyć? ---/ --- Wierz słudze staremu,/ Bo stary cię sługa wszak nigdy nie zdradził./ Gdy Kiejstut na Krewie z Witebskiem cię sadził,/ My wówczas szeptali: --- Niedługo tam jemu;/ Powróci do swoich, na Wilno powróci. ---/ Czas nadszedł, my rękę ciągniemy do ciebie./ Chodź, xiążę, w stolicę. Swoi cię czekają. --- Wtém wnieśli miód krewski i rogi złocone,/ I oba umilkli. Jagiełło do gościa/ Wychylił, i wzrokiem wesołym pogląda./ A czeladź go widząc z tak jasném obliczem./ Dziwi się, cóś szepce o wieści wesołéj. Nazajutrz odjechał. Pozostał Jagiełło,/ Lecz nie już, jak wprzódy, samotny u ognia;/ On zbiera swe sługi, do wojny ich zbroi;/ A kiedy pytają --- Z Kiejstutem --- powiada ---/ Pójdziemy w krzyżackie nacieszyć się włości. --- I zamek się cały, i miasto się całe/ Przybiera; łucznicy z strzałami gotują;/ Ostrzą się szablice, i dzidy hartują,/ I konie zdziczałe w pastwiskach zajmują. Choć jeszcze Jagiełło dnia wyjścia nikomu,/ Ni drogi nie wskazał, a wszyscy już wiedzą./ Że pójdą daleko, że wojnę poniosą./ Matka się pytała, przed matką zataił;/ Brat młódszy się pytał, nic nie rzekł przed bratem;/ Bajorasbajoras (z litew.) --- bojar, rycerz, szlachcic. chcą wiedzieć, bajoróm powiada,/ Że z stryjem Kiejstutem na Prussy napada./ I ranku jednego w trąb dziesięć zatrąbią,/ W lietaurylietaury (z gr. polytauréa) --- bębny, kotły. zabiją, chorągwie rozwiną./ On matkę pożegnał i smutny wyjeżdża,/ A dokąd? nikt nie śmié domyślać, nikt nie wié./ Raz mówił, że do Pruss, to znowu, że w Krewie/ Na zamku chce w swoich przesiedzieć czas włościach. A w Wilnie? --- O nowych lud szemrze cóś gościach./ W gospodzie Nakiemny co nocy mieszczanie/ Miód piją, po cichu, tajemnie cóś gwarzą,/ I chodzą --- nieswoi; oczyma i twarzą/ Wskazują, że spisek uknuty, i zdrady/ Lękają się jakiejś, a sobie nie wierzą./ Co nocy na drogę do Krewa wiodącą/ Kilku ich wychodzi; patrzająpatrzają --- dziś: patrzą. ze wzgórza;/ Szepcąc cóś, wracają; gdy czarna okryje/ Noc miasto, gościniec, i góry, i lasy,/ Naówczas podchodzą, i z strażą zamkową/ To piją, to ciche prowadzą rozmowy./ Na koniec i Hanul do Krewa się nocą/ Przebieraprzebierać się (tu daw.) --- przekradać się., powraca, a znowu do niego/ Mieszczanie ciekawi rozpytać się biegą. A Kiejstut? --- pociągnął na Siewierz, daleko./ KorybutKorybut --- Korybut Dymitr (zm. 1404), książę nowogrodzko-siewierski. go ztamtądztamtąd --- dziś popr. pisownia: stamtąd. napada, jak gdyby/ Za brata chciał pomścić; i coraz to głębiéj/ Żmudź żyzną plądruje, i coraz to dłużéj/ Nowgrodzkich swych wojów na Litwie wypasa. A Witold? --- On w Trokach. I często zagląda/ W ojcowską stolicę; lecz spokój w niéj tylko./ Ilekroć przyjedzie, bajoras mu nizkonizko --- dziś popr. pisownia: nisko./ Wybiją pokłony i bramy otworzą,/ Podarki przyniosą, poddaństwem klną swojém,/ Że wszystko w porządku, bezpieczny spać może./ A Witold im wierzy, bo każdy za młodu,/ Dopóki go trzykroć zdrada nie pożyjepożyć (daw.) --- pokonać.,/ Chce wierzyć przyjaźni i ufa wierności. Na Wilnie namieśniknamieśnik --- dziś popr.: namiestnik., sam Hanul Nakiemna;/ On straże zamkowe, on warty grodowe,/ On klucze od wrót ma, on klucze od murów;/ On, zda się, najwierniéj Kiejstuta poddany,/ On, zda się, Witolda serdecznie ukochał;/ Nawet go zaprasza do Wilna na łowy,/ Nawet go przywabia na pobyt w stolicy;/ A kiedy wyjeżdża, za strzemię wstrzymuje,/ Za nogi go chwyta i nogi całuje./ I Witold, po siwéj głaskając go głowie,/ Uśmiechem, podarkiem ucina rozmowiepodarkiem ucina rozmowie --- kończy rozmowę wręczeniem podarunku.. Nie widać, nie widać z Siewierza Kiejstuta!/ Gdzieś pewnie Korybut OlgierdówOlgierdów --- Olgierda, Olgierdowicz. harcuje,/ I chowa się w lasy, lub w zamkach zaszywa,/ Że dotąd go pożyć stary kniaź nie może./ A w Wilnie? --- spokojnie. Widać, nań czekają,/ Bo co dzień z wieczora wychodzą na wieże,/ Za wrota, za mury tłumami biegają;/ Straż nawet, co zamku dzień i noc pilnuje,/ Często się gdzieś zwlecze, pogląda ze wzgórzy,/ W gościńcach tumanów powrótu szukając. Był wieczór. Na wieży, na wysokim grodzie,/ Dwóch ludzi usiadło, ku Krewu patrzali;/ Do siebie ni słowa nie mówią, a coraz/ Obadwa w tę stronę wzrok wiodą stęskniony;/ Czy kniazia od Krewa czekają z téj strony?/ Czy wróg im tam grozi? Lecz nié ma na wroga/ Gotowych tu ludzi, ni broni; a bramy/ Na oścież otwarte, choć wieczór się zbliża./ Wtém powstał Nakiemna, i rękę do czoła/ Przyłożył, pogląda; cóś szepnął, i zbiega;/ I drugi tuż za nim. Na drodze od Krewa/ Pędzą się żołnierze, chorągiew powiewa./ A jedni wołają: --- To Kiejstut powraca!/ A drudzy z uśmiechem, jak gdyby szydzili,/ Do wrót się pośpieszą --- otwierać? czy bronić?/ Czy witać Kiejstuta? czy z wrogiem spotykać? Krzyk powstał w przedmieściach. Już wojska do zamku/ Pędzą się wrzaskliwie; już mury minęli,/ I straże zwalone, i bramy złamane./ A Hanul Nakiemna za konia prowadzi,/ Z odkrytą sam głową, cóś głośno wykrzykawykrzyka --- dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy.:/ --- Niech żyje Olgierda krew! Pana naszego!/ Jagiełło nasz ojciec! poddani my jego! ---/ --- Niech żyje Jagiełło! --- tłum za nim powtarza./ I na most zamkowy wpadają z okrzykiem./ Wtém z zamku, o kiju, w xiążęcéj odzieży,/ Drżącemi krokami spotykać któś bieży;/ Włos biały wiatrem się rozwinął po skroni,/ I broda po piersiach srébrna się rozwiła;/ Policzki rumieńcem ma gniewu okryte;/ Stał w wrotach, i straże wylękłe zwołuje./ --- Na Bogi! na Bogi! kto wierny Kiejstuta!/ To zdrada niegodna! Niech wrota zatrzasną!/ Niech stają z łukami, najezdcównajezdca --- dziś popr. pisownia: najeźdźca. odpędzą! ---/ Lecz nikt go nie słucha. Ci klęczą, i twarzą/ Przed nowém się słońcem pokornie kłaniają,/ Ci z bronią, głęboko od strachu chowają,/ Ci mury przełażą i w pola zbiegają./ Na próżno się starzec i zmaga, i woła,/ Na próżno wstrzymuje, zachęca i łaje ---/ Lud w jedną Jagiełły połączył się zgraję,/ I rzuca czapkami, witając xiążęciaxiążęcia --- dziś raczej: księcia../ A starzec to widzi, i usiadł na ziemi/ W poprzek wrót, osłonił na głowę połami,/ Sparł plecy o wieżę, drogę zaparłzaprzeć (tu daw.) --- zamknąć. sobą./ Jagiełły koń cofa, tłum cofnął się razem./ --- Precz z drogi! precz z drogi! --- za kniaziem wołają. ---/ Do zamku kto panu śmié drogę zapierać?/ Otworzyć mu wrota! otwierać! otwierać!/ Kto zaparł je sobą? kto stanął na drodze? --- Hanul się wprzód rzucił i starca pochwycił./ --- Na Bogi! Widymund! Wy po coście w bramie? ---/ --- Bronię jéj. --- Przeciwko tysiącóm? wy stary! ---/ --- Tysiąców nie przeprę. Jagiełło mnie złamie,/ Niech starca jednego we wrotach zagniecie,/ By nie rzekł kto potém, że jednéj nie było,/ I jednéj tu duszy, co wiarę strzymaławiarę strzymać --- pozostać wiernym.! --- Tak mówił; gromada na niego się rwała,/ I suknie mu darli, i włosy szarpali./ Jagiełło zajeżdżał do zamku swojego;/ Wtém spojrzy do góry --- dąb stoi na górze,/ Na dębie się chwieje kościotrup przegniły;/ On oczy zakrywa --- to ciało Wojdyłły/ Zwyciężcęzwyciężca --- dziś popr.: zwycięzca. Jagiełłę na Wilnie witało./ --- A! na kim się pomścić? a karać tu kogo? ---/ --- Widymund jest tutaj, to ojciec Biruty. ---/ --- Widymund! Do jutra niech leży w ciemnicy,/ Gdzie leżał Wojdyłło. A rano ze świtem/ Niechaj stos nakładnąnakładną --- dziś: nałożą. na Świętéj Dolinie,/ Niech koło postawią na Górze Krzyżowéj:/ Na stosie Wojdyłłę pocześniepocześnie (daw.) --- z szacunkiem, jak należy. spalimy,/ Na kole rozbijem Kiejstuta krewnego. --- Lecz mało Widmunda, mnie mało starego./ Krwi jednéj za druha na świecie jednego:/ Dwónastudwónastu --- dziś popr. pisownia: dwunastu. niech starszych wywiodą na ścięcie,/ Dwónastu niech młodych na stos mi wybiorą. --- Tak mówił Jagiełło, i w progi zamkowe,/ Z krwi słowy i zemstą witając KoboleKobole (z litew.) --- domowe bożki.,/ Wszedł znowu, ze drżeniem pochylił im głowę. A rano, o świcie stos płonie w dolinie;/ Wojdyłły trup na nim i młodych dwónastudwónastu --- dziś popr. pisownia: dwunastu.;/ Na pnie się starszyzny karki pochyliły;/ A Widmund dał głowę na kole rozbity;/ I ciało starego psy, gryząc, powlokły,/ Wnętrznośćmiwnętrznośćmi --- dziś popr. forma N. lm: wnętrznościami. skrwawiwszy podwórce zamkowe. XXVIII Na twojętwoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: twoją. głowę, Kiejstucie,/ Walą się chmury gromadą:/ Oto się Wilno poddało,/ Hanul Jagiełłę wprowadził!/ Z Trok Witold, z matką i żoną,/ Uciekać musi do Grodna./ Nié ma z kim stanąć w obronie./ Pije gorycz zwyciężony,/ Klnąc dzień, gdy ojcu doradził,/ By Jagiełłę swobodnego/ W Witebsku z Krewem posadził;/ Jagiełłę, co w jednéj chwili/ Odzyskał wszystko stracone./ Już idzie w cudze dzielnice,/ Po trockiéj hasa już ziemi./ Pamiętni swego przymierza,/ Krzyżacy, Ruś, z nim są razem./ Trzech braci wojsko uderza,/ Ogniem idąc i żelazem!/ A Kiejstut? Kiejstut z Siewierza/ Garść tylko wywiódł bezsilną./ O, jak powrócić mu pilno!/ O, jak mu brwi się zmarszczyły,/ Gdy o Widmundzie znać dano!/ Kiedy go wieści goniły,/ Że Witold musiał sromotnie/ Z Trok ubiedzubiedz (daw.) --- uciec. z matką do Grodna!/ Ale nic nie rzekł, nie łajał,/ Ani Jagiełłę przeklinał;/ Konia ku Żmudzi skierował,/ Oczy ku Żmudzi obrócił,/ Wojsko się zbierać gotował. Nigdy zło nie idzie jedno,/ Zawsze się wlecze, jak chmury,/ Kupą się ciągnie, gromadą./ I drugi goniec do Żmudzi/ Leci z wieścią opłakaną:/ Zięć z Mazowsza wyszedł zdradnie,/ Całém Podlasiem już władniewładnie --- dziś popr. forma: włada.;/ Zajęte włości Kiejstuta;/ Mielnik, Kamieniec, Drohiczyn,/ Suraż --- zabrane, podbite;/ Brześć tylko, gdzie jest Biruta,/ Zięć niewierny poszanował;/ Resztę zagarnął pod siebie./ Wieść ta nie przydała bolubolu --- dziś popr. pisownia: bólu../ Kiejstut z wojskami już w polu./ --- Na Jagiełłę naprzód! --- woła ---/ Potem z zięciem obrachujemobrachujem --- tu: policzymy się.. ---/ I pod Troki ciągnąć każe./ Witold przyleciał tam z Grodna,/ Kiejstut nadbiega ze Żmudzi;/ I Jagiełło z Krzyżowemiz Krzyżowemi --- tj. z Krzyżakami.,/ Ze trzema braćmi swojemi,/ Na odsiecz zamku pośpiesza. Trzykroć zatętniałazatętniała --- dziś popr. forma: zatętniła. ziemia,/ Trzykroć zaszumiały lasy,/ A słońce wschodzące krwawo/ Na trockie spójrzałospójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. pola,/ W Trockiém zabłysło Jeziorze,/ Jakby w krwi rozlanéj strudze. Cicho w obozach; oczyma/ Dwa wojska mierzą się wzajem;/ Na dwóch pagórkach się kładły,/ Z dwóch się patrzą wysokości,/ I liczą ufceufiec --- dziś popr.: hufiec., proporce,/ Z siłami swemi rachują. Na jedném wzgórzu Jagiełło,/ Z mistrzem i bracią, w milczeniu/ Stoi, i od Trok pogląda;/ Na drugiém Kiejstut z Witoldem,/ Sparci na mieczach i smutni,/ W żelazne Krzyżaków zbroje,/ Co świecą słońca odblaskiem,/ Patrzą; i na Żmudź swą okiem,/ Skórami i pałki zbrojnąskórami i pałki zbrojną --- w skórzanych zbrojach i z pałkami.,/ Zwątpiały wzrok obracają. --- Słuchaj, Witoldzie! --- rzekł stary/ Nietrudno zgadnąć wygraną./ I nie wiém, czemu na trockie/ Smutno poglądać mi wieże!/ Patrz, chmura kruków tam wisi/ I kracze, wzbiwszy nad mury./ Miałżebym nigdy już, nigdy,/ Nie siąść przy trockiém ognisku?/ I moje Bogi domowe/ Pożegnać, rzucić na wieki!/ Nie trudno zgadnąć wygraną ---/ Jagiełło silny Krzyżakiem;/ Z nami tylko nasi staną,/ Nieporządnym szykiem w boju;/ I nie mają miecza, zbroi,/ Twoi żołnierze i moi;/ I trzech my nie mamy braci,/ I ruskich wojsk my nie mamy./ Za wszystko męztwomęztwo --- dziś popr. pisownia: męstwo. zapłaci?/ Czy jedném męztwem wygramy? O, nie wiém, nie wiém ja, czemu/ Oczu od zamku trockiego/ Odwrócić chwili nie mogę!/ A łzą mi oczy zachodzą!/ A ręce drżą mi i serce!/ I męztwo moje straciłem! --- --- Ojcze mój! --- Witold odrzeka ---/ Zawsze tak, chwila przed walką;/ Lecz gdy się ruszą szeregi,/ Ziemia zatętni, krzyk wzniesie,/ Wówczas i serce zabije,/ I męztwo dawne powróci./ Wszak Bogi za dobrą sprawą,/ Bogi za zdrajcą nie będą./ Ofiarę spalim przed Khawą,/ I niewolników dwónastu/ Na dziękczynienie oddamy. --- --- O, dałbym, synu, sam siebie,/ Siebie Bogóm na ofiarę,/ Bylebym głowę mógł starą/ W ojczystych murach położyć!/ Ale mnie tego nie dożyć! Patrz! nad niemi sokołsokoł --- dziś popr. pisownia: sokół. biały,/ A nad nami kruków stado!/ Bogi znak przed bitwą dały;/ Bogi przeciw nam, za zdradą! --- I ręce smutnie opuścił,/ Usiadł na wzgórzu i patrzy,/ Nie zwróci oka z zamczyska,/ Dumą gdzieś leci daleko. XXIX Na drugiém wzgórzu trzech rycerzy stoi,/ I patrzą, milcząc, na wojsko Kiejstuta./ Piérwszy obliczem odznacza i szatą:/ Pancerz na piersiach, zbroja z stali kuta,/ Nogi i ręce łuska mu okryła,/ Miecz w złotéj pochwie u boku zwieszony,/ Na hełmie czarną kitą wiatr powiewa./ Na barkach biały płaszcz krzyżem znaczony,/ Po piersiach broda spłynęła mu siwa,/ Powieki leżą na oczach znużone,/ A czoło blade wpół przyłbica kraje./ Przy nim Jagiełło --- wejrzenie zamglone/ Strachem, radością, nadzieją, czy gniewem?/ Czy szczęściem, czyli wróżbą nie po myśli?/ Daléj Skirgiełło --- rzadka czarna broda/ W żółtéj mu skórze ciemne drogi kréśli,/ A krwawe oko zpodzpod --- dziś popr. pisownia: spod. brwi nachmurzonéj/ Płowo się świeci, jak ognik grobowy;/ Skoczyło wzrokiem w oddalone strony,/ Niby potyczki przyszłéj plac rozmierza,/ I rozstawujerozstawuje --- dziś popr. forma: rozstawia. wodzów i rycerza;/ Potém w Jagielle pochmurne się topi. Milczą dwa wojska; ranne słońce wstaje,/ Nikt z dwu obozów walki nie poczyna;/ I płynie ranek w ciszy uroczystéj,/ Już dzień się rozlał, świat obielił cały,/ Wojska tak stoją, jak wieczorem stały./ Kiejstut na Troki patrzy zamyślony,/ Jagiełło szepce, rachuje i waży./ Dwa tylko ufce wyszły w przód dla straży. A mistrz wciąż w ucho cóś kładzie Jagielle./ --- Poczynaj, xiążęxsiążę --- dziś popr. pisownia: książę.! w Imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Boże! śmiało!/ Co to za wojsko? --- zbieranina ludzi/ Zaledwie zbrojnych, których wojsko moje/ Biło już nieraz w kiejstutowéj Żmudzi;/ Pobije znowu. ---/ --- Nie wierzcie tak sobie ---/ Jagiełło odrzekł, potrząsając głową. ---/ W wodzu jest wojska siła i otucha./ Kiejstut najgorszym potrafi wlać ducha./ A jego męztwa czyż jeszcze nie znacie?/ Sił i odwagi wszakeście świadomi! ---/ Mistrz się uśmiechnął --- nic nie mówił daléj./ A wtém Skirgiełło przystąpił do brata./ --- Na co wojować? po co krew rozlewać?/ I zdawać losy na walkę niepewną?/ Wezwać ich tutaj, zabrać, pozwiązywać./ Wszystko się skończy za jednym zamachem./ Zdradą począłeś, kończże, bracie, zdradą!/ Zwabić ich tutaj. Klnę się, że przyjadą./ Kiejstuta łatwo przyciągniem za synem./ Odjąwszy głowy, wojsko się rozsypie. --- Nic nie rzekł xiążę; widać, wahawahać --- dziś popr.: wahać się. jeszcze;/ A już Skirgiełło pośpiesza z gałęziąpośpiesza z gałęzią --- nadchodzi z symbolem poselstwa, zawieszenia broni; w późniejszych wiekach zamiast gałęzi zaczęto używać białej chorągwi.,/ Wojsko przebiega w przeciwnym obozie,/ Woła Witolda, by wyszedł przed szyki./ Postrzegł go Witold, posłyszał wołanie,/ Siadł na koń, przeciwprzeciw --- tu: naprzeciw. posłańcowi śpieszy. --- Słuchaj, Witoldzie! przyjaźni dziecinne/ Długie i stałe --- rzekł Skirgiełł do niego. ---/ Jagiełło pomni na braterstwo z tobą,/ Wzywa, jak brata, do swego obozu./ Kto wie, czy zgody nie zawrzem bezkrwawéj?/ Ja ci przysięgą na Perkuna brodę/ Klnę się, że zdrady nie knowamy żadnéj./ Chcecie pokoju? zgoda na umowy? ---/ Wtém stary Kiejstut zerwał się z pagórka,/ Leci do syna, Skirgiełłę spostrzega./ --- Z jakąż wy wieścią? --- z daleka wykrzyka./ --- Widzicie, stryju! z gałęzią zieloną./ Jagiełło chce się z Witoldem rozmówić./ Ja w zakład u was za niego zostaję./ Puśćcie go. Może zgodzimyzgodzić --- dziś popr.: zgodzić się. bez boju. ---/ Kiejstut pomyślał chwilę, dał znak głową./ --- Idź --- rzecze --- synu! lecz żadną umową/ Nie wiąż beze mnie. Mam w sercu obrazę,/ Którą niełatwo zmyć słowy jednemisłowy jednemi --- samymi słowami../ Czyjejś krwi na to, i wiele mi trzeba! --- Mówił, a Witold już konia dosiada,/ Gałąź Skirgiełły pochwycił, wskok bieży,/ Kędy na wzgórzu Jagiełło z Krzyżakiem/ W milczeniu patrzą na Skirgiełły kroki. Jagiełło rękę wyciągnął do brata./ --- Ręki twéj nie chcę --- Witold mu odpowié,/ I w tył się cofnął. --- Jagiełło! tyś zdradą/ Podszedł nas z ojcem. Wiesz, jaka zapłata/ Zdrajców? Wojdyłło wiesz jak ukarany? ---/ --- Wiem --- rzekł Jagiełło. --- Tak i Widmund zginął! ---/ Witold zapłonął, znów cofnął i skinął./ --- Bądź zdrów --- rzekł. --- Jam tu nie przyszedł się śpieraćśpierać --- dziś popr. pisownia: spierać.,/ Lecz zgodę robić i pokój zawierać./ Zgoda niemożnaniemożny --- tu: niemożliwy., pokój niepodobny! ---/ --- Czekaj! --- mistrz przerwał --- Kniaziu! jesteś młody./ Przez kłótnie często przychodzą do zgody./ Po co wymawiać dawne wasze żale?/ Jagiełło zgody chce, nie nowéj kłótni./ Zjedźcie tu z ojcem, i mówcie o zgodęmówcie o zgodę --- rozmawiajcie o zgodzie.. ---/ --- Z ojcem! Ja ojca tutaj nie przywiodę! ---/ Zakrzyknął Witold. --- Kto raz zdradził, zdradza;/ Ani ma wiarę, kto ją raz przełamał! ---/ --- Nie zdradąż Kiejstut odebrał mi Wilno? ---/ --- Nie, bo szedł karać za tajne przymierze,/ I nié ma zdrady, gdy się swoje bierze. ---/ --- Swoje? --- Jagiełło szyderskoszydersko --- dziś: szyderczo. zawołał./ --- Swoje! Po bracie jemu było rządzić./ Oddał ci Wilno, bo chciał. Z jego łaski/ Tyś w niém utrzymałutrzymać --- tu: utrzymać się.. Odebrał, gdy żądał,/ Gdy godnym rządów nie byłeś, mój bracie! ---/ --- Próżne to słowa, próżno się śpieracieśpierać --- dziś popr. pisownia: spierać../ Czas idzie marnieczas idzie marnie --- marnujemy czas.. Niech rozejm ogłoszą./ Trzech braci kniazia zaręczą Kiejstuta,/ Że się tu żadna nie osnuwa zdrada./ Chceli pokoju? niechaj do nas zjedzie,/ Zawrzemy zgodę, zawrzemy bez boju. ---/ --- On, do was? Czemuż nie wy by do niego?/ Starszy --- nie wstydby szanować starego,/ Chocieś Widmunda nie baczył siwizny! ---/ --- Poszedłbym z tobą --- Jagiełło nieśmiało/ Rzekł --- ale nie nam dwóm być przy umowie./ Mistrz do waszego nie pójdzie obozu,/ A ja bez niego nic zrobić nie mogę./ Przywiedź tu ojca. Nie wierzysz mi, bracie,/ Trzech Olgierdowych synów da wam słowo,/ Że, czy się zwiążem, czyliczyli (tu daw.) --- czy, czy też; czyżby. nie, umową,/ Swobodny wróci do wojska swojego. --- Witold mu w oczy poglądał nieufnie,/ Wahał się; potém na konia poskoczył/ I ku swojemu wojsku pędem wraca;/ Tam ojca bierze w namiocie na stronę/ I pocznie mówić. Stary wstrząsa głową,/ I brwi nachmurzył, i stoi ponury./ Wtém Olgierdowych synów trzech przychodzi,/ I kładną klątwękładną klątwę --- składają przysięgę., że się nie ma zdrady/ Ani żadnego obawiać zamachu./ Kiejstut, wciąż milcząc, ciągle się opiera./ Na próżno Witold trzykroć przekonywa,/ Na próżno Skirgiełł z braćmi poprzysięga./ Kiejstut się jeszcze podejścia obawia./ I walczy z sobą, bo chciałby ukończyć,/ Nie zdając losów na bitwę niepewną./ Nareścienareście --- dziś popr.: nareszcie. spójrzał na trocki swój zamek,/ I kazał konia siwego podawać. Olgierdowicze spojrzeli po sobie/ Bystro, przelotem; i wszystkim się wargi/ Wzruszyły śmiechem radości ukrytéj./ Wtém stary sługa przeciwprzeciw --- tu: naprzeciw. kniazia bieży,/ --- Na Bogi! Kniaziu! --- krzyczy --- co myślicie?/ W paszczękę wroga nieść niemiłe życie?/ Czy żony nie masz, synów i rodziny?/ Czy ci się życie i wojna sprzykrzyła?/ Po co tam jedziesz, zkądzkąd --- dziś popr. pisownia: skąd. dwakroć już zdrada/ Do piersi twoich zmierzyła? Kiejstucie!/ Wiesz, jak Jagiełło przywyknął wojować./ Każ wojsku napaść, każ nam występować./ Zginąć nam, Panie, to zginąć nam w boju,/ A nie idź do nich, bo zdradą cię zmogą! --- Na wrzask się sługi rwą Olgierdowicze,/ Z zapalczywością na niego powstają,/ Dobyli mieczów, klną starca i łają./ --- Nasza przysięga warta cóś, na Bogi!/ Czegoż się lęka? czy i nam nie wierzy? ---/ Sługa wciąż krzyczał; wtém konie podali;/ Siadł Witold, Kiejstut, trzéj Jagiełły bracia,/ I od obozu puścili się czwałemczwałem --- dziś popr.: cwałem../ Kiejstut na trockie wieże oczy wlepił,/ I nic nie słyszy, i nie patrzy na nic;/ Tylko się myślą kąpie na jeziorze,/ Dumami ognie rozpaladumami ognie rozpala --- w myślach zapala ognie. w świetlicy,/ I dni ubiegłe odżywiadni ubiegłe odżywia --- wskrzesza przeszłość. z popiołów./ Minęli obóz, dolinę i czaty/ Przeciwnéj strony. Wtem z wzgórza, gdzie stali,/ Mistrz i Jagiełło zniknęli pospołu./ Czyli naprzeciw Kiejstuta wychodzą?/ Czy skryli w namiot? Nié ma ich na górze./ Wjeżdżają w obóz; do środka zmierzają,/ Kędy chorągiew krzyżacka powiewa./ Skirgiełł ich wiedzie, z Witoldem Kiejstuta./ Konie oddali i idą spokojni. W progu namiotu bojarów dziesięciu/ Ciekawie patrzą szyderskiemi oczybojarów dziesięciu ciekawie patrzą szyderskiemi oczy --- dziś popr.: dziesięciu bojarów ciekawie patrzy szyderczymi oczami.;/ I nagle jeden do starca poskoczy,/ W tył szarpnął szablę od boku Kiejstuta,/ Wnet drugi silnie za barki go chwycił,/ Trzeci Witolda o ziemię powalił./ Skirgiełły nié ma, bracia z nim zniknęli;/ Siepacze tylko z pętami przybiegli,/ Wśród krzyków wiążą jeńców i unoszą./ A trąby trąbią, i obóz się zwija,/ Wojsko do Wilna uchodzi z pośpiechem./ Żmudź pozostała, jak ciało bez głowy,/ I, płacząc zdradypłacząc zdrady --- opłakując zdradę., do lasów rozbiegła. XXX Na krewskiém zamczysku/ Jest wieża wysoka;/ O stopy jéj fala,/ Pluskając, uderza;/ I jedno okienko/ Na wodę pogląda;/ Okienko z ciemnicy,/ Co wiosną, gdy wody/ Powstaną wysoko,/ Zalana do wierzchu,/ Gdy rzeki opadną,/ Gdy wody odpłyną,/ Na dnie jéj się tylko/ Kałuża błotnista/ Zostajezostać się --- dziś popr.: zostać., i mury/ Wilgocią przesiękłeprzesiękły --- dziś popr.: przesiąkły./ Grzybami żółtemi/ Okryją do zimy. Na krewskiém zamczysku/ Jest wieża wysoka;/ Ciemnica pod wieżą/ Wilgotna, smrodliwa./ Tam gady, ze szczelin/ Wyszedłszy na słońce,/ W okienku się grzeją;/ Mchy rosną zielone,/ I grzyby żółtemi/ Sklepienie obrasta. W ciemnicy téj dawno/ Więzień już nie siedział./ Był jeden. Kto taki,/ Nikt w Krewie nie wiedział./ A kości się białe/ Pod oknem zostały/ Po gościu ostatnim./ I od téj już pory/ Zbutwiałe zapory,/ Drzwi padły przegniłe,/ I w oknie dębowe/ Kraty już spękały. Wtém goniec od Wilna/ Do Krewa przybiega,/ I każe ciemnicę/ Dla więźnia sposobić,/ Drzwi, kraty dorobić./ Jagiełło Kiejstuta/ Chce w Krewie osadzić./ --- Wszak on mnie dał Krewo,/ Niech mu się wypłacę;/ Wszak druha, Wojdyłłę,/ Osadził głęboko ---/ I ja mu wynajdę/ Ciemnicę głęboką,/ Więzienie wilgotne,/ Skonanie sromotne. I zaraz za gońcem/ Wysłali Kiejstuta./ Starzec był półżywy,/ Jak gołąb'gołąb' --- dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: gołąb. posiwiał,/ Schylił się we dwoje;/ A krwią mu powieki/ Płynęły zagęsłą;/ A ciało związane,/ Nie strachem, lecz drżało/ Słabością, niemocą:/ Bo w jednéj on chwili/ Zestarzał, na siłach/ Podupadł, i lata/ Z każdą mu godziną/ Kark gięły brzemieniem;/ Lecz skargi, lecz słowa,/ Przekleństwa jednego/ Nie wyrzekł; i milcząc/ Na służby szyderstwa,/ W kałuży się brudnéj/ U muru położyłu muru położył --- położył się przy murze.;/ I o nic nie prosił,/ Nie żądał niczego;/ Tylko wzrok w okienko/ Raz powiódł, i znowu/ Opuścił na ziemię. O, wiele on, wiele/ Przeżył już w swem życiu!/ I trzykroć w niewoli/ Krzyżackiej zostawał,/ Cztérykroć się na śmierć/ Schwytany gotował,/ Lecz nigdy nadziei/ Nie stracił, jak dzisiaj./ Dziś głowa opada,/ Dziś pierś się zamknęła,/ I oczy na słońce/ Nie chcą już spozierać./ I wyrzekł do siebie:/ --- Czas mi już umierać!/ Jagiełło mnie strzeże,/ Posadził pod wieżę!/ Uciec ztądztąd --- dziś popr. pisownia: stąd. nie można./ On śmierci chce mojéj./ Lecz biada mu, zdrajcy!/ Ja umrę, a Witold/ Na zbójcy się pomści. --- Tak jeden dzień spłynął,/ I wody plusk tylko/ O ściany wieżowe/ Odbitéj do ucha/ Doleciał więźniowi;/ A słońce zachodu/ Promieniem ostatnim/ W okienko zajrzało/ I w wodę zapadło. Wieczorem siepacze/ Z usługą przybiegli./ Pięciu ich tam było:/ Proksza był i Bilgen,/ Co wodę nosili,/ Mostew był i Gotko,/ Co u drzwi na straży/ Dzień i noc czuwali,/ I piąty Lisica./ Im zwierzyłzwierzyć --- tu: powierzyć. Jagiełło/ Straż stryja. Lisicy,/ Gdy z Wilna posyłał,/ Rzekł głosem surowym:/ --- Jeżeli uciecze,/ Wy głowy mi dacie./ Niech żyje, nie żyje ---/ O życie nie stoję,/ Ucieczki się boję./ Jeśli go puścicie,/ I wasze tam życie,/ I waszéj rodziny,/ Za niego odpowié! ---/ Lisica struchlały/ Słyszał to, a w głowie/ Rozebrał po słowie,/ Co pan mu powiedział./ I jechał do Krewa,/ I swoim powtórzył./ Dniem, nocą na straży/ Stawali w ciemnicy;/ Szelestu się bali,/ Westchnienia lękali;/ Dziesięćkroć zajrzeli,/ Nim na krok odeszli. Ale dnia piérwszego/ On leżał na ziemi,/ Więzami ciasnemi/ Ściśnięty, bezwładny,/ I ludzie go widząc/ Bez słowa, bez duchubez duchu --- dziś popr. forma D. lp: bez ducha.,/ Bez gniewu i ruchu./ Mówili: --- Gdzie jemu/ Z ciemnicy uciekać?/ Zgnić jemu w więzieniu,/ Na mokrym kamieniu/ Kości tu zostawić. --- A w nocy usnęli,/ I Kiejstut zębami/ Gryźć począł sznur twardy;/ I cicho, gdy spali,/ Do okna przypełznął,/ Na niebo poglądał./ Lecz czujny Lisica/ W czas zajrzał w więzienie,/ I zadrżał, Kiejstuta/ Gdy w oknie zobaczył;/ Wnet straże rozstawił/ I więzy odnowił;/ Sam zebrał siepaczy,/ Poskrobał po głowie,/ I dziko w swéj mowie/ Namawiać ich zacznie:/ --- Kniaź mówił wyraźnie:/ Niech żyje, nie żyje ---/ O życie nie stoję,/ Ucieczki się boję./ Nam oka nie zmrużyć,/ Dopóki on żyje./ Skrępujmy mu gardło,/ A z pastwą umarłą/ Spokojniéj, bezpieczniéj/ Nam będzie na zamku./ Kniaź mówił Lisicy:/ Niech żyje, nie żyje ---/ O życie nie stoję./ Czas starcu dać życieCzas starcu dać życie --- już czas, aby starzec oddał życie.,/ I lepiéj niż moje./ Mnie smaczny świat biały. --- A Mostew mu na to:/ --- Wy prawdę mówicie./ On był już za kratą,/ Trzy razy od Niemca/ Przez mury uciekał./ Kto go wié? duch jaki/ Może mu pomaga?/ A nuż znów uciecze!/ Położyć nam głowy./ Nie lepiejże skończyć?/ A kniaziu powiémy,/ Że umarł z rospaczyrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.,/ Że sam się udusił,/ Że gad go zjadliwy/ Ukąsił w pierś nagą. --- Mówili, szeptali./ Dzień drugi upłynął,/ A Kiejstut widocznie/ Upadać już pocznie:/ I głowę pochyla,/ I oczy zamyka,/ I, zda się, co chwila/ Ot duszę wyzionie./ Siepacze pod drzwiami/ Czatują dzień trzeci,/ Czatują i czwarty./ Czwartego wieczorem/ Usnęli na chwilę./ A Kiejstut ku oknu/ Poskoczył z rospaczą,/ WięzienieI kratę wyłamał,/ I głowę wysadził,/ Gdy szelest go zdradził./ Zbudzą się strażnicy/ I wpadną na niego,/ A sznurem za szyję/ Spętawszy, wgłąb'wgłąb' --- dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: w głąb. lochu/ Ciągną go, krępują./ I gardło przedarte,/ I usta otwarte;/ Krew niemi buchnęła;/ A dusza olbrzyma/ Na Góry gdzieś Wschodnie/ Leciała, w żałobie,/ Rzucając po sobie/ Swéj chwały puściznę/ I zemstę synowi. Długo tam siepacze/ Nad trupem, w milczeniu,/ Drżąc, stali, bez ruchu,/ I jeszcze w nim duchu/ Śledziliduchu śledzili --- sprawdzali, czy oddycha. ze strachem./ Dniem jeszcze i nocą/ Pilnują, by zmarły/ Nie uciekł z więzienia. XXXI Kiedy w boju z Rusinem,/ Kiedy z Niemcem, psim synem,/ Albo zawziętym Lachem/ Walcząc, kunigas padał,/ Kiedy konał pod dachem,/ Gdy już mieczem nie władał,/ Gdy dziećmi otoczony,/ Z włosem białym na skroni,/ Zwycięzkizwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski., uznojony,/ Z rogiem alusualus (litew.) --- piwo. w dłoni,/ Pożegnawszy ród cały,/ Kończył życie wesoło,/ Syt i boju, i chwały,/ Zwiędłe schylając czoło,/ O, nie żal, nie żal było/ Składać proch pod mogiłą,/ I na stosie go palić,/ Pieśń zwycięzką zanócićzanócić --- dziś popr. pisownia: zanucić.,/ Grób kamieniem przywalić,/ Kamień ziemią przyrzucić,/ Na ziemi, na kamieniu,/ Wznieść pamiątkę wodzowi,/ By pamięć w pokoleniu/ Wiek podawał wiekowi./ Lecz gdy bojem wpół zgięty/ Ten, co walczył wiek cały,/ Padł zdradliwie ujęty/ Nie Perkuna postrzały,/ Lecz rękoma siepaczy/ I haniebném skonaniem,/ Lud zaryczał z rospaczyrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.,/ Lud powstał z narzekaniem! I Jagiełło, ze sromusromu (daw.) --- wstyd.,/ Uciekł z Wilna stolicy,/ Gdy trup do swego domu,/ Do swéj staréj dzielnicy/ Wracał w Dolinę Świętą./ Za nim ludów się tłumy,/ Z twarzą smutkiem przejętą,/ Z oczyma, z których dumydumy --- myśli, rozmyślania.,/ Czarne myśli patrzały,/ Z Żmudzi, Litwy ściągały. I na odgłos o zgonie,/ Złamawszy drżące dłonie,/ Biruta kądziel łzami/ Przędzioną porzuciła;/ Nocą bieżąc i dniami,/ Aż do Wilna przybyła./ W wrotach dwa się orszaki,/ Gdzie dwa schodzą się szlaki,/ Otarły i spotkały:/ W piérwszym jechał Jagiełło,/ Drugi orszak składały/ Wierne druhy Biruty./ Na wozie siedząc, stara,/ Szkarłatami pokrytym,/ Blada, jak piekieł mara,/ W rąbkurąbek (daw.) --- chustka na głowę. łzami omytym,/ Z służebnemi jęczała./ Gdy twarz w twarz, oko w oko,/ Z Jagiełłą się spotkała,/ Czarną mignie powłoką,/ Z oczyma czérwonemi,/ Z włosy rozrzuconemi,/ Powstała, ręką skinie./ --- Stój! --- zawoła na ludzi ---/ Stój, ty Olgierdow synieOlgierdow synie --- dziś popr.: synu Olgierda.!/ Niech przekleństwo cię zbudzi!/ Stój i słuchaj, co wdowie,/ Któréj męża zabiłeś,/ Któréj życie skrwawiłeś,/ Praurma Bogini powié: Przeklętyś! Olgierdow synie!/ Przez cię Kiejstut zginął stary!/ Przez cię się Litwa wyrzecze swéj wiary,/ Przez ciebie pożarta, zginie!/ Klnęklnę ciebie --- przeklinam cię. ciebie w imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Perkuna!/ Klnę ciebie w imie Praurymy!/ Niech pożarów świeci łuna,/ Niech pożarów wznoszą dymy,/ Kędy stopą dotkniesz ziemi!/ Bądź przeklęty z dziećmi twemi!/ Na pokolenia ostatnie!/ Niechaj cię ścigają swoi,/ Niech ręce wiążą cię bratnie!/ Niech hańba w łożnicy twojéj/ Siedzibę sobie uściele!/ Niechaj cię zdradzi twa żona,/ Niechaj zdradzi, kto ci miły!/ Niech głowa twoja znużona/ Próżno pożąda mogiły!/ Klnę cię w imie wszystkich Bogów/ Klnę w imie ojców i dziadów!/ Niech nieszczęście u twych progów/ Siądzie, pilnuje twych śladów,/ Niech wszędzie z tobą się wlecze,/ Jak cień, bojaźń i przeczucie!/ I niech ci kamieniem życie/ Ciężyciężyć --- dziś popr.: ciążyć., jak wdowie Birucie!/ Przepadnij! Olgierdow synu! --- Jagiełło oniemiały/ Stał, wylękły, pobladły;/ Srogie bolebole --- dziś popr. pisownia: bóle. szarpały,/ Szarpał gniew go zajadły;/ Naglił konia; koń wryty/ Wparł się w ziemię kopyty,/ Potém ruszył, gnał siwy,/ Aż padł w polu nieżywy. W Swintoroha dolinie,/ Gdzie dwie Wilije płyniedwie Wilije płynie --- dziś: dwie Wilie płyną.,/ Gdzie śpią Litwy kniaziowie,/ Stos się wysoki wzbija;/ Na nim złote wezgłowie,/ Nad nim dym się już zwija,/ I wstęgi niebieskiemi/ Do Wschodniéj leci Ziemi. W Swintoroha dolinie./ Gdzie dwie Wilije płynie,/ Patrzy się Witold z wieży,/ Gdzie ojcowski trup leży;/ Kędy matka przybiegła/ Łzami mogiłę zrosić;/ Na twardéj ziemi legła/ Bogów o zemstę prosić;/ Modli się do PokolePokole (mit. litew.) --- Poklus, bóg piekła i zemsty.,/ Do Praurymy Bogini,/ By pomścili jéj bole;/ Z reszty życia im czyni,/ Na lata swoje stare,/ Z siebie, z dzieci ofiarę. --- Sroga to kara --- woła --- o Bogowie,/ Co na staréj legnie głowie!/ Jam zawiniła, rzucając ołtarze,/ I dziś mnie Prauryma karze!/ O! Niech go pomści! Ja dam moje życie,/ Dam siebie, z dzieci najdroższe me dziécię,/ I wszystkie dzieci oddam, i świat cały,/ Byle nieszczęściómnieszczęścióm --- dziś popr. pisownia C. lm: nieszczęściom. naszym się nie śmiały/ Wroga serce, usta wroga./ Niech piorun Perkuna Boga/ Spadnie Jagielle na głowę! --- Modli się --- stos osiada,/ Dymy objął wielkiemidymy objął wielkiemi --- otoczył się wielkimi dymami. ---/ Wtém się ziemia rozpada,/ I on idzie wgłąb'wgłąb' --- dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: w głąb. ziemi./ Kapłani wystraszeni,/ Lud upadł na kolana./ Biruta się podnosi./ --- Jam --- woła --- wysłuchana!/ Tak padnie wróg przede mną,/ W otchłań pójdzie podziemną. --- XXXII Smutneś ty, Krewo! więźniów i wygnańców/ Do starych murów przytulasz z koleiz kolei --- tu: po kolei.!/ Jednemi wroty truptrup --- dziś popr. forma B. lp: trupa. na pogrzeb wiozą,/ Drugiemi więźnia na ciemnice twoje./ A straż, co stoi na wieży wysokiéj,/ Nie patrzypatrzeć --- tu: wypatrywać. pana wesołéj drużyny,/ Czeka na jeńców i wygląda brańców./ Smutneś, zamczysko więźniów i wygnańców! Namiestnik jękómjękóm --- dziś popr. forma C. lm: jękom; tu popr.: do jęków. przywykł, jak weselu,/ I rad, kiedy mu jęczy więźniów wielu;/ Przynajmniéj w głuchéj starych murów ciszy/ Cóścóś --- dziś popr. pisownia: coś. nad pluskanie zimnych wód posłyszy./ Na to ci przyszło? dawniejsza stolico!/ Abyś się stała więzieniem, ciemnicą! Jednemi wroty na wozie pogrzebnympogrzebny --- pogrzebowy./ Kiejstut na Świętą odjechał Dolinę,/ Drugiemi wroty w orszaku siepaczy/ Witold na długą wwiedziony niewolę. Witold to? --- trudno poznać go z oblicza,/ Bo boleść we twarz wryła się głęboko,/ Przygasło dawniéj jaśniejące oko,/ I usta sine, milcząc, się zawarły./ Żywy, a na wpół zdaje się umarły;/ I nic nie widzi, co dziejedziać --- dziś popr.: dziać się. dokoła;/ Na brzęk łańcuchów, na krzyki gawiedzi,/ Skinieniem, okiem nie da odpowiedzi;/ Zsunął się z konia, i powolnym krokiem/ Poszedł, dumając, po dworze szérokim. Zabójcy ojca patrzą się nań z boku;/ Szyderskie myśli śmieją się im w oku,/ Usta się krzywią; rękami w milczeniu/ Cóś pokazują, jakby stryczek kładli,/ Cicho Lisica szepce do Bilgena:/ --- Czy mu ta sama izba wyznaczona,/ Gdzie ojciec Kiejstut przeżył dni ostatek?/ Czy naszéj straży oddadzą młodego? ---/ Szepcą --- wtém słudzy do Witolda biegą/ I na komnaty w wieży go prowadzą,/ W osobnéj izbie smutnego sadzają./ Pomni Jagiełło, że Witold mu życie,/ W niewoli ojca, uprosił, ratował;/ Więzi Witolda, lecz przykazał skrycie,/ By go namiestnik w niewoli szanował;/ I kazał izbę na wieży mu jasną/ Wysłać kobiercem, przyodziać skórami;/ A chociaż straże u drzwi mu postawił,/ Przynajmniéj okno puszcza blask słoneczny,/ Przynajmniéj Witold na wody i lasy,/ Na ziemię może okiem rzucić z dala./ Lasy mu szumią, szumi srébrna fala,/ Słońce mu świeci; powietrzem swobodnie/ Oddycha, ziemię obejmując wzrokiem. Ale więźniowi nie patrzeć na słońce,/ Ani zieloną wiosną się weselić,/ Ni fali słuchać, ani ptaka śpiewu,/ Ni piersią szukać słodkiego powiewu!/ Jemu myślami karmić się gorzkiemi,/ Jemu boleścią swoją się napawać,/ I słuchać raudyrauda (z litew.) --- pieśń żałobna., którą serce śpiewa!/ Wszystko mu smutkiem, boleścią, rospacząrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.!/ Tak Witold siedzi, siedzi, je sam siebieje sam siebie --- tj. gryzie się, przeżywa swoją klęskę.,/ A śmierć ojcowska, co zgonem zagraża,/ Nad głową skrzydły czarnemi roztacza,/ I w nocy nawet sny słodkie odgania. Nazajutrz w zamku ruch i wrzawa nocna./ Witold się zerwał, usiadł na posłanie,/ --- To zamach --- myśli --- na moje się życie/ Sposobi! Idą wysłani siepacze! ---/ I chwycił drzewce z ogniska zgasłego,/ Siedzi, a krwawe wejrzenie na wrota/ Swego więzienia, odważny, posyła./ Aż w drzwiach zapora ciężka się ruszyła./ On wstał. Któś idzie --- to idą siepacze./ Patrzy, a nim się rozpoznał w ciemności,/ Z krzykiem na piersi Anna Światosławna/ Rzuca się, płacząc, i do stóp mu pada./ --- Ty tutaj! Anno! ---/ --- To ja, o mój Panie!/ Przyszłam podzielać ciężką twą niewolę./ Smutne dni długie i nocy bezsenne! --- --- Dzięki ci, Anno! Ale po cóż było/ Saméj oddawać na Jagiełły ręce?/ Z tobą ja stokroć więcéj boleść czuję,/ Bo lepsze czasy na pamięć przychodzą. --- --- Więc odejść każesz? ---/ --- Pozostań! na Bogi!/ Jesteś, pozostań! Zesłał cię mój GulbiGulbi (mit. litew.) --- duch stróż, bożek strzegący każdego mężczyzny.,/ Bym nie zmarł z nudów, nie zjadł się myślami. Mówił, oboje płakali do rana,/ A kiedy Anna, Światosława córka,/ Usnęła ze dniem w Witolda objęciu,/ Drzwi znów skrzypnęły --- namiestnik wszedł stary,/ Dziewkę służebną wprowadził w komnatę./ --- Dzień już --- rzekł --- Kiężno! wróć do swéj świetlicy. ---/ --- Jak to? więc w nocy tylko będziem razem? ---/ --- Taki był rozkaz, idę za rozkazem. --- I obudzona Anna, płacząc, idzie;/ Za nią komnaty drzwi ryglują znowu;/ Witold jak po śnie wesołym się budzi,/ I znów podparty na ręku zadumał,/ Znowu pierś szarpie i włosy rozrzuca,/ Śmierci się lęka, za każdym szelestem/ Widzi ojcowskich siepaczy nad sobą. Jak dnie mijają, co wieczór przychodzi/ Anna do męża, i niewolę słodzi,/ Tuląc się w jego skosniałémskośniały --- skostniały. objęciu./ A! nie pieszczoty w sercu teraz jemu,/ Nie szeptać z żoną, nie twarz jéj całować!/ Jemu swobody chce się zakosztować,/ Jemu na wolność chce znowu wypłynąć,/ By mścić za ojca i na bojach zginąć./ Śmierć w tém więzieniu od katowskiéj ręki/ Kiedy przypomni, włos na głowie wstaje,/ Krew w żyłach zawre, piersi żarem buchną. Tak walczy co dzień ze strachem, myślami,/ Gnębi, spodziewa, rospaczarospaczać --- dziś popr. pisownia: rozpaczać. i mami;/ Na koniec znękał, spuścił smutną głowę,/ Pobladł, i siły utracił znużony./ Niczém mu teraz słodki uścisk żony./ Co nocy, kiedy Kiejstutowéj śmierci/ Przyjdzie godzina, z łoża się porywa./ Zda mu się słyszeć jęk z głębi ciemnicy,/ I szamotanie, i stuk siwéj głowy,/ Jak pada, bijąc o twardą podłogę./ Z łoża powstaje, chodzi po komnacie,/ Ogień rozpala, a Anna zbudzona/ Na próżno męża przywabia do siebie,/ Chce cieszyć słowycieszyć słowy (daw.) --- pocieszać słowami., kołysać w uścisku./ Chodzi do świtu, i gorącą głowę/ W dłoniach gorących tuli, a łzy jednéj/ Nie może wylać, by z nią boleść sciekłasciekła --- dziś popr. pisownia: ściekła.. Co ranek służba wchodzi do komnaty/ I xiężnęxiężna --- dziś popr. pisownia: księżna. Annę na zamek odwodzi./ Sam wówczas Witold z myślami zostaje,/ Rzuca znużony na twarde posłanie,/ I sen na chwilę klei mu powieki;/ Ale i we śnie myśl szarpie wnętrzności,/ Smutek powolniepowolnie (daw.) --- niespiesznie, powoli. szpik wysysa z kości. Raz, wieczór, słońce nad jeziorem było,/ Ptacy śpiewaniem z słońcem się żegnaliptacy (...) się żegnali --- dziś popr.: ptaki się żegnały.,/ I nic nie słychać, oprócz szumu fali/ I szumu lasów, który wiatr przynosił./ Witold, oparty na oknie, oddychał/ Wonném powietrzem, a myślą daleko/ Latał po Żmudzi, zwołując poddanych./ W komnacie więźnia powoli sciemniało,/ Ogień się tylko drżącém światłem palił./ A Witold ujrzał postać jakąś białą,/ Co rosła, rosła, od ogniska wstała,/ U ognia palce zziębłe rozpostarła,/ Milcząc, żylaste ręce rozgrzewała,/ Długo w twarz smutną Witolda patrzała,/ I tak nareszcie ozwałaozwać --- dziś popr.: odezwać się. do niego: Mężczyzna--- Witoldzie! po co żałość ta, rospaczerospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.?/ Niechaj kobiéta smuci się i płacze,/ Niech dzieci piszczą, gdy w duszę im szpony/ Zapuści boleść, żal nieutulony./ Mąż cierpi milcząc, boleść swą zwycięża./ Zimna wytrwałość piérwszą cnotą męża./ Nie tobie jeszcze łamać męzkiemęzki --- dziś popr. pisownia: męski. dłonie/ I tulić głowę na kobiéty łonie./ Śmierci się lękasz --- śmierć jeszcze daleko,/ Ani, jak ojca, trupem cię ztądztąd --- dziś popr. pisownia: stąd. zwleką./ Na twoich rękach losy Litwy całéj,/ Pomsta za ojca, lata wielkiéj chwały,/ Nieszczęścia, klęski. Długie życie twoje,/ Długie twe prace, ciężkie jeszcze znoje./ Po co zachmurzać u młodości wschodu?/ Wyjdziesz, o xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę., wyjdziesz z tego grodu,/ A boleść przeszła, boleść dziś tak wielka,/ W przeszłości spłynie, jak w morzu kropelka./ Będziesz swobodnym. Litwa na cię czeka./ Tobie nad całą władza i opieka. --- Tak cichym głosem gdy mówił do niego,/ Pełzły mu szaty, ciało się w powietrzu/ Topiąc, niknęło, i z dymem uleciał. Drugi to już raz Witold ducha swego/ Widział, i w duszę odwaga wstąpiła./ Wtém drzwi skrzypnęły --- Anna weszła cicho/ I na kolanach położyła głowę./ --- Panie mój! --- rzekła --- ty patrzysz; gdzieś oknem/ Myśl wyleciała i daleko buja;/ Chcesz być swobodnym --- ja ci dam swobodę,/ Ja cię z niewoli, w któréj schniesz, wywiodę. --- Ty? ---/ --- Ja, mój Panie! Posłuchaj twéj Anny:/ Jutro, zaledwie świt wstanie poranny,/ Zastukam do drzwi o służebnę mojęo służebnę moję --- tu: po moją służącą.;/ Ty na się wdziejesz twojéj Anny stroje/ I wyjdziesz z sługą. Ja tutaj zostanę./ Modlić się będę, abyś uszedł cało./ Koń w lesie czeka i drużyna wierna,/ Algimund dawno błąka koło Krewa. --- Witold do piersi swą Annę przycisnął,/ Z oczu mu promień radości wytrysnął./ --- A ty? --- rzekł. --- Jeśli Jagiełło zatrzyma? ---/ --- Jagiełło? Cóż mu po jednéj kobiécie?/ Nie myśl --- ja się méj nie boję niewoli;/ Czuję, że on mi pójść z tobą pozwoli;/ A zechce mścić się, pomści się na straży. --- Witold piérwszy raz na promiennéj twarzy/ Zajaśniał dawném swobodném weselem./ --- Jutro --- rzeki --- jutro znów wolny polecę!/ Jutro! O! czemuż ranek już nie świta! ---/ Na próżno Anna wabi go ku sobie,/ Chwilę ostatnią chce by jéj poświęcił ---/ Witold przez okno niebo o wschód pyta,/ Szaty nadziewanadziewać --- tu: wkładać.; ledwie na dzień brzaski,/ Żonę płaczącą w czoło pocałował,/ Zakrył zasłoną i wyszedł z służebną;/ Z zamku w ciemności wyrywa się skrycie/ I na Mazowsze popędził o świcie. XXXIII Cóż tak hucznohuczno --- dziś popr.: hucznie, tj. głośno, gwarno., wesoło/ Na malborskim dziś dworze?/ Wszystkie okna się świecą,/ Wszystkie dymią kominy,/ Służba biega zziajana,/ A za stołem biesiada,/ I w podworcu gromada,/ Za stołem z mistrzemmistrz --- tu: Konrad Zöllner von Rotenstein, wielki mistrz krzyżacki w latach 1382--1390, następca Winrycha de Kniprode. panem/ Witold usiadł za dzbanem,/ A dokoła drużyna/ Cichą, żywą rozmową/ Bujną wrzawę godowągodowy --- tu: świąteczny, biesiadny./ Tajnym szmerem przecina. Co tak huczno, wesoło./ Na malborskim dziś dworze?/ Wszystkie okna się świecą,/ Wszystkie dymią kominy,/ Na podworcu tłum, wrzawa,/ A w komnatach zabawa,/ KrzyżakowKrzyżakow --- dziś popr. pisownia: Krzyżaków. izby pełne,/ Żmudzi pełen podworzec,/ Żmudź z Witoldem na boje/ Zebrała się iść razem,/ Za Kiejstuta się pomścić,/ Na Jagiełłę uderzyć. W świetlicy poza stołem/ Siedzi on; Krzyżak siedzi;/ Kniaź Olszański i żona,/ Co z Krewa wypuszczona/ Za mężem się pognała;/ I ZofjaZofja --- dziś popr. pisownia: Zofia. WitoldównaZofja Witoldówna (1370--1453) --- córka Witolda i Anny, od 1391 r. żona Wasyla I Rurykowicza, wielkiego księcia moskiewskiego.,/ Kwiat ogródka różany,/ W polu biała lilijalilija --- dziś popr. pisownia: lilia../ Przyjaciele Kiejstuta,/ Witolda przyjaciele/ Na Litwę się sposobią. --- Słuchaj --- mistrz, ciągnąc na ustrońustroń --- miejsce ustronne. Witolda ---/ Słuchaj mnie --- rzecze --- ja ci pomoc daję,/ Zamek malborski mieszkaniem wyznaczam,/ Wojsko pod twoje zgromadzę rozkazy,/ Ale pomnijciepomnieć (daw.) --- pamiętać., że piérwszy warunek,/ Abyście chrztem się z pogaństwa obmyli. ---/ --- Przyjmę chrzest --- Witold odrzucił po chwili ---/ Przyjmę chrzest. ---/ --- Zawrzesz z Zakonem przymierze?/ --- Zawrę, jak chcecie. ---/ --- I stali w swéj wierze,/ Trzymajcie z nami. Niech was Jagiełłowe/ Nie wstrzęsą słowa pokoju i zgody. ---/ --- Zawrę umowę, dotrzymam umowędotrzymam umowę --- dziś popr.: dotrzymam umowy.. ---/ --- Z nami, wy panem; Litewskie narody/ Sciśnieciesciśniecie --- dziś popr. pisownia: ściśniecie. w ręku, zgarniecie pod siebie./ My wam staniemy do bokumy wam staniemy do boku --- pomożemy wam, wesprzemy was. w potrzebie./ Pomnijcie, MindowsMindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200--1263) --- wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. kiedy nas porzucił,/ Zginął. ---/ --- O mistrzu! nie bójcie się o mnie./ Co wam przyrzekęprzyrzekę --- dziś popr. forma: przyrzeknę., dotrzymam niezłomnie./ Na kiedy, mistrzu, na Litwę wyprawa? ---/ --- Wojska gotowe. Dzisiaj przybył goniec./ Czas nam wyruszyć. Jagiełło nie w domu,/ Trok waszych, xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę., nié ma bronić komu;/ On na Podlasiu u Janusza gości,/ Suraż, Drohiczyn i Mielnik oblega./ Stare to także Kiejstutowe włości. ---/ Witold radośnie do mistrza przybiega./ --- Więc po co czekać? Jutro w pochód idziem! ---/ --- Jutro? ---/ --- Nie daléj. Gdy Jagiełło wróci,/ Ciężéj nam będzie na Litwie plądrować. ---/ CzolnerCzolner --- Konrad Zöllner von Rotenstein. rzekł słowo w ucho komturowi./ --- Więc jutro, xiążę, szczęśliwéj wyprawy. ---/ Dłoń zatarł Witold --- O, długo czekałem/ Bezbronny więzień, wygnaniec, bezczynny!/ Jutro!! --- I xiążę olszańskiexiążę olszańskie --- dziś popr.: książę olszański; popr. forma B. lp: księcia olszańskiego. porywa:/ --- Ty, Algimundzie, idź do naszéj Żmudzi,/ Na jutro półkipółk --- dziś popr. pisownia: pułk. przysposób. O świcie/ My występujem, i wy wystąpicie./ Bądźcie gotowi. We mnie krew inaczéj/ Płynie po żyłach: drga ręka, drży serce!/ O! gdyby ująć ojcowskie morderceojcowskie morderce --- dziś popr. forma B. lm: ojcowskich morderców../ Gdyby széroką, czérwoną krwi strugą/ Pomścić się razem nad panem i sługą! --- Nié ma nocy na grodzie,/ I dnia wszyscy czekają,/ By wyruszyć o wschodzie./ Żmudzini potrząsają/ Smolne oszczepy swoje,/ Łuki z rogów wygięte,/ Proce z skóry wycięte,/ Rzadkie rdzawe szablicerzadkie rdzawe szablice --- tj. szable występują nieczęsto w ich uzbrojeniu i są niskiej jakości../ Krzyżacy zbroje jasne/ Sposobią, i pancerze,/ I hełmy podwiązują,/ Włóczniómwłócznióm --- dziś popr. forma C. lm: włóczniom. końce ze stali/ Kują. Nim dzień zaświta,/ Trzeba w pole wyruszyć./ Kniaź Algimund się gania/ Z gromady do gromady,/ Dzieli ufce, rozdaje,/ I dowódzcówdowódzca --- dziś popr.: dowódca. stanowi,/ I chorągwie podzielapodzielać --- tu: dzielić.. Z świtem MalborgaMalborg --- dziś: Malbork. bramy/ Otwarły się széroko./ Czoło --- ufiec krzyżacki,/ Ciało --- żmudzcy żołnierze,/ Tył mistrz z swemi im bierze./ Tak litewska się siła,/ Opasana dokoła,/ Do krzyżackiéj wcieliła;/ Z wielkim krzykiem puściła/ Ojczyste niszczyć sioła;/ A na czele proporzec/ Krzyżem czarnym powiewa,/ I chorągiew za niemi/ Lśni znaki krzyżackiemi. Dniem, nocą bez oddechu/ Ciągną wojska pod Troki./ Mistrz nagli do pośpiechu,/ Witold wielkiemi kroki/ Z bijącém sercem leci/ Ku rodzinnéj dzielnicy. Ot już widać jezioro;/ Na kępie, na jeziorze,/ Czarne zamczysko stoi,/ Wieże wysoko wznosi;/ Ponad brzegiem jeziora/ Drobne chaty czernieją;/ Za chatami, wzgórzami,/ Las z ciemnemi sosnami/ Objął miasto dokoła. Nim załoga postrzegła,/ Zanim na mur wybiegła,/ Już Krzyżacy schwycili/ Prom i łodzie na brzegu,/ Już na ostrowostrow a. ostrów (daw.) --- wyspa. przybili,/ Do bram walą, szturmują./ Obudzona załoga/ W koszulach na mur bieży./ W zamku popłoch i trwoga./ A na czele dowódzcądowódzca --- dziś popr.: dowódca./ Stary Hanul wileński;/ On szykuje, on wrota/ Kazał ziemią podsypać,/ Kazał wodą oblewać,/ Z murów kamieńmikamieńmi --- dziś popr. forma N. lm: kamieniami. miota,/ Po basztach stawistawić --- tu: porozstawiać. straże,/ Wściekle bronić się każe,/ Ani myśli poddawać./ Trzykroć mistrz doń posyła,/ By się poddał z załogą./ On posłańca nie słucha,/ W wojsko swe natchnął ducha,/ Sam na wieży rozkazy/ Daje, bieży, i w chwiliw chwili --- w jednej chwili./ Już Krzyżaków trzy razy/ Oblężeni odbili. A wtém łodzie sprzężone/ Niosą ciężkie tarany;/ Podstawiają pod ściany./ Na próżno na obronę/ Wojsko, ogień, kamienie,/ Wrzątek leje i kłody/ Zrzuca. Wkrótce zabrakło/ I kamieni, i wody./ Taran w bramy kołacze,/ Wrota trzeszczą ugięte,/ I żelazne okowy/ Pospadały odcięte./ Strach załodze zamkowéj! Ale noc czarna zrywa/ Bój krwawy i szturm ciężki./ Mistrz do jutra odkłada./ Witold do wrót przybywa,/ Po litewsku odzywa./ Próżno! --- z murów zniknęli,/ Słuchać nawet nie chcieli./ Noc oblężeni całą/ W trwodze bez snu spędzili;/ A zaledwie zadniało/ Krzyżacy uderzyli,/ Tłuką w wrota tarany,/ Tłuką belki o ściany./ Wali się mur. Wyłomem/ Wpada Witold z pogromem;/ Za nim krzyżacka rzesza,/ Ogień niosąc, pośpiesza./ Zewsząd się zamek pali,/ Zewsząd Krzyżacy stoją;/ Kogo mieczem oszczędzą,/ Tego w płomień zapędzą./ I z trockiego zamczyska/ Już kupa rumowiska,/ Z któréj dymy się wleką/ Po dolinie daleko. XXXV> Gdy Witold znosi Krzyżacką niewolę/ Okuty więzy złotemi,/ Jagiełło z Litwą swoją ciągnie w pole/ Po zdobycze w lackiéj ziemi. Na cóś ty, Lachu, Ziemowita wśpierałwśpierać --- dziś popr. pisownia: wspierać.,/ Gdy nań Jagiełło mścił zdrady?/ Na cóś w granice litewskie się wpierał?/ Sam się zadarłeś z sąsiady? Ciągną Litwini w sandomierskie włości,/ Ku Łyséj Górze zmierzają ---/ Już widnywidny --- tu: widoczny. biały gmach na wysokości,/ Do niego pędząpędzić się --- dziś: pędzić. się zgrają. I objął górę żywy łańcuch ludu./ Na górze w dzwony uderzą,/ A mnichy, klęcząc, oczekując cudu,/ Jeszcze w zagładę nie wierzą. Biją we dzwony, chorągwie rozwitorozwito --- dziś: rozwinięto.,/ Na przedzie świętego krzyżaświętego krzyża część --- relikwia./ Część niesie starszy, złotą blachą krytą;/ Tłum przed nią głowy uniża. Mnich żegna pogan; ale zjadłazjadły --- dziś: zajadły. tłuszcza/ Bieży na bożych kapłanów,/ I strzał tysiące z giętkich łuków puszcza,/ We wrota bije z taranów. A mnisi idą, pieśń piejącpiać (tu daw.) --- śpiewać. pobożną,/ Ciągle w cud wielki ufają,/ Tłuszcza się cisniecisnie --- dziś popr. pisownia: ciśnie., z wrzawą leci groźną,/ Bramy klasztorne pękają! Wtém kapłan żegna --- lud na twarze pada;/ Upadł, by więcéj nie powstał!/ Na karkach ludu Litwinów gromada./ Bicz boży grzesznych ochłostał! CudBiada, kto cudu od Boga spodziewa,/ Kto śmié go czekać od Niego!/ Bo na ratunek Bóg mu nie przybywa,/ I nie podźwignie dumnego. Pogańskie tłumy już w kościelne wrota/ Wpadły, przybytek pustoszą,/ Na klasztor ognie dzika tłuszcza miota,/ Złoto i srébro wynoszą, Łupy zbierają, a bezbronnych wiążą,/ Na wozy zabór swój kładą;/ Lecz strach ich pędzi --- wzrokiem wkoło krążą,/ Złupili, palą i jadą. Bo dzwony ciągle z wież kościelnych biły,/ Jakby o pomoc wołały./ Próżno Litwiny wszystkie swoje siły,/ Hufce ku wieży wysłały. Dzwonnicy we krwi leżą, a na wieży/ Uroczyste dzwonów głosy/ Biją a biją, i dźwęk ich się szérzy,/ Po ziemi idzie, w niebiosy. Coraz głośniejszy, coraz silniéj bije./ Strachem przejmuje ich serce;/ Zda się, że pomstę wywoła na szyjępomstę wywoła na szyję --- sprowadzi śmierć jako zemstę.,/ Na świętokradźceświętokradźce --- dziś popr.: świętokradcy., mordercemorderce --- dziś popr.: mordercy.! I Litwa goni z łupami do domu,/ A wciąż jéj w uszach dzwon bije;/ Patrzy na niebo i lęka się gromu./ Strach pogańskie ugiął szyje. Wpośrodku łupów, na wozie ładownym,/ Był rzucony krzyż złocisty;/ Krzyż to ze drzewem zbawienia cudowném;/ W nocy stawał płomienisty; A niebiańskiemi aniołowie chóryniebiańskiemi (...) chóry --- dziś popr. forma N. lm: niebiańskimi chórami./ Hymn przed nim chwały śpiewali./ Ilekroć z pogan dotknął się go który,/ Wszyscy trupami padali. Kiedy na Polską granicę przybyli,/ Stanął wóz z krzyżem, jak wryty;/ Próżno ciągnęli, próżno się silili ---/ Stał na polskiéj ziemi wbity. Aż pogan zdjęła niepojęta trwoga./ Szemrzą cóś z sobą i radzą./ Jest-lijest-li --- dziś popr. pisownia: jesli, tj. czy jest. to siła chrześcijańskiegochrześcijańskiego --- tu w źródle pisownia: chrześciańskiego. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako czterosylabowy: chrześć-jań-skie-go. Boga?/ Jego to dzieje się władzą? I kniaź Jagiełło, co się Bogów boi,/ Duchy i czary go trwożą,/ Ukradkiem spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. po drużynie swojéj,/ Uląkł się przed mocą Bożą. --- Porzucić wóz ten --- zawoła na swojezawoła na swoje --- zawoła do swoich ludzi. ---/ Lub zaprządzzaprządz --- dziś popr. pisownia: zaprząc. ludzi do niego./ Wolę ja wojnę, wolę krwawe boje,/ Niż sprawę ducha wielkiego. Siły nie widzę, potęgi nie zgadnę./ Włos mi powstaje na głowie! ---/ Ni go zaklęcia zmódzzmódz --- dziś popr.: zmóc, tj. pokonać. potrafią żadne./ --- Co to jest? niech mi kto powié. --- Wtém się Dowojny zbliża niewolnica;/ W Polsce to zajęta branka;/ Z czarnemi oczy, wybladła dziewica,/ Hanna, z rodziny Habdanka; Klęknie przed kniaziem i powié nieśmiało:/ --- W tém Boża siła jest, Panie!/ Wozu nie ruszyć mocą wojska całą;/ On w miejscu zawsze zostanie. Na wozie leży część krzyża świętego,/ Na którym Chrystus, Syn Boski,/ Umierał dla nas, dla świata całego,/ Umęczon przez lud żydowski. Odeślij świętość! Cud to! czarów nié ma!/ Krzyż niech wróci w polską ziemię;/ A wówczas żadna siła go nie wstrzyma,/ Lekkiém się stanie to brzemiebrzemie --- dziś popr. pisownia: brzemię.. Wielki Bóg chrześcianchrześcijan --- tu w źródle pisownia: chrześcian. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan., wielki Bóg, jedyny!/ Bodaj nawrócił cię, Panie!/ Oto znak czynił, by między swe synyswe syny --- dziś popr. forma B. lm: swoich synów./ Wziął cię pod swe panowanie. --- Mówi, Jagiełło zadziwiony słucha,/ Na wóz, to na nią pogląda;/ Oczy mu błyszczą; i nabiera ducha,/ Prawdę słów jéj zbadać żąda. Każe zawracać. Para wołów biała/ Wóz cudownie poruszyła,/ I ciągnie nazad; a tłuszcza zdumiałazdumiały --- dziś: zdumiony, zdziwiony.,/ Milcząc, na cudocudo --- tu: cud. patrzyła. I sam Jagiełło pozostał w milczeniu;/ Patrzy, swym oczóm nie wierzy;/ Jedzie, a dumydumy (daw.) --- myśli, rozmyślania. siadły mu w spójrzeniuspójrzenie --- dziś popr. pisownia: spojrzenie.,/ A w sercu strach jakiś leży. XXXVI Między jeńcami w Polsce zabranemi/ Był mnich ubogi, Franciszka zakonu./ Zakon nieobcy już litewskiéj ziemi./ Bracia to jego, męczeńskiego zgonu/ Piérwsi poleli ziemię krwią chrześciańską,/ Piérwsi winnicę w niéj krzewili Pańską./ Na piaskach Wilna, na miasta kończyniekończyna (tu daw.) --- skraj, końcówka.,/ Stał ich kościołek, niby gród obronny;/ A dachu nie śmiał wywodzić wysoko,/ Ani się krzyżem na wieży pochwalić,/ Ni dzwonu dźwiękiem do modlitwy wołać./ Wysoki płot go obejmował wkoło;/ Brama dębowa milczała zaparta,/ Broniła wejścia, jak w krzyżackim zamku./ I rzadko mnichy, od pamiętnéj chwili,/ Na miasto wyszli, między lud wkroczyli;/ Rzadko śpiew w nocy ponad ściany wzbity/ Uszy pogańskie dziwnym dźwiękiem raził./ Kościołek zwał się Marii na Piaskachkościołek (...) Marii na Piaskach --- kościół O.O. Franciszkanów NP Marii ,,na Piaskach", jedna z najstarszych świątyń Wilna.:/ Wokoło niego Litwa z swemi domy/ Rozstąpiła się, nieufna, daleko,/ Jakby przeczuła potęgę Chrystusa,/ Jakby jéj w oczy zaglądać nie śmiała. Do tej to bramy jeniec uwolniony/ Zapukał cicho. Lecz trzykroć na próżno/ Stukał i wołał. Jak gdyby zamarli,/ Tak mnichymnichy --- dziś popr. forma M. lm: mnisi. w swojém gniezdziegniezdzie --- dziś popr. pisownia: gnieździe. się zamknęli./ Nareścienareście --- dziś popr.: nareszcie. głos mu ze wrót odpowiedział/ Litewską mową. On polskim językiem./ I małą fórtkęfórtka --- dziś popr. pisownia: furtka. otwarli mu z krzykiem./ A mnich ubogi, w obdartéj odzieży,/ Wbiegł, i u krzyża, co stał niedaleko,/ Padł na kolana, modli się gorąco. Powstał. Wnet braci kilku doń przybiega,/ I ciekawemi powitali słowy./ On im nic nie rzekł. --- Naprzód boskie Bogu./ Niechaj uklęknę u kościołka progu,/ Niech złożę dzięki, że mnie Bóg ocalił. ---/ Poszedł, drzwiczkami wcisnął się ciasnemi./ Kościołkościoł --- dziś popr. pisownia: kościół., budynek był na poły w ziemi,/ Na wpół nad ziemią stał słomą pokryty;/ Wnętrze ubogie, jak ubogi z wierzchu./ Jeden w nim ołtarz, krzyż nad nim drewniany,/ I jeden Jezus na krzyżu rozpięty,/ I jeden obraz --- Franciszek to święty,/ Jak był do ziemi po śmierci schowany,/ Jezusowemi naznaczony ranyrany --- dziś popr. forma N. lm: ranami../ Nié ma podłogi, ni stropów ozdobnych;/ Gołe tam drzewo, a gałęzie jodły/ Zielone stoją, i ciemną zielenią/ Smutny kościołek w gaj zaciszny mieniąmienić --- tu: przemieniać../ Jedna się lampa u ołtarzy pali/ I błyska ciemno. Mnich u krzyża klęka,/ Modlitwę jakąś niewyraźnie stęka;/ Potém się podniósł; ale stać nie może ---/ Bracia, za ręce ująwszy go, wiodą/ I w swoim domu sadząsadzić --- tu: posadzić, sadzać. znękanego./ Jemu drżą usta z bezmiernéj radości,/ I siły traci, a oczy podnosi/ W niebo, i jeszcze modli się gorąco./ Wody wziął w usta i czarnego chleba./ --- Dość mi --- rzekł cicho --- dość, więcéj nie trzeba./ Ojcze gwardjaniegwardjan --- dziś popr. pisownia: gwardian, przełożony klasztoru franciszkanów., przyjmij spowiedź mojęmoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją.! ---/ Ukląkł, a bracia z strachem ustąpili./ ...................................../ --- Śmierć moja blizkablizki --- dziś popr. pisownia: bliski. --- rzekł im, gdy wrócili. ---/ Czuję ją --- idzie; a ojciec nasz miły,/ Franciszek święty, co mi dodał siły/ Dowieść to nędzne, grzeszne moje życie/ Aż do téj chwili, do chwili szczęśliwéj,/ Przez usta moje objawia wam dziwy,/ O jakich, bracia, jeszcze nie marzycie./ Słuchajcie, bracia! Jam w Polsce zabrany;/ Pogańska tłuszcza do granic mnie wlekła;/ Lecz błogosławię męczeńskie kajdany,/ Bom wielką duszę wyrwał z bramy piekła!/ Bracia! jam xięciaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. Jagiełłę nawrócił!/ Wkrótce nad Litwą błyśnie święte znamieznamie (daw.) --- tu: znak, chorągiew; dziś popr. pisownia: znamię.,/ Miljonymiljon --- dziś popr. pisownia: milion. ludów bałwanybałwan --- tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. pokruszą,/ A Polska, kropiąc chrztem świętym na Litwę,/ Powiąże losy swoje z nią na wieki./ O! chwalmy Pana! Wielki! niepojęty!/ Wołajmy: Święty! śpiewajmy Mu: Święty!/ Niegodne usta wybrał na czyn wielki,/ Tak jak dla niego dość deszczu kropelki,/ By wywiódł z łona ziemi kwiatów cuda./ Przez moje usta wiarę w nim zaszczepił!/ Niegodnem, Panie, niegodne naczynie!/ Tyś jeden wielki! jam Twą mocą silny!/ Tyś jeden wielki! Ty jeden niemylnyniemylny --- dziś: nieomylny.!/ Z Tobą i robak olbrzymy pokona;/ Bez Ciebie jeden włos nie spadnie z głowy./ Chwała Ci, Panie! Mnie czas już umierać./ Jam spełnił życie. Patrzcie --- niebo jasne,/ Święty Franciszek rękę mi wyciąga,/ Anioły skrzydły szeleszczą złotemi,/ Cheruby sypią kwiaty różanemi,/ A Święta Boża Matka swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. szatę/ Nad moję głowę od blasków niebieskich/ Wyciąga, ziemskie me oczy zasłania./ O, widzę, bracia, przyszedł czas skonania!/ Wy chwalcie Pana, jako ja przy zgonie,/ Robak niegodny, Pana na SionieSion --- dziś popr. pisownia: Syjon.! --- Oblicze jego nieśmiertelną chwałą/ Błyszcząc, bledniało i coraz jaśniało,/ A wszyscy bracia na kolana padli/ I konających modlitwy śpiewali./ Jemu się usta kłonią do uśmiechu,/ I --- oddał duszę w roskosznymroskoszny --- dziś popr. pisownia: rozkoszny. oddechu./ A wtém powietrze napełnia się wonią,/ Pieśni nieznane w uszy braci dzwonią,/ Pieśni nieziemskie, niebieskiéj krainy,/ Któremi Bogu anioły śpiewają./ Oni się modlą, i ciało oddają/ W małym smętarzusmętarz --- dziś popr.: cmętarz. piasczystéjpiasczystéj --- dziś popr.: piaszczystej. mogile./ Na niéj drewniany krzyżyk stoi biały. Kiedy modlitwy i śpiewy ustały,/ Pytają bracia: --- Kto był mnich nieznany?/ Kto był szczęśliwy? kto był ten wybrany? ---/ On nie zostawił im imienia swego,/ I nikt go nie wiénikt go nie wié --- dziś popr.: nikt go nie zna.. XXXVII Po wileńskim zamku chodzi/ Sam Jagiełło; chodzi smutny,/ Czegoś tęskny; czegoś ciężko/ Mu na piersiach i na głowie;/ Odwróci się, słowo powié,/ I znów chodzi, i znów duma;/ Aż bojara wziął Rusina/ Do ogniska; tak zaczyna: --- Słuchaj, Siemion! tyś nie darmo/ Rusin; w tobie jest Rusina/ Chytrość wielka, rozum wielki;/ I niedarmo cię używam,/ Do wielkiego wzywam dzieła./ Chcesz-lichcesz-li --- dziś popr. pisownia: chceszli; tj. czy chcesz. twemu służyć panu,/ Choćby służbę krwią przypłacić? --- Rusin czołem bije w ziemię./ --- Jam twój, Panie! ja i plemieplemie --- dziś popr. pisownia: plemię.,/ Do ostatniéj krwi kropelki,/ Do dziecięcia, co w kolebce/ Pierś matczyną ssie dopiéro./ Każ, a spełnię, co rozkażesz,/ Choćbym cztéry stradałstradać (daw.) --- stracić. życia. --- Życia twego mi nie trzeba,/ Ale głowy, Semen, twojéj./ Wiész WitoldaWiész Witolda --- dziś popr.: znasz Witolda.! On z Zakonem/ Klin mi w moję Litwę bije,/ Na połowę ją rozpłatał,/ Z wszystkim wrogiem się pobratał/ I rozpisał ziemie moje./ Mnie nie walczyć teraz z niemi,/ Mnie gdzie indziéj los mój woła./ Ty wiész --- Polska chce mnie panem./ Dwóch państw losy się kojarzą./ Nie czas z nim prowadzić wojnę./ Niech powróci. Trok nie mogę,/ Dam Podlasie, zamki liczne,/ Dam dzierżawy, dam swobodę,/ W równi z sobą go wywiodę;/ Niech z Zakonem zerwie zmowę,/ Mojéj Litwy dam połowę!/ Słyszysz, Semen! Idź do niego,/ Mów ode mnie, niech powróci,/ Wszystko niech w niepamięć rzuci ---/ Moje losy z jego losem/ Zwiążę; dam mu, co zażąda. --- Semen słucha, głową kręci,/ Wszystko bierze do pamięci,/ Wszystko od słowa do słowa/ Po jednemu w sobie chowa;/ Nic nie rzekł, upada twarzą,/ I milczący na koń siada,/ Sam jeden w pole się goni. W królewieckim białym grodzie/ Czemu smutno? Jakie śpiewy?/ Jakie krzyki i jęczenia?/ Jakie płaczki idą, płaczą?/ Jaka matka tam z rospacząrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.,/ Włos puściwszy na ramiona,/ Jęczy, idąc rozżalona? Witoldowych pogrzeb dzieci./ Jan i Jerzy w jednéj trumnie,/ W różanych kwiatów posłaniu,/ Na spoczynek idą wieczny./ Mistrz im pogrzeb sprawił wielki:/ Mnichymnichy --- dziś popr. forma M. lm: mnisi. w białych płaszczach idą/ I śpiewają; a chorągwie/ Powiewają; wóz żałobny,/ Czérwonemi sukny kryty,/ Lśni się kwiatami i złotem./ Pod szkarłatnym, pod namiotem,/ Na trumience w kwiaty strojnéj/ Dwoje dzieci śpi, białemi/ Twarzyczkami świeci swemi;/ A za niemi matka leci!/ A za niemi sznurem długim/ Płaczki z pieśni pogańskiemi./ Xiężaxięża --- dziś popr. pisownia: księża. z pieśnią chrześcijańską,/ I sam mistrz cóścóś --- dziś popr. pisownia: coś. idzie smutny./ Bracia, kapłani Zakonu,/ I rycerze, i lud wielki,/ Tak ich wiodą do mogiły. Witold z okna zamkowego/ Na pogrzebnypogrzebny --- pogrzebowy. orszak patrzy;/ A z oczu mu łzy nie biegąbiegą --- dziś popr. forma: biegną.,/ A twarz blada, marmurowa,/ Nieruchoma, jak w świątyni/ Posąg stoi u grobowca. Pod oknami, łachmanami/ Osłonionyosłoniony --- dziś popr.: osłonięty. odartemi,/ Nędzarz jakiś spartysparty (daw.) --- oparty, wsparty. stoi;/ To w Witolda patrzy oczy,/ To na pogrzeb spójrzyspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., wzdycha;/ I wyciągnął dłoń zmarszczoną,/ Głowę odkrył ubielonąubielony --- tu: posiwiały, siwy../ --- Panie! w imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. twoich dzieci! ---/ --- W imie dzieci?! Nie mam dzieci! ---/ Witold zaśmiał się z goryczą./ --- W imie dzieci, których nié ma,/ W imie żalu twego, Panie,/ Chciéj posłuchać mnie biednego!/ Ja ci wieść przyniosłem z Litwy! ---/ --- Z Litwy! --- Witold westchnął ciężko. ---/ O, na Litwie, na rodzonéj,/ Jak w Królewcu, pogrzeb wielki:/ Wszystko stare, wszystko młode,/ Wszystko wielkie, grzebią razem,/ Wszystką po ojcach puściznępuścizna --- dziś: spuścizna.,/ Wiarę naszą i zwyczaje,/ Wszystko! Biedna, biedna Litwa!/ Wielka otwarta mogiła! ---/ --- Wielka kolebka, o Panie!/ A nad nią wielkie świtanie,/ Zorza dnia niewygasłego! ---/ --- Któśktóś --- dziś popr. pisownia: ktoś. ty? --- Witold wrzącywrzący --- tu: rozemocjonowany. spyta./ --- Kto? --- jam nędzarz, jam posłaniec./ Lecz tu i mur słowa chwyta./ Czy pozwolisz mi do siebie? ---/ --- Wchodź tu, starcze! przybliż śmiało. ---/ Semen obejrzał się wkoło./ Mrok już padał. Wszedł w komnaty,/ I poselstwo Jagiełłowe/ Rzucił w ucho Witoldowe./ Błysnął okiem Witold żywo,/ Ścisnął starca. --- Dałeś życie!/ Wynagrodzę cię sowicie!/ Idź, Jagielle nieś ode mnie/ Dobre wieści. Zgoda z nami,/ Wszystko stare zapomniane./ Daję rękę. Za dwie doby/ Jam u niego. O mnichowie!/ Pomszczę dzieci wam na głowiePomszczę dzieci wam na głowie --- wasza śmierć będzie zemstą za śmierć dzieci.! --- Semen do nóg mu upada,/ I znikł w ciemniciemnia (tu daw.) --- ciemność.. Witold siada./ Dwie łzy nieme twarz mu zlały,/ Dwie łzy srébrne popłynęły:/ Jedna za ojcem Kiejstutem,/ Druga za dziećmi biednemi!/ --- Jagiełło mojego ojca,/ Mistrz moich dzieci zabójca!/ Obie rany niezgojone!/ Obie śmierci niepomszczone!/ Cicho, serce! nie bij w łonie!/ Obie śmierci pomścić trzeba!/ Bogi moje! dajcie życia!/ A umoczę obie dłonie/ W krwi lub we łzach moich wrogów! --- XXXVIII Smutne to było dwóch braci spotkanie,/ Ponura zgoda, co ich ręce splotła./ Obódwuobódwu --- dziś popr.: obydwu. w ustach konały wymówki,/ Obu pierś żałość i chęć zemsty gniotła./ A jednak Witold i Jagiełło razem/ Dłoń wyciągnęli. --- Zapomnim przeszłości./ Zgoda na przyszłość! Litwa nam wystarczy./ Oba się zmieścim na rodzinnéj ziemi. --- Witold spójrzeniemspójrzenie --- dziś popr. pisownia: spojrzenie. żarzącém mu na to/ Odrzekł i zmilczał. Potém u ogniska/ Siedli. Nie wiedzą, jak począć rozmowę./ A wszystko, co ich otacza, dotyka,/ Dawne im czasy, braterską ich przyjaźń,/ Młodzieńcze lata zgody przypomina./ Między przeszłością, między dniem dzisiejszym,/ Ile wypadków, ile krwi przelanéj,/ I nienawiści powoli zebranéj!/ Jagiełło sięga po polską koronę,/ Witold chce Litwę zagarnąć pod siebie./ Piersi wzburzone, czoło namarszczone,/ A każdy w sobie tajemnicę grzebie. Jagiełło przecie ozwał się do brata./ Róg miodu złoty wyciąga ku niemu./ --- Pijmy na zgodę. Bracie! lat niewiele,/ A odmian tyle, wypadków bogato!/ Jam chrześcijanin, tyś już chrztem obmyty. ---/ Witold się tajnie uśmiechnął szyderskoszydersko --- dziś: szyderczo../ --- Jam nawrócony --- rzekł Jagiełło daléj ---/ Wielki Bóg chrześcijanchrześcijan --- tu w źródle pisownia: chrześcian. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan.! Bóg to matki mojéj!/ Bóg wszego świata! ---/ --- Bóg Polski, mój bracie! ---/ --- Bóg Niemców --- odparł Jagiełło szydersko. ---/ Ja w niego wierzę, bom poznał prawdziwą/ Wiarę, i sercem ku niéj przystąpiłem. ---/ --- Sercem? --- rzekł Witold. --- Jam przystąpił głową,/ A Bogów ojców mych nie zapomniałem./ Przyjąłem chrzest ich, bo przyjąć musiałem./ Dali mi imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. Wiganda Konrada./ Chrzciłem w Królewcu i chrzciłem w Taplawie,/ Chrzciłem na Rusi, i ochrzczę w Krakowie. ---/ --- Nie żartuj, bracie! Wielki Bóg chrześcijańskichrześcijański --- tu w źródle pisownia: chrześciański. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ski.!/ Karze bluźnierców, zabija za zdradę. --- Witold zamilczał. --- Ty naprawdę, bracie,/ Mnichem zakończysz! --- wybuchnął po chwili ---/ Ty, coś nabożny taki był do Znicza!/ Co się tak lękał piorunowych gromów! --- WierzeniaChwilę Jagiełło milczał i zadumałzadumać --- dziś popr.: zadumać się.,/ Obejrzał trwożnie i szepnął do brata:/ --- Wiészże? Witoldzie! ja i teraz jeszcze/ Starych się Bogów naszych ojców boję!/ Gdy nocą z Znicza ołtarzówołtarzów --- dziś popr.: ołtarzy. zabłyśnie/ Na moje okna światło jego blade,/ Strach mnie przejmuje. Gdy Perkun grzmi z nieba,/ Kryję w komnaty; nie wiém gdzie uciekać;/ Usta się same modlą do Perkuna./ Lecz Bóg chrześcijańskichrześcijański --- tu w źródle pisownia: chrześciański. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ski. silniejszy mnie broni! --- Słucha go Witold oparty na dłoni,/ I nic nie mówi, zamyśla głęboko./ Wtém się po zamku rozlega tętnienie./ Zmrok był, a słońca ostatnie promienie/ W otwarte okna czérwone wpadały;/ We świetle jego gorzał zamek cały;/ Z dala od murów Zniczowéj świątyni,/ Po jasném niebie dym się wił z ołtarzy;/ A czarna chmura, nad głowy zwieszona,/ Płynęła w stronę litewskiego wschodu. --- To posły nasze --- rzekł Jagiełło dumnie ---/ Wracają z Polski. Lachy jadą z niemi./ Wiész, że do Polski na króla mnie proszą./ Ochrzcimy Litwę. Wielki Bóg chrześcijańskichrześcijański --- tu w źródle pisownia: chrześciański. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ski./ Będzie mnie swoją osłaniał opieką./ Ja mu dam wiele, wiele dusz poddanych,/ I krzyże jego na wieżach zaszczepię,/ A Litwę z Polską połączę na wieki. --- Drzwi się otwarły, dowódźcadowódźca --- dziś popr.: dowódca. zamkowy,/ Jamund, o posłach Lackich oznajmuje./ Oni podchodzą i schylają głowy./ Jagiełło rękę swą ku nim wyciąga,/ I każe rogi podawać złocone;/ Prosi ich usiąść na ławach, skórami/ Krytych, co wkoło ognia rzędem stoją;/ Sam się ciekawie patrzy w posłów twarze./ Starcestarce --- dziś popr. forma M. lm.: starcy. to, ale rumiane ich lica./ Piersi zbrojone blachy żelaznemiblachy żelaznemi --- dziś popr. forma N. lm: żelaznymi blachami.,/ Suknie do ziemi, długi włos na głowie,/ I brody bujne, i wąsy szérokie,/ Na szyi złote zwieszone łańcuchy,/ Szable u boku, noże za pasami,/ Płaszcze złociste, sobolem podbite,/ Kołpaki futry drogiemifutry drogiemi --- dziś popr. forma N. lm: drogimi futrami. pokryte. Na czele posłów Włodźko z Ogrodzieńca,/ Za nim z Ostrowa Krystyn szedł podczaszy,/ I Piotr Szafraniec, i Hincza z Rogowa./ Wiedli ich posły Jagiełły, z powrótemz powrótem --- dziś popr. pisownia: z powrotem./ Z polskiego kraju, od lackiéj królewnéjkrólewnéj --- dziś popr. forma D. lp: królewny.,/ Skirgiełł, i Wigund, i Borys, xiążętaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę.,/ I Hanul stary, namiestnik wileński,/ Co się z trockiego ognia uratował./ Oni tam dary złożyli Jadwidze,/ A w zamian darów niosą obietnice,/ Że się dwa kraje, dwa połączą ludy,/ Jagiełło będzie nad Polską panował. Wtém drzwi się drugie otworzą --- xiążęta:/ Korybut, Lingwen wchodzą do komnaty,/ Obok Jagiełły kręgiem wszyscy stają,/ Posły schylająschylać --- dziś popr.: schylać się; tu w znaczeniu: kłaniać się. i mówić rozpoczną./ Słodko Jagielle brzmi w uszach ta mowa,/ Choć z rzadka polskie może złapać słowaSłodko Jagielle brzmi w uszach ta mowa, choć z rzadka polskie może złapać słowa --- językiem kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego był starobiałoruski, bardzo zbliżony do średniowiecznej polszczyzny, książęta litewscy utrzymywali też bliskie stosunki z książętami ruskimi, więc Jagiełło najprawdopodobniej rozumiał dobrze język polski.,/ Które mu stary Hanul wytłómaczawytłómaczać --- dziś popr.: tłumaczyć../ Skończyli --- xiążexiąże --- dziś popr. pisownia: książę. przez Skirgiełły usta/ Śle im odpowiedź z dziękami wielkiemi,/ Stawićstawić --- dziś popr.: stawić się. do Polski na czas obiecuje,/ Ochrzcić się z bracią i całym swym krajem,/ Żyć chrześcijańskim odtąd obyczajem;/ Potém róg kazał podać, i przepija,/ Posły zasadza, ucztę stawić każe,/ Nogi im obmyć, suknie dać ze skarbcuze skarbcu --- dziś popr. forma D. lp: ze skarbca../ Nim zasiadł za stół, krzyżem się przeżegnał,/ A skrycie schylił przed KobolemKobol (z litew.) --- bożek domowy. głowę. Za wielkim stołem Jagiełło zasiada,/ W prawo Skirgiełło, a Witold na lewo,/ Lingwen, Korybut i Borys za niemi,/ I posły polskie, i Hanul na końcu./ Z srébrnych mis dzikie parują mięsiwa,/ Wpośrodku jeleń upadł na kolana,/ Dokoła dzbany miodu, lipculipiec --- tu: napój., piwa,/ I złote czasze, i rogi oprawne./ Za gośćmi słudzy stoją, i żółtemi/ Świecą nad głowy pochodniami z wosku./ Polacy patrzą, i dzikiéj prostocie/ Dziwiądziwić --- dziś popr.: dziwić się.; bo jadła na srébrze i złocie,/ Ale znać pogan po sprzętów robocie:/ Skóry ze źwierzątźwierząt --- dziś popr. pisownia: zwierzę. zawieszają ściany;/ Wpośrodku ogień na wielkiém ognisku;/ A psy xiążęce pod stołem o kości/ Gryzą się, swarząc; a sokoły białe/ Drzémią na grzędach nad głowami gości. XXXIX Stolico Piastów! dzień ci wielki świta!/ Powstańcie z grobów, królowie/ Brata w stolicy powitać;/ Wyciągnijcie mu dłoń stalnąstalny --- stalowy.,/ Przeżegnajcie krzyżem świętym./ Ty, ze Skałki męczenniku,/ Zbudź się, Stanisławie ŚwiętyStanisław Święty, właśc. Stanisław ze Szczepanowa (ok. 1030--1079) --- biskup krakowski za czasów Bolesława II Śmiałego, skazany na śmierć przez tego króla za zdradę; święty Kościoła katolickiego.!/ Z srébrnéj trunytruna (daw.) --- trumna. wstań, biskupie!/ Rękę, co zmarłych wskrzeszała,/ Wyciągnij nad jego głową,/ Błogosław na przyszłość całą!/ Wstańcie umarli i żywi,/ W tysiączne klaśnijcie dłonie,/ Głosem radośnymradośny --- dziś popr. pisownia: radosny. ozwijcie!/ Nowy król wjeżdża w stolicę;/ Świetny orszak za nim jedzie:/ WarneńczykWarneńczyk, Władysław Warneńczyk (1424--1444) --- syn Jagiełły, król Polski w latach 1434--1444, król Węgier od 1440 r. i KaźmierzowieKaźmierzowie --- Kazimierz IV Jagiellończyk (1427--1492), najmłodszy syn Jagiełły, wielki książę litewski od 1440 r. i król Polski od 1447 r., oraz jego syn, królewicz Kazimierz (1458--1484), święty Kościoła katolickiego.,/ AlexanderAlexander, właśc. Aleksander Jagiellończyk (1461--1506) --- syn króla Kazimierza Jagiellończyka, wielki książę Litwy od 1492 r. i król Polski w latach 1501--1506. i ZygmuntyZygmunty --- polscy królowie Zygmunt Stary (1467--1548) i Zygmunt August (1520--1572).;/ Długie lata szczęścia, chwały,/ Berło niosą, i koronę,/ I królewskiéj władzy znaki./ To nie WęgrzynWęgrzyn --- tu: Ludwik Węgierski, siostrzeniec Kazimierza Wielkiego., co za złoto/ Kupił polskie panowanie;/ To nie Elżbieta królowaElżbieta królowa, tj. Elżbieta Łokietkówna (1305--1380) --- siostra Kazimierza Wielkiego, regentka Polski po jego śmierci. Żona króla Węgier Karola Roberta, matka węgierskiego i polskiego króla Ludwika Węgierskiego, babka królowej polskiej Jadwigi.,/ Co szalała na Krakowie,/ Gdy w krwi Polska się nurzała ---/ Jagiełło idzie, co wiarą/ Pierś, krzyżem świętym naznaczył,/ Co swą opuścił ojczyznę,/ Co się swéj Litwy zapiera,/ Aby nowy kraj do łona/ W ojcowskim tulić uścisku./ Powstańcie z grobów, królowie!/ Powstań, Stanisławie Święty!/ Błogosławcie jego głowie,/ I przyszłości błogosławcie,/ Swoje mu cnoty oddajcie,/ Swoje mu szczęście przelejcie./ Odwagę sercu natchnijcie,/ Głowę jasnym, jak korona,/ Otoczcie wieńcem rozumu ---/ Niech świeci polskiemu światu/ Niezgasła i niezaćmiona. Słońce powstało jasne, choć zimowe,/ Promienie sieje po śniegu całunach,/ We złoto wieże kościołów ubiera,/ Dachy Krakowa posrébrza spiczaste;/ We dzwony biją, a lud się gromadzi,/ Z miasta strumieniem na gościniec płynie,/ Czeka na wzgórzach --- dziś litewskie xiążęlitewskie xiążę --- dziś popr.: litewski książę./ Przybywa polskiéj królewnie pokłonićpokłonić --- dziś popr.: pokłonić się../ Zimowe słońce zza mgły się wyrwało,/ Jasnym promieniem witać go wychodzi,/ I niebo szaty lazurowe wdziało,/ I drzewa stoją w diamentydiamenty --- rytm wiersza sugeruje wymowę czterosylabową: dy-ja-men-ty. strojne,/ A w każdém błyszczą, jak w kropelkach rosy,/ I jasne słońce, i czyste niebiosy. W Krakowie dzwony z cztérdziestu kościołów/ Do ludu głosem radości wołają,/ I o przybyciu pana znać mu dają,/ I pieśń wesela, witając, śpiewają. A w zamku starym, w zamku na Wawelu,/ Choć się on przybrał, chociaż się przystroił,/ Smutno tam czegoś. W komnacie sieroty/ Słychać jęk cichy, modlitwę i łkanie;/ A ile razy dzwony się poruszą,/ Serce uderzy, ona z łoża wstanie,/ Pada przed krzyżem, i całą się duszą/ Modli do Boga; łzy po licu białém/ Perłami płyną na piersi dziewicze. --- Siły! o Boże! Boże! daj mi siły/ Dla Polski wszystko położyć w ofierze,/ Wszystko poświęcić Chrystusowéj wierze,/ Siebie i przyszłość, i młode wspomnienia,/ Wilhelma! Boże! o, dodaj mi siły!/ Niech łzy na oku nie ujrzy przybyły,/ Niechaj nikt nie zna téj ciężkiej ofiary!/ Modlę się TobieModlę się Tobie --- dziś popr.: modlę się do ciebie., Boże! Matko Święta!/ Przyczyń się za mniePrzyczyń się za mnie --- dziś raczej: wstaw się za mną., Stanisławie wielki,/ Patronie Polski, przyczyń za sierotą! --- Wtém dzwony biją, krzyki się rozchodzą./ Jadwiga wstała i bezsilna pada./ Do drzwi jéj trzykroć zewnątrzzewnątrz --- tu: z zewnątrz. zapukano./ --- Zmiłuj się! Boże! ulituj nade mną!/ Już idą! --- Drzwi się otwarły powoli,/ I Oleśnicki wszedł Zawisza młody./ --- To wy! --- Ja, pani! z poselstwa powracam. ---/ --- Mówcie, o, mówcie! Wszystko znieść mam siły./ Źwierz-liźwierz-li (daw.) --- czy zwierz; dziś popr. pisownia: zwierzli. to dziki? źwierz-li to straszliwy?/ Potworapotwora (daw. r.ż.) --- dziś: potwór. z puszczyz puszczy litewskich --- dziś popr. forma D. lm: z puszcz litewskich. litewskich? Zawiszo! ---/ --- Nie, pani! Wkrótce sam za mną przybywa./ Ujrzysz, królowo! Lecz nie potwór dziki;/ Człek, jak my wszyscy; młody, piękny, silny,/ Szérokich ramion, ciemnéj barwy oczu,/ Mowy łagodnéj, cichy i milczący. ---/ --- Prawda? Zawiszo! zaklnijcie na Boga! ---/ --- Bogiem klnę, pani, że ci prawdę rzekłem./ Lecz wkrótce sama Jagiełłę zobaczysz./ W poczcie się licznym do Krakowa zbliża./ Z Lublina z pany szedł do Sandomierza./ Spytek z Mielsztyna spotkał go na drodze,/ Poczet pomnożył, i wiedzie go z sobą./ Dzisiaj przed tobą kolana swe skłoni. --- Jadwiga oczy zakrywała w dłoni./ --- Idźcie --- mu rzekła --- niechaj na przyjęcie/ Gotują zamek. Stało się! Ofiarę/ Przyrzekłam, spełnię. Teraz na modlitwie/ O siły będę, o odwagę prosić. Wyszedł Zawisza; ona sama znowu,/ Klęczy i płacze. Wtém do drzwi pukają./ Serce królewnéjkrólewnéj --- dziś popr. forma D. lp: królewny. żywo bije w łonie,/ Jakby przeczuła, kto na progu stoi./ Podniosła głowę. --- Wnijdźwnijść (daw.) --- wejść. --- wyrzec się boi./ Gniewosz tam u drzwi, Wilhelma posłaniec?/ Czyliczyli (tu daw.) --- czy, czy też; czyżby. sam Wilhelm? Któś niewieścią szatą/ Zaszemrał, wchodzi. Jadwiga powstała,/ Rękę wyciąga./ --- Wychodźcie! na Boga!/ Na rany Pańskie! na MarijMarij --- dziś popr. forma D.: Marii. boleści!/ Na wszystko święte zaklinam, wychodźcie! --- Wilhelm to w szacie kobiécéj przybywa;/ On raz ostatni chce jeszcze sprobować,/ Czyli się w młodém nie odezwie sercu/ Poświęcenie, Patriota, Król, Miłość niespełniona, Kobieta, Przysięga, WierzeniaDawniejsza miłość? Pada na kolana,/ --- Jadwigo! --- woła --- modlę się przed tobą!/ Porzućmy wszystko! jeszcze czas uciekać!/ Za chwilę niedźwiedź po pastwępastwa (daw.) --- ofiara, zdobycz. przybędzie./ Tyś moja! moja! ---/ --- Nie twoja, Wilhelmie!/ Jam chrześcijanka, jam Polski królowa!/ Naprzód do Boga, a potém do kraju/ Należę cała, i poświęcę jemu./ Na co na próżno serce mi rozdzierać?/ Przyrzekłam Bogu, i Polsce przyrzekłam!/ Bóg za nas dał się na krzyżu rozciągnąć,/ A ja dla Boga nie miałabym święcićświęcić --- tu: poświęcić./ Trochę boleści życia mizernego?/ Ja bym dla Polski, co mi matką była,/ Nie miała stłumić boleści dziecięcéj? --- Wilhelm powstaje. --- Nic od ciebie więcéj,/ Nic nie posłyszę? ---/ --- Idź! --- rzekła --- uciekaj!/ Już słyszę dzwony i krzyki w ulicy ---/ Jagiełło jedzie. Spełni się ofiara! ---/ Wtém do drzwi idą państwa urzędnicy,/ Starce z siwemi brody drzwi rozwarli,/ Schylili głowy, w milczeniu czekają,/ By ku nim wyszła. Wilhelm twarz osłonił,/ Ucieka. Ona uklękła, i siły/ Jeszcze w modlitwie szuka; potém wstała,/ Zda się, wyrosła, zda się, wyjaśniała;/ A wkoło głowy świeci blask męczeński,/ Podwójna świeci, i ziemska korona,/ I z palm, Aniołów ręką upleciona. W ulice spłynął wszystek lud Krakowa,/ We dzwony biją, odgłosy witają./ Orszak Jagiełły już bramy pominął,/ I różnobarwnym sznurem się rozwinął./ Pięć ufcówufiec --- dziś popr.: hufiec. składaskładać (tu daw.) --- tworzyć, stanowić, składać się na coś. orszak Jagiełłowy ---/ Litwy i Rusi cztéry półkipółk --- dziś popr. pisownia: pułk. idą,/ Tatary śniadeTatary śniade --- dziś popr. forma M. ln: śniadzi Tatarzy., Witebszczanie bielibieli --- dziś popr. forma: biali../ Bogate skóry na barkach im wiszą,/ Czarne się łuki na plecach kołyszą,/ Sajdakisajdak a. sahajdak --- skórzany pokrowiec, w którym wożono łuk i strzały. świecą blachami srébrnemi,/ Konie suknami kryte szkarłatnemi;/ Na łbach ich szłykiszłyk (daw.) --- futrzana czapka. z dzikich źwierzątźwierząt --- dziś popr. pisownia: zwierzę. puszczy,/ Na piersiach wilków, niedźwiedzi pazury,/ I miastomiasto (tu daw.) --- zamiast. zbroi nabijane skóry,/ I tarcze krągłe z gwoździami złotemi/ Wiszą błyszczące na rękach wojaków./ Mężne ich lica i dzikie spójrzeniaspójrzenie --- dziś popr. pisownia: spojrzenie../ Ani się ludóm stolicy dziwują:/ Nieraz po polskiéj plądrowali ziemi,/ Miasta niszczyli, i z blizkaz blizka --- dziś popr. pisownia: z bliska. patrzali/ Na cuda owe, gdy w nie ogień mietlimieść (daw.) --- rzucać, miotać../ Wpośrodku ufców wozy skarbnewozy skarbne --- wozy ze skarbami. idą,/ A lud je liczy i wielość podziwia./ Dziesięć wielbłądów droższe dary niesie./ Każdy z nich suknem do ziemi odziany,/ Każdego wiedzie Tatarzyn półnagi,/ Ponad ufcami dwie chorągwie wieją:/ Na jednéj PogońPogoń --- herb Litwy. litewska wyszyta,/ Druga się w słupy różnéj barwy mieni. Bogaty orszak polski się na końcu,/ Złotem i srébrem błyszczący przy słońcu,/ Rozwinął. Spytek Mielsztyński go wiedzie,/ W zbroi złocistéj wjeżdżając na przedzie;/ Za nim Jagiełło na siwym bachmacie;/ A wkoło niego jadą: Witold dumny,/ Skirgiełł okrutny, Swidrygiełło chytry,/ Jerzy, Korygajł, Michał syn Jawnuta,/ Borys Olgierdow, pany i bojary,/ Algimund xięciaxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. Witolda pokrewny,/ I starzec Hanul, namiestnik wileński,/ Jamund, Sudzimund i z Rusi starszyzna. SpotkaniePrzy dzwonów dźwiękach, przy ludu okrzykach,/ Ciągną orszaki prosto do Wawelu./ Tam już królowa, w polskich panów gronie,/ Xiążąt Mazowsza, SzlązkaSzlązk --- dziś popr.: Śląsk., Oleśnicy,/ Piękna jak anioł, a jak posąg blada,/ Czeka Jagiełły: i słyszy --- jéj ucha/ Coraz to bliżéj i jazdy tętnienie,/ I ludu krzyki, i wozów skrzypienie./ Cisza nareścienareście --- dziś popr.: nareszcie. --- u zamku stanęli./ Wchodzi Jagiełło w królewskie komnaty./ Królewna, xiążę po sobie spójrzelispójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć.,/ I stoją strachem przejęci oboje. We dwa dni potém na Skałce, w Krakowie,/ Jagiełło z braćmi chrzest przyjmował święty;/ We trzy dni potém, na starym Wawelu,/ Polska i Litwa, w narodów weselu,/ Losy na wieki połączyły swoje./ A Witold patrzał, uśmiechał się dziko./ --- Królem tyś Polski, lecz nie Litwy panem ---/ Mówił. --- Na Litwie jeszcze nasza stara/ Długo po sercach rosnąć będzie wiara./ A kto od ludu oddzielił się Bogiem,/ Tego nie przyjmie lud za pana swego. --- Jeszcze Jagiełło w Krakowie ucztuje,/ A z Litwy gońce śpieszą za gońcami./ Witold się smuci litewskiemi sprawy,/ Twarzą się smuci, w sercu radość czuje./ Mistrz Czolner dumnie Dymitra z Goraja/ Odrzekł, Jagiełło gdy go w kumy prosił,/ I do Krakowa nie chciał na wesele./ On się z Andrzejem, Olgierdowym synem,/ Nowém przymierzem połączył, i Litwę/ Począł pustoszyć i nawracać mieczem./ Nie dosyć jednéj klęski --- Andrzéj z Tweru/ Litwę plądruje: smoleńscy kniaziowie/ Pod Mścisław idą, Jagielle wydzierać./ Smutną Jagiełło wieść dostał w Krakowie!/ Nié ma tam komu granic nagich bronić! A Witold rzecze: --- Ja pójdę, mój bracie! ---/ Skirgiełł się także z Witoldem wyrywa;/ Korybut, Semen Lingwenowicz z niemi/ Ciągną z Krakowa. Witold na Podlasie/ Półkipółk --- dziś popr. pisownia: pułk. swe zbiera; Skirgiełło Ruś wiedzie./ Zaledwie wiosna śniegi z ziemi zdarła,/ Już pod Łukomlą Witold bije w ściany;/ Dobył, Andrzeja załogę wycina,/ Swoją osadza, i pod Mścisław leci. Nad szybką Werchę, pod Mścisławia mury,/ Syn Iwanowy Światosław smoleński/ Przyciągnął z kniaziem Iwanem i Hlebem,/ Z Światosławiczem JurjąJurja --- dziś popr. pisownia: Juria., i mnogiemi/ Wojskami z Rusi, i bojary swemi;/ A kędy przeszedł, ciągnąc do Mścisławia,/ Krwawemi ślady gościniec zostawia./ Spalili sioła, zaparłszy do domów/ Starców i dzieci, matki i dziewice;/ Pod ściany chat im głowy kłaść kazali;/ Wojskiem objąwszy, biedny lud palili;/ Popiołem sieli i kościami drogi!/ Zniszczał kraj wielki i zginął lud mnogi! Już jedénasty dzień w Mścisławia mury/ Biją tarany, a z wysokiéj wieży/ Namiestnik próżno wygląda odsieczy./ Dnia jednastegojednasty --- dziś popr. forma: jedenasty. trwoga na obozie./ Światosław każe odstąpić od murów,/ I ponad Werchą szykujeszykować --- tu: formować szyki. ze swemi ---/ Od strony Litwy, gromady czarnemi,/ Witold przyciąga. Już proporce wieją,/ I Mścisławianie odżyli nadzieją./ Litewskie wojska Witold ze Skirgiełłą/ Wiodą; już wpadli na Rusinów szyki./ Ruś, opasana zamkami i wodą,/ Stawi im czoło, lecz wkoło objęta./ Światosław ranny, krwią brocząc po ziemi,/ W lasy ucieka; za nim ruskie kniazie;/ Za niemi Litwa, i w połonpołon (daw., z rus.) --- niewola. zabiera./ Światosław włócznią przebity umiera;/ Iwan, Wasyla syn, rażony strzałą;/ Hlebu i JurijJurij --- dziś popr. forma C.: Jurii. jeńcem być dostało;/ Bojarów w rzece wytopiła Litwa,/ I krwią okryta, z zwycięzkiemizwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski. wrzaski,/ Do bram Mścisławia odpocząć przebiegła. XL Zielona wiosna Litwy czoło stroi,/ I lasy szumią, łąki się zielenią,/ I rzeki płyną ku Morzu BiałemuBiałe Morze (trad. litew.) --- tu: Bałtyk.,/ I róże kwitną, i lilijelilija --- dziś popr. pisownia: lilia. białe; ,/ Gaje się święte liściamiliściami --- dziś popr. forma N. lm: liśćmi. ubrały./ Czemuż tak głucho? i wiośniane święto,/ Święto pastusze, nikt już nie obchodzi?/ Czemu nie widać Zniczów, ni kapłanów?/ A lud z bojaźnią pogląda na niebo,/ Jakby Perkuna lękał się prawicy? Zielona wiosna Litwy czoło stroi,/ I lasy szumią, łąki się zielenią./ Na Turzéj Górze siedzi starzec smutny ---/ To wejdalota od Znicza ołtarzy./ Szatą się okrył, by łza, co po twarzy/ Płynie, w cudzém się nie odbiła oku./ Patrzy --- u jego stóp czy Wilno stare?/ Gedyminowe Wilno? Olgierdowe?/ Taż to WilijaWilija --- dziś: Wilia., w któréj się kąpały/ Tury? i też to lasy poświęcone,/ Które Zniczowy ogień podsycały?/ Taż Świntoroha mogilna dolina,/ Kędy śpią kości starych dzidziawirówdzidziawir (daw., z litew.) --- bohater, heros.?/ Gdzie się pomięszałpomięszać --- dziś popr. pisownia: pomieszać. popiół Gedymina,/ I proch Olgierda, i Kiejstuta prochy? Spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. na góry --- teżteż --- tu zaimek wskazujący te z partykułą ż: czy te, te same., co dawniéj, góry?/ Spójrzał na miasto --- gródżegródże --- gród z partykułą wzmacniającą że. to nasz stary?/ Spójrzał pod stopy --- gdzie Znicza świątynia?/ Na Antokole --- i tam zgasły dymy!/ Spójrzał i płacze --- na górze wysokiéj/ Trzy krzyże żółte ramiona podniosły,/ Świątynia Znicza świéżym krzyżem strojna,/ Na Piaskach znamieznamie (daw.) --- tu: znak, chorągiew; dziś popr. pisownia: znamię. chrześcijańskiéj wiary./ Na Antokolu krzyż żelazny wbity,/ Po mieście krzyże, na zamku, na górach,/ Wszędzie już! wszędzie! Gdzie Znicza kapłani?/ Żebrzą rozbici, żebrzą rozsypani!/ Gdzie gaje święte? --- wycięte poległy!/ Gdzie Bogi? --- patrzcie, do WilijWilij --- dziś popr. forma D.: Wilii. ich wleką,/ Młotami biją, toporami sieką./ A Perun zasnął, i z nieba jasnego/ Ni grom zahuczy, ni się wstrzęsie ziemia. Pod Krzywym Grodem, na Świętéj Dolinie,/ Mnogi lud ścisnął i zamek oblega,/ Pod starą swoję przytulił świątynię;/ Ale na szczycie jéj krzyże spostrzega;/ Na zamku drugi kościołkościoł --- dziś popr. pisownia: kościół. ponad głowy/ Wzniósł się, i dzwoni dziwacznemi słowy;/ A w bramie stoją: Jagiełło, królowa,/ Biskup Bodzanta, wileński WasiłłoWasiłło, Andrzéj Wasiło --- Andrzej z Krakowa a. Andrzej Polak, pierwszy biskup wileński (od 1386 r.).;/ Słudzy białemi szatami lud dzielądzielić --- tu: obdzielać.;/ Kapłani sieją między lud naukę,/ Na białe szaty kropią świętą wodą,/ Imiona dają, dary, obietnice./ Smutny lud patrzy, jak Bogów zwalono,/ Smutniejszy jeszcze krzyżowi się kłania,/ Uchyliłuchylić --- tu: schylić. głowy, gdy wodą skropiono,/ A łzę, odchodząc, za przeszłość uronił. Trzydzieści ludu tysięcy ochrzczono,/ Wszystkie bałwanybałwan --- tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. na ziemię zwalono,/ Ognie zagasły i gaje wycięto./ Ale kto pamięć z serc odejmie świętą?/ Chrzest jéj nie zmazał: poszła ona z ludem,/ Co krok do serca skrwawionego woła:/ --- Tu był gaj święty, tu ojców mogiły,/ Tu wasze matki BogómBogóm się modliły --- dziś popr.: modliły się do bogów. się modliły,/ Tu wasi ojce wrogów pokonali,/ Tu pradziadowie zdrajców ukarali. ---/ I lud powrócił do chat swych, na sioła,/ Krzyże na piersi kładąc, a w mrok szaryw mrok szary --- o zmierzchu, w ciemnościach; po kryjomu, nieoficjalnie./ Bogóm litewskim oddawał ofiary;/ Bał się i Boga chrześcijanchrześcijan --- tu w źródle pisownia: chrześcian. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan., i Perkuna;/ Za swą przeszłością wzdychał z serca głębi;/ I przyszła chwila, gdy zmięszałzmięszać --- dziś popr. pisownia: zmieszać. dwie wiary,/ Nowéj się lękał, nie mógł zabyćzabyć (daw.) --- zapomnieć. staréj. Litwo! o Litwo! gdzie są dzieci twoje?/ Olgierd, Gedymin, Kiejstuty, Mindowy?/ Gdzie czasy sławy, gdy w zwycięzkichzwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski. bojach/ Na świat leciałaś, zabierając ziemie?/ Gdy do bram Moskwy jedną bijąc ręką,/ Drugąś na lackie wyciągała włości,/ Zębami pruskie szarpała wnętrzności,/ Nogami siekła po piersiach Mazurów?/ Nad Morzem Czarném Tatarzyn wylękły/ Łuk u nóg twoich porzucił, kark zgina,/ A tyś mu na kark, idąc, nastąpiła,/ Z Dniepru się wody i z Dniestru napiła,/ Odwieczne Taurów zajęła sadyby,/ W słońcu i morzu południa skąpała?/ Gdzie wojny twoje? bohatéry twoje?/ Gdzie Bogi? kędykędy (daw.) --- dokąd, którędy; tu: gdzie. i wielkość, i sława?/ Teraz tyś Polski służebną! Na ręku/ Dźwigasz już więzy! Oddałaś im pana;/ A za jednego, tysiąc dali Lachy,/ Boga i mnichów, panów i niewolę! Litwo przesławna! gdzie dni twojéj sławy?/ Zgasły! I zaszło słońce dnia twojego,/ Co w Rusi, w Polsce, nad morzami dwiemanad morzami dwiema --- dziś popr.: nad dwoma morzami.,/ Świeciło twoim zwycięztwómzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. krwią zlanym!/ Czemu ojcowie z mogił nie powstali?/ Czemu ze Wschodniéj nie przybiegli Ziemi/ Wypędzić zdrajcę, co sprzedał swą wiarę,/ Lud swój i braci! Czemu gromy z nieba,/ Kiedy wywracał ołtarze odwieczne,/ Na głowę jego nie padły, na głowy/ Wszystkich służebnych?! Czemu się litewska/ Nie wstrzęsła ziemia, nie pożarła w łonie/ Przybylcówprzybylec --- przybysz. chytrych i niewiernych panów?! Gdy MindowsMindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200--1263) --- wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. wiarę litewską porzucił,/ Czemu na Litwie jeden jęk był tylko,/ I jeden okrzyk boleści i trwogi?/ Czemu w ołtarzach utrzymały Bogi,/ A w sercach wiara, podania u ludu?/ Dlaczego matki, maluczkie swe dzieci/ Tuląc do piersi, obyczaje stare/ Z mlékiem dawały i dziadowską wiarę?/ Religia, Przemiana, ObyczajeDlaczego teraz, kiedy chrzcił Jagiełło,/ Lud nie zaszemrał? I poszli kapłani/ Cicho, milczący? I padły świątynie,/ I krzyże wstały, panujące czoło/ Wzniosły, a na twarz runęły bałwanybałwan --- tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo.?/ Lud biegł kupami, ochrzcić się pośpieszał?/ Czemu? --- Bo Litwy jasne dni skończyłyskończyć --- dziś popr.: skończyć się.,/ Bo nowe słońce zaświecić jéj miało,/ Starego życia godziny wybiły,/ I legła w grobie z dawną swoją chwałą!/ Krótki był dzień jéj! Słońce u zachodu,/ Na wschodzie innéj wiary promień świta,/ I krzyż zajaśniał u kraśnego wschodu ---/ Lud zachód żegna, nowe słońce wita. XLI Kto na wileńskim zamku panuje?/ Kto się na Krzywym weseli Grodzie?/ Kto dnie i nocy hula, ucztuje?/ To Olgierdowicz. We swoim rodzie/ Jagiełło wybrał na Wilno pana./ Skirgiełł z wilczemi usiadł oczyma,/ Wziął w rękę Litwę, na wodzach trzyma,/ A co pociśnie w silnéj swéj dłoni,/ To krew wyciska, łzy Litwa roni. Skirgiełł na Wilnie --- Witold poddany,/ Witold lennikiem Olgierdowicza./ W Grodnie się rozsiadł, rwie swe kajdany,/ W myślach swe wojsko zbiera, rozlicza./ A Skirgiełł w Wilnie, na Krzywym Grodzie,/ Mnichów pozbierał z Kijewskiéj Rusiz Kijewskiéj Rusi --- z Rusi Kijowskiej.,/ Siedzi przy piwie, siedzi przy miodzie,/ Pije i bije, biedny lud dusi./ W zamkowych oknach dzień i noc blaski,/ Słychać śpiewanie i słychać wrzaski,/ Dzień i noc świeci łuna ucztowaucztowy (daw.) --- związany z ucztą, biesiadny.;/ A lud strwożony tuli się, chowa,/ Mija Gród Krzywy, do domów zbiega,/ I ledwie dzieckichdziecki (daw.) --- urzędnik, pomagający księciu w obowiązkach sądowniczych; egzekutor, komornik. z dala postrzega,/ Jak wróble, jastrząb'jastrząb' --- dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: jastrząb. gdy na nie bije,/ W lasy i góry przed niemi kryje./ Skirgiełło w Litwie. Smutno w czużynieczużyna (z rus.) --- na obczyźnie.!/ Na Rusi przywykł gościć, ucztować./ Ciasno mu tutaj w małéj drużynie --- / Ni z kim się napić, ni z kim polować. --- Pojadę na Ruś --- woła pijany ---/ Niech dziką Litwę licho zabierze!/ Lud wymęczony, biedny, znękany!/ Zjadła go wojna, zjadło przymierze./ Cisnę a cisnę, i nic wycisnąć,/ Ni z niego siłą datku wydusić./ Nieraz krwi struga musi wytrysnąć,/ Nim do poboru potrafisz zmusić. --- Woła, i rogi napełniać każe,/ Mnichów zwołuje, zwołuje straże,/ Sadza na ławy, przepija z niemi;/ A gdy znękani żarty pańskiemi,/ Słowo mu jakie rzekną nieskładnie,/ Woła na ludzi, rękoma skinie ---/ Wiodą w podwórzec --- głowa upadnie!/ Skirgiełł się śmieje. --- Znaj mnie, psi syniesynie --- dziś popr. forma W. lp: synu.! I pusto w grodzie, pusto po siołach,/ W kraju, jak gdyby świeżo po wojnie./ W zamku wesoło, na krwawych czołach/ Trunek rozlany zabłysnął hojnie. Skirgiełł weseliweselić --- dziś popr.: weselić się., śpiewa, ucztuje,/ Ale mu na Ruś tęskniéj co chwila;/ I róg po rogu duszkiem wychyla,/ W drogę się jechać, w Kijeww Kijew --- do Kijowa. gotuje. W Rusi i miody lepsze, i głowy,/ Kraśniejsze dziéwki, druhy weselsze,/ W Rusi bogatsze z ludu obłowy,/ I Skirgiełłowe serce tam śmielsze. Noc była ciemna, wicher wył z burzą,/ Grzmiał Perkun w niebie i ziemia drżała,/ W wileńskim zamku ognie się kurzą,/ A w ogniach cała, w okrzykach cała/ Uczta, BurzaGóra Zamkowa w burzy szalała;/ I słychać było biesiadne krzyki,/ I widać było ognie płonące,/ Z okien wylatałwylatał --- dziś popr. forma: wylatywał. głos jakiś dziki,/ I dymy czarne, i skry błyszczące./ W niebie szalało, szalało w grodzie./ Na każdy piorun wykrzyk wtórowałNa każdy piorun wykrzyk wtórował --- każdemu piorunowi towarzyszył okrzyk (ucztujących); uczta Skirgiełły porównywana jest do nieokiełznanej, niszczącej burzy. ---/ Skirgiełł tam w zamku, przy starym miodzie,/ Swych ulubieńców, gości przyjmował. W świetlicy wielkiéj okna otwarte,/ Drzwi wywalone, w środku ogniska;/ Pijaństwo, UcztaDokoła pijanepijane --- rytm wiersza sugeruje wymowę dwusylabową: pja-ne. postacie spartesparty (daw.) --- oparty, wsparty; tu: leżący lub siedzący wygodnie.,/ Do śpienionegośpieniony --- dziś popr. pisownia: spieniony. miód leją pyska./ Ogień im w oczy, ogień na suknie/ Skacze iskrami, płomieniem pryska,/ Oni nie widzą, oni nie słyszą!/ Gdy niebios piorun po ziemi huknie,/ Aż się krawędzie ziemi kołyszą. Pijani wszyscy! Co w gardło wleją,/ To z pieśnią nazad wyjdzie im z gardła;/ Tarzają w ogniu, z piorunów śmieją;/ AlkoholRozum utonął, bojaźń umarła;/ Miód im pozostał, co w mozgachw mozgach --- w mózgu. światy/ Jasne maluje, złotem, szkarłaty,/ Co strach odebrał, rozum wygonił,/ Ciało obnażył, dusze odsłonił. W niedźwiedziéj skórze, w miękkiéj pościeli,/ Skirgiełł się z swemi druhy weseli./ U jego boku dziéwka pijana,/ Tuli się, śmiejąc, do swego pana./ Piersi jéj nagie, oko jéj łzawe,/ Rozwiterozwity --- rozpleciony. płyną po ciele włosy,/ Usta krwią prysną, zda się, tak krwawe!/ Niepojętemi mówią cóś głosy./ Krew na podłodze i krew na ścianie!/ Czyja krew? Xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę.! powiedz mi, panie!/ Ojca to dziéwki, matki dziewczyny!/ Przyszli wypraszać córkę niebogę,/ On ich krwią obmył swe zaślubiny,/ Krew prysła w ściany, zlała podłogę./ Potém płaczącéj miód w usta lelileli --- dziś popr. forma: lali.,/ Póki pijana, póki szalona,/ Nie padła na pół martwa w pościeli,/ Nie przycisnęła pana do łona./ A teraz patrzy na krew rozlaną!/ Teraz się śmieje z plam na podłodze!/ Skirgiełł ku sobie ciśnie pijaną/ I pieśni każe śpiewać niebodze. Rzucił na druhów oczy krwawemi./ --- O, jak pijani! --- Klasnął na sługi ---/ Ogień podłożyć pod pijanemi!/ Niech ich żółtemi podleje strugi./ Zobaczym, jak się będą w płomieniu/ Wić podpaleni. Czy ich wytrzeźwi? ---/ Posłuszna służba xięcia skinieniu,/ Lecą pachołcy ku ognióm rzeźwi./ I płoną szaty, płonie świetlica!/ Pęki podnoszą! Pan klaszcze w dłonie./ --- O jakże pięknie drużyna płonie!/ Jak im w płomieniach pięknie, do licado lica --- do twarzy.!/ Pogasić ogień! dosyć płomieni!/ Niech moja przyjdzie tu niedźwiedzica./ A okna zaprzeć i drzwi od sieni./ Zobaczym, jak ich czule uściska! --- Wnet z hucznym śmiechem rozewrą wrota./ Leci zgłodniała pańska służebna,/ Wzniosławzniosła na łapy --- dziś: wzniosła się na łapy, tj. stanęła pionowo, na dwóch łapach. na łapy, oczyma błyska,/ I na pijanych, wpółmartwych, miotamiotać --- tu: miotać się, rzucać się../ --- Odważnaś! Meszkomeszka --- tu: niedźwiedź.! Byłaś potrzebna!/ Ślicznie-bo moje spełniasz życzenie!/ Rwij cielska podłe, nie żałuj strawy! ---/ W komnacie przestrach, głuche milczenie,/ A potém krzyki, potém bój krwawy./ Wzniesie się człowiek, pada rozbity./ Z krwawéj mu czaszki źwierzźwierz --- dziś popr. pisownia: zwierz, zwierzę. mózg dobywa,/ I ssie, cóś mrucząc; a Skirgiełł spity/ Zabawce z łoża w dłoń przyklaskiwaprzyklaskiwa --- dziś popr. forma: przyklaskuje../ --- Precz mi z trupami! precz mi z niedźwiedziem!/ Dawajcie rogi! znowu pić będziem!/ Druhy tu do mnie! Bestjebestja --- dziś popr. pisownia: bestia.! na nogi!/ Co? już padliście? nie podniesieciepodnieść --- tu: podnieść się.?/ Oknem ich, jak psów, rzucić na śmiecie!/ Przypędzić z domów, wołać z ulicy!/ Nowi przybędą wnet biesiadnicy./ I precz z tą dziewką! wygnać za wrota!/ Przywieść mi inną, młódsząmłódszy --- dziś popr. pisownia: młodszy., weselszą!/ Tą jakiś zły duch po łożu miota./ Dajcie mi młódszą, piękniejszą, śmielszą,/ Co się nie zlęknie ognia, źwierzęcia,/ Miodu, i swego pana xiążęcia! --- --- Kto? do stu czartów! --- Skirgiełł zaryczał,/ Kiedy we wrotach rogi usłyszy. ---/ Jaki to tam pies tak zaskowyczał?/ Kto śmié w noc poźnąpoźną --- dziś popr. pisownia: późną. drwić z mojéj ciszy,/ Kiedym przykazał, by z Litwą całą/ Wilno usnęło, kamieniem spało,/ I tchnąć nie śmiało, i drgnąć nie śmiało? --- Wzniósł się na łoże, a w drzwiach ukaże/ Witold. I słudzy padli na twarze./ On pięść złożywszy, zęby zacisnął,/ I klątwą dziką w oczy mu prysnął./ --- Słudzy ci czołem, ty bij mniety bij mnie --- tj. ty bij mi pokłony., sługo! ---/ --- Ja! tobie? Xiążę! poczekasz długo,/ Nim Kiejstutowicz czołem uderzy!/ Nikomu jeszcze nie biłem czołem! ---/ --- To mnie uderzysz, lenniku hardy!/ Wiész, że xiążęcą czapkę ja wziąłem,/ W ręce xiążęcy miecz wziąłem twardy. ---/ --- O! wiém! lecz widzę na twojém czole/ Miód, nie koronę; a w twojéj dłoni/ Róg, co podżega cię na swawole,/ Z głowy ci resztę rozumu gonigonić --- tu: wyganiać.. ---/ Skirgiełł się porwał, chciał rogiem rzucić,/ Ale bezsilny padł na podłogę./ --- Po co przyszedłeś? pokój mi kłócićkłócić --- tu: zakłócać.!/ Idź w swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. drogę! idź w swoję drogę!/ Albo cię każę ściąć tu przed sobą! ---/ --- Mnie ściąć? Bezsilne, rozpustne źwierzęźwierząt --- dziś popr. pisownia: zwierzę.!/ Ja bym ulęknąć miał się przed tobą? ---/ Rzekł, i z uśmiechem za brodę bierze,/ Spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. mu w oczy, głową potrząsa./ Skirgiełł za rękę szarpie i kąsa./ --- Patrzcie, o, patrzcie! Pan to tutejszy!/ Oto Jagiełło dał Litwie pana!/ Biedny mój kraju! Pan twój dzisiejszy/ I drewnianego niewart bałwanabałwan --- tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo../ Niechby Jagiełło widział cię, xiążę,/ W błocie i we krwi obluzganego,/ I namiestnika ujrzał swojego,/ Jak z podłympodły gmin --- nisko urodzeni, przedstawiciele ludu. gminem rozpustny wiąże,/ Jak wieprzem w błocie podły się tarza,/ I na swych braci w szale odgraża!/ Litwo! o Litwo! biednaś ty ziemia!/ Na takich panów ręceś popadła!/ Twoje się stare słońce zaciemiazaciemia --- dziś: zaciemnia.,/ Piękna twarz twoja zżółkła, pobladła! --- Puścił pjanegopjany --- dziś popr. pisownia: pijany; tu wymowa dwusylabowa: pja-ny. Skirgiełły brodę./ Ten pienipieni --- tu: pieni się. z gniewu, w gniewie bełkocze:/ --- Na pień lennika! na pień wywiodę!/ Serce mu wyjem, krew mu wytoczę! ---/ Witold ramionyramiony ruszył --- wzruszył ramionami. ruszył z pogardą./ Na próżno Skirgiełł ciągnął się, wrzasnął,/ Chce go pochwycić. On popchnął hardo,/ I drzwi za sobą, śmiejącśmiać --- dziś popr.: śmiać się., zatrzasnął. Jedzie i duma, śpieszy do Grodna,/ W Podlasie bieży, zbiera swe woje./ --- Na Bogi! Litwa lepszego godna!/ Skirgiełło! w ręce popadła twoje!/ Niedługo będzie królować źwierzę,/ Przyjdzie silniejszy, swoje zabierze. --- Mówił, lecz napaść sił miał za mało./ Walczy sam z sobą, choć wre w nim męztwomęztwo --- dziś popr. pisownia: męstwo../ Rozum wątpliwe wskazał zwycięztwozwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo.;/ Każe mu czekać --- czekać przystało./ Skirgiełł niedługo w Litwie pobędzie,/ Na Połock rusza --- czas Witoldowi;/ Pójdzie na Wilno, w Wilnie usiędzie,/ A wówczas biada Polski królowi! XLII Rannym snem usnęły i straże, i wojsko,/ I Wilna mieszkańce, i zamku załoga./ Na wschodzie się brzaskiem złociło już niebo,/ Wiatr dźwięki przynosił rozbite z daleka,/ I liście jesienne, z drzew żółtych urwane./ Na Wilnie śpi wszystko; lecz Hanul Nakiemna,/ Co znowu sam został na straży stolicy,/ Nie zaśpi, na wieży już siedzi wysoko,/ Na drogi, na cztéry, posyła on oko:/ Na drogę od Grodna, od Lidy po Piaskach,/ Na drogę wzgórzystą od zamku trockiego,/ Za Wilią na góry i na Antokole./ A wszędzie spokojnie. Z kościołkakościołek --- dziś popr. pisownia: kościółek. Marii/ Powolniepowolnie (daw.) --- powoli, łagodnie. się dzwonek na jutrznię rozlega. Lecz cóścóś --- dziś popr. pisownia: coś. tam ciemnieje w Antokolskiéj drodze!/ Nie bydło, bo paść go nie pędzą w tę stronę,/ Nie konie załogi z noclegu spędzone,/ Nie Skirgiełł --- w Połocku on teraz nad Dźwiną./ A orszak ku bramóm podsuwa się, skrada./ I w duszy Hanula cóś skrycie powiada:/ --- To wróg się na pańską zasadził stolicę! --- Laskami powolnie hufce się zbliżają,/ Wilii brzegami piechotnipiechotni --- żołnierze piesi, piechota. czołgają,/ A konni rozpierzchli w Popławskiéj Dolinie,/ Migną, to ukażą; któś wnijdziewnijść (daw.) --- wejść. i zginie./ Wnet Hanul zatrąbił i woła na straże,/ Sam pędzi ku wrotómwrotóm --- dziś popr. forma C. lm: wrotom., zamykać je każe./ Wybiera swych ludzi, sam konia dosiada,/ --- Za króla Jagiełłę! --- zawołał --- tam zdrada! ---/ Zaledwie dopędził, gdzie na Antokole/ Kończą się usypy, wał i zaborolezaborole --- palisada.,/ Już postrzegł, że chwila o mieście stanowi./ Pośpiesza ze swemi, we wrotach sadowi,/ Po wałach rozsypał żołnierzy wzdłuż drogi,/ Sam z garstką wyjechał nielicznéj załogi./ Już u wrót, u murów przyparte drabiny,/ I warty zabite, i ogień zażgnionyzażgniony (daw.) --- zapalony.!/ Toż samo od lidzkiéj poczęto już strony./ Sam Witold, na czele Podlasian i Żmudzi,/ We śnie chciał stolicę podstępem pochwycić;/ Lecz nie dał mu Hanul zwycięztwemzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. pocieszyćpocieszyć --- tu: cieszyć się../ I Witold odparty odstąpił ze swemi./ A ognie zgaszono, drabiny złamano./ I Hanul z przestrachu ochłonął ciężkiego,/ Pot z czoła zrytego obciera kroplisty,/ Rozstawił strażników, na zamek powraca. Na próżno się Witold o miasto ubiega,/ Fortelem, nocami pod mury podkrada!/ Już stary nie zaśnie; on czuwa a czuwa;/ I czy to noc czarna na niebo zapada,/ Czy brzaski poranne u wschodu zaświecą,/ Czy wieczór spokojny na spoczynek woła,/ On nie śpi --- Witolda zna z dawna, z młodości;/ Wié, że się nie zrazi stokrotną przegraną. I we dwa dni potém znów od Antokola/ Na czaty spokojne Żmudź cicho podpełzła;/ Lecz chociaż we wrotach straż widnychstraż widnych --- dziś popr.: widocznych straży. nie było,/ Wnet hufiec się silny zza bramy wytoczył;/ A Witold za lasy wierszupskie uskoczył,/ Na Wilno gniewliwém poglądając okiem./ Tak wołał po dwakroć od niego odparty:/ --- Na próżno, Hanulu! Jagiełło! mój bracie!/ Na próżno bronicie, daremnie czuwacie!/ Na Bogi litewskie, na imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. ojcowskie,/ Na matki méj głowę, na pamięć mych dziadów,/ Ja panem tu będę! i prędzéj czy poźniéj,/ Ja siądę na zamku, ja grodem owładnę!/ Nie waszym to rękómrękóm --- dziś popr. forma C. lm: rękom. na Wilnie panować!/ Nie Skirgiełł rozpustny kraj wielki utrzyma!/ Żegnam cię, stolico! lecz wprędce powitam,/ Nawiodę tu wrogów i ludu napędzę,/ I siłą, czy zdradą, czy życia ofiarą,/ Choć chwilę przed śmiercią nad Litwą usiędę,/ Choć chwilę przed zgonem z koroną na głowie/ Od morza do morza płaszcz krwawy roztoczę,/ I berło złociste nad Rusią podniosę!/ Na próżno! Jagiełło! rodzie Olgierdowy!/ Sprzymierzcie się wszyscy, ja wszystkich pożyjępożyć (daw.) --- zwyciężyć, pokonać.!/ I Lachy za wami, Ruś będzie za wami,/ I Niemcy niech będą, ja wszystkich pobiję! --- XLIII W komnacie ciemnéj, za stołem pokrytym/ Suknem do dołu, xięgamixięga --- dziś popr. pisownia: księga. zasłanym,/ Pargaminamipargamin --- dziś: pergamin. zawalonym stosy,/ Stał krzyż z hebanu, z ozdobyz ozdoby --- dziś popr. forma N. lm: z ozdobami. srébrnemi;/ Na nim Zbawiciel; u nóg trupia głowa;/ A obraz Boga, sześciąsześcią skrzydeł --- dziś popr.: sześcioma skrzydłami. skrzydeł strojnyobraz Boga, sześcią skrzydeł strojny --- Krucyfix o sześciu skrzydłach nie jest wcale wynalazku Autora; podobne ze średnich wieków exystują. (Przypis Wydawcy).,/ Dwómadwóma --- dziś popr. pisownia: dwoma. ku niebu podnosić się zdawał,/ Dwóma ku ziemi spuszczał litościwy,/ Dwóma okrywał święte ciało swoje;/ Na stole złotych dwoje świecdwoje świec gorzało --- dziś popr.: dwie świece gorzały, tj. płonęły. gorzało;/ Zegar piaskowy, szemrząc, pokazywał,/ Jak czas nieznacznie po ziarnku upływał. Nad kartą pisma stary człowiek siedział;/ Czarną miał suknię, na niéj krzyż wyszyty,/ Na głowie czapkę czarną, siwą brodę,/ Oczy przygasłe, policzki wychudłe;/ Żylastą ręką pargamin uciskał,/ Jakby myśl jaką wycisnąć chciał z niego;/ Podparł się, dumał; potém rzucił kartę,/ I troski z czoła scierającscierać --- dziś popr. pisownia: ścierać. uparte,/ Przechylił, spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., wykrzyknął zdziwiony./ Naprzeciw niego, z drugiéj stołu strony,/ Stał niemy człowiek, niewielkiéj postawy;/ Włos ciemny czoło wysokie osłaniał;/ Broda bez włosa; twarz bez wąsów, biała,/ Mimo kobiécych rysów, w sobie miała/ Surowość męzkąmęzki --- dziś popr. pisownia: męski., dumę nieugiętą,/ Uporupor --- dziś popr. pisownia: upór. żelazny i wolę zawziętą;/ Brwi się na czole schodząc namarszczone,/ Dwóma brózdamibrózda --- dziś popr. pisownia: bruzda. zaorały skórę;/ A usta blade i silnie ściśnione/ Śmiały się niby, śmiały niewesoło,/ Jakby szydziły, jakby pewne siebie,/ Rozkazem, groźbą ciężką zionąć miały. Starszy był mistrzem Krzyżaków Zakonu,/ A młódszymłódszy --- dziś popr. pisownia: młodszy. --- Witold, co Krzyżaków zdradził./ Teraz on nazad do mistrza powraca:/ Bo był w Mazowszu, a Jagiełły krewny,/ Xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę. Ziemowit odmówił pomocy,/ Olgierdowicze powstali na niego,/ I nié ma w nikim, prócz mistrza, nadziei. --- Wy tu! --- mistrz z zgrozą i dziwemdziw (daw.) --- zdziwienie. wykrzykawykrzyka --- dziś popr. forma: wykrzykuje../ --- Jam tu, w twych rękach --- Witold mu odpowié. ---/ Zdrajca! wszak prawda? to powiedzieć chciałeś?/ Więc zdrajca w twoje znów przybywa ręce./ Słuchaj! na próżno łudzić się kłamstwami,/ Wyście mi synów w Królewcu otruli./ Jam, mszcząc ich śmiercimszcząc ich śmierci --- dziś: mszcząc się za ich śmierć., Jagielle przebaczył./ Jagiełło Wilno Skirgielle oddaje,/ Litwę na ręce plugawe powierza,/ Mnie kark uginać każe przed tym źwierzem!/ WiadomośćJa znowu do was przychodzę z przymierzem./ Chcecie? nie chcecie? Słowo --- rzecz skończona./ Kłamstwa nie cierpię. Mów mi prawdę gorzką,/ A mów otwarcie. Jakem wszedł, wychodzę,/ I wasze zamki popalę po drodze. ---/ --- Xiążę! --- mistrz rzecze --- wy nas dobrze znacie./ My także wrogiwrogi --- dziś popr. forma M. lm: wrogowie. Jagiełły i Lachów./ Czy możem rękę, którą wyciągacie,/ Odepchnąć, aby pomścić się przeszłości?/ Lecz cóż zaręczy, że z Jagiełłą znowu/ Wy nie złączycie? nie zerwiecie z nami? ---/ --- Ostróżniostróżni --- dziś popr.: ostrożni. bądźcie, miejcie mnie na oku!/ Daję wam słowo i pieczęć na karcie./ Zakon wié, komu i kiedy dowierza./ Chcecie? nie chcecie mojego przymierza?/ Ja potrzebuję pomocy Zakonu,/ I będę waszym, waszym druhem wiernym;/ A jeśli Litwy rządami owładnę,/ Mistrzu! wszak wielkie nagrody weźmiecie! ---/ --- Starą umowę odnowić więc chcecie? ---/ --- Starą lub nową zawrę, byle z wami/ Pomścić się na tym wileńskim niedźwiedziu,/ I na zlaszałymzlaszały --- spolonizowany, spolaczony., bezmozgimbezmozgi --- dziś popr. pisownia: bezmózgi. Jagielle,/ O, i na braciach, Mazowsza xiążętach,/ Co teraz skomlą w Jagiełłowych pętach,/ I że Jagiełło dał Ziemowitowi/ Siostrę swą OlgęOlga --- właśc. Aleksandra Olgierdówna (zm. 1434), była żoną Siemowita IV. i radomską ziemię./ Gdym do nich przyszedł o posiłekposiłek --- tu: pomoc, posiłki. prosić,/ Zimném wejrzeniem na wrota wskazali! --- Mistrz słucha mowy, a wzrok mu się pali./ --- Zgoda --- rzekł --- zgoda. Zawrzemy przymierze./ Chcecie się pomścić? dopomożem szczérze./ I nam Jagiełło stoi w gardle ością,/ I nam Mazowsza dojadły xiążęta!/ Skirgiełł! I Skirgiełł sroższy nad źwierzęta,/ Dziki rozpustnik, pijaństwem swém wściekły! --- Witold mu rękę podaje. --- Więc zgoda./ Mistrzu! każ pisać, każ wojsko gotować./ Moje mnie czeka na żmudzkiéj granicy./ Pójdziemy mścić się, polecim plądrować!/ Czasu nie traćmy, by Jagiełło z Lachy/ Nie ubiegł Wilna, swemi nie obsadził,/ By Skirgiełł z Rusi wojska nie sprowadził./ Pójdziem! ---/ --- Pójdziemy. Zwołam jutro radę;/ Sam na mych braci czele wyjdę w pole. ---/ --- A teraz, mistrzu, wyznacz zamek który,/ Gdzie bym bezpieczny mógł przebywać z memi./ Mnie już nie siedzieć na litewskiéj ziemi!/ Żonę, rodzinę, na zakładna zakład --- jako zakładników. ci daję. --- Mistrz w oczy spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć.. --- Sam wybieraj, xiążę!/ Lecz pomnij, kto się raz z Zakonem zwiąże,/ Zerwie umowę, Zakon raz przebaczy;/ Za drugą zdradę zapłaci swą głową. --- XLIV Dwómadwóma --- dziś popr. pisownia: dwoma. na Litwę drogami/ Wojska się toczą niezmierne:/ Jedne się w Niemnie napiły,/ Drugie napiły we Dźwinie,/ I w biedną Litwę skoczyły. Kiedy po burzy z pagórków/ Potok błotnisty się wali,/ I wszystko niszczy po drodze,/ Kłosy na polach wybija,/ Drzewa po lasach roztrąca,/ Mniéj zniszczy, niżli w pochodzie/ Krzyżak, gdy wejdzie na Litwę. --- Ochrzczeni! myśmy ochrzczeni!/ Myśmy wam bracia w Chrystusie! ---/ Woła lud, zgiąwszy kolana./ --- My cię chrzcimy krwią i mieczem!/ Odpowiadają Krzyżacy,/ I idą w Litwę głęboko,/ Ranami ziemię płatają!/ Ciecze krew, płomienie świecą,/ Pola w garść idą popiołów,/ A lud w krzyżacką niewolę!/ Reszta w lasy nago bieży,/ Karmi się korą zgłodniała,/ Z dzikiém źwierzęciem po borach! WitolduWitoldu --- dziś popr. forma C.: Witoldowi. chce się pod Wilno./ --- Rany ja Litwy zagoję,/ Gdy ją wezmę w ręce moje./ Teraz mi dobyć stolicę,/ Teraz odzyskać dzielnicę,/ Ojcowskie Troki dobywać. --- Przyszli pod Trockie Jezioro./ Ale u zamków na straży/ Polacy stali wokoło./ Stary im Hanul dowodził./ Objęli Troki, spalili,/ Zamek nietknięty pozostał./ Witold go gniewnie porzucił,/ Wojsko do Wilna zawrócił./ --- Łatwiejszą Wilno zdobyczą. --- I w nocy pod Wilno idą,/ Pod Gedyminowe grody./ Ale strzeżone tu bramy,/ Ale obsadzone wały,/ I polska wiewawiewa --- powiewa. chorągiew/ Z zamku Turzyska górnego;/ Polacy już i tu siedli;/ A Mikołaj z Moskorzowa/ Przysiągł nie poddać stolicy,/ Póki jednego żołnierza,/ Dopóki jedną choć rękę/ Mieć będzie na jéj obronę./ Krzywy Gród wały obsiadły,/ Kobylenie, zaborole;/ Głębokie rowy Wilii/ Wodami toczą dokoła./ A ile razy Krzyżacy/ Potkną się na polskie siły,/ Wszędzie zepchnienizepchnieni --- dziś: zepchnięci., cofają./ Mistrz brodę szarpie zajadły,/ Witold włos z głowy wyrywa./ --- Będziesz moje, będziesz --- woła ---/ Choćbym miał całe me życie/ Patrzeć na cię i zdobywać,/ Choćbym miał ptakiem tam wlecieć,/ Choćby się ziemią podkopać! Wnet wojsko swoje sprowadza ---/ Wié, że Skirgiełło ma wracać./ W nocy do bramy przychodzi,/ Jakby wiódł z Rusi posiłki./ Lecz próżno w wrotach domagadomagać --- dziś: domagać się.,/ Aby go wewnątrz puścili:/ Bo Mikołaj z Moskorzowa/ Poznał, czy przeczuwał zdradę./ Z tyłu Witolda zachodzi/ I do odwrótuodwrótu --- dziś popr. pisownia: odwrotu. przymusza./ Klnąc Lachów, Witold uchodzi;/ Mistrz za nim ciągnie z swą siłą;/ A w drodze żyzny kraj niszczą;/ Bo Witold w duszy powiada:/ --- Niech znaznać --- tu: wiedzieć., z kim walczy, Jagiełło!/ Łatwiejszy będzie do zgody. ---/ Potém, gdy MalborgaMalborg --- dziś: Malbork. blizkoblizko --- dziś popr. pisownia: blisko.,/ Witold wiernego Małdrzyka/ Jagielle z słowem posyła./ --- Chcesz zgody? --- oddaj mi Wilno;/ Chcesz zgody? --- zerwę z Krzyżaki./ Prędzéj czy poźniéjpoźniéj --- dziś popr. pisownia: później., w stolicy/ Ja z władzą wielkoxiążęcąwielkoxiążęcy --- dziś popr. pisownia: wielkoksiążęcy./ Usiądę, bracie, usiądę! --- Poseł w polską ziemię śpieszy./ Jagiełło wszystko przyrzeka./ --- A teraz z wami, Krzyżacy! --- Nocą z malborskiego zamku/ Witold skoczył z garścią swoich./ Żonę i córkę wyprawił/ Przodem, na Żmudź swą rodzinną,/ Do matki Biruty staréj,/ Która na morskim gdzieś brzegu,/ Gdy Litwa wkoło się chrzciła,/ Wierna starym Bogóm swoim,/ Praurymy ogień nieciła. On sam, wśród nocy, swe siły/ Zbiera, szykuje, rozglądarozglądać (daw.) --- przeglądać../ Z Malborga w mroku wychodzi./ Trzy zamki z krzyżackich włości/ Pali i łupi po drodze./ Wielki mistrz ujrzał trzy łuny,/ I odblask widział pożarny;/ Ale nie wiedział, co znaczą ---/ Czy Polacy naszli PrussyPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy.?/ Czy z Rusi wrogiwrogi wyrosły --- dziś popr.: wrogowie wyrośli. wyrosły?/ Szleszle --- dziś popr.: śle. na wszystkie strony posłyposły --- dziś popr. forma B. lm: posłów../ Wszyscy śpieszą z odpowiedzią:/ --- Witold braci wymordował,/ Zamki spalił, zdradę sknowałsknować --- uknuć.! ---/ Uszóm mistrz swoim nie wierzy;/ Zbiera wojsko, w pogoń śpieszy./ Ale już Witold w Podlasiu,/ Śmieje się z sztuki, raduje./ A do Jagiełły wysyła./ --- Oddaj mi Wilno, mój bracie!/ Oto zerwałem z Krzyżaki,/ Trzy zamki mnichóm spaliłem. --- Jagiełło w polskiéj był radzie./ Dokoła z brody siwemi/ Wojewodowie siedzieli./ --- Co z Witoldem począć? --- pytał./ Aż starszy, Spytek z Mielsztyna,/ --- Co począć? --- rzecze. --- Dwa razy/ Zdradził Krzyżaków, rozjątrzył,/ Trzeci raz mu nie uwierzą./ Można już zapomnieć o nim./ Dla Polski wróg to niestraszny./ Oddać mu Wilno!! Nie, panie!/ On by od Polski się z Litwą/ Oderwał. Silnego ducha,/ Gdy dziś, nic nie mając, straszył,/ Cóż będzie, gdy weźmie Wilno? --- A słowa Spytka z Mielsztyna/ Wszystkim do serca trafiły./ Jagiełło posła odprawił,/ Na dalsze czasy zostawił/ Resztę z Witoldem układów./ A poseł widział, że w Polsce/ Źle o Witoldzie cóś myślą./ Zawiodła zgoda mniemana. Śpieszy do Grodna posłaniec,/ Śpieszy w nadniemeński zamek,/ Gdzie Witold siedzi na wieży/ I czeka jego powrótupowrótu --- dziś popr. pisownia: powrotu.;/ Śpieszy, lecz z głową spuszczoną,/ Nie śmié poselstwa objawić./ Witold rozpoznał na czole/ Niedobrą wróżbę przyszłości. --- Mów mi złe, a mów mi skoro!/ Na złe lekarstwo jest w ręku,/ Póki wyleczyć je pora. ---/ --- O panie! --- goniec mu szepce ---/ W Polsce źle słychać o tobie./ Radziradzi --- tu: są radzi, cieszą się., żeś zerwał z Krzyżakiem./ Ani ci Wilna dać myślą./ Boją się, byś z większą władzą/ Z polskiego nie chciał uścisku/ Wyrwać się swobodny w pole. ---/ --- Tak! więc Polacy się boją!/ Zgadli! o! zgadli myśl mojęmoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją.!/ Niech jutro wojsko się zbiera;/ Niech trzechsettrzechset --- dziś raczej: trzystu. ludzi o świcie/ Śpieszy drogami różnemi/ I do Wilna wejdzie skrycie;/ Niech się po mieście rozproszą/ I głosu mego czekają./ Ja w tropy idę za niemi./ Sprawimy w Wilnie wesele,/ Wesele siostrze Ryngali!/ Henryk, mazowieckie xiążęmazowieckie xiążę --- dziś popr.: mazowiecki książę.,/ Chce Kiejstutównę poślubić./ Sprawim wesele w stolicy!/ Wszakżeśmy z Jagiełłą w zgodzie. --- Rzekł, śmiechem usta wykrzywił./ Rozkazy daje, i rano/ Z grodzieńskiego zamku śpieszy,/ Ku Wilnu idąc dniem, nocą./ A wojsko jego rozbitewojsko jego rozbite --- tu: rozproszone, podzielone na małe oddziały./ Małemi toczytoczyć --- tu: podążać, jechać. kłębkami,/ Lasy przedzieralasy przedziera --- dziś popr.: przedziera się lasami., górami./ On sam na orszaku przedzie,/ Trzysta wozów tylko wiedzie./ W trzechsettrzechset --- dziś raczej: trzystu. wozach z miodem beczki;/ Dziki źwierz u Białéj Wieżyu Białéj Wieży --- w Puszczy Białowieskiej./ Na wielkich łowach pobity;/ Skrzynie z wianem i darami;/ A pod skrzyńmipod skrzyńmi --- dziś popr. forma N. lm: pod skrzyniami., pod beczkami,/ Cztérechsetcztérechset --- dziś: czterystu. zbrojnych Żmudzinów. Mrok padałmrok padał --- zmrok zapadał., wozy piaskami/ Powoli w miasto ciągnęły;/ A miasto spało gdzieś w dole,/ I tylko okny drobnemi/ W pomroce z dala świeciło./ Wóz piérwszy przybył do bramy./ --- Kto? --- zapytały się straże./ --- Wozy z wianem i przybory/ Na Kiejstutównéj wesele./ Witold nas, pan nasz, posyła./ Z Jagiełłą xięciem on w zgodzie./ Chce się w stolicy weselić. --- I piérwsze wozy już wchodzą,/ A niecierpliwi żołnierze,/ Podnosząc skóry nad głową,/ Czekają Witolda znaku./ Wtém z zamku Sudzimund stary/ Wypadł, ku wrotómwrotóm --- dziś popr. forma C. lm: wrotom. przybiega;/ Długi sznur wozów postrzega;/ Pyta, ogląda się na nie./ Na jednym skóry zadrgały,/ Dwie się twarze ukazały./ Wnet zbrojny ufiecufiec --- dziś popr.: hufiec. obwodzi/ Z krzykiem wozy Witoldowe,/ I wpadają na Żmudzinów,/ I odwalają oponyopona (tu daw.) --- zasłona, przykrycie.,/ Mordują w wozach ukrytych./ Krzyk się rozlega daleko,/ Strach napastników owładnął,/ Pomoc od bram nie przybywa,/ Z zamku załoga napływa,/ Nié ma jak walczyć i bronić./ Sudzimund już wymordował/ Jednych, za drugiemi goni./ I Witold, klnąc, bieży drogą;/ Bieżąc, do Wilna odwróciłodwrócić --- tu: zawrócił, wykonał odwrót../ --- Będziesz moje! będziesz moje! ---/ Rzekł, rękę w górę podnosząc. ---/ Sto razy padnę popchnięty,/ Sto razy wrócę pod bramy,/ Aż cię nareścienareście --- dziś popr.: nareszcie. pochwycę;/ Aż Litwa w ręku mychw ręku mych --- dziś popr.: w moich rękach. cała/ Powstanie wielka i sławna;/ Aż Jagiełło na swym tronie,/ Mistrz zadrży w Marii grodzieMarii gród --- Marienburg, Malbork.,/ Ruski kniaź na Moskwie białéj. --- Raz jeszcze okiem, w noc ciemną,/ Gniewném rzucił, i znikł w mrokach. XLV Gdzie Witold pośpieszał? dokąd z garstką ludu,/ Na siwym swym koniu, dniem i nocą goni?/ Czy na Żmudź, do matki Kiejstuta poddanych,/ Po nowe zasiłki, po wojsko liczniejsze?/ Czy na Ruś do kniaziów zawierać przymierze,/ I z niemi na Lachy puścić się w zagony?/ Czy razem z Tatarem pić wodę Dniestrową,/ BiałogrodzkąBiałogród --- miasto nad limanem Dniestru, dziś Biłgorod-Dnistrovśkyj na terytorium płd.-zach. Ukrainy; w starożytności kolonia grecka i rzymska, potem miasto bizantyjskie, w XIII w. tatarskie. ordęorda --- organizacja państwowa lub wojskowa ludów mongolsko-tatarskich. na Jagiełłę zmawiać? Nie na Żmudź on śpieszy, nie na Ruś, do TatarTatar --- dziś popr. forma D.: Tatarów. ---/ Znowu do Krzyżaków z chmurném jedzie czołem./ Dwa ich razy zdradził, trzy im zamki spalił,/ I krwi ich utoczył, i ziemie spustoszył,/ Znowu do nich jedzie, znów o pomoc wzywa./ Lecz mistrz umarł stary; nowego wybrano./ Kto wié, jaka będzie z nowym mistrzem sprawa? Z małą garstką ludu do Marii miastaMarii miasto --- Marienburg, Malbork.,/ We wrota zastukał, odmieniwszy imieimie --- dziś popr. pisownia: imię../ Do mistrza z poselstwem z Litwy przyszedł głębi./ I nikt go nie poznał, na zamek wpuszczono./ Na zamkowéj sali w nocnym siedział mroku/ Mistrz nowy, komturów otoczony radą./ Jakieś xięgi patrząxięgi patrzą --- oglądają księgi., listy przed się kładą,/ I cicho cóścóś --- dziś popr. pisownia: coś. szepcą, a czoła zmarszczyli./ Wtém podwórzec tętni, trąbka się ozwała./ --- Do mistrza! Nieznany chce się widzieć xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę.. ---/ Wnet bracia w krużganki rozbiegli się cicho;/ Mistrz sam się pozostałpozostać się --- dziś: pozostać, zostać., usiadł w wzniosłym tronie,/ Czeka. Drzwi otwarłydrzwi otwarły --- dziś popr.: drzwi się otworzyły. --- Witold wchodzi dumnie./ On spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. i porwałporwać --- tu: zerwać się z miejsca, wstać gwałtownie., i stoi milczący,/ Bo poznał Witolda, a boi się zdrady,/ I lęka, czy zamku nie ubiegłzamku nie ubiegł ze swemi --- nie opanował zamku ze swoimi ludźmi. ze swemi?/ --- Cny mistrzu! --- rzekł Witold --- otom u was znowu!/ Z prośbą po raz trzeci, do was, do Zakonu. ---/ --- Z prośbą? do Zakonu? Wy ze mnie szydzicie! ---/ --- Na Boga, nie szydzę. Jagiełło mnie zdradził,/ Ja zdradzam Jagiełłę, i do was znów idę. ---/ --- Lecz Zakon ci, panie, trzy razy wszak wiary/ Dotrzymał, nie zawiódł. ---/ --- O! Zakon dotrzymał/ Obietnic, gdy dwoje w kolebce struł dzieci! ---/ Mistrz głowę opuścił./ --- Zapomnim przeszłości./ Jam u was! --- pomożciepomożcie --- dziś popr. pisownia: pomóżcie.! Zapłacę Krzyżakóm/ I sławą, i ziemią, i wojną z Lachami,/ Zapłacę sowicie, co dla mnie zrobicie. --- Mistrz czoło pociera, komturów zwołuje./ Już wieść się rozeszła, że Witold na zamku,/ Więc śpieszą i wkoło siadają naradzaćnaradzać --- dziś popr.: naradzać się../ Długo w noc się sporząsporzyć się --- prowadzić spór, kłócić się. i ostro ścierają./ A Witold uśmiéchauśmiéchać --- dziś popr.: uśmiechać się.. On pewny, że znowu/ Odepchnąć go nie śmią. I nim dzień zaświtał,/ Na karcie przymierza ciśnionocisnąć --- tu: wyciskać, przybijać. pieczęcie. --- Teraz --- rzekł do mistrza --- nie tak nam wojować./ Ja pójdę do swoich, od chaty do chaty,/ Od sioła do sioła; a kto łuk naciągnie,/ Kto procą wyrzuci, kto pałkę podniesie,/ Ja wszystkich zabiorę; ja spędzę wam tłumy/ Ze Żmudzi, z Podlasia, od Rusi, ze stepu,/ Gdzie konie tatarskie w morzu się kąpająkąpają się --- dziś popr. forma: kąpią się.;/ Ja pójdę i płacić, i prosić, i silićsilić --- tu: zmuszać.,/ Ja zbiorę wam wojsko jak chmurę szarańczy,/ By Litwę zalało, zniszczyło, zajadło,/ Jak pomorpomor --- dziś popr. pisownia: pomór., jak pożar na kark jéj upadło./ Wy, mistrzu, pójdziecie po Niemcach, po braciach,/ W zamorskie krainy, w daleki kraj waszywaszy --- dziś popr.: wasz.,/ I w imieimie --- dziś popr. pisownia: imię. swéj wiary zwołacie do boju/ I panów, i xiążąt, szlachtę, gmin i miasta./ Niech wojsko potężne, olbrzymie wyrasta./ Nie czas nam garstkami walczyć już małemi./ Nam Litwę zajechać, i jednym obozem/ Od morza do morza położyć széroko./ Ja idę do swoich; do swoich wy szlijcieszlijcie --- dziś popr.: ślijcie, tj. posyłajcie.,/ I proście, i płaćcie; zwołajcie Krzyżowych./ A teraz milczenie! Siły swe gotujmy,/ I w próżnéj się walce nie możmymożyć się (daw.) --- wyniszczać się. przed czasem. --- Tak mówił. Z iskrzącém mistrz słuchał go okiem;/ Szedł myślą zniszczenia za wojska potokiem,/ I widział Jagiełłę, jak konał w objęciu/ Nawały krzyżackiéj, jak ziemia széroko/ Płonęła, gorzała i krwią się zlewała./ Aż twarz mu kraśniała i pierś mu buchała./ Za rękę Witolda pochwycił i trzyma./ --- Czas drogi --- rzekł Witold --- do Grodna pośpieszam./ Jagiełło w Podlasiu już zamki mi bierze./ Nim Grodna dosięże i mnie tam zastanie,/ Zbierajcie swe wojsko, zbierajcie, na Boga!/ Ja gońców rozeszlęrozeszlę --- dziś popr.: roześlę. na dziewięć pokoleń ---/ Co żyje powstanie, co żyje zgromadzę! --- Nazajutrz o świcie znów Witold się pędzipędzić się --- dziś popr.: pędzić../ Nie zasnął, nie spoczął. Gdzie sen mu? spoczynek?/ Jagiełło dni dziesięć pod Brześciem już stoi./ Choć mrozy mu wojsko, choć głód go pożywapożywać (daw.) --- pokonywać, zwycieżać.,/ On krokiem od Bugu nie poszedł, aż w grodzie/ Załogę osadził, i Hinczę z Rogowa/ W dziedzinie Kiejstuta na straży postawił./ Ciągnie na KamieniecKamieniec, daw. Kamieniec Litewski, (brus. Камянец) --- miasto w dzisiejszej zachodniej Białorusi., łatwo go zdobywa,/ Bo miejsce to płaskie i rzeka obléwa/ Niewielka, ni strome broniły urwiska./ Choć dziewięć swych tylko do szturmu wiódł secinsecina --- tu: oddział wojska, setka.,/ Na wieży zamczyska już orzeł powiewa,/ A Zyndram Miaskowski w Kamieńcu dowodzi./ Już ciągnie do Grodna. A Witold pośpiesza/ Na odsiecz zamkowi. I nie zbiegłzbiegł --- tu: zdążył. na porę./ Jagiełło po lodach przez Niemen przeprawił,/ Dokoła zamczyska swój obóz rozstawił,/ A szturmem nie mogąc, chce dobyć go głodem,/ I czeka posiłków od braci, od Rusi./ Skirgiełło zwołany, Włodzimierz kijowski,/ Korybut z Siewierza, pod Grodno przyciągną. Stał Witold naprzeciw za rzeką i lodylody --- dziś popr. forma N. lm: lodami.;/ Chce przebyć, do zamku dostać się swojego,/ Lecz Niemen széroko rozpuścił swe wody,/ Kry chwycił, rozerwał, Jagiełłę odgrodził./ A Witold z przeciwnéj góry się szańcuje,/ I patrzy, jak biją do murów tarany,/ Jak jego pomocy załoga wyzywawyzywać --- tu: wzywać.,/ Klnie Polskę z Jagiełłą, rwie włosy na głowie,/ I gońca za gońcem posyła co nocy:/ --- Nie poddać mu zamku, choć wszystkim wyginąć! --- Jagiełło chciał odejść, lecz polscy wodzowie/ Wciąż mówią: --- Dobędziem! --- i wciąż go trzymają./ Już w polskim obozie głód ciężki blademi/ Rozpiął się skrzydłami; i żołnierz wymiera,/ Chleb z ością i kłosem przegniłym pożera;/ Dla koni daleko szukają posiłku,/ I strzechy odarte zgłodniałym rzucają;/ Mrą ludzie w obozie! Jagiełło chce wracać,/ Polacy nie dają, i mówią: --- Zdobędziem! --- A Witold? On patrzy, na oczach mu żarem/ Pali się chęć zemsty. Nie przebrnąć za Niemen,/ Ni dostać na zamek. Codziennie załoga/ Posyła, wołając: --- Ratuj nas! giniemy! ---/ On patrzy i duma; co począć, sam nie wié;/ Klnie cały świat boży w rospaczyrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz. i gniewie./ Na koniec pomyślał --- przez rzekę łańcuchem/ Zarzucił i łodzie do ogniw posplatałdo ogniw posplatał --- połączył w łańcuch.,/ Wojsko swe przez Niemen do zamku przeprawia./ Wtém z góry puścili Polacy bierwionabierwiona (daw.) --- kawałki drzewa.,/ I kłody ogromne, i sosny z gałęźmi,/ A Niemen je niesie na łodzie Witolda,/ A Niemen o łodzie drzewami uderza,/ I toną w niemnowych wód głębi Litwini,/ Łańcuch się rozdziera, czółna pęd porywa,/ A z mnogiéj wyprawy, na stronę przeciwną,/ Na obóz Jagiełły jeden człek przybywa. Na próżno, gdy płynął do wroga ku brzeguku brzegu --- dziś popr. forma C. lp: ku brzegowi.,/ Witold nań zawołał, by raczéj utonął,/ Niż sam szedł w niewolę; na próżno strzałami/ Na zdrajcę puszczalistrzałami na zdrajcę puszczali --- strzelali do zdrajcy., bo zdrajca wypłynął,/ I wszystko powiedział, co Witold zamyślał./ Polacy do zamku na nowo szturmują,/ Już mury się walą, rowy napełniają,/ I wieże rozbite padają na głowy,/ Polaków i Litwę gruchocząc pod sobą! Wyłomem Jagiełły cisną się żołnierze./ I nie chce już Witold bezsilny poglądać/ Na swoję sromotę. --- Obozy --- rzekł --- związaćzwiązać --- tu: spakować.. ---/ Siadł na koń, milczący ku PrussómPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy. pogonił. XLVI Nigdy, jak Litwa pamięcią zasiężezasięże (daw.) --- sięgnie.,/ Straszniejsza na nią powódź nie spłynęła!/ Ani tatarska tak straszną nawała,/ Ni lackie wojny w Olgierdowéj ziemi!/ Od czasów, kiedy wzdęte rzek powodzie/ Zlały jezioro u Białego MorzaBiałe Morze (trad. litew.) --- tu: Bałtyk.;/ Kiedy się ziemia pod Perkuna dłonią/ Trzęsła, i w góry, w doliny skrajała,/ Wodami cała spłynąwszy wysoko;/ Od czasu, kiedy z wschodniéj przyszłeprzyszłe --- tu: przybyłe. ziemi/ Olbrzymów plemieplemie --- dziś popr. pisownia: plemię. w bursztynowych brzegach/ Usiadłoz wschodniej przyszłe ziemi olbrzymów plemie w bursztynowych brzegach usiadło --- mity litewskie. --- wojsk się nie zebrało tyle/ Na Litwę biedną! Zda się, kopytami/ Ziemię rozdepcąrozdepcą --- dziś raczej: rozdepczą., z rzek wodę wypiją,/ Jedną mogiłą cały kraj pokryją. Powstał mistrz. Wielkim głosem ku zachoduku zachodu --- dziś popr. forma C.: ku zachodowi./ Zawołał braci. Z daleka, zza morza,/ Kędy się słońce kąpie w oceanie,/ Idą rycerze na mistrza wołanie:/ Z angielskiéj ziemi, z francuzkiegofrancuzki --- dziś popr. pisownia: francuski. kraju,/ Z niemieckich lasów liczne ufceufiec --- dziś popr.: hufiec. płyną,/ A każdym ufcem dzielny mąż dowodzi;/ Idą łucznicy z dalekiéj gdzieś ziemi,/ Wloką się działa z paszczami strasznemi;/ Chorągwie dziwne nad wojskiem szeleszczą./ Obcych języki piérwszy raz o lasy/ Litwy odbite, nigdy niesłychane,/ Pieśnią rycerską powietrze wzruszają./ Konie rycerzy --- olbrzymiego rodu,/ Postawy silne, a każdy na sobie/ Dźwiga żelazną, świecącą zbroicę,/ W żelaznym szłyku blade czoło kryje,/ W żelazne wiżoswiżos (z litew.) --- obuwie. nogi obuł silne,/ I łuk na plecach dźwiga, co go w Litwie/ Ni podnieść człeku, ni wypuścić strzały./ Łupem jednego obcych wojsk żołnierza/ Dziesięciu Litwy mężów byś uzbroił. A wszystkich Witold na Litwę sprowadził!/ Na Litwę swoję! On rzekł w duszy hardéj:/ --- Musi być moją! ja będę panować/ Choćby nad pustą litewską mogiłą!/ Choćby nad puszczą z dzikiemi źwierzętyz dzikiemi źwierzęty --- dziś popr. forma N. lm: z dzikimi zwierzętami.! ---/ On rzekł i zwołał ufce wojowników;/ A jak się chmura czarna w trojew troje --- tu: na trzy części. dzieli,/ Kiedy ją wiatr rozporzerozporać (daw.) --- rozpruć. na szmaty,/ Tak wielkie wojsko rozbiło na troje,/ I idzie, Litwie śmierć niosąc i klęski! Na polach Kowna piérwsi się gromadzą,/ Złączyli wszyscy i ciągną pod Troki./ Zamek nie ustał; działa go podarły;/ Upadły wieże, bramy się rozwarły./ Weszli zwyciężcyzwyciężca --- dziś popr.: zwycięzca. na zwaliska grodu./ Miasto spłonęło, lud poszedł w niewolę,/ Trupy pływają po mętném jeziorze./ Pusto i głucho! tylko rybitwrybitw biały --- tu: ptak polujący na ryby, prawdopodobnie rybitwa a. rybołów. biały/ Skrzydełka kąpie, muska jego wody;/ Tylko się krucykrucy --- dziś popr. forma M. lm: kruki. na ruinach chmurą/ Zwalili, szarpać kościotrupy krwawe./ A Witold westchnął, patrząc na zniszczenie,/ I wskazał ręką --- ku Wilnu pójdziemy! --- Idą pod Wilno. Na Szyszkińskiém Polu/ Skirgiełł im z garścią Rusi zaparł drogę,/ Z nim Światosławicz Hleb i syn Jawnuta,/ Siemion Zasławski, kniaź Hleb Czartoryski,/ I Iwan Lwowicz, i ruskie bojary. Sparłysparły się wojska --- wojska oparły się o siebie, tj. zderzyły się, starły się. się wojska u stóp gór w dolinie;/ A Niemcy, w prawą rozciągnąwszy stronę,/ Objęli swoim żelaznym uściskiem/ Ruś, co bezsilna z rospacząrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz. walczyła./ I wzejdą krzyki, i zaświecą strzały./ Jak tur się dziki rzucił między wrogów/ Witold, i miecza dobywszy jasnego,/ Szuka Skirgiełły, bo pragnie krwi jego./ Poza nim Niemcy gonią Ruś wylękłą,/ I aż pod WerkiWerki --- dziś: prawobrzeżna dzielnica Wilna. wybiegli za niemi./ Ziemia się trzęsie zryta kopytami,/ Zielona trawa sczerniała, kraśnieje,/ Krew, czérwonemi płynąc strumieniami,/ Z pagórków, szumiąc, w doliny się leje. Lipcowe słońce nad głowy rycerzy/ Sieje promieńmipromieńmi --- dziś popr.: promieniami. z płomieni zbitemi;/ A czarne chmury, z wiatry gorącemi/ W twarz Rusi idąc, piaskiem w oczy sypią,/ Jakby się także z Witoldem zmówiły./ Już ruskie wojska rozbite na poły,/ Część leży w dole, nieforemna bryła,/ Którą niemieckie roztłoczyłyroztłoczyć --- rozdeptać, rozbić na miazgę. konie,/ Ludzi, rumaki w jedno ciało zbiły./ Druga część próżno ku Werkóm ubiegłaubiegać --- tu: uciekać.,/ Jazda krzyżacka ściga ją w pogoni./ A droga, kędy przeszli wojownicy,/ Trupami, końmi, człońkamiczłońkami --- dziś popr. pisownia: członkami. znaczona,/ Kędyś w zaroślach garścią mięsa kończy./ Trzecia część, któréj Skirgiełło dowodzi,/ Już tył podała, i śpiesznie uchodzi/ Na stare Wilno. Witold z mieczem w dłoni,/ Krwią zlany cały, ślad w ślad za nim goni./ Ciężkie niemieckie ufce się zostały,/ Z Witoldem tylko jeden poczet mały./ Lecz gdzie strach pędzi, dosyć garści ludzi./ Noc pada, xiężycxiężyc --- dziś popr. pisownia: księżyc. na niebie się wznosi,/ Skirgiełł uchodzi, Witold w plecach jego/ Krwawi miecz wielki, obcina, zabiera;/ Aż na przedmieścia wileńskiego grodu,/ Bramy minąwszy, za Skirgiełłem wpada./ Tu żołnierz mordów i klęski niesyty,/ Ogień pod domy rozrzuca széroko;/ Wiaterwiater --- dziś popr.: wiatr. się z burzą zrywając i gromygromy --- dziś popr. forma N. lm: gromami.,/ Pędzi płomieniem na przedmieścia chatki!/ I fala ognia, jak rzeka wylana,/ Płynie po dachach, lud z domostw wygania,/ Szérzy się, idzie, roznosi, rozlewa./ Wszystko, co żyje, w Krzywy Gród ucieka./ Co pozostało, napastnik rozsieka. A burza, warcząc nad Witolda głową,/ Piorunem z niebios i gradem pomaga,/ Płomień rozdymarozdymać --- tu: rozdymać się. i przejmuje strachem!/ Już jakby jedno płomienne jezioro,/ Domostwa Piasków krwawym ogniem gorą!/ Witold się patrzy, i ludzi rozgania/ Pomagać burzy i zniszczenie szérzyć!/ Chciał za Skirgiełłą do zamku uderzyć,/ Lecz świéży z Grodu Krzywego posiłek/ Stanął mu w poprzek. --- Więc na jutro reszta ---/ Rzekł, i na Piaskach, w zniszczonym klasztorze,/ Obóz rozbija i na swoich czeka. Nazajutrz rano wojsko się przywleka./ Przybyli Niemcy obciążeni łupem,/ Wioząc starszyznę, między bitwy trupem/ Na polu walki poległą bez sławy./ Hleb Światosławicz, Siemion syn Jawnuta,/ Zasławski xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę., i Hleb Czartoryski,/ I Iwan Lwowicz, życie utracili./ Cieszą się Niemcy z wygranego boju./ Dobra to wróżba! Wnet zamek obsiedli/ Dokoła, wojska i działa obwiedli;/ Z spalonych przedmieść deski osmalone/ Zwłóczą, i budy dla starszych gotują;/ Inni szałasy z gałęzi zielonych/ Stawiąstawią --- dziś popr. forma: stawiają.; a patrząc na zamkowe mury,/ Śmieją się, myśląc, że jutro tam będą/ Gościć wesoło na krwawych komnatach./ Lecz łatwiéj było Skirgiełłę słabego/ Pożyćpożyć (daw.) --- zwyciężyć, pokonać. na polu, niż Gedyminowe/ Dostać zamczysko: bo polska w nim siła/ I ruskie wojsko zbiło ocalone./ Na górnym zamku Moskorzowski wiedzie/ Polską załogę: na dolnym Korygiełł/ Dowodzi Rusią i garstką litewską./ Tu lud się z miasta wylękły zgromadził,/ Z skarby swojemi i ubogiém mieniem;/ Co żyło w Wilnie, pod mury uciekło,/ Drżące ze zgliszczów za wały przywlekło;/ I padli mężemęże --- dziś popr. forma M. lm: mężowie, tj. mężczyźni., starcowiestarcowie --- dziś popr. forma M. lm: starcy., niewiasty,/ Z łzawemi oczy patrząc na pogorzel,/ Tuląc ku sobie, wyglądając chwili,/ W której by w własnéj obronie walczyli. Cicho na zamkach. Na górnym powiewa/ Polska chorągiew; na niéj krzyż czérwony,/ Wielki, widoczny, bije mnichów w oczy,/ Aby wiedzieli, że nie na poganyna pogany --- dziś popr.: na pogan./ Wyszli --- chrześcijańskąchrześcijańską --- tu w źródle pisownia: chrześciańską. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ską. krew ta wojna toczy./ Piérwszych dni działa burzące przywiedli/ Niemcy, stawili, zamek okrążają,/ Liczą wyżyny, wpatrują w parowy,/ Tarany stawiąstawią --- dziś popr. forma: stawiają. i drabiny wiążą;/ Potém stanęli, i ognistym mieczem/ Opaszą zamki, ścisną je żelazem./ Próżno! załoga broni się, jak wściekła;/ Na Krzywym Grodzie ojcowie i dzieci,/ Każdy z swém mieniem, skarby najdroższemiskarby najdroższemi --- dziś popr. forma N. lm: najdroższymi skarbami.,/ Chce ważyćważyć --- tu: ryzykować. życie, by drugim ocalić;/ I ile razy z bram wyrwą wileńcewileńce --- mieszkańcy Wilna.,/ Tylekroć Niemców tłoczą pod nogami,/ Sieką i biją, aż rzezią bezsilnibezsilny --- tu: zmęczony.,/ Nazad do zamku powrócą oddychaćoddychać (tu daw.) --- odpoczywać.. A w nocy ani zasnąć, ni odpocząć!/ To ogień rzucą, to najdą od boku,/ To porwą jeńców. I nié ma spokoju!/ Wojna straszliwa, bo wojna bez boju,/ A w ciągłéj trwodze, ni wygrać nadziei. Mistrz marszczy czoło, graf Algard się gniewa./ --- Dopókiż będziem stać pod tym szałasem?/ Patrzeć, jak dzieci, na tę garść poganówpoganów --- dziś popr.: pogan.?/ Nam trzeba działać, całą rzucić siłą. ---/ --- Czekajcie --- Witold w ucho mistrzumistrzu --- dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. szepce ---/ Jutro wy wszystkich sposobcie do boju./ Na Krzywym Grodzie z dwóch stron pożar rzucą./ Płomień ich wewnątrz, my zewnątrz napadniem,/ Obu zamkami i Wilnem owładniem. --- I kilku swoich wysłał potajemnie./ Niemcy tymczasem siedzą pod namiotypod namioty --- dziś popr. forma N. lm: pod namiotami.,/ Spijają miody i kości rzucają,/ To z psy na łowy w lasy się puszczają./ Aż nadszedł wieczór. Niebo jasne było,/ Xiężycxiężyc --- dziś popr. pisownia: księżyc. nie świecił, tylko piaskiem złotym/ Gwiazdy na niebie błyszczą rozsypane. Cicho w obozach. Wtém nagle zaświszczą/ Z dwu stron płomienie nad parkan wybuchłe;/ Krzyki za niemi. Wojsko już gotowe/ W Krzywy Gród pędzi i bramy wywala./ Srogiemi jęki wrzeszczy lud zamknięty./ Na próżno wodzewodze --- dziś popr. forma M. ln: wodzowie. w dziedzińce go pędzą,/ Stawią w szeregi --- każdy matkę, żonę,/ Dziecię porywa, ze skarbem ucieka./ Wybito bramy; lecz tłum, pędząc ślepy,/ Na mur żelazny Krzyżowców napada;/ Cofa się; ztamtądztamtąd --- dziś popr. pisownia: stamtąd. płomienie go pieką,/ Tu miecz go siecze i o ziemię wali,/ Konie tratują, mordują łucznicy./ Wodze i ludzie głowy postradali./ Ani ratować, ni bić się i bronić!/ Xiążę Korygiełł z Narymundem pińskim/ Garść ludu wkoło siebie zgromadzili,/ Ścisnęli szyki, do bramy skoczyli;/ Lecz ciężka walka --- Niemiec murem stoi,/ I prze ich w ogień. Z rospacząrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz. nań lecą,/ Biją o zbroje --- na próżno; już zbroje/ Pieką jak ogień, szaty na nich paląpalić --- tu: palić się.,/ Pękają łuki i pałki się kruszą,/ Na głowach włosy płoną, całe ciała/ Niebieski płomień syczący przebiega,/ A Niemiec prze ich, ściele pod nogami,/ Tnie mieczem, płata, i uciec nie daje! Wrzask pod niebiosa wzniósł się przeraźliwy;/ Brzęk mieczy, ognia trzaskanie i syki,/ Hymnem zniszczenia śpiewają ogromnym;/ Góra się Turza jasnością oblała,/ I Łyse wkoło stoją w ogniu Góry;/ A niebo czarne, na niebie obłoki/ Żeglują krwawe, że w pożarnympożarnym blask --- blask pożaru. blasku/ Gwiazdy pogasły. Na wysokiéj wieży/ Stoi Świdrygiełł, Moskorzowski stoi,/ Xiążę pijanexiążę pijane --- dziś popr.: pijany książę. śmieje się szalonoszalono --- dziś: szaleńczo.,/ A stary Polak klęczy z złożonemi/ Rękoma na krzyż, modli się gorąco,/ I łzy mu płyną po zwiędłych policzkach. Nareścienareście --- dziś popr.: nareszcie. pożar przygasać zaczyna,/ Dym tylko gęsty ku niebu się wznosi,/ Główniegłównia --- dziś popr. pisownia: głownia, tj. płonący kawał drzewa. goreją w stos wielki zwalone,/ Trzaskają mury w ogniu rozżarzone,/ I jęki słychać i niemieckie krzyki,/ Dokoła grodu, jakby wał széroki,/ Ciała zabitych leżą usypane./ Niemcy je szarpią, jako krucykrucy --- dziś popr. forma M. lm: kruki. czarni;/ Zasiedli w zgliszczach nad ogniem gasnącym;/ A śmiech ich dziki do zamku górnego/ Doszedł, aż zadrżał Moskorzowski stary. Na czarnym koniu, z rozczochranym włosem,/ Nagiemi rękinagiemi ręki --- dziś popr. forma N. lm: nagimi rękami., krwią spiekłą zlanemi,/ Pędzi ku muróm Turzego Zamczyska/ Jeździec od Niemców, a na długiéj włóczni/ Chwieje, potrząsa bladą trupa głową,/ Po niéj włos złoty spływa rozpuszczony,/ Oczy otwarte, usta wykrzywione./ --- To Korygiełło! --- czarny jeździec woła. ---/ Patrzaj, Skirgiełło! brata twego głowa!/ Patrz, stary Lachu! Tak poniesiem wasze! ---/ Aż Moskorzowski ukryłukryć --- tu: zakryć. twarz rękoma,/ A Skirgiełł, pieniąc, na ziemię się rzucił. Straszny był ranek, gdy pobojowisko,/ Trupem okryte, popiołem i gruzem,/ Brzask oblał ranny, i z górnego grodu/ Upadły oczy oblężonych na nie./ Na górnym grodzie zgiełk i niepokoje;/ Niewielka siła Polaków została;/ Skirgiełł dwór tylko ruski ma przy sobie./ Dwóch wodzów było. Na górze wyniosłéj/ Zamek niewielki. Siły wycieńczone./ Wilno spłonęło, spłonął zamek dolny./ Znikąd odsieczy wyglądać, pomocy./ A wróg opasał, i szydząc, spoziera/ Na gród, jak chłopcy na gniazdo ptaszęce,/ Które, gdy zechcą, wezmą w swoje ręce./ I niechęć jeszcze dwóch wodzów niezgodnych/ Przyszła ostatek odebrać nadziei./ Bo Moskorzowski, przez Jagiełłę dany,/ Nie chciał Skirgiełły pijanych rozkazów/ Słuchać. Skirgiełło próżno kark mu zginał,/ Szalony, zamek przebiegał z drużyną,/ Sam na nim panem. Ilekroć z dowódźcądowódźca --- dziś popr.: dowódca./ Zejdą się, kłótnia straszliwa wybucha./ Kniaź rozkazuje, a starzec nie słucha./ --- Jam tutaj panem, nieposłuszny sługo!/ Lub idź, lub moje wypełniaj rozkazy. ---/ Stary stał niemy. --- Jagiełło mnie wsadził,/ On moim panem. Zostanę, obronię,/ Ani ztądztąd --- dziś popr. pisownia: stąd. pójdę, póki on ode mnie/ Nie weźmie władzy. --- Dzień i noc się oba/ Waśnią, a Niemiec do zamku szturmuje; Działa na zgliszczach w długi rząd postawił,/ Dzień i noc kule rzuca zapalone./ Mury się walą! Moskorzowski stoi,/ Ludzi zachęca, wyłomy zapycha,/ Ziemią nanosi, wory wełnianemi,/ Gruzem i gliną; a gdy Niemcy zbliżązbliżyć --- tu: zbliżyć się.,/ To belki dachów ciska i kamienie,/ Wrzątek im leje i smołę na głowy,/ Jak psów ich pędzi od bramy zamkowéj;/ Czy z tyłu idą, czy z przodu, czy wkoło/ Opaszą zewsząd --- starzec się podwaja:/ Wszędzie go widać, jak po blankach leci,/ I piersią zbrojną wyłomy zasłania. Witold się wścieka, Niemiec zęby zgrzyta./ --- Cóż to? zaklęta twierdza, niedobytaniedobyty --- dziś: niezdobyty.?/ To gniazdo wróble na góry wierzchołku! ---/ I coraz silniéj szturmują --- na próżno./ Na zgliszczach miesiąc, dwa, jątrząc się, leżą,/ Aż tęskną obcym wojna być poczyna./ Próżno ich Witold prosi i zaklina./ Co dzień z nowemi hufcami odchodzą./ Mistrz Witoldowi rzekł: --- Na próżno dłużéj/ Stać tu. Wrócimy. Teraz w kraj pożeniempożeniem (daw.) --- pognamy, popędzimy.,/ Bo trzeba gości łupem przyjąć hojnym,/ Krwią i pożarem nakarmić do syta. --- Obóz się ruszył. Witold się obraca/ Ku zamkuku zamku --- dziś popr. forma C. lp: ku zamkowi., nie chce żegnać bez nadziei;/ Okiem mu tylko rzucił --- Do widzenia! --- XLVII Zaledwie spoczęło wojsko Witoldowe,/ Krzyżacy po zamkach znojny pot otarli,/ I zbroje zrąbane na nowo przekuli,/ I łuki nagięli, strzały zaostrzyli,/ A wiosna się w gajach ozwała wesoła./ --- Pod Wilno! pod Wilno! --- znów Witold zakrzyczał. ---/ Pod Wilno! na Litwę! Mnie nie spać spokojnie,/ Aż Litwę odbiorę, aż wezmę stolicę./ O! chodźmy znów, mistrzu! Patrz w okno --- jaskółki/ Latają pod okny, bociany klekoczą,/ I orzeł pociągnął gdzieś w chmury wysoko./ Już wiosna --- biegnijmy! już pora do boju! --- Znów wojsko krzyżackie od zamków się zbiera,/ I bracia powstali z legowisk zimowych,/ Przywdzieli szyszaki i miecze przypięli,/ Świętą pieśń zanócązanócić --- dziś popr. pisownia: zanucić., na konie wsiadają,/ Z Witoldem na czele do Litwy ruszają. Lecz nie tak im raźnie, bo liczba ich mniejsza./ Krzyżowcy za morza do domów wrócili./ Jagiełło tymczasem do Wilna poskoczył,/ Gród wyższy umocnił, gród niższy otoczył/ Nowemi osady, płotami, wałami,/ I bramy nasrożyłnasrożyć --- tu: uzbroić., i działa rozstawił,/ Skirgiełłę na KijewKijew --- dziś popr.: Kijów. zarządzać odprawił,/ A Jaszka nad Wilnem dowódźcą posadził./ Jaszko z Oleśnicy, mąż młody i dzielny,/ Sam jeden na zamku; i począł się pilnie/ Zakrzątać obroną. Dzień i noc zasiłkizasiłki --- tu: posiłki, dodatkowe wojsko./ Zawożą, załogę wzmacniają, a zamki/ Na nowo z popiołów i zgliszcza powstały./ Już czeka Krzyżaków, i pewien sam siebie/ Wygląda na wieży, rychło się nagonią? Ot szlakiem się cisną, ot obóz już kładą./ Lecz wprzódy się Jaszko uwinął, i miasto/ W perzynę obrócił, by nie miał wróg dachu,/ Od burzy osłony, lud wygnał na lasy;/ Sam w zamkach szyderskoszydersko --- dziś: szyderczo. śmieje się, patrzając,/ Jak Krzyżak Krzywy Gród otoczył obozem,/ Przy MarijMarij --- dziś popr. forma D.: Marii. na Piaskach kościołkukościołek --- dziś popr. pisownia: kościółek. położył. Noc padłanoc padła --- noc zapadła.. --- Niedługo mnichóm tu popasać! ---/ Rzekł Jaszko, i swoich przebudzaprzebudzać --- budzić., szykuje;/ W piérwszym śniew piérwszym śnie --- w czasie pierwszego snu. otworzył zamczysko, napada/ Na obóz WitoldowWitoldow --- dziś: Witolda a. Witoldowy.. Zaledwie stróżowie/ Znak dali pobudki, i ciężkich swych zbroi/ Krzyżacy nie zwlekli, nie dosiedli koni,/ Już Jaszko na karku, uciera się z niemi./ Noc całą walczyli. Nad świtem, gdy mnichymnichy --- dziś popr. forma M. lm: mnisi./ Na konie się zwiedli i w zbroje ubrali,/ On obóz rozbiwszy, do zamku ucieka. Mistrz smutno, o brzasku, na pole pogląda,/ Trupy swe policzył, popatrzał na mury./ --- Ciągnijmy --- rzekł --- daléj. Na Wilno nie przyszła/ Godzina. Dobędziem go poźniéj, Witoldzie! ---/ Na próżno go Witold zaklina, namawia,/ Korzyści, widoki i sławę przedstawia./ On milczy, a wojsku ściągać się rozkazał./ Już obóz w milczeniu zwija się, Krzyżacy/ Na konie usiedli, a Witold za niemi/ Odciąga, klnąc mistrza, i oczy odwrócił./ --- Raz jeszcze na próżno! raz może ostatni!/ Lecz znowu powrócę, powrócę, zdobędę! --- Odchodzą; lecz idą po Litwie płomieniem;/ Nad Wilią Gród Nowy rozryli; nad ŚwiętąŚwięta --- rzeka na terytorium Litwy, prawy dopływ Wilii./ Zwrócą się, Wiłkomierz obegnać i palić;/ A sioła po drodze, gdzie puste, zażegnązażegną --- podpalą.,/ Gdzie lud jest, to w pęta, i gnają na PrussyPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy../ Aż przyszli nad Niemen. Nad Niemnem mistrz każe/ Trzy zamki u brzegów swym ludzióm budować./ Trzy staną od granic zakonników straże,/ By dawać znak mnichóm, gdzie wojnę gotować,/ By ciągle na oku mieć Litwę, i szpony/ Zapuszczać w nią głębiéj, i drzeć jéj wątrobę,/ Co wiecznie odrasta, by zawsze ją zżerał./ Metemburg WitolduWitoldu --- dziś popr. forma C.: Witoldowi. mistrz w darze oddaje./ Dla niego, dla niego danina to licha!/ On całéj chce Litwy, nie zamku jednego. Odeszli; a Wigand na nowe grodziska,/ Wysłany przez Jaszka, z Lachami naciska;/ Trwogą je obegnał, lecz z niczém powrócił;/ A w drodze zachorzał, i trupem z wyprawy/ Na Świętą Dolinę odpocząć przyjechał./ Dano znać Witoldu, że Wigand nie żyje,/ Brat luby Jagiełły. On szepnął: --- Czas zgody./ Skirgiełło w Kijewie, ja siędę na Wilnie./ Dość przecie paliłem, dość krwi już wylałem./ Czas za krew, pożogę, sięgnąć po zapłatę. --- XLVIII Xiężnaxiężna --- dziś popr. pisownia: księżna. ZofjaZofja --- dziś popr. pisownia: Zofia. Witoldowa/ Kwitnie, jak róża w ogrodzie,/ Jak nad Wilią liljelilja --- dziś popr. pisownia: lilia. kwitną./ Nié ma równéj jéj w urodzie./ Złote kosy do nóg płyną,/ Niebieskiemi błyska oczy,/ Białe liczko zrumienione,/ Usta uśmiechem rozwarte,/ Ząbki jak kwiateczki białe,/ A na czole ojca duma,/ A w wejrzeniu dobroć matki. Sława o niéj zapłynęła/ Na moskiewski gród Wasila./ I Dymitrowicz wysyła/ Do Witolda posły swoje,/ Posły swoje, swaty, dary./ --- Daj mi Zofję --- ja ci bratem,/ Ja ci będę sprzymierzeńcem. --- Xiążę Witold głową wzrusza,/ Długo myśli, długo duma;/ Aż rzekł posłóm: --- Dobrze, zgoda./ Niechaj Wasil przyśle posły./ Dam mu ZofjąZofją --- dziś popr. forma B.: Zofię., i przymierze/ Zawrzem z sobą na wiek wieków. --- Wstrząsł Jagiełło się na tronie;/ Polskim panóm pobielały/ Z strachu lica; siwe brody/ Wzięli w ręce i dumali;/ Powiedzieli JagiełłowiJagiełłowi --- dziś popr. forma C.: Jagielle.:/ --- Zwołaj, Panie, brata twego,/ Daj WitolduWitoldu --- dziś popr. forma C.: Witoldowi. Wilno, Litwę./ Niechaj Polsce hołd przysięże,/ Niechaj wiernie trzyma z nami./ Zły na wroga, dobrym druhem,/ Dobrym sprzymierzeńcem będzie. --- I Jagiełło śle Henryka./ Henryk, mazowiecki xiążę,/ Witoldowi dawno znany ---/ Kiejstutową córkę młodą,/ Piękną Ryngalę zaswatałzaswatać --- tu: prosić o rękę../ I wesele zgotowano,/ Zebrał Witold dla niéj wianowiano (daw.) --- ślubny dar męża dla żony, zabezpieczenie posagu. Tu niejasne: czy chodzi o posag, który Witold zgromadził dla córki, czy może zebrał oznacza tu dostał.;/ Ale Henryk w dom powrócił,/ Bracia Henryka obsiedli,/ Narzucili suknię mniszą,/ Serce chłodem obrzucili ---/ Henryk zabyłzabyć (daw.) --- zapomnieć. narzeczonéj./ Teraz ku niéj Jagiełłowe/ Znowu poselstwo go wiedzie. Na malborski gród przybywa./ Tam wesele --- Zofja młoda/ Z włosem siedzi rozplecionym/ Między dziewczęty kraśnemidziewczęty kraśnemi --- dziś popr. forma N. lm: krasnymi (tj. ładnymi) dziewczętami.,/ Jak w trawie fijołekfijołek --- dziś popr. pisownia: fiołek. wonny./ Matka płacze, kryje oczy,/ Ojciec usiadł na uboczyna uboczy --- dziś: na uboczu.,/ I podparty silną dłonią/ Marzy o czémś, ani słucha/ Jęku córki, dziewic śpiewu. Ryngala siostra ponuro/ Na wianek patrzy ruciany,/ Duma w ciemnym krajukraj --- tu: skraj, kąt. sali. Wkoło światła jasno gorągoreć a. gorzeć --- płonąć, palić się.,/ Chodzą krzyżowi rycerze,/ Ruskie szepcą cóś bojaryruskie bojary --- dziś popr. forma M. lm: ruscy bojarzy../ Wtém drzwi na rozcież otwarły,/ I wszedł Henryk w sukni mniszéj. Nikł nie witał, nikt nie poznał./ On do Witolda podchodzi./ Dumném okiem kniaź go zmierzył,/ Nie dał ręki, wzgardą wita./ --- Cóż na zamek nasz was wiedzie?/ Czyliczyli (tu daw.) --- czy, czy też; czyżby. pamięć umów dawnych,/ Które dawno potargałeś? --- --- Cicho, xiążę! --- Henryk rzecze ---/ Nie tu miejsce, nie w biesiadzie,/ O ważniejszych mówić sprawach./ Jestem na ZofijZofij --- dziś popr. forma D.: Zofii. weselu./ Gdy zechcecie wiedzieć więcéj,/ Wszak wielki zamek xiążęcy ---/ Inne miejsce na rozmowę/ Znajdziem. Jam poseł Jagiełły. --- Na te słowa tajemnicze/ Lica Witolda się palą;/ Wstał, radość mu z oczówoczów --- dziś popr. forma D. lm: oczu. błyska,/ Chodzi, obrzędy przyśpiesza,/ Sam córkę sadza za stołem,/ Sam przewodniczy biesiadzie./ A mistrz, widząc go wesołym,/ Na karb zamężciazamężcie --- małżeństwo, zamążpójście. to kładzie./ I Anna, postrzegłszy, z cicha/ Jego się szczęściem uśmiecha./ I ZofijZofij --- dziś popr. forma D.: Zofii. oczy za łzami/ Błysły tęsknemi uśmiechy,/ Jakby matce dla pociechy,/ Jakby ojcu na zapłatę,/ Że szczęście, radość jéj wróży. Jedna Ryngala nieśmiało,/ Smutno siedzi w końcu stoła;/ Rzuci okiem na Henryka,/ Wzrok odwraca i unika,/ By nie spotkać się z wejrzeniem./ On ją postrzegł --- w jego sercu/ Stary pożar się rozpalił,/ Sukni swéj zapomniał mniszéjsukni swéj zapomniał mniszéj --- zapomniał, że należy do duchowieństwa.,/ Porwał puharpuhar --- dziś popr. pisownia: puchar., patrzy na nią,/ Myśl gdzieś pędzi w młode kraje,/ Znowu swaty jéj przysyła./ Lecz Ryngala spuszcza oko,/ Łza na ręce z powiek spada./ --- Można wiarołomnym wierzyć? --- Ale uczcie koniec szumnéj./ Witold żegna swoich gości,/ Zofję w czoło pocałował,/ Oddał matce. Matka z łzami/ Do swych piersi przytuliła./ A! ostatni raz to może/ Na dziewicze wiedzie łoże,/ I uśpi ją snem dziecinnym,/ Snem młodości, snem niewinnym,/ Za którym jasne marzenia/ Stoją ze skrzydły złotemiskrzydły złotemi --- dziś popr. forma N. lm: złotymi skrzydłami.,/ W których świat w niebo się zmienia,/ W których słodziéj niż na ziemi! Henryk jeszcze stoi w sali,/ Witold za ręce go chwyta./ --- Chodź, mój gościu! --- szepce cicho ---/ Chodź! chodź za mną! Ja chcę wiedzieć,/ Z czém Jagiełło cię przysyła. --- Weszli w Witolda komnatę./ Dom, Mężczyzna, AscetaNagie ściany, twarde łoże,/ Skóra niedźwiedzia na ziemi,/ Na ścianie na krzyż dwa miecze,/ W środku ognisko niezgasłe,/ Znicz --- litewskim obyczajem,/ Żadnych bogactw, ni wygody,/ Gliniany kubek do wody,/ Trąbka miedzią okowanaokowany --- okuty.,/ A dokoła biała ściana/ Dymem ognia okopcona. Witold drzwi opatrzył, ściany,/ Obszedł dokoła komnaty,/ W okno wyjrzał, i na czaty/ Sługę u sieni postawił./ --- Mów! --- zawołał --- co mi niesiesz?/ --- Xiążę! jestem posłem zgody./ Dość już wojny, dość zniszczenia./ Jagiełło daje ci Wilno/ I wielkoxiążęcąwielkoxiążęcy --- dziś popr. pisownia: wielkoksiążęcy. władzę./ Zerwiesz na zawsze z Zakonem,/ Na wieczność Polsce przysiężeszprzysiężesz --- dziś popr. forma: przysięgniesz. ---/ Litwa twoja. Ty jéj chciałeś,/ Dla niéj krew swojęswoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. i cudzą/ Strumieniem szérokim lałeś./ Mów, czy poselstwo przyjmujesz? --- Witoldowi głos drży w piersi./ --- Xiążę! --- rzecze --- raz już drugi/ Jagiełło takie śle posły./ Raz zerwałem już z Zakonem,/ On obietnic nie dotrzymał./ Może znowu mnie uwodziuwodzić --- tu: zwodzić, oszukiwać.? ---/ --- Słowo jego --- słowo moje./ Idź i zabierz. Wilno twoje./ Oleśnicki ma rozkazy./ Dosyć ci zapukać w wrota. ---/ --- Słowo! słowo! --- zadumany/ Witold wtórzyłwtórzyć (daw.) --- tu: powtarzać.. --- Marne słowo,/ Kiedy słowa wiatr rozwiewa. ---/ --- A więc karta? --- Henryk rzecze ---/ Oto polskie są pieczęcie. ---/ --- Karta! karta! --- Witold znowu ---/ Kartóm głupcy tylko wierzą./ Trzy-mtrzy-m (...) cisnął --- trzy cisnąłem; dziś popr. pisownia: trzym. pieczęcią moją cisnął/ Dla Zakonu, trzy zerwałem,/ Gdym chciał zerwać, myślał zdradzić./ --- Czegóż więcéj możesz żądać? ---/ --- Władzy! Litwy! Wilna mego! ---/ --- A więc śpiesz, i idź po niego. ---/ --- Dobrze --- cicho Witold rzecze. ---/ Słowo biorę, biorę kartę./ Lecz na Bogi nasze stare,/ I na nową klnę się wiarę,/ Jeśli król zawiedzie słowo,/ Ja wskroś Polskę przejdę całą/ I powrócę z jego głową,/ Choćby mnie kosztować miało/ Własną moję! --- Pięścią cisnąłpięścią cisnął --- zacisnął pięść.,/ Zęby zgrzytnął, okiem błysnął. Siadł, i rękę Henrykowi/ Podał. Długo w noc się czarną/ U ogniska ich rozmowa/ Ciągnie, zrywa, rozpoczyna,/ I rozżarza, i ucina. Po północy kurykur (daw.) --- kogut. piały,/ Kiedy Henryk do komnaty/ Wszedł i rzuciłrzucić --- tu: rzucić się. na posłanie./ Lecz sen powiek mu nie klei,/ Bo wciąż przed nim, w wianku ruty,/ Snuje się obraz Ryngali;/ Zda się, słyszy głos jéj smutny,/ I serce żywiéj mu bije./ --- Mieć ją mogłem, mieć nie chciałem! --- W marach, mękach, sen żelazny/ Ujął go w objęcia swoje./ A wciąż mary mu się snują/ W weselnych rucianych wiankach,/ Pieśni smutne w uszy biją;/ Widzi siebie u ołtarzy,/ Od ołtarza gdzieś wysoko/ Idzie, idzie w trumnę czarną./ Z lewéj strony pieśń żałoby,/ Z prawéj pieśń nócąnócić --- dziś popr. pisownia: nucić. weselną./ Słońce w okna zaświeciło,/ Gdy się widzenie skończyło. W podwórcu już pełno koni,/ Wozy wiodą, znoszą skrzynie,/ I wielbłądóm na ramiona/ Kładnąkładną --- dziś popr. forma: kładą. ciężkie ZofijZofij --- dziś popr. forma D.: Zofii. wiano./ Jeźdźcejeźdźce --- dziś popr. forma M. lm: jeźdźcy. w podróż się sposobią./ Środkiem Witold się przechadza,/ Wszędzie spójrzyspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., powié słowo,/ Lud zwołuje i zgromadza. Wtém mu Anna zajdzie drogę./ --- Mężu! Panie! --- rzecze cicho ---/ Czegoż dziecię tak ci prędko/ Z twego domu w świat wyprawiać?/ Dzień mi jeszcze, dzień daj jeden! ---/ --- Dzień --- nie; dwa dni, Anno moja!/ My z nią jedziem, ja ją wiodę./ Każ sposobić swéj czeladzi. ---/ --- Lecz tyś wczoraj nie wspominał?/ Chciałeś długo posłów wstrzymać. ---/ --- Wczoraj, Anno! wczoraj przeszło,/ Przyszło dzisiaj. Rób, co każę. --- Poszła Anna. Mistrz mu drogę/ Zaszedł. --- Dokądże tak skoro? ---/ --- Chcę me dziecko przeprowadzić./ Pora ciężka. Niech ucieka./ Poźniéj wiatry, poźniéj burze./ A Moskwa, wiész! o! daleka!/ Wasyl niecierpliwie czeka./ Posłyposły --- dziś popr. forma M. lm: posłowie. nawet mnie prosili,/ Bym nie zwlekał jednéj chwili./ I wy, mistrzu, wy też z nami?/ Dłużéj podzielcie gościnępodzielić gościnę --- tu: skorzystać z gościnności; Witold namawia mistrza, żeby został w jego zamku../ Ja na zamki moje jadę. ---/ --- Jedźcie z Bogiem, jedźcie sami./ Mnie w Królewiec trzeba śpieszyć. ---/ --- Cóż! dni kilka? --- I dzień drogi. ---/ --- Mamyż rozstać się tak prędko? ---/ --- Prędko, prawda; nie na długo./ Powracajcie --- czas nam w Litwę! ---/ --- O! powrócę! jam gotowy!/ Ludzi tylko więcéj zbiorę;/ Algimunda ślę w Podlasie,/ W Litwę wysyłam Małdrzyka;/ Na Żmudzi matka żołnierzy/ Kupi mi, wyśle tu do mnie./ Czekajcie mnie, mistrzu, zbrojno./ Wkrótce znów wyjdziemy w pole. --- XLIX Malborskie wieże na niebie czerniały,/ Słońce świeciło. Witold piersią całą/ Odetchnął; spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. na zamkowe ściany./ --- Bądź mi zdrów, mistrzu! niewolo Zakonu!/ Kłamstwo tak długie, upokorzeń tyle!/ Przecież się z wami rozstanę na wieki,/ I Litwa moja! jam na Wilnie panem!/ Krwią-mkrwią-m się dowalczył --- wywalczyłem krwią; dziś popr. pisownia: krwiąm. się dowalczył serca u Jagiełły./ O! gdyby prędzéj usiąść na stolicy,/ I cienióm ojca położyć na grobie/ Czapkę xiążęcąxiążęcy --- dziś popr. pisownia: książęcy. i miecz mój skrwawiony! ---/ --- Do Metemburga! --- zawołał czeladzi. ---/ Wy jedźcie z xiężną i posły ruskiemi./ Moi zostaną. --- Gdzie Witold prowadzi?/ Na Ritterwerder. Serce już mu bije,/ By pomścić swoich na Zakonie dziecipomścić swoich na Zakonie dzieci --- zemścić się na Zakonie za śmierć swoich dzieci../ On nie zapomniał niemowląt potrutych! ---/ --- Na Ritterwerder! --- Pod wrota podchodzi,/ Trąbką zaśpiewa. Trąbka to im znana./ Dwa lata Witold był gościem Zakonu./ Więc most spuszczają. On do zamku wpada,/ Ale nie gościem, wrogiem leci wściekłym./ --- W pień ciąć załogę! --- na swoich zakrzyknął./ Litwa się wali na bezbronnych braci./ Pełen podwórzec rannych i zabitych./ Co żyje, w zamku komnaty ubiegaubiegać --- tu: uciekać../ Jedni się chronią, drudzy prą za niemi./ Na cztéry rogi pali się budowabudowa --- tu: budowla.. Mnichów wywlekli na brzeg Niemna, wiążą/ Kamień u szyi, i w litewskich wodach/ Topią! Za chwilę nic nie pozostało./ Wzgórze i zgliszcze! kupa tylko kości!/ A Niemen płynie, jak płynął od wieka,/ Choć w sine głębie sto trupów upadło! Dwa dni, dwie nocy leci bez oddechu/ Witold, po drodze woła lud do siebie,/ Na Zakon jątrzy, podburza, wywodzi./ Wtém zbieg, niewolnik, za wojskiem przypada./ --- Krzyżacy gonią! --- Gonią! --- Witold woła. ---/ --- Za tobą, kniaziu! --- On wojsko rozkłada;/ Sam w lesie ciemnym ze swemi zasiada,/ Gdzie błotem wązkawązki --- dziś popr. pisownia: wąski. ścieżka się przesuwa,/ Długa a ciemna; z obu stron sosnowe/ Stare się wznoszą litewskie olbrzymy;/ I strumień wije, ziemię rwąc głęboko;/ A trzęsawiska, zielonemi trawy/ I żółtém kwieciem ukryteukryty --- tu: zakryty., tak śmiejąśmiać --- dziś popr.: śmiać się.,/ Jak śmieją usta fałszywego człeka!/ Wpośród nich olchy i dęby wyrosły,/ Między sosnami blady liść wyniosły;/ Z drzewa ściętego pomost środkiem słany/ Groblą się długą wciąż boru wywija. Z obu stron grobli Witold się zasadził,/ Drzewa podcina, odwrótyodwróty --- dziś popr. pisownia: odwroty. zamyka,/ Przód im odsłania i czeka w milczeniu./ Aż tententtentent --- dziś popr. pisownia: tętent. kopyt słychać w oddaleniu./ Znać z ciężkich kroków, że krzyżackie konie/ Żelazem zbrojnych w pole braci niosą./ Zmrok pada. Komtur w las puszczać rozkaże./ Lecz ledwie w lesie --- drzewa chwiaćchwiać --- dziś popr.: chwiać się. poczęły,/ Grad strzał się sypie, z tyłu ludzie zbrojni,/ Z przodu sam Witold naciera na braci./ Padają rzędem, jak sznurem ciągnęli,/ Biegąbiegą --- dziś popr. forma: biegną; tu: uciekają. ich konie, a Litwa zwycięzkazwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski.,/ Z okrzykiem; Łado!Łado a. Łada --- domniemane bóstwo słowiańskie, wymieniane przez chrześcijańskich kronikarzy jako bóstwo wojny (męskie) lub płodności (żeńskie); dziś badacze powątpiewają w autentyczność tych przekazów. walki dokonywadokonywa --- dziś popr.: dokonuje; tu: kończy, dopełnia.,/ I krwią się Niemców nasyca szczęśliwa. W zamkowym kościele/ Śpiew wielki, zwycięzkizwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski. o sklepienia bije,/ Wieją w podwórcu chorągwie litewskie,/ Na wyższym grodzie wiaterwiater --- dziś popr.: wiatr. PogońPogoń --- herb Litwy. wzdyma./ Otwarte bramy,/ Domy otwarte,/ Lud na ulice/ Płynie ściśnięty,/ Całą zalega/ Świętą Dolinę. Nie pogrzeb, nie stosy;/ Weselny to obrzęd, obrzęd to radośnyradośny --- dziś popr. pisownia: radosny../ Dzwony się z wieży odzywają tłumnie,/ A głos im ludu wtóruje do śpiewu,/ I światła płoną,/ Kadzidła dymią./ Andrzéj WasiłoAndrzéj Wasiło --- Andrzej z Krakowa a. Andrzej Polak, pierwszy biskup wileński (od 1386 r.)./ Stał u ołtarza,/ Witold na tronie/ Siedzi wysokim. Pod dachem złocistym/ Jagiełło z Jadwigą, w złotogłów przybrani,/ W koronach, z berłyz berły --- dziś popr. forma N. lm: z berłami. stanęli w milczeniu;/ Dokoła polscy cisną się panowie./ Litwa zdumiałazdumiały --- dziś: zdumiony, zdziwiony./ Kościołkościoł --- dziś popr. pisownia: kościół. napełnia;/ A na ołtarzu,/ Kędy niedawno/ Znicz płonął stary,/ Kapłan msząmszą --- dziś popr. forma B. lp: mszę. śpiewa. Potém wziął z ołtarza/ Koronę xiążęcą perłami naszytą,/ Laskę xiążęcą, biały miecz błyszczący,/ I światświat zbawienia uwieńczony znakiem --- insygnium, symbol władzy, zwany jabłkiem królewskim., zbawienia uwieńczony znakiem./ Witold poklękapoklękać --- dziś: klękać, klęknąć.,/ Głowę pochylił;/ I starca ręka/ Na jego skronie/ Koronę kładniekładnie --- dziś popr. forma: kładzie./ Z błogosławieństwem. WładzaNa jego ramiona/ Płaszcz rzucą szkarłatny, a w ręce marszałek/ Miecz nagi daje, z słowy poważnemiz słowy poważnemi --- dziś popr. forma N. lm: z poważnymi słowami.:/ --- Oto miecz władzy nad ludami twemi./ Karajkaraj --- dziś popr. forma: karz. nas, Panie!/ Bądź sprawiedliwy;/ A miłosierdzie/ Niech w sercu twojém/ Srogość hamuje,/ Karę łagodzi! --- A potém mu laskę/ Podają złocistą, i drugi mu rzecze:/ --- Panie! to godło łaski i pokoju./ Miecz niech na obce służy ci narody./ Nas rządźnas rządź --- dziś popr.: nami rządź. tą laską,/ Sercem rządź twojém,/ Słowem pokoju,/ Łaski twéj słowem./ Więcéj łagodność/ Sprawi, niż bojaźń. --- Siadł Witold na tronie./ I idą Litwini składać mu przysięgę;/ Klękają, ręce pokładli na xięgęxięga --- dziś popr. pisownia: księga.,/ Służyć mu wiernie zaklęlizakląć (tu daw.) --- przysiąc. do zgonu./ Witold spoziera/ Dumnie dokoła,/ Berło podnosi,/ Wstrząsa koroną,/ Mieczem w powietrzu/ Zamachnął jasnym. I ozwą się śpiewy/ Zwycięzkiezwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski., wesołe, o kościołkościoł --- dziś popr. pisownia: kościół. odbijąodbić --- tu: odbić się../ Powstał Jagiełło, powstała królowa./ Dzwony się w mieście z wszystkich wież ozwały./ A Witold w duszy/ Rzekł dumnie swojéj:/ --- Jam pan nad Litwą,/ Jam pan nad wami!/ Schylcie mi czoła,/ Pokłoń się, ziemio! --- A Litwa się cała/ Przed panem pokłaniapokłaniać (daw.) --- kłaniać się, składać pokłon.; i ludy jéj klękłyklękły --- dziś popr. forma: klęknęły.;/ Puszcze szumiały, rzeki zamruczały,/ Kwiaty w dolinach pochyliły głowy./ Z morzaz morza --- tu dziś popr.: od morza. do morza/ Zadrżała ziemia,/ Góry schyliłyschylić --- tu: schylić się.,/ Doliny wstrzęsły,/ Ojcowskie duchy/ W dłonie plasnęły. Rauda Głucho, spokojnie, nad Trockiém Jeziorem,/ Szumią gdzieś lasy z liści obnażone,/ Czernieje ziemia, a chmury się szare/ Ciągną z zachodu, biegącbiegąc --- dziś popr. forma: biegnąc. kędyś śpiesznie,/ Z piersią deszczami i wiatrem nabrzękłą. W powietrzu jęki, jak gdyby się duchy/ Ozwały razem z powietrza i ziemi,/ Jakby żywioły, kłócąckłócić --- tu: kłócić się a. mieszać się., rozmawiały/ Słowy smutnemi, głosy straszliwemisłowy smutnemi, głosy straszliwemi --- dziś popr. forma N. lm: smutnymi słowami, straszliwymi głosami.. Głucho, spokojnie, nad Trockiém Jeziorem,/ A wody jego w ciemnéj stoją szacie;/ Gdzieniegdzie tylko fala podniesiona/ Błyśnie, podbieży i u brzegu skona;/ Rybitwrybitw --- tu: ptak polujący na ryby, prawdopodobnie rybitwa., żałośnie śpiewając, podlatapodlata --- dziś popr. forma: podlatuje.,/ Białemi skrzydłybiałemi skrzydły --- dziś popr. forma N. lm: białymi skrzydłami. jezioro zamiata,/ To się podniesie w powietrze, to pada,/ I ponad wodą sunie niespokojny. U wrót zamczyska stoi straż litewska,/ Wsparta na dłoniach, smutnym wzrokiem goni/ Po czarnych lasach i po wyschłéj błonibłoń a. błonie --- rozległa łąka, pusta przestrzeń pokryta trawą.,/ A słowem jedném nie zrywa milczenia./ Zda się, cóś cięży nad zamkiem, nad krajem./ Na niebie, ziemi, nad usty ludzkiemiusty ludzkiemi --- dziś popr. forma N. lm: ludzkimi ustami.,/ Smutek szaremi zawisnął skrzydłami,/ Nad trocki ostrowostrow --- dziś popr. pisownia: ostrów, tj. wyspa., nad litewskie grody. A w zamku smutno także, pusto, głucho./ Czeladź, stąpając po krużgankach grodu,/ Boi się głosem swym cichość przebudzić;/ Miga, jak cienie, lub siada na ziemi/ Na dłoniach spartasparty (daw.) --- tu: oparty.; płacze łzy gorzkiemi. Nie ten to zamek, Kiejstuta dziedzina,/ Gdzie sadziłsadzić --- tu: osadzić. żonę, gdzie piérwszego syna/ Dała Biruta, gdzie z zwycięztwzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. się swoich/ Cieszył, i rogi złocone nalewał,/ Gdzie u ogniska druhów swych gromadził./ Mury obrosły smutkami i cierniem,/ Z wierzchołka wieży wiatr zniszczenie głosi,/ Szepcze cóś o niéj falami jeziora./ Chwila, a wszystko w prochy się rozleci,/ I nie zostanie kamień na kamieniu,/ Nic nie zostanie u ludów w wspomnieniu. Czemuż tak cicho na trockiém zamczysku?/ Czemu jesienny wiatr jęczy tak smutniesmutnie --- dziś: smutno.?/ I ludzie płaczą? ognie niezatloneniezatlony --- niezapalony./ Gasną w ogniskach, dymią zapomnionezapomniony --- dziś popr.: zapomniany.? Patrzcie --- ostatni bohatér na Litwie/ W czarnéj komnacie, na boleści łożu,/ Leży i czeka bezsilny skonania./ Witold to wielki, lecz nie Witold młody,/ Którego oko dumą się i siłą,/ Ufnością w sobie i męztwemmęztwo --- dziś popr. pisownia: męstwo. świeciło;/ Nie ten to Witold. Złamany walkami,/ Z oczy zgasłemi, dłońmi bezsilnemi,/ Blada twarz kością przegląda zpodzpod --- dziś popr. pisownia: spod. skóry,/ Czoło się zryło, policzki zaklęsły,/ Usta zapadły, a pierś, niegdyś pełną/ Marzeń, nadziei, teraz smutek wzdyma. U jego łoża, młoda, druga żonadruga żona --- księżniczka Julianna Holszańska (1375--1448).,/ Z suchemi oczy, padła zamyślona;/ Niepokój tylko widać na jéj twarzy,/ Nié ma miłości, nié ma w niéj rospaczyrospacz --- dziś popr. pisownia: rozpacz.. Stary Algimund klęczał u nóg pana,/ Nogi całuje, na piersi rozgrzewa,/ Łzami srébrzystą brodę swoję zlewa;/ Widzi śmierć blizkąblizki --- dziś popr. pisownia: bliski. nad Witolda głową,/ A nie chce wierzyć w koniec bohatéra,/ I jeszcze okiem w twarzy życia szuka,/ Jeszcze się cieszy maramimara --- tu: przywidzenie, wyobrażenie. próżnemi. Cicho --- i lampa, co u łoża błyska,/ W trzy twarze smutne światłem swojém pryska:/ Oświeca razem Witoldową żałość,/ JuljannyJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna. smutek, Algimunda boleść/ W ciszy wieczornéj, którą wiatr jękami/ Jakby pogrzebnąpogrzebny --- pogrzebowy. śmierć śpiewał zawczasu,/ Przerywa tylko. Słychać ciężkie tchnienie/ Piersi rozbitéj starca bezsilnego. Wtém szelest cichy --- wzniosła się zasłona,/ Zadrgała lampa, i wszedł kapłan stary,/ Postawy męzkiéjmęzki --- dziś popr. pisownia: męski., rycerskiego lica,/ Brwi namarszczonych; w żółtéj jego twarzy/ Surowość patrzy, rozum beznamiętny,/ Z dwóch oczu czarnych męztwo świeci dumne;/ Lecz usta wyraz Chrystusa miłości/ Złagodził, ujął i w uśmiech przegina. Spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć. nań Witold i wstrząsł się, a oczy/ Zamknął na chwilę; potém je otworzył,/ Z dumą i gniewem skierował na mnicha,/ Nie mogąc ręką, wzrokiem go odpycha,/ On idzie; ani ulęknąłani ulęknął się --- dziś: nie uląkł się, nie przestraszył się. się gniewu;/ Słowo poszepnął i u łoża siada. --- Xiążęxiążę --- dziś popr. pisownia: książę.! --- rzekł cicho --- czas myśleć o duszy./ Dopóki życie niesie nas, jak fala,/ Walczymy z życiem, lub nieść mu się dajem;/ Lecz gdy nas fale do brzegu wyrzucą,/ Spokojną myślą czas dumać o końcu./ A sprawy ziemskie w téj chwili ostatniéj/ Widzim, jak piasku ziarna, co je dzieci/ Sypią z uśmiechem, igrając, swawolne./ Czém wielkość świata? czém duma człowieka?/ Gdy mu się zgonem przywiera powieka,/ Marne igraszki, znikome to dzieje,/ Któremi wielkie serce nie boleje./ Wszystko, co duszą, co sercem wstrząsało,/ Zda się drobnostką. Boleści, roskoszeroskosz --- dziś popr. pisownia: rozkosz.,/ Ziarna to piasku na wieczności brzegu./ Xiążę! pomyślcie, konając, o duszy./ Po waszych rękupo waszych ręku --- dziś popr.: po waszych rękach; ręku jest dawną formą liczby podwójnej, o znaczeniu dwóch rękach. wiele krwi się lało,/ Trzęśliście losem ludów, życiem ludzi./ Z twojéj wielkości cóż ci pozostało?/ Boleść ostatnia! żal i zawiedzione/ Nadzieje tylko! Nie myśl o koronie./ Chciałeś nad Litwą być królem i panem,/ Byłeś --- korony brakło twojéj skroni./ Walczyłeś z nami o błyskotkę marną,/ Aż śmierć z téj walki wyniosłeś. O panie!/ O! w chwili zgonu czém ci ta korona? Patriota--- Korona! --- Witold krzyknął, wstając z łoża/ Litwa --- wyjęknął. --- Umrę bez korony!/ Umrę i Polsce zostawię dziedzictwo!/ Litwę poddaną! Jam ją chciał mieć panią!/ Jam chciał ją widzieć od morza do morza/ Wielką, swobodną, niepodległą, silną!/ Na trzy dni tylko dajcie, na godzinę/ Koronę Litwy! Z śmiertelnego łoża/ Wstanę i pójdę, i słupy zabiję,/ Gdzie jéj granice; murem się odgrodzę/ Od Polski waszéj. Przy litewskiém łonie/ Polska pijawką, co z niéj krew wysysa./ Wiarę i język, ojców obyczaje,/ Wszystko wyssała! i wyssie do reszty!/ Nic nie zostanie, tylko cień wybladły/ Bez sił i życia, jakim ja dziś jestem!/ Przyjdzie zgon długi, ciężki, i na próżno/ Zawoła śmierci. Będzie żyć musiała/ Związana, ranna, bezsilna, zdeptana! Korony! słuchaj, ZbigniewieZbigniew --- Zbigniew Oleśnicki (1389--1455), biskup krakowski, pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka; przeciwny koronowaniu Witolda.! korony!/ Na dwa dni dajcie! Niech ją mam na skroni!/ Niech umrę tylko z tą myślą zwycięzkązwycięzki --- dziś popr. pisownia: zwycięski.,/ Żem mojęmoję --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. Litwę swobodną zostawił./ Potém rzucicie w błoto tę koronę,/ Zedrzecie z głowy. Lecz dajcie na chwilę,/ Korony dajcie! Niech na skroń ją włożę,/ Niech ją poczuję chwilę i z nią skonam --- --- Xiążę! --- rzeki Zbigniew kardynał powolnie ---/ Próżne twe chęci. Walczyłeś mozolnie,/ By Litwie twojéj wywalczyć koronę,/ Ale na próżno. Nie teraz, o panie,/ O niéj ci myśleć i o nią ci prosić./ Ty widzisz lepiéj, że chęć, co ci piersi/ Napełnia, wrogómwrogóm --- dziś popr. forma C. lm: wrogom. twoim wyszła z głowy./ Polska i Litwa złączone na wieki./ Obu im siłę daje połączenie./ Rozerwij --- obie bezsilne upadną./ Zygmunt chciał zguby, gdy tę myśl zatrutą/ Rzucił ci w łono na ziarno niezgody./ Jednością stoją dwa wielkie narody./ Rozdziel je dzisiaj --- jutro wróg napadnie,/ Rozkraje w szmaty, i, jak Chrystusowe/ Szaty u krzyża, rozegra je w kości./ Panie! czyż mało sławy ci, wielkości?/ Ty wziąłeś Litwę zniszczoną, osłabłą,/ Rzucasz ją wielką, silną i potężną,/ Ty posunąłeś granice na Rusi,/ Zatknąłeś słupy u Dniepru i PontuPont (łac. Pontus Euxinus) --- Morze Czarne.,/ Tatarskich carów zmusiłeś hołdować!/ Małoż ci jeszcze? Witoldzie! czyż mało? --- --- Mało mi jeszcze! --- Witold rzekł z zapałem. ---/ Nie tonie to marzyłem --- dziś: nie o tym marzyłem. marzyłem, nie tego ja chciałem!/ Mażmaż --- tu: czasownik mieć z partykułą ż; czy ma, czyżby miała. wiecznie Litwa, jak wasza służebna,/ Kraj szaty nosić za polską królową?/ O! nie! Jam chciał jéj koronować skronie,/ Płaszcz dać ramionómramionóm --- dziś popr. forma C. lm: ramionom., berło dać jéj w dłonie,/ I tron jéj złoty między morza dwómadwóma --- dziś popr. pisownia: dwoma./ Postawić --- próżno! odumręodumrzeć --- pozostawić kogoś a. coś, umierając, osierocić. służebną! Słuchaj --- zawołał --- słuchaj mnie, Zbigniewie!/ Znasz ty me życie? znasz ty prace moje?/ Wszystko to próżne! i zdrady, i boje,/ I krew wylana strumieniem po ziemi,/ I duma, która truła żywot cały. Słuchaj! Mnie oczy zagasną za chwilę/ Na długą wieczność. A teraz przed niemi/ Widzę --- marami ciągnie życie całe,/ Ofiary wszystkie, ofiar moich cienie,/ Wojny i wrogiwrogi --- dziś popr. forma M. lm: wrogowie., druhy poświęconedruhy poświęcone --- poświęceni (lub: ofiarni) przyjaciele. ---/ Wszystko dla Litwy, wszystko za koronę,/ Któréj w skonania, w zgonu nawet chwili/ Wyście mi jeszcze dać pozazdrościli. --- Smutnie się Zbigniew uśmiechnął i rzecze:/ --- Xiążę! cóż by ci dodała korona? ---/ --- Korona --- życie --- Witold mu przerywa ---/ Litwa potężna i Litwa szczęśliwa./ Słuchaj, biskupie! powiémpowiém --- tu: opowiem. życie całe,/ Powiém ci moje życie, co się marnie/ Kończy, ze zwycięztwzwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo. mieniącmienić (daw.) --- tu: zmieniać się. na męczarnie. Ojciec mój skonał z Jagiełły rozkazu,/ Dzieci mi Krzyżak potruł niemowlęta,/ A jam Jagielle podał rękę zgody,/ A jam z Krzyżakiem trzy razy się bratał,/ Bo w piersi mojéj jedna myśl gorzała,/ Duszę objęła, głową zawładałazawładać --- dziś: władać.,/ Nad całém życiem świeciła mi gwiazdą ---/ Litwę połączyć, Litwę wyswobodzić,/ I wielkie państwo stworzyć ręką silną. I jam pracował, jam trzykroć pod Wilno/ Zdradą podchodził, jam krzyżackie tłumy/ Na drogą ziemię prowadził z zniszczeniem,/ Aż siadłem przecie na Olgierda tronie/ I wziąłem Litwę w zakrwawione dłonie./ To nie był koniec. To życia początek./ Zdradziłem Zakon --- powstał na mnie groźny,/ Bracia Jagiełły poddaćpoddać --- tu: poddać się. mi nie chcieli,/ Ruś się zburzyła, PrussyPrussy --- dziś popr. pisownia: Prusy. całe wstały ---/ Jam stał i czekał. Swidrygiełł z Zakonem,/ Skirgiełł się z Rusią na Litwę obalił,/ Zniszczył mi włości, Podlasie wypalił,/ Lud mój rozproszył, zamki mi wywrócił ---/ Jam cierpiał, walcząc; to wojną, to zgodą,/ Nienasycone gardła im nalewał,/ Bo jutro swoje odebrać spodziewał. Siadłem na tronie; lecz Olgierdowicze,/ Dumni, że bracia Jagiełły, ni dani/ Oddać, ni władzy mej uznawać chcieli./ Poszedłem na nich, Ruś podbiłem znowu,/ Nowogród, Owrucz, Żytomierz zająłem,/ Głowy-mGłowy-m im zniżył --- zniżyłem ich głowy. ich zniżył i karków nagiąłem,/ Jednym zabrałem, drugim dał dzielnice,/ Jednych na drugich pchałem. Jak ostrego/ Miecza się w boju używa, jam braci/ Na braci użył, przyjaciół na wrogów./ A kiedy miecz się stępił w ciężkim boju,/ Skruszyłem, by go nie podjął kto drugi. Trucizną zginął Wigand brat Jagiełły,/ Bo Wigand zasiąść miał na Litwy tronie;/ Skirgiełł trucizną umiera w KijewieKijew --- dziś popr.: Kijów.;/ A kto zgotował obie? nikt z was nie wié./ Jam je zgotował, by dwóch nieprzyjaciół/ Usunąć z drogi, KijowKijow --- dziś popr. pisownia: Kijów. Algimunda/ Rękę mą prawą ujrzał na stolicy;/ Nowogród wielki podbiłem méj włości;/ Z Twerem przyjaźnią złączyłem, bym silniéj/ Resztę mych wrogów i Zakon pożywałpożywać (daw.) --- zwalczać, pokonywać.. I Bóg mi sprzyjał. Ledwie myśl zawzięta,/ Ręka wzniesiona, już głowa ucięta./ Padały grody i padały głowy./ Braci Jagiełły zabiłem w okowy./ Świdrygiełł dumny niosł ciężkie kajdany,/ I błagać poszedł Polski radne pany./ Jam Ruś przelatał z Jerzym Światosławem,/ Z Hlebem się darłem, z Rezańskim Olegiem,/ I panowanie rozszérzając Litwy,/ Nad Don i Wołgę szedłem toczyć bitwy./ Dzikie Tatarów ordy twarzą padły,/ Władzę uznały i karki pokładły/ Pod nogi moje. Jam ich wiódł w niewolę,/ Litewską kazał uprawiać im rolę./ Tysiące ludu z nadmorskiéj krainy,/ Ze stepu przyszło siąść w litewskie lasy./ Carami TatarTatar --- dziś popr. forma D.: Tatarów. rzucałem, jak dzieci/ Kule rzucają, i miotałem niemi,/ Puszczając wzajem, aby się własnemi/ Zębami jedli, rękoma szarpali,/ Za to mi co rok dań bogatą słali./ Widziało Wilno, jakem ręką moją/ Czapki xiążęce na ich wkładał skronie,/ Miecze im dawał, by swą krew toczyli./ Wszystko dla Litwy! i wszystko na próżno! Pomnę, o, pomnę sromotne ofiary/ I ciężkie boje. Nie zawsze zwycięzkozwycięzko --- dziś popr. pisownia: zwycięsko.,/ Często musiałem z pohańbioną twarzą/ Uchodzić, ręką miecz ściskając próżno/ I mówiąc w duszy: jutro mi nagrodzi./ Pomnę, nad Worskląnad Worsklą --- bitwa wojsk litewskich i ruskich z Tatarami w 1399 r. --- skwarne było lato,/ Polska się młodzież pod mój bok skupiła,/ Szliśmy na Tatar, na Timur Kutłuka./ Stoim na stepie, słońce łby nam pali./ Po drugiéj stronie rzeki tabor leży,/ W jarach, na wzgórzach, po wielkiéj równinie. / Timur mi posłyposły --- dziś popr. forma B. lm: posłów. z pytaniem przysyła;/ --- Dlaczego wojnę niesiesz w kraj ci obcy?/ Czyliśmy kiedy twą Litwę niszczyli? ---/ Jam odpowiedział --- Bóg mnie u kolebki/ Naznaczył ręką na władzcęwładzca --- dziś popr.: władca. narodów./ Skłońcie mi głowy, lub idźcie w niewolę. ---/ Timur daninę dawał, jam odrzucił;/ Przysłał podarki, popchnąłem je nogą./ I Tatar powstał z ślepiami czarnemi,/ Rzekł: --- Lepiéj umrzeć! --- Pomnę bitwę srogą./ Z polską młodzieżą na Tatar idziemy./ Pierzchli, lecz kołem, jak siecią, nas biorą./ Plączą dokoła. Ledwiem z strasznéj rzezi/ Uszedł do swoich, a orda rozlana,/ Z brzegów wyszedłszy, Ruś mi pustoszyła./ Jam wszystko scierpiałscierpieć --- dziś popr. pisownia: ścierpieć., za wszystko zapłacił./ Byłem nad morzem w tatarskiéj krainie,/ Kędy słonemi jeziory nasiane/ Stepy się ziemskie z stepem morza wiążą./ Tam miecz WitoldowWitoldow --- dziś: Witolda a. Witoldowy. w PonciePont (łac. Pontus Euxinus) --- Morze Czarne. się zanurzył./ Z koniem do morza wjechałem i wody/ Pod panowanie litewskie zająłem./ Wszystko na próżno! Klęski i zwycięztwazwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo.,/ Jedne ni drugie nie zmogły mnie przecie./ Padłem, wstawałem. Zwycięzcą-mzwycięzcą-m nie spoczął --- będąc zwycięzcą nie spocząłem. nie spoczął,/ Lecz szedłem daléj, szedłem bez ustanku,/ I Litwy coraz szérzyłem granice,/ Aby stanęła od Polski silniejsza,/ Aby poczwarę, co jéj gryzła łono,/ Mogła nawzajem za boki pochwycić,/ W bok się jéj wpoićwpoić --- tu: wpić. i krwią jéj nasycić. Nareszcie przyszła chwila, com ją życiem/ Okupił całém, i Zygmunt koronę/ Litwy mi daje. Wstaje Polska cała,/ Piersiami swemi ostatnie zwycięztwozwycięztwo --- dziś popr. pisownia: zwycięstwo./ Zaparła, murem między mną, koroną,/ Między mną, Litwą, stanęła i stoi./ Zbigniewie! padłem! Z namowy to twojéj!/ Tyś w Łucku panów radnych na mnie burzył,/ Tyś w Jagiełłowych piersiach pożar dmuchał./ Starzec bezsilny jak ojca cię słuchał./ Ciesz się --- zwycięztwo twoje. Tyś mnie zabił!/ Twoja to ręka serce z piersi staréj/ Wyrwała chłodna, i drze bez litości!/ Lecz słuchaj jeszcze! Myślisz, że w twéj Radzie/ Pan twój ma, jak ty, czystych tylko ludzi?/ O! nie! Jam waszych przekupił połowę/ Za moje złoto; każde słowo wasze,/ Każdy ruch w Polsce wiedziałemwiedzieć --- tu: znać., i głosy/ Jam im poddawał. Wyście mi koronę,/ Z głowy Jagiełły zdjąwszy, oddać chcieli./ Mnie nie korony waszéj, ale Litwie/ Trzeba potęgi, potrzeba swobody./ Na trzy dni tylko dajcie mi koronę!/ Litwo! o Litwo! jam ci oddał życie./ Wszystko dla ciebie święconeświęcony --- tu: poświęcony. --- stracone./ Trzy dni, Zbigniewie! na dzień daj koronę! --- Na trzy dni życia --- rzeki biskup ponuro ---/ Nié masz w twej piersi. Chcesz trzy dni królować! --- --- Na trzy dni życia! --- Witold się porywa. ---/ Bez niéj ja umrę. Daj ją, a żyć będę./ Ona uleczy, ona mnie odżywi./ Zbójco! Zbigniewie! oddaj mi koronę! --- Xiążę! --- u zgonu myśli cię szalone/ Porwały. Próżno! Coś stracił, nie wróci,/ A życie leci, a śmierć nad twém łożem./ Bóg cię z rachunkiem na niebiosach czeka./ Czas jasném okiem rzucić w przeszłość ciemną,/ Czas swoim wrogómwrogóm --- dziś popr. forma C. lm: wrogom. przewiny darować./ Xiążę! --- i ukląkł --- przebacz mnie piérwszemu!/ Nigdy ja karku nie zgiąłem nikomukarku nie zgiąłem nikomu --- tu: przed nikim.,/ Lecz przebaczenia proszę u skonania/ Dla duszy twojéj, byś nie poszedł z świata/ Z urazą w sercu i gniewem na duszy. --- Witold nań spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., na łoże opada,/ Dwie łzy się spiekłe z oczu wydobyły,/ Milczy, a twarz mu pobladła, rumieniec/ Chwilę kwitnący, zagasnął pod łzami. --- Przebaczyć! --- cicho rzecze --- im przebaczyć!/ W życiu-mw życiu-m nikomu nigdy nie przebaczył --- w życiu nikomu nigdy nie przebaczyłem. nikomu nigdy nie przebaczył,/ A ty chcesz, starcze, bym zabójcy, tobie,/ Darował winę! O! nigdy! o! nigdy! --- --- Xiążę! na duszy nie czuję ja winy,/ Dla ciebie tylko błagam przebaczenia./ Noc idzie, płyną liczone godziny,/ Śmierć coraz bliżéj --- niech w chwili ostatniéj/ Z światem i ludźmi zgodzi uścisk bratni. --- Wtém drzwi uchylą, i starzec się siwy/ Wsuwa przed łoże. To Jagiełło stary./ Wszedł, naprzód w progu zastanowiłzastanowić --- tu: zatrzymać się. trwożnie,/ Ujrzał Zbigniewa i wzrokiem go bada./ Witold osłabłą wznosi z łoża głowę,/ Rzucił oczyma w lice Jagiełłowe,/ Rękę wyciągnął. --- Bracie mój! o bracie!/ Przebacz! --- zawołał. (Piérwszy to raz w życiu/ Wyrzekł to słowo). --- Czuję, śmierć przychodzi./ Przebacz, jak ja wam mój zgon chcę przebaczyć!/ Wyście zabili mnie --- wy, Litwa, Korona. ---/ Słowa umarły, on upadł bezsilny. Jagiełło płakał, a Zbigniew surowo/ Powstał, i żonę przywodząc xiążęcą,/ --- Królu! --- rzekł --- Witold opiekę nad wdową/ Oddaje tobie. Bądź ojcem sierocie. ---/ I Witold rękę wyciągnął gorącą./ --- Bracie mój! pomnij na dziecięce lata!/ W tym samym zamku myśmy je przebyli,/ W tejże komnacie. Gdy Olgierd z Kiejstutem,/ Ojcowie nasi, gnali się na Lachów,/ My z tobą tutaj, u brzegów jeziora,/ Biegli za ptakiem, pływali za kwiatem,/ Szczęśliwe czasy! Co po jasnym ranku?/ Skwarnych dniach burzy? My dziś starce oba!/ Obu nas lata złamały i zgniotły,/ Obu się ciężko życie dało w znaki!/ Tyś brat mój zawsze, bądź JuljannieJuljanna --- dziś popr. pisownia: Julianna. ojcem. --- Jagiełło milczał, ale ściskał rękę,/ Okiem przyrzekał, i upadł na piersi/ Brata Witolda./ --- Bądź mi zdrów, Jagiełło!/ Bądź zdrowa, żono! bądź, o Litwo, zdrowa,/ Litwo! Korono! Litwo nieszczęśliwa!/ Ja zamknę oczy, ty padniesz rozdarta./ O! ciężko myśleć, kraju mój, o tobie!/ Ty się rozpadniesz, ty umrzesz mym zgonem! --- Wtém we drzwi wszystkie tłumami się cisną/ Słudzy i czeladź, ostatni raz panu/ Czołem uderzyć, rękę ucałować./ Płacz po komnacie, płacz po zamku szérzy./ Starcy na ziemię padają ze łkaniem./ I nagle cisza. Zbigniew wchodzi, w ręku/ Niesie ostatni pokarm choréj duszy ---/ Z Bogiem przychodzi. Ciżba rozstępuje./ W milczeniu smutném kilka słów szemrało./ Dzwonek zadźwięczał, chory padł na łoże. Spokojniéj teraz oko mu błyskało,/ Piersi powolniéj, lżéj powietrze brały./ --- Odsłońcie okno --- rzekł --- niech świat zobaczę,/ I Litwę moję, i Trockie Jezioro,/ Podnieście starca --- niech raz jeszcze oko/ Wzleci po górach, po lasach, po wodach,/ Niech je pożegna, jak was pożegnało. --- Spadła zasłona, i noc widać ciemną;/ Na tle jéj chmurném gwiazdy rzadkie płoną,/ Migają, gasną; a Trockie Jezioro/ Falami bije o milczące brzegi,/ I krzyk pełedypełeda (z litew. pelėda) --- sowa. w dali się rozlega. Wstał Witold, spójrzałspójrzeć --- dziś popr. pisownia: spojrzeć., zadumałzadumać --- dziś popr.: zadumać się., i głowa/ Schyliła, oczy zamknęłyzamknąć --- tu: zamknąć się. na wieki!/ Gwiazda błyszcząca z niebios się zsunęła/ I zgasła w dali na czarnych obłokach. Koniec Witoldowych bojów / i Anafielas