Konopnicka, Maria Vesalius http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konopnicka-z-przeszlosci Kotwica, Wojciech Kotwica, Wojciech Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Pozytywizm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.". http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/konopnicka-vesalius Maria Konopnicka, Poezye, Tom VII, oprac. Jan Czubek, wyd. zupełne, krytyczne, nakł. Gebethner i Wolff, Warszawa-Lublin-Łódź-Kraków. Domena publiczna - Maria Konopnicka zm. 1910 1981 xml text text 2012-03-12 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/8617733241_1fe4af6332_k.jpg Iron man silhouette, Beverley Goodwin, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/3424 Uwspółcześnienia: Pisownia łączna i rozdzielna, np.: zwolna -> z wolna, napowrót -> na powrót, jakto -> jak to, ladajakim -> lada jakim, jażbym -> jaż bym, dopieroby -> dopiero by, nademną -> nade mną, cześćby złożyły -> cześć by złożyły, jużby -> już by, jeszczebym -> jeszcze bym Ubezdźwięcznienia: blizka -> bliska, zczerniałem -> sczerniałym, pomódz -> pomóc. Pisownia joty, np.: studyum -> studium, Inkwizycyi -> Inkwizycji, historyi -> historii, djablątka -> diablątka. Zmodernizowano końcówki fleksyjne Msc. i N. lp i lm: -em, -emi: czem -> czym, otwartem -> otwartym, z wyjątkiem pozycji rymowych. Pisownia małą i wielką literą: rzeczpospolita Wenecka -> Rzeczpospolita Wenecka; Bóstwo -> bóstwo. Użyto pisowni wielką literą w zdaniach po wykrzyknikach i pytajnikach, pozostawiając jednak zapis emocjonalny, wykrzykniki i pytajniki wstawiane w funkcji przecinków w środku zdania. Dostosowano interpunkcję do współczesnych zasad, w szczególności pominięto przecinki w porównaniach prostych. Pozostawiono zapis emocjonalny: wykrzykniki i pytajniki wstawiane w funkcji przecinków w środku zdania. Inne: dyssekcyi -> dysekcji. Maria Konopnicka Z przeszłości. Fragmenty dramatyczne VesaliusVesalius, Andreas, właśc. Andreas van Wesele a. André Vésale (1514--1564) --- lekarz i anatom flamandzki, często uznawany za twórcę nowożytnej anatomii, w której za podstawową metodę badawczą uznał sekcję zwłok. O pracach lekarskich i anatomicznych Vesaliusa mamy obszerne studium Adriana Burggraeve'aobszerne studium Adriana Burggraeve'a --- Études sur André Vésale, précédées d'une notice historique sur sa vie et ses écrits (1841) Adolphe'a Burggraeve'a.; lecz wiadomości ściśle biograficzne nader są szczupłe. Ograniczają się one niemal do kilku powszechnie znanych szczegółów. Oto treść ich główna: Vesalius należał do rodziny, która od miejsca pochodzenia, WeselWesel --- miasto u ujścia rzeki Lippe do Renu, ob. w zach. Niemczech; w XVI w. ważne centrum handlowe., przybrała swoje nazwisko. Nauk słuchał w Löwen i w Paryżu, poświęcając się głównie anatomicznym pracom. Około 1544 r. miewał publiczne odczyty w Bazylei, Padwie, Bolonii i Pizie. Główne jego dzieło, Corporis humani fabricaCorporis humani fabrica (łac. O budowie ludzkiego ciała) --- główna praca Vesaliusa, przełomowe dzieło na temat ludzkiej anatomii, napisane na podstawie prowadzonych przez niego uniwersyteckich wykładów z towarzyszącymi sekcjami; siedmiotomowy, ilustrowany wieloma szczegółowymi rycinami, dokładny opis budowy ciała ludzkiego., ukazało się w Bazylei w 1543 r. Był kolejno przybocznym lekarzem Karola VKarol V Habsburg (1500--1558) --- od 1516 król Hiszpanii (jako Karol I), od 1519 cesarz rzymsko-niemiecki; abdykował w 1556. i Filipa IIFilip II Habsburg (1527--1598) --- syn Karola V Habsburga, król Neapolu i Sycylii, władca Niderlandów, król Hiszpanii i Portugalii.. To wysokie stanowisko nie ochroniło go od prześladowań Inkwizycji, która na mocy bullibulla --- oficjalny dokument papieski. Bonifacego VIII, zakazującej pod klątwą dysekcjidysekcja (z łac.) --- operacja rozcięcia ciała w celu zbadania jego budowy; sekcja. ciał ludzkich po śmiercibulla Bonifacego VIII, zakazująca pod klątwą dysekcji ciał ludzkich po śmierci --- wydana w 1299 papieska bulla Detestande feritatis była skierowana przeciwko ówczesnej praktyce traktowania zwłok wysoko postawionych, ważnych osób: zgodnie z ich wolą ciało rozczłonkowywano, pobierano poszczególne organy i gotowano dla oddzielenia kości, co umożliwiało pochówek różnych części ciała w różnych ważnych religijnie miejscach, a także ułatwiało transport do ziemi ojczystej w przypadku śmierci daleko od niej., niezmordowanego tego badacza przyrody uwięziła i na śmierć skazałaInkwizycji, która (...) tego badacza przyrody uwięziła i na śmierć skazała --- współcześni biografowie na ogół kwestionują prawdziwość różnych wariantów opowieści o fatalnej sekcji, wykonanej przez Vesaliusa na faktycznie wciąż żyjącej osobie, co miało pociągnąć za sobą rzekomy wyrok Inkwizycji, którego złagodzenie miałoby być przyczyną opuszczenia Hiszpanii i udania się na pielgrzymkę.. Później dopiero, łagodząc pierwotny wyrok, zmieniono karę śmierci na pokutną do Ziemi Świętej pielgrzymkę, skąd przyzwała Vesaliusa Rzeczpospolita Wenecka, chcąc mu na powrótna powrót powierzyć katedrę anatomii w Padwie --- powtórnie, ponieważ Vesalius pracował jako wykładowca chirurgii w Padwie w latach 1537--1555. Zrezygnował z profesury, żeby skorzystać z oferty cesarza Karola V i objąć stanowisko jego nadwornego lekarza. powierzyć katedrę anatomii w Padwie po śmierci FallopiuszaFallopiusz, właśc. Falloppio, Gabriele (1523--1562) --- lekarz, wybitny badacz ludzkiej anatomii, gł. budowy głowy; wykładowca anatomii w Ferrarze i Pizie, od 1551 prowadził katedrę anatomii i chirurgii w Padwie. w 1560 r. Vesalius w powrocie rozbił się z okrętem około wyspy ZanteZante (z wł.) a. Zakintos --- wyspa grecka na Morzu Jońskim. --- i tam umarł z głodu. CuvierCuvier, Georges (1769--1832) --- fr. zoolog i paleontolog, współtwórca anatomii porównawczej; przeciwnik koncepcji ewolucyjnych, twórca teorii katastrof. w swojej historii nauk przyrodzonychnauki przyrodzone --- dziś popr.: nauki przyrodnicze.Cuvier w swojej historii nauk przyrodzonych --- Historia nauk przyrodniczych (Histoire des sciences naturelles depuis leur origine jusqu'à nos jours...), 1841--1845, wyd. pol. 1853--1855, pięciotomowe dzieło Georgesa Cuviera. takie mu daje świadectwo: ,,Padł on, jak Sokrates, ofiarą tej walki, to utajonej, to otwartej, którą ciemnota i fanatyzm po wszystkie czasy toczyły z badaczami przyrody i prawdy". Obszerna komnata w maurytańskimmaurytański --- dziś popr.: mauretański; styl mauretański: styl archit. powstały w Hiszpanii pod wpływem sztuki islamu, z bogatą ornamentyką, rzeźbionymi kolumnami i kapitelami. stylu; w pośrodkuw pośrodku --- dziś popr.: pośrodku a. w środku. wielki stół, na którym leży ksiąg kilka; jedną z nich zamyka pogrążony w myślach Vesalius. Przed nim stoi przyjaciel jego Silvio; w głębi stary sługa. Wieczór. Rzecz dzieje się w Madrycie w XVI wieku. RozumVESALIUS Dziwna budowa! Z tęczy i z mgły cała.../ Bez żadnych podstaw, jako rajskie ptaki,/ Które --- jak mówią --- przyroda skazała,/ By na piór swoich zawieszone złocie,/ Nie tknąwszy ziemi, w błękitnych zórz szlaki/ Leciały --- gniazda nawet ścieląc w locie.../ Dziwna budowa!... Człowiek myśl swą ciska/ W jakąś odległość mroczną i niejasną,/ Zanim ją zmierzyć i ogarnąć umie,/ I wszelką próżnię treścią swoją własną/ Wypełnia, w marzeń pomieszanych tłumie/ Coraz to nowe wznosząc gmachy błędu,/ Tak, jakby proste przyrody zjawiska,/ Jakby natura zbyt była mu bliska/ I nie dawała umysłom rozpędu.../ Cóż są te księgi, z których pokolenie/ Nasze swą mądrość czerpie jak ze zdroju?/ Próbka wiecznego ducha niepokoju,/ Której na imię jest czczość i marzenie.../ Gdzie rzeczywistość taka jest na świecie,/ Coby w systemie tym miała swą duszę?.../ Idź, marzycielu! strój lutnię poecie!/ --- Na innej drodze ja zwyciężyć muszę! SILVIO Czyż warto walczyć?... Mistrzu, pomyśl o tem!/ Madryt wre cały; zazdrośni twej sławy/ Wielkie twe imię obrzucają błotem,/ A przyjaciele szepcą je z bojaźnią.../ I gdyby nie to, żeś króla tak bliski,/ Już by się w burzę rozgrzmiały te błyski/ Głuchej zawiści, co grożą ci kaźnią ---/ I straszną łuną dzień zwiastują krwawy. VESALIUS Silvio, tyś jednym z głosów tych, co we mnie/ Walkę namiętną długie wiodły lata/ O berło woli mojej nadaremnie.../ O przyjacielu! Prawdakto raz okiem ducha/ Dojrzy cudowną budowę wszechświata,/ Kto raz się dotknie zasłony przyrody/ I w majestacie myśli się zasłucha,/ Ten poprzez tłumów groźby i przekleństwa,/ Przez piekło ognia, przez ocean wody/ Z wzniesionym czołem pójdzie --- i dosiężedosięże --- dziś: dosięgnie./ Tajemnic bytu, choćby je miał ziemi/ Rozświecić stosem własnego męczeństwa ---/ Tak w imię prawdy, bracie, walczą męże! SILVIO Powiedz: Tak giną. VESALIUS Niechaj ginę z nimi,/ Lecz niech myśl moja, jak smuga świecąca,/ Świadczy ludzkości, żem wzlatał do słońca. SILVIO Strzeż się, Andreo! Miasto pełne wieści,/ Że znów w tym domu, w podziemnej kaplicy,/ Wydarty grobom trup leży niewieści./ Lud się odgraża... VESALIUS Cieniów służebnicy!.../ Słuchaj mnie, Silvio! Gdybym mógł pierś własną/ Otworzyć, by w niej wyśledzić drgające/ Życie, nim oczy we mgłach mi zagasną;/ Gdybym mógł domysł raz nazwać pewnikiem ---/ I krzyk ostatni mieć tryumfu krzykiem,/ Wbiłbym w nią nóż ten... ha! nożów tysiące! SILVIO Mistrzu, ze słów swych wykuwasz koronę/ Dla swojej głowy... Lecz zważ, czy to warto/ Strawić wiek męski nad ciemną tą kartą,/ Która ci życie śmiercią znieważone/ Przedstawia w dzikim rozkładu chaosie?/ Dumać, z utkwionym w czoło sfinksasfinks (mit. gr.) --- skrzydlaty potwór o głowie kobiety i tułowiu lwa, zadający zagadki i pożerający tych, co nie umieli na nie odpowiedzieć; symbol tajemniczości, przenośnie: zagadkowa istota. okiem ---/ I --- bogdajbymbogdajbym (daw.; od: daj Boże, bym) --- partykuła wyrażająca życzenie połączona z końcówką osobową czasownika: obym. był fałszywym prorokiem,/ Znaleźć zagadki swej słowo --- na stosie? VESALIUS Ty bluźnisz, bracie! Przyroda jest niema/ Dla tych, co pytać nie mają odwagi./ Lecz --- kto oburącz sfinksa tego chwyta/ I śmiało patrzy w zagadki oblicze,/ Choćby go tłumów szarpały zniewagi/ I grzmiało nad nim wieków anatemaanatema (rel., gr. anáthēma: odłożone (jako ofiara dla bogów a. oddzielone jako złe) --- klątwa, wykluczenie; słowo używane podczas synodów w pierwszych wiekach historii chrześcijaństwa do publicznego, uroczystego potępienia i wykluczenia ze wspólnoty wiernych jakiejś osoby a. grupy osób.,/ Ten pojmie słowo bytu tajemnicze/ I pierwszych przyczyn hieroglif wyczyta. SILVIO Walka ta straszna jest --- i jest wątpliwą./ Wspomnij, Andreo, tych, co już w przeszłości/ Zażeglizażec (daw.) --- rozżarzyć, rozpalić. jasne pochodnie ludzkości.../ Gdzież są --- i jakie z posiewu ich żniwo?/ Aleksandryjska szkoła! Wielkie słowo!/ Lecz powiedz, kto dziś wie --- po latach tylu ---/ O sławnym w wieku swoim Herofilu?...Herofilos (ok. 335--280 p.n.e.) --- gr. lekarz, uważany za pierwszego anatoma: jako pierwszy wykonywał systematyczne sekcje zwłok w celach naukowych; współzałożyciel szkoły medycznej w Aleksandryjskim Muzejonie./ Wszak po GalenieGalen, właśc. Claudius Galenus (ok. 130 -- ok. 200 n.e.) --- wybitny rzym. lekarz i anatom pochodzenia greckiego; filozof; wywarł ogromny wpływ na rozwój anatomii, fizjologii i farmakologii; autorytet medycyny średniowiecza i odrodzenia aż do czasów Vesaliusa, który wykazał liczne błędy anatomiczne w jego dziełach, wynikłe z przypisania ludziom cech budowy sekcjonowanych przez Galena zwierząt., nawet po MondinimMondini --- właśc. Mondino de Luzzi (ok. 1270--1326): wł. lekarz, profesor chirurgii w Bolonii; ,,odnowiciel anatomii": przywrócił praktykę sekcji zwłok ludzkich w celach badawczych, napisał Anathomia corporis humani (1316), popularny podręcznik wykonywania sekcji z opisem anatomii ludzkiej./ Wszystko musiałeś zaczynać na nowo.../ A kto zaręczy, że to, co dziś czynim,/ Nie będzie kiedyś nazwane nicością? VESALIUS Mylisz się, Silvio! Ta praca zagasła/ To ostudzone ogniwa łańcucha,/ Którego nowe przeguby i skręty,/ Nazwane jutrem myśli --- i przyszłością,/ My dziś w ognisku wykuwamy ducha./ Strażnica wieków zdaje swoje hasła/ Nowozaciężnym szermierzom wyłomu./ W czasie nie ginie nigdy trud podjęty,/ Ani energii przerobionej suma.../ A myśl, co w ciszy o wszechświecie duma,/ Niech się nie zdaje straconą nikomu.../ Wieki ją przyszłe odnajdą, obaczą ---/ I o nią wielkie ruchy swe zahaczą. ChciwośćSILVIO Słowa! Czcze słowa! Na mego patrona,/ Ja z mojej pracy chciałbym widzieć zyski/ Na własne oczy --- póki zwę się ciałem,/ I za tę cenę krajałbym z ochotą/ Nie tylko trupa, ale bullę złotą,/ Która zabawki tej zabrania srodze.../ Lecz gonić jakieś oddalone błyski,/ Paść duszę jakimś bladym ideałem,/ Wiecznym pątnikiem być na prawdy drodze,/ Żyć słowem, choćby słowem nieśmiertelnym,/ Dios!Dios! (hiszp.) --- Boże! jakem Hiszpan, zbyt to jest subtelnym!/ Po co się rzucać jak nurek w głębiny/ I wśród współczesnych zwać się już przyszłością?/ Cóż są twe prace? --- Głuche podwaliny,/ Których wieżyca, co w błękit wybiega,/ Nigdy nie uczci --- a rzadko dostrzega. VESALIUS Więc niech powstaną olbrzymie te duchy,/ Co sztandar wiedzy niosą przed ludzkością,/ Choćby mnie blaskiem swoim zaćmić miały!/ WolnośćNiechaj się zbudzą potężne te ruchy/ Swobodnej myśli, co lecąc do słońca,/ Daleko skrzydłem poziomy odtrąca ---/ Choćbym ja przy nich tak wydał się mały,/ Jak atom pyłu, co w blasku drży płowy.../ A gdy się wzniesie gmach wielki, gmach nowy,/ W którym myśl szczytem, a murem są czyny,/ Niechaj potomni mój kamień grobowy/ Dorzucą między głuche podwaliny.../ Ja innej sławy nie pragnę dla siebie. SILVIO Słucham, podziwiam --- i milcząc, odchodzę;/ Męczeńska palma nie nęci mnie zgoła.../ Radzę ci, mistrzu, zawiń się w swej todze ---/ I od dziś ucz się umierać wspaniale.../ To ci się przyda. --- Ha! Przez Boga w niebie,/ Jeśli cię schwyci trybunał tajemny,/ Jeśli w Madrycie, ku większej twej chwale,/ Będzie zbyt jasno, jak na wiek tak ciemny,/ Pierwszy dam poklask! Wychodzi. VESALIUS Tak! Uchylisz czoła! po chwili milczenia Hagonie! czas już; idź, zawołaj Nela,/ Rozjaśnij lampę, w oknach spuść makaty;/ Potem zstąp cicho --- i ruchome kraty/ Odsuń w grobowcu... HAGON Och! na Zbawiciela/ Mękę i rany! Panie mój dostojny,/ Wstrzymaj się! Jak to, chcesz ty z Bogiem wojny?/ Grób, panie, każdy w całym kręgu świata,/ Jest taką rzeczą, której niebo strzeże,/ Chociażby żadna nie strzegła jej krata.../ Czyż chrześcijanin, panie, ma jak zwierzę/ Nawet po śmierci nie znaleźć spoczynku/ I świecić próchnem swych kości na rynku?/ Grób ma też wstydy i dziewictwo swoje;/ Podglądać rzeczy, które śmierć zakrywa,/ To zbrodnia ciężka, sprośnasprośny (daw.) --- występny, potworny, godny potępienia., niegodziwa!/ Niech Nel odejdzie, panie... ja się boję! VESALIUS Hago! rozumiem ciebie, jak myśl własną;/ Czuję, jak zgroza w pierś ci rzuca mrowie.../ A jednak --- słuchaj! Nim światła te zgasną,/ Zapytam śmierci --- a ona odpowie. HAGON Panie najmilszy! jam biedny i siwy ---/ I w życiu byłem nie zawsze szczęśliwy,/ Karmiąc się czarnym kęsem lada jakim.../ Lecz choćbym nawet stokroć był żebrakiem,/ Choćbym nędzarzem był, co łaknie chleba,/ I choćby w grobach góry złota były,/ Jeszcze bym jednej grudeczki z mogiły/ Nie ruszył --- tak mi Panie Boże z nieba/ Dopomóż w mojej ostatniej godzinie! VESALIUS Więc ja sam pójdę; weź pochodnię, Hago!/ Śpieszmy! Noc letnia jak chwilka przeminie. HAGON O panie! nie grzesz ty taką odwagą,/ Bo się przerazi grób --- i trumna wyda/ Sama umarłych... O! co za ohyda/ Nie dać trupowi dospać do dnia sądu.../ Umarłych krajać... O panie mój miły!/ Ten nóż splami ci ręce, jak rdza trądu ---/ I wszystkie puste przeklną cię mogiły/ Tak, że sam kiedyś, po najdłuższej dobie,/ Nie znajdziesz ciszy w własnym swoim grobie! VESALIUS Słuchaj, ty wierny, stary! Są na świecie/ Dusze, podobne zwichrzonej komecie,/ Które gwiazdami nie są --- i nie mogą/ Cicho się palić na niebios błękicie,/ Ale targane niepokojem burzy,/ Lecą ogromną, pełną iskier drogą/ I w krwawych snopach ognia, który wróży/ Dziwne przewroty, gubią z siebie życie.../ A kiedy takie komety zagasną,/ Zostaje po nich łuna... Kto wie, stary,/ Czy ja mieć będę mogiłę swą własną,/ Pogrzeb i księdza i śpiewy i mary... HAGON O panie! oczy te zamglone/ Widziały rzeczy straszne, przeraźliwe.../ Smętne orszaki, słupy osmalone ---/ Czerwone głowniegłownia --- płonące lub żarzące się polano. ludzkie, w ogniu żywe,/ Których oddechem był dym, a spojrzeniem/ Iskry gasnące pod sczerniałym niebem.../ A wiatr był płaczką, trumną --- i pogrzebem.../ A ciężka klątwa grobowym kamieniem.../ Chceszże ty, panie, ginąć, jak kacerzekacerz (daw.) --- odstępca religijny; heretyk.,/ Ohydni Bogu --- i umarli wierze?/ Chceszże ty oczy moje tak zasmucić,/ Bym ich na słońce nie śmiał już obrócić?... VESALIUS Słuchaj mnie stary, masz wnuka, lub syna? HAGON Mam córkę, panie --- i wnucząt --- już troje.../ Co za diablątka wesołe --- a psotne!/ Najmłodszy Gonzalw, prześliczna dziecina!/ Gdy przyjdę, szyję mi rączką oplata,/ A drugą siwe moje wąsy targa... VESALIUS Widzisz, ja nie mam córki, ani wnuka.../ Dom mój jest pusty, a życie samotne,/ Myśli --- a księgi --- to już wszystko moje/ I nie zostawię nic, schodząc ze świata.../ No, stary! otrzyj łzy! To nie jest skarga!/ Widzisz, Naukatak czasem serce się oszuka/ W swojej miłości, że zamiast rodziny/ Kocha samotnych swych badań godziny ---/ I cel daleki --- który na swym grobie/ Chce zamiast syna zostawić po sobie./ Chceszże mi pomóc? HAGON A więc, niech tam w niebie/ Bóg oczy zamknie --- i nie widzi ziemi!/ Panie mój, nigdy nie opuszczę ciebie.../ Zostań; sam trumnę rękami własnemi/ Otworzę, trupa przyniosę tu z Nelem./ A jeśli czarna uderzy godzina,/ Niech nikt nie mówi, że Hagon się lęka/ Być nieszczęsnego pana przyjacielem.../ Zginiemy razem... Kocham cię, jak syna! VESALIUS Dzielny mój stary! Oto moja ręka! Hagon oddala się z pośpiechem. . . . . . . . . . . . . . . . ./ O tajemnico, stokroć życia warta!/ Jaż bym się zachwiał u twoich podwoipodwoje --- drzwi; zwykle: okazałe, dwuskrzydłowe.,/ Kiedy przede mną ciemna twoja karta/ W nagłym przebłysku objawiona stoi!/ Jaż bym się zachwiał, zrobiwszy już tyle!/ Czyliż wiek męski zaprzeczy odwadze/ Młodości mojej? --- a trwoga --- mej sile?/ Czyliż sam siebie i cele swe zdradzę?.../ Jaż bym się zachwiał? --- Mistrzów moich duchy/ Wołają na mnie: «Śpiesz!...». W wieków pomroce/ Przyszłych pokoleń zaczynione ruchy/ Wołają na mnie: «Śpiesz!...». Bezsenne noce,/ W których zbierałem rozbite okruchy/ Tajemnic wiedzy, ciszy mi nie dają,/ Lecz jak sto haseł: «Śpiesz się! śpiesz!...» wołają./ Do czynu zatem! Na wieków zegarze/ Narodzin światła wybija godzina.../ Za sto lat jakich --- wzniosą mu ołtarze.../ Lecz niech ja pierwszy światu dziś pokażę/ Odrodzonego myśli mojej syna./ Dość snu! Niech ludzkość powstanie ockniona! staje w zamyśleniu przed otwartym oknem O nocy! bądź mi stokroć pozdrowiona!/ Bądź mi pozdrowion, ty uśpiony grodzie!/ Bądź pozdrowiony, wielki ty narodzie,/ Nad którym wiszą mgły dziejowej cienie.../ Bądź pozdrowiona, ludzkości, walcząca/ Z własną niemocą na drodze do słońca.../ Ty, co krzyżujesz proroki twe wieszcze,/ Co w bólach rodzisz duchowe olbrzymy,/ Bądź pozdrowiona! Gdy stosów twych dymy/ Krwi purpurowe zagaszą już deszcze,/ Ty prochom moim zwróć to pozdrowienie! / . . . . . . . . . . . . . . . ./ MelancholiaJakże mi smutno dzisiaj! Jakieś głosy,/ Stłumionych żarów pełne i tęsknoty,/ Szepcą mi w duszy słowa upojenia!.../ Jestem jak Arab, ginący z pragnienia,/ Który z oczyma, wbitymi w niebiosy,/ Z błękitów czeka zejścia białej rosy,/ By nagą piersią przyjąć jej pieszczoty.../ O!... jak mi smutno!... Chciałbym skłonić głowę/ Na czyjeś ramię --- i odpocząć w ciszy ---/ I myślom gorzkim wykraść te godziny,/ W których pierś każda snem, lub żądzą dyszy,/ I usnąć --- jak to miasto marmurowe.../ . . . . . . . . . . . . . . . ./ O nocy, stokroć samotna! O nocy,/ Która dla tłumów miękkie ścielesz łoże!/ Myśl na twych skrzydłach gwiaździstych ulata/ W nieskończoności pełne głębin morze/ I szuka pierwszych, wielkich dźwigni świata/ I ginie w własnej niemocy!.../ O życie! Wielkie nic, bytem nazwane!/ Palących pytań pełne masz źrenice/ I w pierś mi ciskasz --- jako błyskawice,/ Zagadki swoje --- nigdy nie poznane.../ Ty myśl człowieka przerzucasz od krańca/ Niemych podziwów dla złotej swej księgi/ Aż do zwątpienia, smętnego wysłańca/ Zbudzonej w duchu świadomych potęgi.../ O życie! Twoje kwiaty i owoce/ Są dla tych tylko, co wielbią twe słońce;/ Dla myśliciela masz samotne noce/ I gorzkich zwątpień amfory trujące. / . . . . . . . . . . . . . . . . Chwila milczenia. Hagon i Nel wnoszą trupa młodej kobiety. NEL Uf!... ciężka! --- Jeśli Pan Bóg na wagę ją bierze,/ To dobry handel robi... Panie, gdzie położyć? VESALIUS Tu... na stole... ostrożnie... NEL Na mego patrona!/ Gdyby ta piękna panna miała tutaj ożyć,/ Dopiero by to była srodze zadziwiona!/ Piękne mi towarzystwo: obcęgi --- i noże ---/ I noc... A jaka czarna noc!... Panie doktorze,/ O czepiec mej prababki z wami się założę,/ Żem zarobił realareal --- srebrna moneta hiszpańska.... --- Hej! słuchaj mnie, Hago!/ A przestańże tam klepać, jak tartak, pacierze/ I zabierz tę zasłonę --- trupy chodzą nago. Chce zdjąć zasłonę pokrywającą ciało, w czym mu przeszkadza ruch Vesaliusa, zajętego dobieraniem narzędzi. VESALIUS Zamilknij --- albo odejdź! HAGON Jesteś sprośne zwierzę! NEL Hę? co? jak?... zwierzę, mówisz?... A ty, mój bałwanie,/ Jesteś podszewką zwierza na wywrotna wywrot (daw.) --- na wywrót, na lewą stronę, podszewką na wierzch.... HAGON O panie!/ Każ mu odejść! Niech słowem nie kala tej sprawy! NEL Odchodzę już!... odchodzę!... Boże mój łaskawy!/ Odchodzę już... zbliża się do stołu Panienko, czy tańczysz bolero?bolero --- taniec hiszpański./ Jeśli nie, jesteś zerem; bo trup --- jest to zero! VESALIUS Oto zapłata twoja; zostaw mnie z Hagonem... NEL Idę... idę... odchodzę... Hej, bańki mydlane,/ Co się zowiecie ludźmi, dobranoc wam, bańki!/ Co za noc! Albo jestem babki mej wrzecionemwrzeciono --- proste narzędzie do ręcznego przędzenia nici.,/ Albo w całym Madrycie prawić będą niańki/ Dzieciom do snu historie o tej nocy!... HAGON Przecie/ Dobry wiatr przewiał tę błazeństwa chmurę,/ Grad słów sypiącą! VESALIUS Duchy rozłamane/ Tak przyjmą prawdy rodzące się w świecie:/ Jedni z przestrachem odwrócą spojrzenia,/ Jak stary Hagon, bojąc się zgorszenia,/ Inni, jak Nel ten, pojęciem swem niskiem/ Obejmą tylko to, co jest zjawiskiem/ I zmienną formą wiecznego istnienia;/ A rzadki myślą uleci tam, w górę,/ Gdzie prawa pisze Bóg gromowym błyskiem. Chwila uroczystego milczenia. Vesalius unosi z wolna zasłonę, pokrywającą trupa O wielki, cichy śmierci majestacie!/ O blada jutrzniojutrznia --- jutrzenka, poet.: jasność poprzedzająca poranne pojawienie się słońca nad horyzontem, brzask. słonecznego świtu!/ O pracownico Boga --- i przyrody,/ Co stapiasz wszystkie formy i postacie/ W zaczyn drgający wieczystego bytu/ I ścierasz wszystkie bóle i radości/ Z martwego czoła tchem nieskończoności,/ Zaklinam ciebie, o śmierci milcząca,/ Przez wieczny spokój twój --- i twoją ciszę,/ Niech głos natury jasno dziś usłyszę/ I niech ta walka, co pierś mi roztrąca,/ Wobec się twojej uciszy pogody!/ . . . . . . . . . . . . . . . ./ Boże! Ja nie chcę burzyć Twych ołtarzy.../ Ja nie chcę wstrząsać świątynią Twej chwały.../ Lecz czyż duch, który badać się odważy/ Dzieła Twe, Panie, zwanzwan (daw.) --- zwany, nazywany. będzie zbyt śmiały?/ I czyliż mu to poczytasz za zbrodnię,/ Że u przyrody jasnego ogniska/ Dla wieku swego rozpala pochodnię/ I ponad tłumów cień --- myślą wybłyska?/ Czyż grzech potęgę twórczą Twej wszechmocy/ Rozważać w wiecznych ustawach istnienia?/ Czyliż Bóg światła --- zwie się Bogiem nocy?/ A droga prawdy --- drogą potępienia?/ Nie! Przyjdą wieki nowe, wyzwolone/ Z niewolniczego dla bóstwa postrachu/ I prawd najwyższych słoneczną zasłonę/ Śmiało podniosą w tajemnym tym gmachu,/ Gdzie Bóg przyrodzie przepisuje prawa,/ A pod jej berło byt wszelki poddawapoddawa (daw.) --- dziś popr. forma 3.os. lp cz.ter.: poddaje../ Stłumione dzisiaj rozbudzą się głosy/ I nowe prądy w pierś ludzką uderzą.../ Nowy widnokrąg rozszerzą niebiosy.../ Duchy walczące potęgę swą zmierzą/ Z zagadką życia zwikłaną, prastarą/ I wiedzą uczczą to, co dziś czczą wiarą. Hagon nasłuchuje z trwogą Dalej, Hagonie! odwagi! Do dzieła! Uderza nożem w pierś trupa i chwilę pracuje w milczeniu. HAGON Panie! ktoś idzie... pochodnia mi drgnęła... Słychać wrzawę zmieszanych głosów, a po chwili silne uderzenia w bramę. GŁOS Otwórzcie, w imię prawa! HAGON Idą, panie!.../ Ukryjmy trupa... Usiłuje zarzucić zasłonę na stół. VESALIUS zajęty pracą Co robisz, Hagonie? Uderzenia w bramę ponawiają się. HAGON Panie, to zbiry!... Ja trupa zasłonię.../ Zagaszę światło... VESALIUS Nie, to być nie może,/ Żebym ja teraz właśnie, gdy przyroda/ Tajne mi swoje daje posłuchanie/ I już mi drogi odsłania przewodnie,/ Rzucać miał pracę... Hagon! wznieś pochodnię! GŁOS Otwórzcie! Cóż to? szatańska gospoda,/ Którą zdobywać trzeba? Uderzenia wzmagają się. HAGON Wielki Boże!/ Drzwi wysadzają... Panie! rzuć te noże! VESALIUS Milcz, słaby starcze! Wojownik nie ciska/ Sztandarów swoich wśród pobojowiska.../ Niech uzbrojona do czynu prawica,/ Jak jutrznia, wiekom idącym przyświeca.../ Wznieś tę pochodnię! HAGON O dniu zgrozy wielki!... GŁOSY Precz z gwałcicielem grobów! --- Precz z hieną! INNE GŁOSY Nie dać skry ognia --- ni wody kropelkiNie dać skry ognia --- ni wody kropelki! --- pochodząca z prawa rzymskiego sentencja wyroku: ,,wzbronić wody i ognia" (łac. aqua et igni interdicere), oznaczała wykluczenie ze społeczności i skazanie na wygnanie.!/ Zburzyć to gniazdo od podstaw do szczytu!/ Precz, precz z kacerzem!... Kamień rzucony w okno przelataprzelata --- dziś popr. forma: przelatuje. z świstem, raniąc Vesaliusa. VESALIUS O ludu Madrytu!/ Noc tę kupuję dla ciebie krwi ceną.../ Królewską ceną... Wrzawę tłumu zagłuszają silne uderzenia w bramę. We drzwiach, wypartych gwałtownie, ukazuje się Inkwizytor ze swoim orszakiem; dalej ciśnie się tłum. INKWIZYTOR W imię majestatu,/ Mistrzu Vesalio, jesteś oskarżony/ O profanację grobów, sprośne czary ---/ I jak odstępca od najświętszej wiary,/ Masz być uwięzionuwięzion (daw.) --- uwięziony. --- i oddany katu. VESALIUS z boleścią Hiszpanio biedna! Hiszpanio!... Hiszpanio!... HAGON rzuca się ku niemu Ratuj się, panie! INKWIZYTOR do jednego z siepaczy Wyprowadź go, Stranio! HAGON szarpiąc się Chcę z moim panem być!... chcę z moim panem!../ Sercem się ze mną dzielił... chcę więzieniem/ Z nim się podzielić!... STRANIO A milczże, ty żbiku!/ Nie wrzeszcz!... Podzielisz... kajdanówkajdanów --- dziś popr. forma D. lm: kajdan. wystarczy/ Dla was obydwóch --- i z trzecim szatanem,/ Waszym kumotremkumoter --- ktoś z grupy osób związanych wspólnymi interesami.! Milczże... masz!... Uderza go pięścią w twarz. VESALIUS Nędzniku!/ Pies nawet na tak siwą głowę już nie warczy! INKWIZYTOR Ohydnej winy zbyt jawne dowody/ Widzę na zgrozę oczu --- tu --- przed sobą.../ Jestżejestże --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy jest, czyż jest. ta zmarła szatańskim złudzeniem,/ Czy też niewiastą, ciałem i osobą? VESALIUS Jest ciałem, panie --- ołtarzem nauki,/ Na którym mądrość rozważam przyrody. INKWIZYTOR Bluźniercze słowa! Sto lat już minęło,/ Od sławnej chwili, kiedy Bonifacy,/ Tego imienia ósmy, ojciec święty,/ Potępił bullą ohydne to dzieło/ I najsurowszym wyklął je zakazem.../ Tyś wbrew ustawie Boga i Kościoła/ Śmiał świętokradzkim tknąć trupa żelazem.../ Zbrodnia to straszna i o pomstę woła:/ ReligiaWyklęty jesteś! wyklęty!... wyklęty!... VESALIUS Wyklęty? --- Z czego? --- Czy z błękitów nieba?/ Z dobroci Boga? czy z Jego wszechmocy?/ Z królestwa myśli? czy z potęgi pracy?/ Z ochłody zdrojów? czy z plennościplenność (daw.) --- zdolność do wydawania dużego plonu, płodność. chleba?/ Z światła poranków?... ze spokoju nocy?.../ Wyklęty? --- z czego?... z koła nieśmiertelnych/ Duchów, co lecą wciąż wyżej --- do góry?.../ Z spuścizny wielkich? --- czy z nadziei dzielnych?/ Z macierzystego pnia całej natury?/ Wyklęty?... Ależ patrz, Inkwizytorze!/ Nade mną świecą jasne gwiazdy boże,/ Ziemia z pod nóg mych nie leci w odmęty.../ Żyję, oddycham... i mówisz --- wyklęty? INKWIZYTOR Słuchaj! ta klątwa, której tak zuchwale/ Śmiesz dziś urągać w bluźnierczym twym szale,/ Jest gromem, który w proch rozbija duchy;/ Jest mieczem, co cię od wiernych odcina/ I wszystkie twoje obezwładnia ruchy./ Od chwili, w której z siłą piorunową/ Nad potępioną twoją zagrzmi głową,/ Oddech twój kazikazić (daw.) --- psuć, brukać (por. nieskazitelny). --- a dotknięcie brudzi.../ Zwać się przestajesz dziecięciem swej ziemi,/ Bratem w rodzinie, człowiekiem wśród ludzi.../ Jesteś nędzarzem, chociażbyś miał złoto.../ Choćbyś miał matkę --- samotnym sierotą.../ I bezpotomnym, chociażbyś miał syna.../ I trupem jesteś --- między żyjącymi! VESALIUS Jakaż to ciemna i dzika potęga/ Po godność ludzką do czoła mi sięga?/ Jakaż to władza, posępna i krwawa,/ Moje najświętsze wydziera mi prawa?/ Jestżeśjestżeś --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: jesteśże, czy jesteś. ty Bogiem, że słowa twe mogą/ Istotę moją zgnieść --- i zdeptać nogą?/ Nie! Pókim żywy, nie zadrżę przed nikim.../ Ja wolny jestem --- tyś jest niewolnikiem! INKWIZYTOR Zamilknij, stokroć zuchwały kacerzu!/ Słów twoich słuchać nie mogę bez grzechu... VESALIUS Więc inne niebo stwórz --- i inne słońce,/ Nad głową moją klątwą gorejące.../ Inne powietrze stwórz mi do oddechu.../ I przestań Boga mego w swym pacierzu/ Nazywać ojcem, gdym ci nie jest bratem! INKWIZYTOR Za każde słowo odpowiesz --- przed katem. zwraca się do swego orszaku Niech wejdą BianchiBianchi (wł.: biali) --- nazwa różnych wł. bractw relig., pochodząca od koloru noszonych przez nich szat; tu zapewne: szeroko znane w XVI w., powstałe w Neapolu Bractwo Białych Sprawiedliwości (Confraternita dei Bianchi della Giustizia), którego członkowie zajmowali się więźniami i towarzyszyli skazanym na śmierć.!... Trup ten znieważony/ Pogrzebu chrześcijan od nas się domaga.../ Zakryć tę zgrozę! Podajcie zasłony... VESALIUS Myśl też jest szatą --- a prawda jest naga. Wchodzą pokutnicy w białych kapach, z pochodniami a ustawiwszy się wokoło trupa, rozpoczynają chóralny śpiew. Inkwizytor przyklęka i modli się. BIANCHI Ojcze nasz!... VESALIUS z uniesieniem Ojcze wolnych, ludzkich duchów!/ Do światła Twego przywołaj błądzące.../ Niech imię Twoje wskroś przemian i ruchów/ Całej przyrody świeci nam jak słońce!/ Niech wolę Twoją wieszczą nam nie gromy/ Srogich zakazów, gróźb i przerażenia,/ Lecz wszechświat cudów pełen, tron widomy,/ Skąd wznosisz berło wiecznego istnienia.../ O! daj nam pokarm godny nas --- i Ciebie./ Nasyć głód wieków mdlejących w pochodzie.../ Niech na Twej ziemi, marząc o Twym niebie,/ Nie giną duchy w rozpaczliwym głodzie!/ Niech w walce pojęć prawda Twa zwycięża/ I niechaj nigdy szermierz Twój nie imaimać (daw.) --- chwytać./ Strasznego dziejom i ludom oręża:/ Uniesień tłumu --- mściwego olbrzyma./ Daj piersiom naszym puklerzpuklerz --- rodzaj okrągłej tarczy, tu ogólnie: tarcza. brylantowy!/ Daj myślom światło, potęgi swej gońca!/ Niech pękną starej ciemnoty okowyokowy --- więzy, kajdany./ I niechaj duchy ulecą do słońca!/ Módlcie się, bracia! Ja modlę się z wami... Chwila milczenia, słychać chór pokutników. INKWIZYTOR powstając Amen! Zabierzcie trupa, pokutnicy!/ Niech orszak naprzód rusza z pochodniami... GŁOSY Z ZEWNĄTRZ Idą już... idą... INNE GŁOSY Miejsca tam w ulicy!... INKWIZYTOR Ty, coś śmiał gwałcić Kościoła ustawy,/ Nędzny kacerzu i bluźnierco krwawy,/ Idź!... niechaj tłum ten z swym urągowiskiemurągowisko --- drwienie z kogoś, wyszydzanie./ Będzie dla ciebie pierwszym stosu błyskiem! Bianchi wynoszą trupa; siepacze otaczają Vesaliusa; za nimi postępuje Inkwizytor. VESALIUS zatrzymując się nagle, patrzy w przestrzeń Stójcie! Z błękitów błędna gwiazda leci,/ Kreśląc w pomroce złotą paralelęparalela (daw.) --- prosta a. płaszczyzna równoległa do innej..../ --- To myśl, co wyższe ukochała cele/ I ginie marnie wśród ciemnych stuleci!... Tłum otacza orszak, tamując przejście. Inkwizytor stara się uciszyć rosnącą wrzawę. VESALIUS Silvio, tyś dla mnie był prorokiem kaźni;/ Pójdź, spojrzyj! Oto idę bez bojaźni.../ O! gdyby tłumy mogły okiem gołem/ Dojrzeć ten spokój nad skazańca czołem ---/ Ideałowi, co daje mu siły,/ Wzniosłyby ołtarz --- i cześć by złożyły.../ . . . . . . . . . . . . . . . ./ Żegnaj mi, życie --- i ty, boży świecie!/ Żegnaj, ojczyzno moja oddalona!.../ Chciałbym do kogoś wyciągnąć ramiona,/ Powiedzieć: «Kocham!» i płakać jak dziecię!.../ O! jak samotna była moja droga/ Wśród ludzi, zdarzeń i przemian chaosu!/ Nie mam na niebie nikogo --- prócz Boga --- / A tu, na ziemi, nic, nic, oprócz stosu!/ Świta!... Dzień nowy bieli się do słońca.../ To mój ostatni dzień! O, stójcie, proszę!.../ Umierać idę, jak noc ta mdlejąca,/ I śmiercią moją świt ziemi przynoszę!/ ŚwiatłoWitaj mi, słońce, jeszcze niezrodzone!.../ Witaj, przebłysku purpurowej zorzy.../ Śpiesz się! Niech pierwszy z twych promieni złoży/ Na czole moim męczeńską koronę.../ Śpiesz się! Niech światła zwycięstwo obaczą/ Duchy strudzone, zatrute rozpaczą.../ Niech je idei ujrzą męczennicy! wyciąga z uniesieniem ramiona do wschodzącego od tej chwili słońca Światła!... ach, światła!... światła!... INKWIZYTOR popychając go gwałtownie Do ciemnicy!