Słowacki, Juliusz
Kordian
Sekuła, Aleksandra
Niedziałkowska, Marta
Sutkowska, Olga
Fundacja Nowoczesna Polska
Romantyzm
Dramat
Dramat romantyczny
Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.
http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kordian
Juliusz Słowacki, Dramaty [Maria Stuart ; Kordian ; Horsztyński ; Balladyna], wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974
Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849
1920
xml
text
text
2009-04-28
L
pol
https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Leon_Piccard_-_Kordian_w_podziemiach_katedry_%C5%9Awi%C4%99tego_Jana.jpg
Kordian w podziemiach katedry Świętego Jana, Leon Piccard (1843-1917), domena publiczna
http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6288
http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/kordian.pdf
ISBN-978-83-288-0933-8
ISBN
application/pdf
https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kordian.html
ISBN-978-83-288-1901-6
ISBN
text/html
http://wolnelektury.pl/media/book/txt/kordian.txt
ISBN-978-83-288-2856-8
ISBN
text/plain
http://wolnelektury.pl/media/book/epub/kordian.epub
ISBN-978-83-288-3929-8
ISBN
application/epub+zip
http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/kordian.mobi
ISBN-978-83-288-5015-6
ISBN
application/x-mobipocket-ebook
4CL
FBC
poprawiono błąd źródła: Szatan > Diabli (nagłówek osoby przy kwestii ,,I nic więcej" w Przygotowaniu).
uspółcześnienia: nie ustawione > nieustawione, niedrżące > niedrżące
Imię tytułowego bohatera dramatu Słowackiego Kordian, znaczeniowo związane z sercem (łac. cor, cordis) i dające się tłumaczyć jako ,,dający serce", zostało wymyślone przez autora, który chciał ukazać losy młodzieńca kierującego się gorącymi uczuciami oraz rozbudzoną, poetycką imaginacją. Krąg problemów dziecka swej epoki wyznaczają: udręka nudy płynącej z rozczarowania światem i żarliwa chęć nadania swemu życiu sensu przez poświęcenie się jakiejś wielkiej idei (takiej np. jak naród).
Utwór głęboko i wszechstronnie wpisuje się w dyskurs romantyzmu europejskiego. Kordian przechodzi kolejno ,,miejsca znaczące" romantyzmu: zastanawia się nad sensem egzystencji, przeżywa ból istnienia wynikający z samej natury i urządzenia świata (Weltschmerz), aż w końcu podejmuje nieudaną próbę samobójczą. Relacje z kobietami przynoszą mu jedynie gorycz. Młodzieńcza wybranka nie rozumie jego dążeń i niepokojów oraz obawia się okazać mu żywsze uczucie, aby nie złamać konwenansu obyczajowego; platoniczny romans nie może przerodzić się w miłość romantyczną opartą na porozumieniu dusz. Zmysłowy romans z interesowną Włoszką również kończy się fiaskiem oraz utratą majątku. Kordian odbywa podróże po Europie (romantyzm to początek turystyki, od tego czasu powstają listy miejsc, które ,,trzeba zobaczyć"), odwiedza m.in. Londyn oraz zdobywa szczyt Mont Blanc. Tam podejmuje decyzję, by walczyć o niepodległość kraju. Po powrocie do Polski dołącza do grupy spiskowców i przygotowuje się do zamachu na cara Mikołaja I. W tym ostatnim wątku uzasadnienie znajduje podtytuł utworu: ,,Spisek koronacyjny". Nie znajduje go natomiast podtytuł ,,Część pierwsza trylogii", ponieważ dalsze części nie powstały.
Dramat romantyczny Kordian Juliusza Słowackiego powstał w Genewie w 1833 r., został wydany anonimowo w 1834 r. w Paryżu. Doświadczenia bohatera dramatu stanowią rodzaj dialogu z niezwykle poczytną w początkach XIX w. powieścią epistolarną Cierpienia młodego Wertera oraz dramatem Faust Goethego (motyw rozczarowania i samobójstwa; postać Mefistofelesa jako rządzącego historią), poematem George'a Byrona Wędrówki Childe Harolda, tradycją dramatu szekspirowskiego (np. w scenie psychicznej walki zamachowcy ze swym strachem i wyobraźnią), a także z częścią III Dziadów Adama Mickiewicza (tu wskazać można m.in. propozycję zastąpienia cierpiętniczej koncepcji streszczonej hasłem ,,Polska Chrystusem narodów" aktywistyczną i laicką koncepcją winkelriedyzmu).Najważniejszą jednak dyskusją, w którą włącza się Słowacki przez swą literacką wypowiedź, jest ta, która toczyła się wokół powstania listopadowego: jego wybuchu, przebiegu i upadku. W przeciwieństwie do innych wielkich poetów emigracyjnych romantyzmu, zwanych ,,wieszczami" (tj. Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego), Słowacki wziął czynny udział w powstaniu, był bezpośrednio świadkiem wydarzeń w Warszawie. Z powodów zdrowotnych nie mogąc walczyć z bronią w ręku, podjął pracę w powstańczym Biurze Dyplomatycznym księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i był członkiem delegacji wysłanej z misją dyplomatyczną przez powstańczy Rząd Narodowy do Paryża (gdzie dotarł 31 lipca 1831) i Londynu (znalazł się tam 3 sierpnia). Wkrótce, 21 września, powstanie upadło. Opracowując literacko swoje doświadczenie, Słowacki sformułował w Kordianie zarzut zdrady elit (scena z Przygotowania, postawa Prezesa wobec spiskowców), dał wyraz swojego oburzenia wobec legalistycznej postawy papieża Grzegorza XVI (który potępił powstanie w encyklice Cum primum z 9 czerwca 1832 i zalecił podporządkowanie się władzy carskiej), a także poruszył problem związany z aktem tyranobójstwa i, ogólniej rewolucji, a mianowicie konieczności dokonania szeregu zabójstw na osobach powiązanych ze znienawidzonym władcą. Tym, co paraliżuje Kordiana idącego ku komnacie cara w Zamku Królewskim w Warszawie jest rozdźwięk między słusznością wzniosłej idei a lepką od krwi namacalnością czynów prowadzących do jej realizacji. Utwór stanowi lekturę dla szkół ponadpodstawowych. Ebook Kordian Juliusza Słowackiego jest dostępny w formatach PDF, epub i mobi. Audiobook czytają Joanna Niemirska i Robert Koszucki.
Juliusz Słowacki
Kordian
Część pierwsza trylogii
Spisek koronacyjny
Odrodzenie, GróbWięc będę śpiewał i dążył do kresu;/
Ożywię ogień, jeśli jest w iskierce./
Tak Egipcjanin w liście z aloesu/
Obwija zwiędłe umarłego serce;/
Na liściu pisze zmartwychwstania słowa;/
Chociaż w tym liściu serce nie ożyje,/
Lecz od zepsucia wiecznie się zachowa,/
W proch nie rozsypie... Godzina wybije,/
Kiedy myśl słowa tajemną odgadnie,/
Wtenczas odpowiedź będzie w sercu --- na dnie.Juliusza Słowackiego --- Lambro
PRZYGOTOWANIE
Roku 1799 dnia 31 grudnia w nocy
Chata sławnego niegdyś czarnoksiężnika Twardowskiego w górach Karpackich --- przy chacie obszerny dziedziniec --- dalej skały --- w dole bezlistne bukowe lasy. Ciemność przerwana błyskawicami.
Czarownica czesze włosy i śpiewa...
CZAROWNICA
Czarownica, SzatanZ gwiazd obłąkanych,/
Z włosów czesanych/
Iskry padają/
Jak z polskiej szabli;/
Widzą je diabli,/
Odpowiadają/
Błyskami chmur./
Lecą --- świst piór/
Buki ugina.
Szatan zlatuje w postaci pięknego anioła
SZATAN
CzasHa, czarownico! czy biła godzina?
CZAROWNICA
Która?
SZATAN
Godzina, której żaden człowiek/
Dwa razy w życiu nie słyszyGodzina, której żaden człowiek dwa razy w życiu nie słyszy --- chodzi o pierwszą godzinę nowego stulecia..
CZAROWNICA
Uderzy/
Za dziesiątym mgnieniem powiek/
Z babilońskiej ludów wieży./
A gdy bić będzie, choć głucha, usłyszę./
Lecz gdzież są, panie, twoi towarzysze?/
Leniwo śpieszą z błękitu podniebień;/
Szatan, Pies, CzaryŻółw, z którego to zgrzebło utoczył mi tokarzŻółw, z którego to zgrzebło --- z pancerzy żółwi morskich wyrabiano dawniej grzebienie, guziki i inne przedmioty codziennego użytku./
Prędzej chodził...
SZATAN
To zgrzebło, pokaż mi je --- pokaż!.../
Łzy mi płyną... poznaję Twardowskiego grzebień,/
On mię zgrzebłem tym czesał, gdy w psa wlazłszy skórę/
U nóg mu się łasiłem. Odejdź, moja pani;/
Goście sproszeni zlecą się na Łysą Górę.
Czarownica odchodzi
Szatan woła:
Szatani!
Błyska dziesięć razy i dziesięć tysięcy szatanów spada
Deszcz, Drzewo, Jabłko, RajSpadł z nieba deszcz szatanów, niech ziemię polewa;/
Jeśli jeszcze na ziemi są edeńskie drzewa,/
Niech rosną, to jesienią człowiek owoc zbierze.../
Siadajcie! cóż między wami/
Nie widać Mefistofela?
ASTAROTH
Zaszedł na grób przyjaciela./
Na grobie Twardowskiego odmawia pacierze.
SZATAN
Taki się teraz zrobił czuły i pobożny/
Jak poeta... Lecz księżyc zabłysnął dwurożny,/
Czas przystąpić do dzieła...
DIABLI
Co nam król rozkaże?
SZATAN
Czas, Historia, Obraz świataObejrzeć trzeba koła w wiekowym zegarze,/
Dziecko, KrewKrwią dziecięcia namaścić gwichtygwicht (daw.; z niem. Gewicht: waga, ciężarek) --- ciężarek w zegarze ściennym lub stojącym. i sprężyny;/
Niech nam bije wyraźnie lata, dnie, godziny./
Przynieście go, postawcie... Co? czy nie zepsuty?
ASTAROTH
Wszystkie koła, wszystkie druty/
Całe, rdza wieków nie trawi;/
Godzinnik z hostii, co dławihostii, co dławi --- według wierzeń ludowych, na zasadzie absolutnej sprzeczności między tym, co święte a tym, co przeklęte, diabeł nie mógł połknąć hostii, będącej symbolicznym ciałem Chrystusa, dławił się nią. Podobnie wierzono, że diabła parzy woda święcona.,/
Po nim żądło LewiatanaLewiatan (hebr. liwjatan) --- biblijny mityczny potwór morski, rodzaj monstrualnego węża lub smoka o siedmiu głowach (nie wiadomo natomiast nic o jego żądle). W Biblii stanowił uosobienie przeciwstawiającego się Bogu zła./
Przez wieki wieków się toczy,/
Na dnie wskazuje ząb smoczy,/
Na godziny żądło osy;/
I dotąd trwa nieprzerwana/
Włosień siwa z kóskosa (daw.; tu forma D. lm: kós) --- warkocz. szatana,/
Któremu zbielały włosy/
Od strachu, gdy grom z obłoku.../
Pamiętacie?.. A sprężyna/
Z ojczyzny Tella, Kalwina,/
Na ludzkim wsadzona oku,/
Chodzi jak na dyjamencie/
W kołek i sprężyn zamęcie/
Zamknięta grzesznika dusza,/
Kurantkurant (starop.) --- melodia wygrywana przez zegar o stałych porach (np. co godzinę, co pół godziny lub co kwadrans). po kurancie jąka./
PająkNoga kossacza pająkaNoga kossacza pająka --- chodzi o kosarza, należącego do pajęczaków, jednak nie będącego w ścisłym znaczeniu pająkiem (nie ma on np. jadu); cechą charakterystyczną wyglądu kosarza są cztery pary bardzo długich nóg (mogą mierzyć nawet kilkanaście centymetrów, przy ok. półcentymetrowej wielkości głowotułowiu)./
Wszystkie sprężyny porusza/
Jak wahadło...
SZATAN
Dość opisów./
Gehenno, Astarocie, najstraszliwsi z bisów,/
Jak asesoryasesor (daw.) --- doradca sędziego; dziś popr. forma lm.: asesorzy. sądu, gdy zegar bić zacznie,/
Liczcie wieki, dnie, lata...
Zegar bije, szatani liczą
Obraz świata, Trup, Kondycja ludzka, MarzenieŚwiecie! świecie! świecie!/
WążWąż wieczności łuskami w okrąg ciebie gniecie,/
Zębem zatrutym boki ogryza nieznacznie;/
I wieki mrą nad tobą, zasypując pyłem/
Umarłych pamiątek./
Ja widziałem twój początek./
Ta garść gliny, powietrzem opasana zgniłem,/
Ten trup chaosu, w trumnie zamknięty błękitów,/
Strawiony zgnilizną czasów,/
Okrył się rdzami kruszców i kością granitów,/
Porósł mchem kwiatów i lasów;/
Potem wydał robaki, co mu łono toczą/
I myślą./
Biada im! jeśli marzeń ziemią nie okryślą,/
Kołem widzenia --- biada, jeśli je przekroczą...
GEHENNA
Historia, CzasKrólu, wiek dziewiętnasty uderzył.
SZATAN
Astaroth/
Niech liczy lata; może ten, co za obłokiem/
Gromy ciska, chcąc wesprzeć jaki ziemski naród,/
Może wiek który ludziom skrócił jednym rokiem,/
Może ukradł szatanom dzień jeden, godzinę;/
Więc się o nią upomnę u Boga/
Lub buntowną chorągiew rozwinę./
We mnie i w przyrodzeniu zgwałconym ma wroga.
ASTAROTH
Tysiąc ośmset lat wybiło.
SZATAN
Więc się koło tortury całe obróciło?/
Każdy ząb jej rozdziera, każda szruba ciśnie./
Teraz, gdy niebo zabłyśnie,/
Kondycja ludzkaBłyskawica trwa dłużej niż te wszystkie lata,/
Zbiegłelata zbiegłe męczarnią --- lata, których treścią, gdy biegły, była męczarnia, cierpienie. męczarnią dla świata;/
A każdy rok jak ślimak sunął się leniwo/
Dla nędzarzy, dla głupich kochanków nadziei;/
A gdy śliną osrebrzył ślad zbiegłej kolei,/
Ślizgał się po niej człowiek pamiątką przerżchliwąprzerżchliwy --- zapewne: pierzchliwy (w niektórych wydaniach występuje tu forma ,,pierżchliwy"); pierzchliwa pamiątka to pamiątka krótkotrwała, z łatwością pierzchająca, czyli uciekająca, znikająca../
Obłąkani w przeszłości żeglarze/
Brali imię dziejopisów;/
Sztuką ich było pisać wielkie kalendarze,/
Pełne królewskich imion i dat, i napisów./
Filozof, Otchłań, RozumInni myślą ścigali treść myśli,/
Filozofy --- głęboko myśleli,/
Aż nad ciemną przepaścią zawiśli,/
Obudzili się, w przepaść spojrzeli/
I zawołali: «Ciemno! ciemno! ciemno!»/
To hosanna dla nas szatanów,/
To śpiew naszych kościelnych organów;/
Kto myślał przez godzinę, jest lub będzie ze mną./
Wiek, co przyjdzie, ucieszy szatany.
Mefistofel wchodzi
MEFISTOFEL
FilozofNasz szatan prorokuje w cudotwornym stroju,/
Ma płaszcz cały WolteraWolter --- spolszczone: Voltaire, pseudonim François-Marie Aroueta (1694--1778), fr. pisarza i filozofa epoki oświecenia (autora m.in. powiastki filoz. Kandyd); zwolennika liberalizmu, krytyka wszelkich ideologii, hierarchii kościelnej i zabobonnych wierzeń (uznano go za patrona ateizmu i rewolucji). Voltaire był niezwykle wpływową osobistością swego czasu (korespondował m.in. z carycą Rosji, Katarzyną). dziełami łatany/
I pióro gęsie RussaRussa --- spolszczone nazwisko Jean-Jacquesa Rousseau (1712--1778), szwajcarskiego pisarza i filozofa (autor Umowy społecznej 1762). Rousseau był krytykiem cywilizacji i postępu, propagował hasło powrotu do natury (jemu zawdzięczamy mit ,,dobrego dzikusa"), uznawał bezwzględną pierwotną równość między ludźmi, ale też występował przeciw racjonalizmowi i ateizmowi; wszystkie te cechy sprawiają, że uznawano go raczej za patrona romantyzmu (a przede wszystkim poprzedzającego epokę romantyczną sentymentalizmu) niż typowego przedstawiciela Oświecenia. sterczy na zawoju.
SZATAN
Mefistofelu, przyszła do działania pora,/
Wybierz jaką igraszkę wśród ziemskiej czeredy./
Już nie znajdziesz cichego wśród Niemców doktoracichego (...) doktora --- chodzi o doktora Fausta. Jest to bohater fikcyjny, postać stanowiąca sama w sobie niezwykle płodny motyw w sztuce. Faust to uczony (zarazem filozof, alchemik, przyrodnik), który, zgłębiwszy dostępną człowiekowi wiedzę, doznał rozczarowania, niedosytu i goryczy, co z kolei doprowadziło go do podpisania cyrografu z diabłem. W zamian za diabelską pomoc i usługi zapisał diabłu (występującemu pod imieniem Mefistofelesa) swą duszę. Najbardziej znanym opracowaniem tematu jest dramat Faust Johanna Wolfganga Goethego, cieszący się niebywałą popularnością w okresie romantyzmu. W romantyzmie poza ujęciami literackimi powstały również np. utwory muzyczne inspirowane historią Fausta, jak Symfonia Faustowska Liszta, kantata Berlioza Potępienie Fausta, czy opera Gounoda Faust. Wcześniej motyw podjął Christopher Marlowe (Tragiczna historia doktora Fausta 1588), a później m.in. Thomas Mann (Doktor Faustus 1947). Na wątkach faustowskich oparta jest również powieść Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata. W polskiej literaturze motyw ten, nieco strywializowany, pojawia się w legendzie o panu Twardowskim oraz w balladzie Mickiewicza Pani Twardowska.,/
Po szwajcarskich się górach nie snują ManfredyManfred --- tytułowa postać dramatu filozoficznego George'a Gordona Byrona (1788--1824); Manfred odbywa m.in. wędrówkę po Alpach szwajcarskich./
I mnichy długim postem po celach nie chudną./
Więc obłąkaj jakiego żołnierza.
MEFISTOFEL
Trudno!.../
ŻołnierzŻołnierz to ryba, która kruczkom nie dowierza/
I ma rozsądek zdrowy, przy takiej latarni/
Obaczy kurzą nogę diabła kusiciela.
SZATAN
Samiż tylko rycerze ujdą nam bezkarniSamiż tylko rycerze ujdą nam bezkarni --- sens: czy ze wszystkich rodzajów ludzi tylko żołnierzy nie uda się diabłom opętać (ze względu na cechujący ich zdrowy rozsądek).?/
Polak, Naród, Żołnierz, Bunt, Powstanie, Historia, Dziedzictwo, ZemstaSłuchaj! wśród narodów wiela/
Jednemu się ludowi dzień ogromny zbliża./
Idź tam, jego rycerze noszą krzywe szable/
Jako księżyc dwurożny, jako rogi diable;/
I rękojeść tych kordów nie ma kształtu krzyża./
Pomóż im --- oni mają walkę rozpoczynać/
Taką, jakąśmy niegdyś z panem niebios wiedli./
Oni się będą modlić, zabijać, przeklinać./
Oni na ojców mogiłach usiedli/
I myślą o zemsty godzinie./
Ten naród się podniesie, zwycięży i zginie;/
Miecze na wrogach połamie,/
A potem wroga myślą zabije,/
Bo myśl jego ogniste ma ramię,/
Ona jak powróz wrogi uwiąże za szyje/
I związanych postawi na takim pręgierzu,/
Że wszystkie ludy wzrokiem dosięgną i plwaniemplwanie --- opluwanie, plucie..
MEFISTOFEL
Królu, niechaj poszukam w diabelskim psałterzu/
Modlitwy na dzień, co się zowie zmartwychwstaniem;/
Zmówię ją za ów naród... Przywódca, Polak, Naród, CzaryDziś pierwszy dzień wieku,/
Dziś mamy prawo stwarzać królów i nędzarzy/
Na całą rzekę stuletniego cieku./
Więc temu narodowi stwórzmy dygnitarzy,/
Aby nimi zapychał każdą rządu dziurę./
A gdy wzrośnie ich potęga,/
Ten naród, jak piękna księga,/
W starą oprawiona skórę,/
Pargaminowympargaminowy --- pergaminowy, tzn. przypominający kartę księgi, a zarazem czoło starca. świecić będzie czołem.
SZATAN
Dobra rada, stańcie kołem,/
Stwarzajmy ludzi do rządu./
Zawołajcie czarownicy...
Szatan daje rozkazy, diabli pracują
Żywioły ziemi i lądu,/
W atmosferowej szklennicyszklennica --- szklanica, szklanka./
Zamknięte i w jeden zlane,/
Przez chemików połamane;/
Kwasorody, gaz węglowy/
Zlewam w kocioł platynowy;/
Dmijcie, duchy!...
Gromy biją w kocioł
Pozory, GłupotaW żywioł ziemi/
Dorzucić szpilek KapralaKapral --- tu: Napoleon Bonaparte (1769--1821), cesarz Francuzów w latach 1804--1814, król Włoch 1805--1814, twórca Księstwa Warszawskiego, wybitny wódz i polityk; po wielu zwycięstwach poniósł klęskę w trakcie wyprawy na Moskwę, pod Lipskiem i pod Waterloo, zmarł samotnie, wygnany na wyspę św. Heleny. /
Z główkami laku, któremi/
Kreśli plany, królów zwala,/
Szpilek czterdzieście tysięcy/
Rzućcie w kocioł...
DIABLI
I nic więcéjwięcéj (daw.; wym.: więcy) --- obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z wcześniej użytym słowem ,,tysięcy".?
SZATAN
Nic...
DIABLI
Coś z rozumu Kaprala?...
SZATAN
Nic.
DIABLI
Skończony.
SZATAN
Niechaj leci!
Gromy biją, duch ulatuje
Stary --- jakby ojciec dzieci,/
Nie do boju, nie do trudu;/
Dajmy mu na pośmiewisko/
Sprzeczne z naturą nazwisko,/
Nazwijmy od słowa ludu,/
Kmieciów, czyli nędznych chłopówNazwijmy od (...) nędznych chłopów --- chodzi o gen. Józefa Chłopickiego (1771--1854), dyktatora powstania listopadowego (wcześniej walczył w powstaniu kościuszkowskim, wraz z Legionami Dąbrowskiego brał udział w kampaniach napoleońskich m.in. we Włoszech i Hiszpanii, został wielokrotnie odznaczony m.in. Legią Honorową i Krzyżem Komandorskim Virtuti Militari; był nadal czynnym wojskowym w Królestwie Polskim, ale na skutek osobistego konfliktu z Wielkim Księciem Konstantym podał się do dymisji). W okresie powstania listopadowego został członkiem Rady Administracyjnej i naczelnikiem sił zbrojnych, a 5 grudnia 1830 ogłosił się dyktatorem powstania. Nie wierzył w powodzenie powstania, był zwolennikiem rokowań z carem, starał się początkowo nie dopuścić do starć zbrojnych. Wskutek takiej polityki armia rosyjska pod wodzą Dybicza wkraczając do Królestwa zastała armię powstańczą nieliczną i źle uzbrojoną. Po raz ostatni swój kunszt dowódczy pokazał Chłopicki podczas bitwy pod Olszynką Grochowską; w bitwie został ranny w nogi. 17 I 1831 zrzekł się dyktatury. Po upadku powstania wyjechał do Krakowa, gdzie pozostał do końca życia../
Teraz, jak z niebieskich stropów,/
Rzućcie wodza ludziom biednym.
DIABLI
Panie! czy skończysz na jednym?
SZATAN
CnotaWrzucić do kotła dyjament,/
Dyjament w ogniu topnieje;/
Wylać sekretny atrament/
Z TalleyrandaTalleyrand, właśc. Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (1754--1838) --- fr. dyplomata i polityk, minister spraw zagranicznych Francji; książę. Mimo że był duchownym (biskupem) poparł swym autorytetem rewolucję fr. 1789 r. i został wkrótce przewodniczącym Konwentu, gdzie wcześniej patronował przeprowadzeniu ustaw dotyczących sekularyzacji dóbr kościelnych. Był reprezentantem Francji na Kongresie Wiedeńskim. Talleyrand słynął z wybitnej inteligencji oraz ciętych a trafnych wypowiedzi. kałamarza,/
Co w niewidzialność blednieje/
Od okularów rozsądku.../
I dąć w kocioł... w kotła wrzątku/
Obaczemy, co się stwarza.
DIABLI
Już gotowy! mimo czary/
Wyszedł jakiś człowiek godny,/
Złe w tym kotle były wary,/
Płyn za rzadki lub za chłodny.
SZATAN
To nic --- to nic! takich trzeba/
Biednym ludziom rzucać z nieba;/
Będą przed nim giąć kolana,/
Jest to stara twarz Rzymiana,/
Na pieniądzu wpół zatarta./
Dajmy mu na pośmiewisko/
Sprzeczne z naturą nazwisko;/
Ochrzcijmy imieniem Czartanazwisko (...) Czarta --- chodzi tu o księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (1770--1861) dyplomatę, męża stanu, polityka, pochodzącego ze starej rodziny arystokratycznej. W czasie rozbiorów, po abdykacji i śmierci Stanisława Augusta uważano go za pretendenta do tronu Polski../
Teraz puśćcie! niechaj leci!
DIABLI
Lepszy będzie człowiek trzeci.
SZATAN
TchórzostwoTeraz z konstelacji raka/
Odłamać oczy i nogi,/
Dodać kogucie ostrogi/
I z trwożliwego ślimaka/
Oderwane przednie rogi.../
Cóż tam w kotle?
DIABLI
Ktoś z rycerzy.
SZATAN
Wódz! chodem raka przewini,/
Jak ślimak rogiem uderzy,/
Sprobuje --- i do skorupy/
Schowa rogi, i do skrzyni/
Miejskiej zniesie planów trupyWódz! (...) do skrzyni (...) zniesie planów trupy --- chodzi tu o generała Jana Skrzyneckiego (1787--1860), uczestnika wojen napoleońskich w armii Księstwa Warszawskiego, odznaczonego Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari, kawalera Legii Honorowej. W czasie powstania listopadowego Skrzynecki odznaczył się w bitwie pod Grochowem, co przyczyniło się do mianowania go 26 lutego 1831 przez Rząd Narodowy naczelnym wodzem. W tej roli nie popisał się jako strateg i po klęsce powstańców pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku oraz utracie zaufania społecznego z powodu konfliktu z Sejmem o reformę rządu, zrezygnował z dowództwa i wystąpił z armii. Po powstaniu przebywał na emigracji w Belgii. W 1839 r. powrócił do Krakowa, gdzie pozostał do końca życia.,/
Czekając, aż kur zapieje./
MędrzecRzucić w kocioł Lachów dzieje,/
Słownik rymowych końcówek;/
Milijon drukarskich czcionek,/
Sennego maku trzy główek./
Coż tam?
DIABLI
Starzec, jak skowronek,/
Zastygły pod wspomnień bryłąStarzec (...) Zastygły pod wspomnień bryłą --- chodzi tu o Juliana Ursyna Niemcewicza (1758--1841), cieszącego się sporym autorytetem pisarza, poetę i dramaturga (autora m.in. Powrotu posła i Śpiewów historycznych) oraz pamiętnikarza. Był posłem w czasie Sejmu Wielkiego i współtwórcą projektu Konstytucji 3 Maja, a w czasie insurekcji kościuszkowskiej sekretarzem Tadeusza Kościuszki. Po upadku insurekcji przebywał w więzieniu w Petersburgu, a uwolniony wyjechał wraz z Kościuszką do Ameryki, gdzie mieszkał kilka lat. Do Polski powrócił w 1807, by osiąść w podwarszawskim majątku i poświęcić się literaturze. Sprawował jednak również różne urzędy i funkcje publiczne. Od 1826 r. był prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Po wybuchu powstania listopadowego udał się z misją dyplomatyczną do Londynu, a następnie z upoważnienia rządu powstańczego zajmował się badaniem dokumentów tajnej policji. Po upadku powstania znalazł się na emigracji w Paryżu, gdzie pozostał do śmierci. Był związany z Hotelem Lambert i Adamem Jerzym Czartoryskim.,/
Na pół zastygłą, przegniłą./
Poeta --- rycerz --- starzec --- nic,/
Dziewięciu Feba sułtanicdziewięć sułtanic Feba --- w ten sposób określa się tu Muzy, opiekunki twórczości artystycznej./
Eunuch...
SZATAN
Przyśpieszajmy dzieła,/
Bo z tamtej krakowskiej wieży/
Słyszę dzwon rannych pacierzy;/
W powietrzu się rozpłynęła/
Woń kadzideł katedralnych.
CZAROWNICA
Diabeł, WiatrPrzeklęte wasze dzieło! Wicher diablej mowy/
Rozczesał z mojej chaty włos słomianej głowy;/
Czy mi na nią dachówek dacie z hostii mszalnych?/
Zawierucha wierzbowe gałązki obrywa,/
Ludzie nie znajdą rószczekrószczki --- dziś popr.: różdżki. na kwietną niedzielę.
SZATAN
Milcz, padalcze! --- Czas upływa,/
Twórzmy razem wielkich wiele./
Co nakażę, rzucać w tygle./
Rdzę pozostałą/
Na Omfalii igle,/
Od krwią wilgotnych Herkulesa palcówRdzę (...)/ Na Omfalii igle/ Od krwią wilgotnych Herkulesa palców --- według mit. gr. Herkules, kupiony na targu niewolników przez królową Lidii Omfale, przebywał u niej w służbie przez trzy lata, wykonywał kobiece prace i był przebrany w kobiece szaty. Pobyt u Omfale wiąże się więc ze zniewieścieniem herosa, który w tym czasie przelewał krew nie w bohaterskich zmaganiach, ale kłując się igłą przy szyciu.;/
Z rdzy się narodzi niemało/
Wymuskanych rycerzy --- ospalców ---
DIABLI
Tłum, tłum, tłum poleciał na ziemię/
Jak chmura...
SZATAN
Spieszmy nowe tworzyć brzemię,/
Nim jutrznia błyśnie ponura;/
Nim się żywioły ochłodzą,/
Rzucić język Balaama oślicy;/
A ci, co się z niego wyrodzą,/
Narodowej się chwycą mównicy./
Mówców plemię...
DIABLI
Tłum! tłum! tłum poleciał na ziemię/
Jak zwichrzone szpaków stado.
SZATAN
Mędrzec, FilozofWidzicie tę postać bladąWidzicie tę postać bladą --- chodzi tu o Joachima Lelewela (1786--1861) wybitnego polskiego historyka, ideologa i działacza polit., profesora w liceum krzemienieckim i na Uniwersytecie Wileńskim (był duchowym ojcem filomatów). W dziedzinie badań hist. był twórcą tzw. szkoły lelewelowskiej, stawiającej sobie za cel całościową analizę procesów historycznych (w związku z tym np. w dorobku Lelewela znajdują się ciekawe materiały i opracowania z zakresu geografii czy religio- i kulturoznawstwa). W czasie powstania listopadowego Lelewel był członkiem Rządu Narodowego i zwolennikiem przeprowadzenia głębokich, demokratycznych reform społecznych. Po upadku powstania przebywał na emigracji w Paryżu, a następnie w Brukseli, działał m.in. na rzecz zjednoczenia skłóconych polskich emigrantów. Był przywódcą współpracującego z lewicą fr. Komitetu Narodowego Polskiego, a następnie Młodej Polski, republikańskiej organizacji związanej z Młodą Europą Mazziniego. W 1846 wstąpił do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Po klęsce Wiosny Ludów wycofał się z życia politycznego.,/
Z mętów kotła już na pół urodną;/
Twarz uwiędła i wzrok w czarnym kole;/
Paszczę myśli otwiera wciąż głodną,/
Wiecznie dławi księgarnie i mole;/
I na krzywych dwóch nogach się chwieje/
Jak niepewne rządowe systema./
Chce mówić; posłuchajmy, co na świat posieje?...
TWÓR
pokazując z kotła głowę
Czy lepiej, kiedy jest król? czy kiedy go nie ma?...
SZATAN
Precz z tym sfinksem, co prawi zagadki!/
Sam jej diabeł rozwiązać nie umie;/
Niech w szkolarzów zasiewa ją tłumie,/
Oplątaną w dziejowe wypadki;/
Niech z ministerialnej ławy,/
Nad rozlewem żyźniącym krwi Nilu,/
Ze złamanych kolumien podstawy/
Gada hieroglifem stylu.
ASTAROTH
Panie! ZdradaPatrz, tam z kotła pary/
Znów się jakiś twór wylęga./
Twarz ma okropnej poczwary,/
Przez pierś jeneralska wstęga.
SZATAN
Witajcie go! oto twór/
Niszczyciel, jakby horda Nogajcahorda Nogajca --- oddział konnych wojowników tatarskich; od: Orda Nogajska, powst. na Stepie Pontyjskim, w wyniku uniezależnienia od Złotej Ordy ok. 1390 r. konfederacja tureckich plemion koczowniczych, nazwana od imienia wybitnego wodza tatarskiego, Nogaja (zm. 1299), utworzona przez emira Edygeja (1352--1419) i panująca nad terytorium między Wołgą, Irtyszem, Morzem Kaspijskim i Morzem Aralskim../
On w stolicy owłada dział mur,/
On z krwi na wierżchwierżch --- dziś: wierzch. wypłynie --- to zdrajca!/
A gdy zabrzmi nad miastem dział huk,/
On rycerzy ginących porzuci;/
Z arki kraju wyleci jak krukwyleci jak kruk --- chodzi tu o generała Jana Krukowieckiego (1772--1850), odznaczonego Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari, Orderem Obojga Sycylii, Komandora Legii Honorowej. Rozpoczynał karierę w wojsku austr., a kontynuował w armii fr. i armii Księstwa Warszawskiego, brał udział w kampaniach napoleońskich (został ranny pod Smoleńskiem), po Kongresie Wiedeńskim pozostał w wojsku Królestwa Polskiego. Po wybuchu powstania listopadowego dowodził wojskami powstańczymi m.in. w zwycięskiej bitwie pod Białołęką, jednakże jego niesubordynacja wobec rozkazów gen. Chłopickiego w rozgrywającej się tego samego dnia (25 II 1831) bitwie pod Olszynką Grochowską przesądziła prawdopodobnie o klęsce Polaków. Następnie Krukowiecki został gubernatorem Warszawy, a pod koniec powstania przewodniczył Rządowi Narodowemu, a faktycznie również był wodzem wojsk powstańczych. Konserwatysta (ideowo zajmował stanowisko przeciwstawne wobec poglądów np. Lelewela czy Mochnackiego), był przeciwny prowadzeniu dalszej walki z Rosją, zajął się raczej pertraktacjami z Paskiewiczem dotyczącymi warunków kapitulacji, nie przygotował właściwie obrony Warszawy. Krukowiecki nie opuścił jednak, jak sugerują słowa dramatu ,,rycerzy ginących". Po kapitulacji Warszawy pozostał w mieście, a po upadku powstania przebywał na zesłaniu w Jarosławiu i Wołogdzie do 1834 r. Następnie powrócił do Królestwa, by do końca życia zajmować się już tylko gospodarowaniem w majątku żony.,/
Strząśnie skrzydła, do arki nie wróci.../
Kraj przedany on wyda pod miecz.
GŁOS W POWIETRZU
W imię Boga! precz stąd! precz!...
Wszystko znika
CHÓR ANIOŁÓW
GróbObraz świataZiemia --- to plama/
Na nieskończoności błękicie;/
GwiazdaCiemna gwiazda w słonecznych gwiazd świcie,/
Grób odwieczny potomków Adama.
ARCHANIOŁ
Historia, Krew, Naród, BógOnego czasu jedna z gwiazd wiecznego gmachu/
Obłąkała się w drodze, jam ją zgonił lotem,/
Czułem w dłoni jej serce bijące z przestrachu,/
Jak serce ptaka ludzkim dotkniętego grotem;/
I drzącądrzącą --- dziś: drżącą. położyłem przed tronem Jehowy./
A Bóg rzekł do mnie świato-tworzącymi słowy:/
«Krew ludzka skrzydła twoje rumieni»./
Padłem twarzą na boskie podnóże,/
Na proch gwiazd, na kobierce z promieni.../
«Boże! Boże! Boże!/
Skrzydeł pióry otarłem o ziemię,/
Krwawa była --- widziałem! widziałem!/
Za grzechy ojców w groby kładące się plemię,/
Lud konał... gwiazda gasła... za gwiazdą leciałem ---/
Lud skonał.../
Czas, byś go podniósł, Boże, lub gromem dokonałdokonać --- tu: wykończyć, dać czemuś koniec; unicestwić../
A jeśli Twoja dłoń ich nie ocali,/
Spraw, by krwi więcej niżli łez wylali.../
Zmiłuj się nad nimi, Panie!»/
A Bóg rzekł: «Wola moja się stanie...»
CHÓR ANIOŁÓW
StworzenieZiemia --- to plama/
Na nieskończoności błękicie,/
A Bóg ją zetrze palcem lub wleje w nią życie/
Jak w posąg gliniany Adama.
PROLOG
PIERWSZA OSOBA PROLOGU
Duch, Koniec świataBoże! zeszlijzeszlij --- dziś: ześlij. na lud twój, wyniszczony bojem,/
Sen cichy, sen przespany, z pociech jasnym zdrojem;/
Niechaj widmo rozpaczy we śnie go nie dręczy./
Rozwieś nad nim kotarę z rąbka niebios tęczy,/
Niech się we łzach nie budzi przed dniem zmartwychwstania;/
A mnie daj łzy ogromne i męki niespania,/
Po mękach wręcz mi trąbę sądnego anioła;/
A kogo przed tron Boga ta trąba zawoła,/
Niechaj stanie przed Tobą. Daj mi siłę, Boże,/
A komu palec przekleństw na czoło położę,/
Niech nosi znak na czole... Pozwól, Panie, tuszyćtuszyć --- mieć nadzieję; por. wyraz pokrewny: otucha.,/
Że słowem zdołam cielce złote giąć i kruszyć.../
Z brązu wzniosę posągi, gdzie pokruszę gipsy./
A kto ja jestem? --- Jestem duch Apokalipsy ---/
Obróćcie ku mnie oczu zamglonych i twarzy.../
Oto stoję wśród siedmiu złocistych lichtarzy/
Podobny do człowieka... szata w długość szczodra/
Spływa do stóp; pas złoty przewiązał mi biodra,/
Głowę kryje włos biały, jak śniegi, jak wełna;/
Z oczu skra leci ogniów dyjamentu pełna,/
Nogi mam jak miedź świeżym ogniskiem czerwona,/
Głos huczy jako woda wezbraniem szalona,/
W ręku siedem gwiazd niosę, a z ust mi wytryska/
Miecz ostry obosieczny, a twarz moja błyska/
Jak słońce w całej mocy wyświecone kołem./
A gdy przede mną na twarz upadniecie czołem,/
Powiem wam: «Jestem pierwszy... i ostatnim będę...»
DRUGA OSOBA PROLOGU
PoetaJa wam zapał poety na nici rozprzędę,/
Wy śmiejcie się z zapału mego towarzysza.../
Kto on? --- do tureckiego podobny derwisza;/
Owe siedem lichtarzy, jest to siedem grodów,/
Stoi wśród siedmiu złotem nalanych narodów,/
Wygnaniec. --- A włos czarny w siwość mu zamienia/
Nie wiek, ale zgryzota... W oczach blask natchnienia,/
W ręku gwiazdy... to myśli, z których jasność dniowa;/
Miecz w ustach obosieczny, jest to sztylet słowa,/
Którym zabija ludzi głupich... albo wrogów.
TRZECIA OSOBA PROLOGU
Zwaśnionych obu spędzam ze scenicznych progów./
Dajcie mi proch zamknięty w narodowej urnie,/
Z prochu lud wskrzeszę, stawiam na mogił koturnie/
I mam aktorów wyższych o całe mogiły./
Z przebudzonych rycerzy zerwę całun zgniły,/
Wszystkich obwieję nieba polskiego błękitem,/
Wszystkich oświecę duszy promieniem i świtem/
Urodzonych nadziei --- aż przejdą przed wami/
Pozdrowieni uśmiechem, pożegnani łzami.
część pierwsza - do usunięcia - nie ma drugiej ani nastepnychCZĘŚĆ PIERWSZA
AKT PIERWSZY
SCENA I
Kordian, młody 15-letni chłopiec, leży pod wielką lipą na wiejskim dziedzińcu, Grzegorz, stary sługa, nieco opodal czyści broń myśliwską. Z jednej strony widać dóm wiejski, z drugiej ogród... za ogrodzeniem dziedzińca staw, pola --- i lasy sosnowe
KORDIAN
zadumany
Idealista, Samobójstwo, Carpe diem, Duch, Natura, Melancholia, Nuda, Konflikt wewnętrzny, Śmierć, Życie snemZabił się --- młody... Zrazu jakaś trwoga/
Kładła mi w usta potępienie czynu,/
Była to dla mnie posępna przestroga,/
Abym wnet gasił myśli zapalone;/
Dziś gardzę głupią ostrożnością gminu,/
Gardzę przestrogą, zapalam się, płonę,/
Jak kwiat liściami w niebo otwartemi/
Chwytam powietrze, pożeram wrażenia./
Myśl Boga z tworów wyczytuję ziemi/
I głazy pytam o iskrę płomienia./
WodaTen staw odbite niebo w sobie czuje/
I myśli nieba błękitem./
Drzewo, JesieńTa cicha jesień, co drzew trzęsie szczytem,/
Co na drzewach liście truje/
I różom rozwiewa czoła,/
Podobna do śmierci anioła,/
Ciche wyrzekła słowa do drzew: Gińcie drzewa!/
Zwiędły --- opadły./
KwiatyMyśl śmierci z przyrodzenia w duszę się przelewa;/
Posępny, tęskny, pobladły,/
Patrzę na kwiatów skonanie/
I zdaje mi się, że mię wiatr rozwiewa./
Cicho. Słyszę po łąkach trzód błędnych wołanie./
Idą trzody po trawie chrzęszczącej od szronu/
I obracają głowy na niebo pobladłe,/
Jakby pytały nieba: «Gdzie kwiaty opadłe?/
Gdzie są kwitnące maki po wstęgach zagonu?»/
Cicho, odludnie, zimno... Z wiejskiego kościoła/
Dzwon wieczornych pacierzy dźwiękiem szklannym bije,/
Ze skrzepłych traw modlitwy żadnej nie wywoła,/
Ziemia się modlić będzie, gdy słońcem ożyje.../
Otom ja sam, jak drzewo zwarzone od kiści,/
Sto we mnie żądz, sto uczuć, sto uwiędłych liści;/
Ilekroć wiatr silniejszy wionie, zrywa tłumy./
Celem uczuć --- zwiędnieniezwiędnienie --- dziś: uwiąd; rzecz. od czas. zwiędnąć.; głosem uczuć --- szumy/
Bez harmonii wyrazów... Czyn, Dusza, SerceNiech grom we mnie wali!/
Niech w tłumie myśli jaką myśl wielką zapali.../
Boże! zdejm z mego serca jaskółczy niepokój,/
Daj życiu duszę i cel duszy wyprorokuj.../
Jedną myśl wielką roznieć, niechaj pali żarem,/
A stanę się tej myśli narzędziem, zegarem,/
Na twarzy ją pokażę, popchnę serca biciem,/
Rozdzwonię wyrazami i dokończę życiem.
po chwili
Jam się w miłość nieszczęsną całym sercem wsączył...
myśli --- potem nagle obraca się do Grzegorza:
SługaGrzegorzu, porzuć strzelbę czyścić...
GRZEGORZ
Jużem skończył./
Co mi panicz rozkaże?
KORDIAN
Chodź tutaj, mój stary.../
Nudzę się...
GRZEGORZ
Nie nowina; cóż ja pocznę na to?/
Chcesz panicz, powiem bajkę, szlachetnie bogatą,/
Mam ja w szkatule mózgu dykteryjkidykteryjka (z łac. dicterium: żart) --- zabawne, krótkie opowiadanie, anegdota., czary/
Po babce mojej starej, co w Bogu spoczywa. ---/
Chcesz pan tej, co się gada? czy tej, co się śpiéwaśpiéwa --- (daw.; wym.: śpiwa) --- obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z użytym wcześniej słowem: spoczywa.?...
Kordian milczy; Grzegorz mówi następującą bajkę:
Było sobie niegdyś w szkole/
Piękne dziecię, zwał się Janek./
Czuł zawczasu bożą wolę,/
Ze starymi suszył dzbanek./
Dobry z niego byłby wiarus,/
Bo w literach nie czuł smaku;/
Co dzień stary bakalarusbakalarus (z łac. średniow.: baccalarius) --- bakałarz (osoba, która uzyskała najniższy stopień naukowy na uniwersytecie), nauczyciel./
Łamał wierzby na biedakuŁamał wierzby na biedaku --- chodzi o wierzbowe rózgi służace do wymierzania kar cielesnych.,/
I po setnej, setnej próbie/
Rzekł do matki: «Oj, kobiétokobiéto (daw.; wym.: kobito) --- obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z ,,bito".!/
Twego Janka w ciemię bito,/
Nic nie wbito --- weź go sobie!...»/
Dziecko, Ksiądz, MłodośćBiedna matka wzięła Jana,/
Szła po radę do plebana,/
Przed plebanem w płacz na nowo;/
A księżulo słuchał skargi/
I poważnie nadął wargi,/
Po ojcowsku ruszał głową./
Wysłuchawszy pacierz złego:/
«Patrz mi w oczy» --- rzekł do żaka ---/
«Nic dobrego! nic dobrego!»/
Potem hożąhoży --- krzepki, urodziwy. twarz pogładził,/
Dał opłatek i piętakapiętak --- piątak, zapewne: pięć groszy./
I do szewca oddać radził...
semantycznie powinien być tutaj wers_akap, lecz zastosowanie go w tym kontekście, czyli wraz z innymi wersami wciętymi, wywołałoby efekt przeciwny - nie byłoby wcięcia odpowiednich rozmiarów; podobnie poniżej w następnych trzech strofach gdzie typ wersu był "3" - skan 0062-63, str. 112-115
Jak poradził, tak matczysko/
I zrobiło... Szewc był blisko.../
Lecz Jankowi nie do smaku/
Przy szewieckiej ślipać igle./
Diabeł mięszałmięszał --- daw. forma; dziś: mieszał. żółć w biedaku,/
Śniły mu się dziwy, figle;/
Zwyciężyła wilcza cnota,/
Rzekł: «W świat pójdę o piętaku!»/
A więc tak jak był --- hołotahołota (ukr.) --- gołota, biedota.,/
Przed terminem rzucił szewca/
I na strudze do Królewca/
Popłynął.../
Jak do wody wpadł i zginął...
Matka w płacz, łamała dłonie;/
A ksiądz pleban na odpuście/
Przeciw dziatkomdziatki (daw.) --- dzieci. i rozpuście/
Grzmiał jak piorun na ambonie;/
W końcu dodał: «Bogobojna/
Trzódko moja, bądź spokojna,/
Co ma wisieć, nie utonie».
Mały Janek gdzie się chował/
Przez rok cały, zgadnąć trudno./
Wsiadł na okręt i żeglował,/
I na jakąś wyspę ludną/
Przypłynąwszy --- wylądował.../
Owdzie król przechodził drogą./
Jaś pokłonił się królowi/
I dworzanom, i ludowi;/
A kłaniając szastał nogą/
Tak układnie, że król stary/
Włożył na nos okulary./
I wnet tymże samym torem,/
Dwór za królem, lud za dworem/
Powkładali szkła na oczy.../
Owoż król ten posiadł sławę,/
Jakoby miał wzrok proroczy;/
I choć stracił oko prawe,/
Tak kunsztownie lewym władał,/
Że człowieka zaraz zbadał,/
Na co mierzy, na co zdatny:/
Czy zeń ma być rządca kraju,/
Czy podstoli, czy też szatnypodstoli (...) szatny --- funkcje przy dworze; podstoli miał za zadanie dopilnować królewskiego stołu, zaś szatny ubiorów./
Lecz tą razą, wbrew zwyczajuwbrew zwyczaju --- dziś popr.: wbrew zwyczajowi..../
Król pan oczom nie dowierza,/
Czy żak Janek na tancerza?/
Czy na rządcę dobry kraju?/
Więc zapytał: «Mój kochanku,/
Jak masz imię?»/
«Janek»./
«Janku,/
Coż ty umiesz?»/
«Psom szyć buty»./
«A czy dobrze?»/
«Oj tatulu!/
Czyli raczej, panie królu!/
Jak szacuję, ręczyć mogę,/
Że but każdy ostro kuty/
I na jedną zrobię nogę,/
Czyli raczej na łap dwoje.../
To na zimę. --- Z letnich czasów/
But o jednym szwie wystroję./
Na opłatku, bez obcasów;/
A robota takiej wiary,/
Że psy puszczaj na moczary,/
Suchą nogą przejdą stawy»./
«Masz więc służbę, złotem płacę» ---/
Rzekł do Janka pan łaskawy/
I za sobą wiódł w pałace./
A gdy dzień zaświtał czwarty,/
Szły na łowy w butach charty;/
A szewc chartów w aksamicie/
Przy królewskiej jechał świcie;/
Złoty order miał na szyi,/
W trzy dni został szambelanem,/
W sześć dni rządcą prowincyji,/
W dni dwanaście został panem./
Starą matkę wziął z chałupy,/
Król frejlinąfrejlina (daw; z niem. Fräulein: panna; Hoffräulein: dworka) --- dama dworu (szczególnie na dworze rosyjskim). ją mianował./
A plebana pożałował/
W biskupy...
KORDIAN
Cha! cha! cha! przednia powieść.
GRZEGORZ
SługaA widzi pan, widzi,/
Jak zabawiłem gadką... Niech się pan nie wstydzi,/
W tej powieści moralna kryje się nauka.
KORDIAN
Jaka? Powiedz mi, stary.
GRZEGORZ
A któż jej wyszuka?/
Dość, że jest sens, powiadam.
KORDIAN
Wierzę.
GRZEGORZ
Cierpienie, Mądrość, TęsknotaTrzeba wiary./
Bo widzi panicz, kiedy gada sługa stary,/
To w słowach dziecku dawać nie będzie trucizny./
Błąkałem się ja długo z dala od ojczyzny/
I tak mi było ciężko od tęsknego żalu,/
Że żołnierze ciesaliciesali --- dziś popr.: ciosali. kołki na wąsalu;/
Odcinając się szablą, nie brałem pociechy,/
ŚmiechBo żadnych kłosów ludziom nie wysieją śmiechy,/
A smutek niby mądra książka w sercu żyje/
I mówi wiele rzeczy, i człowiek nie gnije/
Jak muchomor pod sosną, lecz zbiera po szczypcie/
Przestrogę do przestrogi... Byłem ja w Egipcie!/
Ponoś no o tej walce nie mówiłem panu?/
Czy wolno?
KORDIAN
Mów! mów, stary.
GRZEGORZ
kręcąc wąsa
Wspomnienia, WojnaDaj go tam szatanu/
Kaprala... tęgi człowiek!... Wywiódł wojsko w pole,/
Nie w pole, w piaski raczej; równo jak po stole,/
Otwarto na wsze strony, kędyś wzrok obrócił,/
Oko biegnąc po piaskach Boga szuka w niebie./
Wódz szyki w pięć kwadratów sprawił ku potrzebie/
I niby pięć gwiazd jasnych na pustynię rzucił./
Mnie, świecącemu w jednej, widać było cztery./
Nauka, MędrzecPrzed walką, przypominam, śmiech nas ruszył szczery;/
Bo, trzeba panu wiedzieć, na wojska ogonie/
Snuły się z bagażami osły... przy bagażach/
Przywlekli się z Francyji w bagnetów zachronie/
Mędrkowie, co to baśnie piszą w kalendarzach./
Gardziliśmy jak Niemcem tą chmurą komorówchmurą komorów --- chmurą komarów; przekształacone dla rymu z: pozorów.,/
Tą psiarnią, co jak truflów wietrzyła kamieni;/
Więc gdy do walki wiele stanęło pozorów,/
Zawołaliśmy głośno: «Osły i uczeni,/
Chowajcie się w kwadraty! dalej za pas nogi!»/
Dalibóg, korzystali z łagodnej przestrogi;/
Przyznam się jednak panu, że choć żołnierz bitny,/
Przed walką byłem nieco nad zwyczaj ponury. ---/
Jak dziś pamiętam, z dala lał się Nil błękitny,/
Dalej jakiegoś miasta widać było mury;/
I nad głowami niebo czyste, bez obłoku,/
A powietrze, choć bardzo jasne, grało w oku,/
Nad katafalkiem niby od gromnic płomyki.../
DziedzictwoLecz co najbardziej ludu zadziwiło szyki,/
To były owe wielkie, murowane góry;/
Stąd by je było widzieć, gdyby nie Karpaty/
I gdyby z nieba można zetrzeć wszystkie chmury./
Wtem wódz przyjechał konno... zagrzmiały wiwaty,/
Acz bez winnych kielichów. Wódz wskazał na wieże/
I rzekł: «Soldats!», co znaczy, powiedział: «Żołnierze!»/
Słyszałem wszystko; wódz rzekł: «Patrzcie, wojownicy!/
Ze szczytu piramidy --- co znaczy: z dzwonnicy ---/
Ze szczytu tych piramid sto wieków was widzi»./
CudWięc spojrzałem, gdzie wskazał po nieba błękicie;/
Aż tu patrz... niech kto ze mnie jak z prostaka szydzi,/
Opowiem... Klnę się panu, na piramid szczycie,/
Jak w kościołach sławnego malują Michała,/
Taki stał rycerz w zbroi, promiennego ciała,/
I płomienistą dzidą przebijał z wysoka/
Wijącego się z dala na pustyni smokarycerz w zbroi (...) I (...) przebijał (...) smoka --- jest to kanoniczne przedstawienie Michała Archanioła (pogromcy szatana, przedstawianego często w postaci węża) albo też św. Jerzego, który z wysokości, siedząc na białym koniu zabija smoka.,/
Co ku nam leciał w chmurze kurzawy i piasku./
Sto dział zagrzmiało, oczy zgubiłem od blasku./
A kiedym wzrok odpytałodpytać --- tu: odzyskać., aż tu mamelukimameluki (właśc. mamelucy; z arab. mamluk: niewolnik) --- sławna ze swej bitności, wyszkolenia i sukcesów militarnych armia utworzona ze specjalnie zakupionych niewolników lub jeńców wojennych./
Krzywymi nas szablami dziobią gdyby krukidziobią gdyby kruki --- dziobią niby kruki.,/
To końmi do ucieczki obróceni wrzkomowrzkomo --- rzekomo.,/
Siadają na bagnetach jak małpy.
KORDIAN
Coż daléjdaléj --- w związku z występującym tu é tzw. pochylonym wym.: dali.?...
GRZEGORZ
A wstydźże się pan pytać, każdemu wiadomo,/
Żeśmy zawsze łamane parole wygrali,/
I gdyby nie ta dżuma... Ale pan nie słucha!...
KORDIAN
zamyślony, mówi sam do siebie
Duch, Marzenie, Młodość, Mędrzec, SługaWstyd mi! Starzec zapala we mnie iskrę ducha./
Nieraz z myślą zburzoną w ciemne idę lasy,/
Szczęk broni rzucam w sosen rozchwianych hałasy,/
Widzę siebie wśród świateł czarodziejskich sławy./
Wśród promienistych szyków; szyki wstają z ziemi./
Ziemia wstaje jak miasto odgrzebane z lawy.../
Głupstwo... dzieciństwo marzeń... myślami takiemi/
Nie śmiałbym się wynurzyć przed starców rozsądkiem,/
Więc szukam --- kogo? --- sługi, co rozwlekłym wątkiem/
Snuje głupie powieści.
myśli... potem nagle do Grzegorza
Idź sobie, Grzegorzu!/
Jak się panna na konną przechadzkę wybierze,/
Dasz mi znać.
GRZEGORZ
Panicz może dziś nie dospał w łożu?/
Bo starego odpędza jak natrętne zwierzę./
Wspomnienia, Żołnierz, Syberia, Śmierć bohaterskaBywszy niegdyś w niewoli, znałem ja młodziana,/
Co miał wiele nauki, nie gardził mną przecie/
I dziękował za powieść, gdy dobrze dobrana/
Było to piękne wcalewcale --- tu: całkiem, zupełnie. i szlachetne dziecię!/
Smutno skończył!
KORDIAN
Cóż, umarł?
GRZEGORZ
A gdzie tam, mój panie!
KORDIAN
Więc żyje!
GRZEGORZ
Oj nie żyje! Niewola, Syberia, ZesłaniecGdy nas Rosyjanie/
Wzięli w dwunastym roku, spędzili jak trzodę/
I na Sybir zawiedli... Dwóchset naszych było./
Wiarusy kęs nadpsute, oficerstwo młode;/
A jak wzajem sprzyjali, wspomnieć starcu miło;/
Jeden drugiemu nigdy nie powie jak «Bracie»,/
Chleb łamią jak opłatki, w jednej chodzą szacie./
Ten, o którym rzecz wiodę, zwał się Kazimierzem./
Otóż kiedy się Moskal pastwił nad żołnierzem,/
Pan Kazimierz za wszystkich cierpiał, potem z głowy/
Dobył myśli --- zawołał na tajemne zmowy/
I odkrył zamiar wcalewcale --- tu: w całości, całkiem, zupełnie. dostojny, bo śmiały./
Nie szydź, panie, kto kupi niewolą włos białykto kupi niewolą włos biały --- kto okupi (zapłaci za) siwiznę niewolą.,/
Ten rozpaczy szalonej w ludziach nie potępi./
Więc on myślał, że straże kozackie wytępi,/
Zmarłym wydrze żelazo i polskie wiarusy/
Do Polski odprowadzi... Poznali się Rusy/
Na malowanych lisach; wywiedli na pole;/
Cały nas pułk BaszkirówBaszkirzy --- naród pochodzenia tureckiego, zamieszkujący gł. Baszkirię, bliski kulturowo, językowo i etnicznie z sąsiednimi Tatarami; do przełomu XVIII i XIX w. koczowniczy naród pasterski, wraz z przybyciem osadników z Rosji zmuszeni do osiedlenia się. ostąpił w półkole,/
Wołga stała za nami... pułkownik tatarski/
Przeczytał głośno niby jakiś dekret carski,/
A w tym dekrecie stało, aby polskie jeńce/
Rozdzielić na dziesiątki i w pułki powcielać./
Wtenczas nasze wiarusy wziąwszy się za ręce/
Krzyknęli: «Nie pójdziemy!...» --- Zamiast nas wystrzelać,/
Czy wierzysz pan, że owe tatarskie szatany/
Rzucali nam na szyje rzemienne arkanyarkan --- tu: sznur.,/
Właśnie jakby na koni zdziczałych tabuny./
Oh! co czułem, to z sobą poniosę do trunytruna (daw.) --- trumna; często stosowana forma przez poetów romantycznych.!/
Okrucieństwo, Starość, Śmierć, TrupZwiązaliśmy się wszyscy rękoma co siły.../
Pamiętam, z prawej strony --- nie, z lewej, od serca ---/
Stał przy mnie żołnierz wiekiem, ranami pochyły,/
Ku niemu zwinął koniem baszkirski morderca;/
Więc biedak rękę moją na kształt szabli ścisnął./
Potem ociężał na niej, bezwładny obwisnął,/
Patrzę mu w twarz, posiniał cały na kształt trupa,/
Oczy wybiegły, szyja związana powrozem./
Tu Baszkir zaciął konia, koń spięty dał słupa,/
Skoczył --- a starzec jak koń uwiązany lozem/
Pociągnął się po piasku, po krzemiennej warście./
Widziałem na krzemieniach włosów siwych garście,/
Z krwi wyrwane kroplami... Koń leciał jak strzała,/
Już trup zniknął --- a jeszcze widać było konia/
I myśl przy koniu starca krwawego widziała./
Staliśmy jak garść kłosów pożółkłych śród błonia;/
Głuche było milczenie, zgroza, obłąkanie./
Piszcząc, kołem jak krucy krążyli poganie,/
Wybierali oczyma, gdzie powrozem skiną,/
Śmierć dając, chcieli zabić przedśmiertną godziną./
Gotycyzm, TrupWtem, panie! nasz Kazimierz! ów Kazimierz młody!/
Skoczył w tłumy Baszkirów i z tłumu wyskoczył/
Z pułkownikiem tatarskim, rzucił się do wody;/
Tak ujętego wroga między dwie kry wtłoczył,/
A kry się zbiegły, głowa z Baszkira odpadła/
Jak mieczem odrąbana i na krze usiadła/
Z otwartymi oczyma...
KORDIAN
A Kazimierz?
GRZEGORZ
Zginął...
KORDIAN
Grzegorzu, czy nie pomnisz zmarłego nazwiska?
GRZEGORZ
Nie wiem: On pod imieniem Kazimierza słynął,/
Co mu tam dziś nazwisko po śmierci? Pan ściska/
Rękę starego sługi...
KORDIAN
Błądzenie, Zwątpienie, Tajemnica, Melancholia, Życie jako wędrówka, MłodośćBoże! jak ten stary/
Rósł zapałem w olbrzyma; lecz ja nie mam wiary,/
Gdzie ludzie oddychają, ja oddech utracam./
OkoZ wyniosłych myśli ludzkich niedowiarka okiem/
Wsteczną drogą do źródła mętnego powracam./
Dróg zawartych przesądem nie przestąpię krokiem./
Teraz czas świat młodzieńca zapałem przemierzyć/
I rozwiązać pytanie: żyć? alboli nie żyć?/
Historia, Obraz świata, Przemijanie, DrogaJam bezsilny! nie mogę, jak Edyp zabójca,/
Rozwiązać wszystkich sfinksów zagadki na świecie;/
Rozmnożyły się sfinksy, dziś tajemnic trójca/
Liczna jak ziarna piasku, jak łąkowe kwiecie;/
Wszędzie pełno tajemnic, świat się nie rozszerzył,/
Ale zyskał na głębi... wierzchem człowiek płynie,/
Lecz jeśli drogi węzłem żeglarskim nie mierzył,/
Nie wie, czy bieg jest biegiem, gdy brzeg z oczu ginie.../
Chyba, że w owej drodze jak milowe słupy/
Mija stare przesądy --- zbladłe wieków trupy./
Nie, to są raczej krzyże przy ubitej drodze,/
Prostak przy nich koniowi zatrzymuje wodze/
I żegna się, i pokłon oddaje --- gdy mija.../
Potem mędrkowie prostsze wytkną ludziom szlaki,/
Z wolna na drogę nową zjeżdżają prostaki;/
Na zapomnianym krzyżu bocian gniazdo zwija,/
Mech rośnie, pod nim dzieci w piasku sadzą kwiaty;/
Nieraz krzyż, u stóp samych podgryziony laty,/
Pada, zabija dzieci z sielskiego pobliża,/
A lud płacze, że zwalić nie pamiętał krzyża./
Miłość, Konflikt wewnetrznyWięc idę na świat rąbać nadpróchniałe drewna./
Miłość? zapomnę o niej --- Wspomnieniawśród światowej burzy/
Pozostanie głos wspomnień... jak pieśń dzika, rzewna,/
Jak pieśń żurawia, co się opóźnił w podróży/
I samotny szybuje po błękicie nieba./
Ostatni, z licznych szczęsnych tłumów odbłąkany./
Trzeba mi nowych skrzydeł, nowych dróg potrzeba./
Jak Kolumb na nieznane wpływam oceany/
Z myślą smutną i z sercem rozbitym...
LAURA
wołając z ganka
RozczarowanieKordianie!...
KORDIAN
Ten głos rozwiewa złote zapału świtanie./
Zamknięty jestem w kole czarów tajemniczem,/
Nie wyjdę z niego... Mogłem być czymś... będę niczem...
SCENA II
Ogród. --- Lipowe aleje krzyżują się w różne strony --- wśród drzew widać dom opuszczony z wybitymi oknami... Jesień --- liście opadają --- wietrzno... Kordian i Laura zsiadają z koni, przy których Grzegorz zostaje, i wchodzą do alei... Długo nic do siebie nie mówią
LAURA
z uśmiechem na pół szyderczym
Czemu Kordian tak smutny?
Kordian patrzy na nią oczyma zamglonymi --- i milczy
Znalazłam dziś rano/
W imionniku wierszami kartę zapisaną,/
Poznałam rękę, pióro --- o! nie, raczej duszę...
Kordian zarumieniony schyla się ku ziemi
Czemu się pan mój schyla?
KORDIAN
Odmiatam i kruszę/
Gałązki, ciernie, chwasty spod stóp twoich, pani. ---/
Cierń, co mi zrani rękę, nikogo nie zrani!
LAURA
Kordian zapomniał, że ma matkę, matkę wdowę./
Cóż to? Kordian brwi zmarszczył, chmurzy się, rumieni?
KORDIAN
Zapytaj się drzew, pani, dlaczego w jesieni,/
Szronem dotknięte, noszą liście purpurowe?/
To tajemnica szronu...
LAURA
Usiądźmy w alei./
GwiazdaKtóż z nas pierwszy obaczy gwiazdę dobrze znaną?...
KORDIAN
Nie ujrzę jej, jeżeli to gwiazda nadziei!....
LAURA
A jeśli gwiazda wspomnień?
KORDIAN
O! dla mnie za rano/
Na bladą gwiazdę wspomnień!...
LAURA
Idealista, GwiazdaGdzież gwiazda Kordiana?
Kordian wznosi oczy na twarz Laury i odwraca się
Jak się nazywa?
KORDIAN
Przyszłość.
LAURA
z uśmiechem
W której stronie nieba?
KORDIAN
O! nie wiem! nie wiem --- jest to gwiazda obłąkana,/
Co dnia ją trzeba tracić, co dnia szukać trzeba...
LAURA
ŚwiatłoKordian ma piękną przyszłość, talenta, zdolności...
KORDIAN
Tak, gdy mię spalą męczarnie,/
To będę świecił ludziom próchnem moich kości./
Talenta są to w ręku szalonych latarnie,/
Ze światłem idą prosto topić się do rzeki./
Lepiej światło zagasić i zamknąć powieki,/
Albo kupić rozsądku, zimnych wyobrażeń,/
Zapłacić za ten towar całym skarbem marzeń...
LAURA
Jaki dziś Kordian gorzki?
Usiada na ławce darniowej --- Kordian u nóg jej się kładzie i mówi, patrząc na niebo
KORDIAN
Życie snem, NaturaCzarowna natura!/
Jak koń Apokalipsy szara leci chmura,/
Jesiennym gnana wiatrem; Obłoka w chmurze myśl gromu,/
Omdlała zimnem, iskry wydobyć nie może;/
Więc co ma w łonie gniewu, nie powie nikomu?/
I przepłynie nad światem... Z gromem myśli złożę,/
Niechaj płyną nad światem zimne i bez głosu...
zrywa kwiat --- i obraca się z uśmiechem do Laury
Pani, weź tę gałązkę purpurową wrzosu,/
Ale jej nie otrząsaj ze szronu brylanta...
zamyślony patrzy na niebo
Pani --- patrz tam na niebo... oto duchy DantaDanta (daw.) --- dziś popr. forma B.: Dantego; Dante Alighieri (1265--1321): filozof i polityk, jeden z najwybitniejszych poetów włoskich, autor poematu Boska Komedia, uważanego za szczytowe osiągnięcie średniowiecznej literatury wł., przedstawiającego wizję wędrówki poety przez trzy sfery świata pozagrobowego: Piekło, Czyściec i Raj../
Drzewo, PtakTam się na starym drzewie wichrzy szpaków stado,/
Zaleciały przelotem i do snu się kładą,/
Wiatr przez noc będzie liście zbijał --- one prześnią/
Noc całą, drzew ginących kołysane pieśnią;/
Anioł przeczucia śpiącym wskaże lotu szlaki,/
A gdy się zbudzą, drzewo powie: «Lećcie, ptaki!/
Nie mam już dla was liści, jam się zestarzało/
Przez noc, kiedyście spały...»
LAURA
Cóż stąd za nauka?...
KORDIAN
Cha! cha! nauka smutku, że drzewo nie spało,/
A ptaki spały...
LAURA
Kordian, co przyszłości szuka,/
Powinien spać jak ptaki...
KORDIAN
Życie jako wędrówka, PrzeczucieGdzież anioł przeczucia?/
Czy przyjdzie? poprowadzi? Więc myśli i czucia/
Trzeba skąpca przykładem na lata rozłożyć/
I nigdy zmysłów w jednej nie utracić burzy./
Trzeba się dziś zwyciężyć, aby jutra dożyć./
Dziwna ciekawość życia prowadzi w podróży,/
A za ciekawość trzeba nieszczęściami płacić/
I nigdy zmysłów w jednej burzy nie utracić...
gwałtownie
Jam je utracił! Boże! zmiłuj się nade mną!
LAURA
Kordianie!...
Kordian milczy
Czas powracać, już wietrzno i ciemno...
KORDIAN
O pani! zostań jeszcze...
LAURA
Więc pan mi przyrzeka,/
Że będzie spokojniejszy?
KORDIAN
z obłąkaniem
Tak...
LAURA
Przyszłość daleka,/
Póki jesteśmy młodzi, wszystko jest przed nami...
KORDIAN
zamyślony, patrząc na niebo
Księżyc, Kochanek romantycznyCiemny się błękit nieba wyświeca za mgłami,/
Ach księżyc! patrz tam, pani! księżyc srebrny, pełny/
Stanął i patrzy na nas, chmur srebrzyste wełny/
Spadły nań --- leci, jakby wyrywał się z chmury;/
Teraz go na pół gałąź rozcina spróchniała,/
Teraz śród czarnych liści krąg chowa ponury.../
Pani! gdy kiedyś! kiedyś! twarz księżyca biała/
Błyśnie wśród chmur lecących na jesiennym niebie;/
Będziesz mój cień natrętny odpędzać od siebie.
po chwili
Dusza, Światło, Kondycja ludzka, Anioł, Idealista, MarzenieBóg promień duszy wcielił w nieskończone twory,/
Dusza się rozprysnęła na uczuć kolory,/
Z których pięć wzięło zmysły cielesne za sługi,/
Inne zagasły w nicość... ale jest świat drugi!/
Tam z uczuć razem zlanych wstanie anioł biały,/
Mniejszy może niż człowiek, atom, środek koła/
Rozpryśnionych promieni; ale jasny cały/
I plam ludzkich nie będzie na sercu anioła./
Nieskończoności zmysłem dusza się pomnoży,/
Bóg aniołowi oczy na przyszłość otworzy,/
Aż przestanie zaglądać w ciemną wspomnień trumnę./
Bóg mu pod nogi światła wywróci kolumnę,/
Po niej gwiazd mirijadymiriady (z gr. myriás, myriádos) --- mnóstwo, niezliczona liczba. zapali i słońca;/
Anioł je przejrzy wzrokiem nadziei do końca/
I do gwiazdy podobny będzie w przyszłość płynął.../
O! duch mój chce się wyrwać! już pióra rozwinął./
Dusza z ust zapalonych leci w błękit nieba...
opuszcza ręce i z rozpaczą
AniołNa jednego anioła dwóch dusz ziemskich trzeba!...
LAURA
Źle, jeśli się pan będzie marzeniem zapalał,/
Prawdziwie nie pojmuję, co mu jest?...
KORDIAN
ze wzgardą
Oszalał!...
Laura odchodzi ku drzwiom ogrodu, siada na koń... i odjeżdża z Grzegorzem. Kordian zostaje sam w ogrodzie nieruchomy
KORDIAN
sam
Samobójstwo, Marzenie, Tęsknota, Gwiazda, Serce, Tajemnica, ŚmierćŚwiatła nocy błyskają na nieba szafirze,/
Myśl zbłąkana w błękity niebieskie upadła,/
Oto ją gwiazdy w kręgi porywają chyże/
I kręcą, aż zmęczona, posępna, pobladła,/
Powróci z tańcu niebios w nudne serce moje.../
Czekam --- nad otchłaniami niebieskimi stoję,/
Zalękniony o myśli w gwiazd tonące wirze./
Gwiazdy! wy gdzieś lecicie jak żurawi stada!/
Gwiazdy! polecę z wami po niebios szafirze!
dobywa pistoletu
Nabity --- niechaj krzemień na żelazo pada.../
Obraz świata, Zaświaty, ZwątpienieBól, chwila jedna, ciemno --- potem jasność błyśnie./
Lecz jeśli nie zaświeci nic?... i ból przeminie?/
Jeśli się wszystko z chwilą boleści rozpryśnie?/
A potem ciemność... potem nawet ciemność ginie,/
Nic --- nic --- i sobie nawet nie powiem samemu,/
Że nic nie ma --- i Boga nie zapytam, czemu/
Nic nie ma?... Ha! więc będę zwyciężony niczem?.../
ŚmierćŚmierć patrzy w oczy moje dwustronnym obliczem,/
Jak niebo nad głowami i odbite w wodzie.../
Prawda lub omamienie --- lecz wybierać trudno,/
Gdzie nie można zrozumieć...
przykłada broń do czoła
Nie... nie w tym ogrodzie./
Znajdę śród lasów łąkę kwietną i odludną.
wychodzi z ogrodu
SCENA III
Noc. Laura sama w pokoju przy lampie
LAURA
Wyrzuty sumieniaDotąd Kordian nie wrócił, jedynasta biła./
Duma, Łzy, Młodość, SerceNatrętna niespokojność w serce się zakrada,/
Gdybym też dziecię płochym szyderstwem zabiła?/
Dmucham w różę, co słońcem palona opada?/
A jeśli jego serce z takich kruszców lane,/
Że co na nim napiszę, przetrwa napisane/
Na wieki wieków? Boże! jeśli jego oczy/
Przywykną do ciemności i do łez? Co gorsza!/
Jeśli miastomiasto (daw.) --- tu: zamiast. łez, w dzieciach zapalonych skorszaskorszy --- dziś popr.: bardziej skory; szybszy./
Duma gorzkie uśmiechy na twarz mu wytłoczy?...
zamyśla się, potem bierze sztambuch i przewraca
Nudnymi grzecznościami zapisane karty,/
Ten mię równa do kwiatu, ci do gwiazd --- a czwarty/
Do Dyjanny bogini --- on sam jak bóg Apis/
Zwierzęcą nosi głowę. --- Ten kwiat chce rozkwitać.../
Rysunek siostry mojej. --- Ach! Kordiana napis;/
Spojrzałam mimowolnie, muszę raz odczytać...
czyta wiersz Kordiana
Wspomnienia, Duch, Dusza, Kochanek romantyczny, Księżyc, Miłość tragiczna, Przemijanie, Zaręczyny«O! przypłynę ja kiedyś we wspomnień łańcuchu,/
Zatrzymam się... wspomnienia krokiem się nie ruszą.../
Aż powiesz: »Natrętny duchu!/
Ciężysz na duszy mojej twoją cichą duszą/
Jak księżyc, mórz oczyma podnoszący ciemnie./
Jesteś wszędzie, koło mnie, nade mną i we mnie...«/
Luba, jam koło ciebie i z tobą i w tobie.../
Nie przychodzę wyrzucać ani przypominać,/
Ani śmiem błogosławić, ani chcę przeklinać;/
Przyśniło mi się tylko kilka pytań w grobie.../
Słuchaj, niegdyś ze szczęściem brałaś zaręczyny,/
Pokaż mi ów pierścień złoty;/
Ha! szczerniałszczerniał --- dziś popr.: sczerniał.? szczerniał pierścień? --- to nie z mojej winy!/
ŁzyDlaczego na twarz włosów rozpuszczasz uploty?.../
Spostrzegłem we włosów chmurze.../
Bladość twarzy i coś błyska!.../
Może to blask w pereł sznurze?/
Może światło brylanta? albo kornalinykornalina --- tu: krwawnik, czerwony kamień szlachetny a. półszlachetny używany do wyrobu biżuterii; karneol (w starożytności porównywalny pod względem wartości z diamentem, perłą czy szmaragdem).?/
Może rozgrane słońcem topazu ogniska?/
Może to łzy? --- ty płaczesz? --- to nie z mojej winy!.../
KwiatyMój aniele! mój aniele!/
Kwiat ci niegdyś wieńczył głowę,/
A było kwiatów tak wiele,/
Że nim zwiędły, brałaś nowe./
Dlaczegóż dzisiaj w stroju zmianę widzę jawną?/
Wszak kwiaty przeżyć burze musiały i spiekispieka --- upał, susza.;/
Prócz jednej bladej róży, która dawno! dawno!/
Nie pomnę, z jakiej przyczyny,/
Zwiędła na wieki.../
Jeśli tak wszystkie zwiędły? --- to nie z mojej winy!...»
przestaje czytać
Koń, SamobójstwoSłyszę tętent... to Kordian! --- więc okno otworzę ---/
Nie, może bym za zbytnią troskliwość wydałamoże bym za zbytnią troskliwość wydała --- może bym ujawniła za wielką troskliwość..../
Co nikt drzwi nie odmyka?
otwiera okno
Boże! wielki Boże!/
Koń przeleciał bez jezdca... Co to jest? Drżę cała!
dzwoni, Panna pokojowa wchodzi
Gdzie Grzegorz?
PANNA
Nie wiem, pani, nie siadł do wieczerzy,/
Widać było, bo dzbankiem z nami się nie dzielił/
Jak Żyd płaszczem Chrystusa.
LAURA
Szukaj go! niech bieży!
GRZEGORZ
wchodząc
Nieszczęście! Oh nieszczęście! panicz się zastrzelił!...
AKT DRUGI. ROK 1828. WĘDROWIECskan 0071, str. 130 - zastanowić się jeszcze jaką funkcję pełnią "Wędrowiec" oraz "Rok 1928" - w obecnej wersji dokonałam przestawienia tych elementów++To są podtytuły?? ASek.
James Park w Londynie