Kasprowicz, Jan 2015-05-19 1997 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Redakcję techniczną wykonała Paulina Choromańska, natomiast korektę utworu ze źródłem wikiskrybowie w ramach projektu Wikiźródła. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dwaj-bracia-rodzeni/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Jan Kasprowicz zm. 1926 Jan Kasprowicz, Dzieła poetyckie, Tom 1. Obrazy i opowiadania, nakł. Towarzystwa Wydawniczego, Lwów 1912. http://pl.wikisource.org/wiki/Dwaj_bracia_rodzeni GATUNEK LITERACKI Modernizm Liryka Dwaj bracia rodzeni text 0.3 L http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/4654776978_908d9eac87_o.jpg Shoed Attitude, Rick Harris, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/4378 Okuniewska, Zuzanna Choromańska, Paulina Jan Kasprowicz Dwaj bracia rodzeni Informacja o dokonanych zmianach I. Poprawiono błędy źródła: odał > oddał. II. Wprowadzono uwspółcześnienia w następującym zakresie: Zmiany leksykalne, w tym ortograficzne: chróst > chrust; mych > mym Udźwięcznienia/ubezdźwięcznienia, np.: blizko > blisko Pisownia małą/dużą literą, np.: żydzie > Żydzie Pisownia łączna/rozdzielna, np: nielada > nie lada, zdaleka > z daleka; nie rzadko > nierzadko; przezemnie > przeze mnie itp. Fleksja, np.: czem > czym, tem > tym, obcem > obcym, twojem > twoim; francuskiem > francuskim; okrągłem > okrągłym itp. (zmiany wprowadzono tylko w pozycjach nierymowych) Inne zmiany: hej-ci > hej ci, jest-ci > jest ci, ej-że > ejże, na-cie > na cię, tak-ci > tak ci, wstał-ci > wstał ci, mojaś-ty > mojaś ty, jest-ci >jest ci, dobra-ć > dobra, mam-ci > mam ci, spadł-ci > spadł ci, miał-ci > miał ci, tak-ci > tak ci, masz-ci > masz ci, brat-ci > brat ci, stul-że > stulże; źle-ć > źleć; ziemię-ś > ziemięś, lichu-ś > lichuś Interpunkcja została uwspółcześniona zgodnie z obowiązującymi zasadami. Braterska miłość wystawiona na próbę. Historia, która pokazuje, jak ciężko jest spełnić ostatnią wolę konającego ojca, gdy w człowieku zaczyna kiełkować zło.Umiera głowa rodziny --- kochający ojciec i dobry gospodarz. Wyrzekając swoje ostatnie słowa, prosi synów o wzajemną miłość i poszanowanie ziemi, która jest najwyższą świętością. Z początku doświadczeni stratą bracia skupiają się na pracy, a ta daje im coraz większe bogactwo i radość. Młodszy z braci postanowia sprowadzić do chaty kobietę, przez którą z czasem zacznie przemawiać pycha. Słowa żony sprawiają, że w bracie na dobre zagości zło. W końcu dochodzi do zbrodni kierowanej zazdrością --- brat zabija starszego brata. Morderstwo nie okazało się zakończeniem tylko jednego życia, a życia wszystkich mieszkających w owej chacie. Mąż z żalu i poczucia winy zaczyna się znęcać nad żoną i zapomina o wartości, jaką jest ziemia. Jego decyzje doprowadzają go do upadku. Zapominając o ojcowskiej woli, wydał na siebie wyrok, jego życie bez brata pozostanie gorzkie.Jan Kasprowicz zgodnie z młodopolskim założeniem prezentuje w wierszu realia prostego, chłopskiego życia. Natomiast nie jest to zwykły przejaw chłopomanii, autor postanawia swój utwór podszyć wątkiem zła, pychy i zazdrości. Z początku bardzo ciepłą historię decyduje się następnie ubrać w ciemny płaszcz i pokazać, jak w jednej chwili można stracić wszystko, co się ma. Okrutna żądza, która opanowuje jednego z braci doprowadzi do najgorszej zbrodni. Kasprowicz nie pokazuje idyllicznego obrazu polskiej wsi, kreśli nam historię o kondycji ludzkiej i ambicji, która prostego człowieka doprowadza do ruiny. Rodzaj literacki: liryka Gatunek: ballada Epoka: Młoda Polska Najważniejsze wątki: wieś, chata, ojciec, bracia, ziemia, bratobójstwo, pycha I Brat, MłodośćŻyli we wsi dwaj bracia rodzeni, / Dwaj rodzeni żyli braciszkowie; / Nie zabrakło im grosza w kieszeni/ I rozumu nie zabrakło w głowie, / A jak blask ten z słonecznych promieni, / Tak tryskały z nich młodość i zdrowie. Hej ci młodość i zdrowie tryskały, / Jako blask ten z słonecznych promieni, / Aż się temu dziwował świat cały, / Gdy tak przez wieś szli bracia rodzeni: / Ojciec, Dziecko, Syn, Opieka, Praca, Siła«Juścijuści (daw.) --- tak, naturalnie.», mówią, «gdy ojciec jest dbały, / To i ród się, jak dęby, tak pleni». Ano, prawda! o swoich synali/ Od dzieciństwa był ojciec ten dbały: / Wór niejeden na plecy im wali, / Aż im kości, jako chrust, trzeszczały, / Ostrzy smyków, jak kosę ze stali, / Na to życie, na ten trud niemały. «Wychowałem was, dzieci jedyne, / Na trud ciętych, jak kosa ze stali», / Tak im rzecze w ostatnią godzinę, / Gdy się z nim już wieczyście żegnali --- / «Jeszcze słówko wam powiem, nim zginę, / Jako marny ten bąbel na fali. ZiemiaPowiem słówko, co idzie od wnętrza, / Nim, jak marny ten bąbel, zaginę, / Że na świecie jest ziemia najświętsza, / I że w sobie ma szczęścia przyczynę; / Niech w was ku niej nad ogień gorętsza/ Będzie miłość, o dzieci jedyne! Niechże ku niej, synowie, rozpieka/ Krew wam miłość, nad ogień gorętsza/ Bo wszak klątwa dosięga człowieka, / Niźli czarna morówka zawziętsza, / Gdy swe serce tak trzyma z daleka/ Od tej ziemi, co w świecie najświętsza... Głód i ludzka pogarda was zmoże, / Gdy będziecie od ziemi z daleka; / W świat z torbami, czy słota na dworze, / W świat z kosturemkostur --- kij, często okuty żelazem, służący jako wszechstronne narzędzie, szczególnie przydatne w czasie pieszej wędrówki., czy straszna jest spieka! / W gnojowisko zmienicie swe łoże/ I pies każdy na szydszyd --- szyderstwo. wasz zaszczeka. Tak! słuchajcie, o skarby wy moje! / Obcy chlewik zmienicie na łoże, / Gdy was myśl ta: «o zagonzagon --- wąski, długi pas zaoranej ziemi ograniczony bruzdami. nie stojęstać o coś (daw.) --- dbać o coś.!»/ Gdzieś zawiedzie na puste bezdroże, / Gdy złych duchów ogarną was roje, / Że strwonicie, co święte, co boże!... Lecz nawiedzą was większe katusze, / Gdy złych duchów ogarną was roje, / Które zawiść zasieją wam w duszę, / Że powiecie: «o brata nie stoję!»/ Gdy w was zginie ten przykaz, jak prószęprószę --- dziś: proszę (tu: dla rymu z ,,duszę").: / Brat, Własność«Patrz! braciszku! co moje, to twoje...» Jak ta słaba łęcinałęcina --- uschnięta, nadziemna część ziemniaka. będziecie, / Gdy w was zginie ten przykaz, by prószę; / Jako czczy ten kłosiczek na świecie, / Który zmarniał w czerwcowej posusze; / Na nic wszystko, co w rękę weźmiecie, / Gdy ta zawiść opęta wam duszę. Zdrowie, rozum i grosz was odbieżyodbieży (daw. forma) --- 3 os.lp od: odbiec; odejdzie, opuści., / Na nic wszystko, co w rękę weźmiecie, / Gdy jak ciasto, zakisłe w tej dzieżydzieża --- misa do przyrządzania ciasta, szczególnie na chleb., / Przeciw sobie porastać będziecie, / Wskroś niepomni, że z jednej macierzy/ Wyszło jedno i drugie to dziecię... W jednej chacie, na jednym zagonie, / Jako z jednej wyszliście macierzy, / Jako w jednym nosiła was łonie, / Po wsze czasy wam żyć się należy, / Chociaż szatan wszyściutkie swe bronie/ Samym ostrzem naprzeciw wymierzy». II BratŻyli we wsi dwaj bracia rodzeni, / Dwaj rodzeni żyli braciszkowie, / Nie zabrakło im grosza w kieszeni/ I rozumu nie zabrakło w głowie, / A jak blask ten z słonecznych promieni, / Tak tryskały z nich młodość i zdrowie. Śmierć, Ojciec, Pogrzeb, SmutekUmarł rodzic; ponieśli rodzica/ Tam, gdzie w blasku słonecznych promieni/ Snać sięsnać się modli (daw.) --- zdaje się, że się modli. modli ta biała kaplica/ Pośród krzewów i świeżej zieleni; / Łzą im srebrną zabiegła źrenica, / Gdy w grób kładli go bracia rodzeni. Powrócili z pogrzebu w swe progi, / Z łzy im srebrnej obeschła źrenica, / Ale pamięć zgasłego niebogi/ Rośnie w sercu, jak w oczach krwawica --- / Jak to żyto, jak siana te stogi, / Tak w nich rośnie wciąż pamięć rodzica. «Tak mi w sercu», brat starszy wyrzecze, / «Stoi ojciec, jak w oczach te stogi... / Hej, braciszku! nie pójdziem na miecze, / Nie opęta nas szatan złowrogi; / Twój pot dla mnie, dla ciebie mój ciecze, / Czcijmy wolę zgasłego niebogi!...» MiłośćBogactwo, Praca, WieśMija roczek; mijają i lata --- / «Pot twój dla mnie, dla ciebie mój ciecze» --- / Tak na przemian brat mówi do brata, / Aż się serce raduje człowiecze. / Ich miłości przepełna jest chata, / Dwaj rodzeni nie pójdą na miecze. A dobytek z dnia na dzień wciąż wzrasta, / Bo miłości ich pełna jest chata... / Z pola zboże, za zboże grosz z miasta, / Snać do swego przykupią pół świata; / We wsi zjada niejedno subhastasubhasta (z łac. sub hasta: pod włócznią) --- aukcja, licytacja., / A ich mienie wzmaga się co lata. Kobieta«Słysz, jedyny!», tak młodszy brat powie, / «We wsi zjada niejedno subhasta, / Nam bo praca wychodzi na zdrowie/ I z dnia na dzień dobytek nasz wzrasta; / Dobrze będzie, tak myślę w tej głowie, / Gdy do chaty zawita niewiasta. Znasz w Borówce starego Swobodę, / Dobrze będzie, tak myślę w tej głowie, / Gdy w swe rządy obejmie zagrodę/ Jego córa --- Poluchna się zowie; / Jest ci dziewczę, jak wiosna, tak młode, / A tak świeże, jak trawka na rowie. Dawno było już w mojej ochocie/ Ono dziewcze, jak wiosna tak młode; / Jaćbymjaćbym (...) porzucił --- inaczej: porzuciłbym ja ci; znaczenie: porzuciłbym z pewnością (konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć-). dla niej porzucił i krocie, / Dla niej szedłbym przez ogień i wodę; / Żyć samotny, jak kołek ten w płocie, / Nie na dobre to idzie --- na szkodę!...» «Ejże, prawda! wychodzi ku złemu/ Żyć samotnie, jak kołek ten w płocie», / Tak brat starszy odrzecze młodszemu; --- / «Kiedy serce utonie w tęsknocie, / To nie ulżysz serduszku ciężkiemu, / Choć po uszy opływałbyś w krocie... Idź! zrób koniec w najpierwszą niedzielę, / Bo nie ulżysz serduszku ciężkiemu, / Aż nie staniesz z dziewczyną w kościele; / Idź! upadnij do kolan staremu/ I bratowę przyprowadź w dom śmieleśmiele --- dziś: śmiało., / Jest dobytku i miejsca po temupo temu --- do tego, na to.», WeseleI brat młodszy posłuchał tej rady, / GospodyniI Poluchnę wprowadził w dom śmiele! / Wyhulały się wszystkie sąsiady, / Takie starszy wyprawił wesele: / «Jedzcie! pijcie! bez żadnej zawadyzawada --- przeszkoda., / Dla człowieka niczego za wiele! Hej! bratowa! hej! kumie wy stary! / Jedzcie! pijcie! bez żadnej zawady! / Jeszczeć wszystkie nie poszły talary, / Jeszczeć czym jest ugościć sąsiady! / SzczęścieŻyto nawet nam rodzą moczary, / Gdy grunt żyzny dał innym pośladypoślad --- gorszy gatunek ziarna zbóż używany na pasza dla zwierząt.. Hej! bratowa! tyś panią w tym domu! / Żyto nawet nam rodzą moczary; / Nie szczędzilim chudobychudoba (daw.) --- skromny dobytek lub niewielkie gospodarstwo. nikomu, / Nie poszczędzim i tobie ochfiaryochfiara (gw.) --- ofiara.: / Gospodynią tu będziesz bez sromusrom (daw.) --- wstyd, hańba. --- / Jeszczeć wszystkie nie wyszły talary. Hej! bratowa! nie żałuj warkoczka, / Gospodynią tu będziesz bez sromu! / Ze łzy jasnej obetrzyj te oczka; / Źlećźleć ---- skrót od: źle ci (daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci). tu u nas nie było nikomu, / Wszak brat starszy nie żaden zawłoczkazawłoka (daw.) --- włóczęga., / Uszanuje bratowę w tym domu...» Otworzyły jej wszystkie się dźwierzedźwierze (daw.) --- drzwi. --- / Wszak brat starszy nie żaden zawłoczka --- / I bratowa szczęśliwa w tej mierze, / Nie żałuje czarnego warkoczka; / Przy dobytku porasta wciąż w pierze, / Tak się sierdzi w chałupie, jak kwoczka. Cieszy brat się ze serca --- ej! cieszy, / Że bratowa porasta wciąż w pierze --- / «Szczęście», mówi, «tak bardzo nie spieszy, / Nie każdego za karczek tak bierze, / Lecz tu, widno, jak w miękkiej kaleszykalesza (z fr.) --- elegancki, reprezentacyjny powóz., / Tak jest dobrze Poluchnie w tej mierze». «A! braciszku!» powiada, «bacz na to, / Niech jej będzie, jak w miękkiej kaleszy; / Niechaj zawsze ma u nas swe lato, / Z jej radości i człek się ucieszy; / Nam nie trzeba się liczyć ze stratą, / Nie nosimy dziurawej bekieszybekiesza (daw.) --- rodzaj męskiego płaszcza....» Sam uważa na różne nawyczki/ I nie liczy się nigdy ze stratą, / Sprzeda źrebię lub korzeckorzec (daw.) --- jednostka objętości sypkich produktów. pszeniczki, / Juści z tego bratowa ma lato! / To z mosiężną podkówką buciczki, / To znów chustkę francuską, bogatą. «Nacienacie (daw. forma) --- macie, weźcie, bierzcie (grzecznościowa liczba mnoga). , Polka! przywiozłem» --- zawoła --- / «Od parady mosiężne buciczki:»/ Do świętego lubicie kościoła/ Pominować, jak kwiatek różyczki; / Coś człek jeszcze zarobić wydoła, / Będzie jeszcze po trochu pszeniczki. DzieckoA tu znowu czepinka jest taka --- / Coś człek jeszcze zarobić wydoła --- / Dla przyszłego», powiada, «chrzestniaka; / Boć da Pan Bóg, tak myślę już zgoła, / Na początek jędrnego robaka, / A na obrzęd mnie bracisz zawoła. Da i pewnie, że mnie to przypadnie/ Trzymać do chrztu jędrnego robaka --- / Niech bratowa tak naprzód już zgadnie, / Co za imię mam w głowie?... Do kłaka! / Pewnie będzie Walosik mu ładnie! / Tak jak dziaduś --- Walosik Bodziaka...» «Bóg wam zapłać... Za wiele miłości! --- / Pewnie będzie »Walosik« mu ładnie» --- / «Nie dziękujcie, bratowa!... my prości, / Ino Bogu dziękować wypadnie... / A już... miłość... ej! miłość... wszak gości/ Szczęście w domu, gdy miłość tam władniewładnie (daw.) --- włada....» III Żyli we wsi dwaj bracia rodzeni, / Dwaj rodzeni żyli braciszkowie; / Nie zabrakło im grosza w kieszeni/ I rozumu nie zabrakło w głowie; / A jak blask ten z słonecznych promieni, / Tak tryskały z nich młodość i zdrowie... Pycha, BogactwoEj! z dobytku płynąca ty pycho! / Już ty z złotych nie jesteś promieni! / Jak ta nocka, tak skradasz się cicho, / Nie zasypia złe w kojcu twych cieni --- / Na rodzonych uwzięło się licho, / Nie poznali już siebie rodzeni... Tak!... tak!... licho nie sypia, lecz kusi! / Na rodzonych uwzięło się licho/ I nasamprzódnasamprzód --- najpierw. do ucha Polusi/ Zacznie szeptać, jak listek, tak cicho: / «Jedno panem w chałupie być musi» --- / Ej! z dobytku płynąca ty pycho! Ciemną nocką, co patrzy, jak wróżka, / «Jedno panem w chałupie być musi»/ Wręcz młodszemu, gdy kładł się do łóżka, / Powtórzyły usteczka Polusi --- / «Jużbyś nie miał żadnego serduszka, / Żona, GospodyniGdybyś folgifolga (daw.) --- ulga, wytchnienie. też nie dał żonusi... Chodź, podłożę ci łokieć pod głowę --- / Już byś nie miał żadnego serduszka!»/ Tak precz skomlą jej wargi różowe; / «Wszak ja tutaj, jak dziewka, jak służka! / Nie wiem, czyją oprzątam dziś krowę, / Czyj groch sypię do tego garnuszka. Juści bieda, gdy żonie nie wiadanie wiada (daw., gw.) --- nie wiadomo., / Czyją tutaj oprzątać ma krowę... / Do jednego nas troje zasiada, / A my wszycy stracili już głowę: / Żaden rozum już dzisiaj nie zbada, / Czy to nasze, czy jego, bratowe?!... Nie maćnie mać --- skrót od: nie ma ci (daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci). plugu dziś jeszcze w tej ranie, / Ale żaden już rozum nie zbada, / Co się jutro w chudobie tej stanie, / Gdy braciszek tak ciebie zagada: / «I ja ślubne zgotuję posłanie, / I mnie cosik tęsknica opada...» Gdy braciszek zagada tak ciebie: / «I ja ślubne zgotuję posłanie, / Człek samotny, jak robak się grzebie», / Cóż się wtedy w obejściu tem stanie? / Jak ten złoty miesiączekmiesiączek --- księżyc na niebie, / Ni dwie sługi tu będą, ni panie!... Praca, DomO jedyny! o droższy nad życie! / Nad ten złoty miesiączek na niebie! / Człowiek wstaje o rannym już świcie, / Jak ten robak, tak do dnia się grzebie. / A nie wiada, na czyje obycie, / A nie wiada, ku czyjej potrzebie... O jedyny! o luby! o słodki! / Nie wiadomo, na czyje obycie/ Człowiek nieraz, jak marne stokrotki, / Mięknie w deszczu przy owsie, przy życie; / Nie wiadomo, dla kogo człek wiotki --- / Człowiek słaby ma wstawać o świcie. Nie wiadomo, dla kogo w tym skwarze/ Ma się człowiek, słabiuchny i wiotki, / Jak słonecznik, tak suszyć!... Zaparzę/ Ledwie jagieł z okrasą jagieł z okrasą --- kasza jaglana ze smalcem., już plotki, / Że nie swego pieczenie wejwej (gw.) --- bodaj.! smażę --- / O jedyny! o luby o słodki!... Tak ci, mówię, już chodzi po wsisku, / Że nie z swego pieczenie wej! smażę, / Żem czerwona, jak burak, na pysku, / Że starszemu harować wciąż każę; / Plotka, WieśWyjdę w święto we francuskim chuścisku, / Juści w plotkach tak jestem, jak w skwarze. «Ej! nie dziwy! nie żadne to dziwy! / Może chodzić w francuskim chuścisku; / Szwagier w pracy zaledwie jest żywy» --- / Tak naokół gadają po wsisku --- / «Już to pewnie jest człowiek szczęśliwy, / Gdy tak pstroszy się w obcym gnieździsku...» Gniew, MałżeństwoBóg wam zapłać! Bóg zapłać za szczęście! / Juści ze mnie jest człowiek szczęśliwy!.../ Niech grom bije w takowe zamęściezamęście (daw.) --- zamążpójście.! / Lepiej było rwać w domu pokrzywy, / Lepiej ściskać przy żarnachżarno --- maszyna do ręcznego mielenia zboża. te pięście, / Niźli w obcym królować --- o, dziwy!... Jaka rozkosz i jakie to fety! / Lepiej ściskać przy żarnach te pięście, / Lepiej wietrzyć żydowskie gdzieś betybety (pot.) --- pościel., / Tępić zęby, jak psina, o chrzęściechrzęść --- chrząstka.! / Uczyń rozdział... posłuchaj kobiety, / Będzie rozkosz w chałupie i szczęście. Dziecko, SynKrótkićkrótkić --- skrót od: krótki ci (daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci)., mówią, jest rozum niewieści, / Ty --- zrób rozdział... posłuchaj kobiety! / Najmilejszy! najmilszy!... boleści/ Już tu czuję, boleści --- o rety! / Czuję owoc pod sercem się mieści, / Przyjdzie synek... Posłuchaj kobiety... Zazdrość, Dziecko, KobietaA na kogo haranieharanie --- harówka; ciężka praca. to całe? / Na ten owoc, co tutaj się mieści --- / Tu pod sercem?... O ślepki wy małe! / Niechże was też żoneczka popieści!.../ Już ja widzę tę straszną zakałę: / Przyjdzie obca i dom ten zbezcześci. Ty na swego, a ona na swoje --- / Już ja widzę tę straszną zakałę!.../ Nie o siebie, o synka się boję, / O to szczęście jedyne! o całe/ One skarby, o wszystko to moje --- / O tę krew twą me serce jest dbałe. W ciężkiej pracy pomyślisz tak sobie: / «Na te skarby, na wszystko to moje, / Na pociechę jedyną tak robię», / A tu obca przywłóczy te swoje/ I «fiu» --- warczy --- «plonuje w chudobie! / Wszystko na was to spłynie, jak zdroje». Kupisz szmatek dla dziecka, już obca/ Jak pies warczy: «plonuje w chudobie, / Stóg do stogu i kopiec do kopca, / A ci naraz, jak woły przy żłobie, / Całą gębą dla swego! Dyćdyć (gw.) --- przecież, właśnie. chłopca/ Wej! ozłoćcie, oszklijcie go sobie!...» Tak cię nieraz ta obca ubodzie! / «Całą gębą z cudzego na chłopca!?...»/ Zróbże rozdział!... Gdzież, w jakim jest rodzie, / By rządziła ni swoja ni obca? / Ino na tych jest śmieciach tak w modzie, / Choć świat przejdziesz od kopca do kopca!...» Wstał brat młodszy, ej! wstał ci nad ranem --- / «Ino na tych tu śmieciach jest w modzie, / Że ni obce ni swoje tu panem», / Zło, ZiemiaTak go ciągle w dołyszkudołyszek --- dziś: dołek. coś bodzie... / Złe, jak żmija, z tem cielskiem skalanem, / Ku zatracie się wgryza, ku szkodzie. Szedł do stajni, dać szkapkom obroku, / Za nim pełznie złe cielskiem skalanem... / Gniadą głaszcze po krzyżu, po boku: / «O, mojaś ty!!!...» a gniada z udanem/ Zarży śmianiem w okrągłym tym oku: / «Ni ja twoja ni jego... któż panem?!...» Aż go ciarki przechodzą, gdy gniada/ Rży tak ze śmiechem udanym w tym oku! / «Juści, Polka ma słuszność», powiada --- / Hej! nie myśli, że licho co kroku, / Że się za nim co kroku złe składa, / Zewsząd, z tyłu i z przodu, i z boku... Pójdzie zajrzeć do zboża na pole, / A złe za nim co kroku się skrada... / «Ani widu, by były kąkolekąkol --- chwast.! / Będą żniwa», tak szepce, «nie lada! / Moje żyto nad wszystko już wolę!...»/ A tu żyto: «Jak twoje?» wręcz gada... Zerwie kłosek, rozetrze w swych rękuw swych ręku --- daw. forma liczby podwójnej, dziś: w swym ręku a. w swych rękach. --- / «Moje żyto nad wszystko już wolę; / Ziarno czyste i sypnie, jak z pęku... / Już jak masło, tak tłustą mam rolę!»/ A tu ziarno, jak w strachu, jak w lęku: / «Gdzież ja twoje?! Gdzież twoje to pole?!...» «Niech wcierniasty!» zaszczęknie zębami; / «Nawet ziarnko, jak w strachu, jak w lęku! / Hej! nie będzie spokoju już z nami! / Już nie dla mnie to sypnie, jak z pęku! / Nie moimi ja chodzę łanami! / Nie zostanie nic z tego w mych ręku!...» Złe w nim siadło, jak w jakiej skorupie: / «Nie moimi ja chodzę łanami/ I nie moje te ściany w chałupie, / Ni to żyto z pełnymi kłosami, / Ni ten owies z łońskiegołoński --- zeszłoroczny. na kupie» --- / Tak się licho w nim kłuje, tak mami!... Rzecze starszy młodszemu w te słówka: / «Jest ci owies z łońskiego na kupie --- / Teraz płaci... jedź na targ do Lgówka/ Ja bo w domu, jak w starej skorupie... / Pieniądz, PychaDobraćdobrać --- skrót od: dobra ci (daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci). zysku jest każda złotówka... / Jedź... ja dzisiaj zostanę w chałupie!...» Sprzedał młodszy, powraca do chaty --- / «Dobra zysku jest każda złotówka: / Toć, braciszku, nie umrzesz z tej straty, / Z kilku groszy nie pęknie ci główka... / Dwa, trzy grosze na korcu --- nie światy!.../ Od grosiczka do grosza --- złotówka!... Juści pewnie, że urwę na własne --- / Dwa, trzy grosze z korczyka --- nie światy!.../ Niech pioruny rozbiją mnie jasne, / Dyć, on liczy w chałupie dukaty! / Dyć on panem! Dwa grosze mu strzasnę --- / Dwa na korcu!... Nie umrze z tej straty... Dyć i mam ci też prawo do tego!.../ Dwa grosiczki... Dwa grosze mu strzasnę --- / Na odkładkę, od korca... Psy strzegą/ Swojej skóry --- to rzeczy są jasne, / A człek? gorszy od rodu jest psiego? / Czyż nie wolno mu składać na własne?...» Liczy bratu... «Coś staniał...» brat sarkasarkać --- narzekać.... / «A czyż gorszy od rodu ja psiego, / Byś tak sarkał?... Za tanio?... Talarka/ Za półkorczę byś pragnął!... Prócz tego --- / Dojadalidojadać --- dokuczać, wyrzekać, wypominać., że była zła miarka» --- / «Ej! braciszku! nie strzeżesz już swego --- Ej! nie strzeżesz!» brat starszy wykrztusi... / «Dojadali, ci mówię: »zła miarka!...«/ Sam mierzyłeś... a zresztą nie musi, / By po twoim chodziło... Talarka!.../ Za korczyczek któż więcej wydusi?.../ Sarkasz, bracie!... któż na psa tak sarka?!...» «Ej» --- znów starszy --- «znać, nie dbasz o swoje!...»/ «Za korczyczek któż więcej wydusi? / Zresztą, mówię, gdzie moje? co moje? / Jedno panem w chałupie być musi, / Wtedy wiedzieć, co czyje... Nie stoję/ Dziś już o nic...» Tak młodszym złe kusi... IV Żyli we wsi dwaj bracia rodzeni, / Dwaj rodzeni żyli braciszkowie; / Nie zabrakło im grosza w kieszeni/ I rozumu nie zabrakło w głowie. / A jak blask ten z słonecznych promieni, / Tak tryskały z nich młodość i zdrowie. PrzemijanieAle młodość i zdrowie przemija, / Jako blask ten słonecznych promieni! / Toć to człowiek jest niby lelijalelija --- lilia., / Która więdnie przed czasem jesieni... / A już wtedy, gdy złe się weń wpija, / Czym jest człowiek? czym bracia rodzeni? Na nic młodość i zdrowie człowieka, / Na nic, mówię, gdy złe się weń wpija! / Grosz z kieszeni, jak pyłek, ucieka, / Rozum w głowie, jak tęcza, przemija, / Morderstwo, ŚmierćA braterstwo, zdrój miodu i mleka, / W gorzką zawiść zmienione --- zabija! Starszy bracie! miej spokój w tym grobie! / Wszak braterstwo, zdrój miodu i mleka, / Nie zmieniło w nienawiść się w tobie, / Tak, że człowiek zabija człowieka!.../ Starszy bracie! w żywota wszak dobie/ Zawsze stałeś od złego z daleka!... ZiemiaZiemięśziemięś kochał (przest.) --- inaczej: ziemię kochałeś (fraza z ruchomą końcówką czasownika). kochał, jak matkę rodzoną, / I w całego żywota wszak dobie/ Lichuś złemu zamykał swe łono. / Przeciw twojej któż rzecze osobie, / Iżeś chodził za życia złą stroną? / Iże braknie spokoju ci w grobie?! Hej! o dobrych ziemica ta święta --- / A któż powie, żeś chodził złą stroną? --- / W swoim wnętrzu, jak macierz, pamięta... / A i w ludziach żyjących też ponopono --- podobno, ponoć./ Nie zaginie ich pamięć do szczęta, / Choć śnią dawno pod darnią zieloną... «Starszy bracie!» tak szepcą wciąż ludzie --- / «Nie zaginie twa pamięć do szczęta! / Jakoś żadnej nie służył obłudzie, / Jakoś nie znał, co droga jest kręta; / A gdy człowiek żył w trosce i trudzie, / Już z pomocą twa dłoń, jak najęta. Już to» --- mówią --- «do ciebie nieboże! / Kiedy człowiek był w trosce i trudzie, / Tak bez wstydu, bywało, iść może; / Na biednegoś na biednegoś nie spuszczał (przest.) --- inaczej: na biednego nie spuszczałeś (fraza z ruchomą końcówką czasownika).nie spuszczał, o cudzie! / Psów z obroży --- zwężałeś obrożę, / Gdy pies warknie na biedne te ludzie. Wszedł do ciebie komornik w swej biedzie, / Tak ty zaraz zwężałeś obrożę --- / «A do nogi», tak na psa, «sąsiedzie!»/ Tak do człeka --- «cóż słychać na dworze? / Trzeba koni? brat zaraz pojedzie; / Trzeba grosza? ot skrzynkę otworzę!» Jesteś w mieście, bywało, nierzadko/ Ktoś zapyta: «Czy kumotr kumotr (daw.) --- ktoś z grupy związanej wspólnymi interesami, pokrewieństwem. wnet jedzie? / Mam tłomoczektłomoczek (daw.) --- tobołek....» «Da! kładźcie, sąsiadko! / Jakoś nam się z tym wszystkim powiedzie, / Niby stolik tak droga jest gładką --- / I wy siądźcie... tu! przy mnie! na przedzie». Tak się zdarzy, że we wsi ktoś chory, / Już ty: «Droga, jak stolik, jest gładką, / Trzeba zaprządz, trza przywieść doktory...»/ Z ludźmi zawsze, jak z ojcem, jak z matką, / Nie chadzałeś na kłótnie i spory --- / Żyłeś w zgodzie z sąsiadem, z sąsiadką. ZiemiaStarszy bracie! miej spokój w tej ziemi, / Jakoś w kłótnie nie wchodził i spory! / Jakoś łzy się nie poił krwawemi/ Sprawiających odrobki, jak zmory. / Wszak, mówiono, z sierotyz sieroty biednemi --- dziś: z sierotami biednymi. biednemi/ Dzieliłbyś się i krową z obory. Hejże! krwią ty z własnego się ciała/ Byłbyś dzielił z sieroty biednemi! / Czemu śmierć cię tak rychło zabrała? / Snopkiś zrzucał rękami skrzętnemi, / Na klepisku twa skroń się strzaskała, / Abyś znalazł wytchnienie w tej ziemi!» Starszy w grobie trzy lata już blisko --- / Spadł ci z warstwy i skroń się strzaskała/ O klepisko, o twarde klepisko! --- / Ziemia nad nim zieleni się cała... / Choroba, SzaleństwoA brat młodszy?... Hej! pożółkł, jak rżyskorżysko --- pole po zbiorze., / Dziw, że żyje --- oszalał bez mała... Leży młodszy u Szmula pod ławą; / Byby --- tu: niby, jakby, jak. wiór suchy, pożółkły, by rżysko... / Coś przewraca źrenicą tą krwawą, / A tak skomli, jak zbite to psisko; / Na tych wargach ma ślinę plugawą, / A wciąż skomli: «klepisko! klepisko!...» «Dajcie, Szmulu, kieliszek mi świeży», / Wybełkoce z tą śliną plugawą... / «Trzy już lata, jak w ziemi brat leży --- / Upadł z warstwy... ta! miał ci śmierć żwawą, / Na klepisku... kto wierzy, niech wierzy...»/ Tak bełkoce ten młodszy pod ławą... «Czemu, Żydzie, nie dajesz?... Ta! zginął --- / Na klepisku --- kto wierzy, niech wierzy... / Jeszcze z wódką dobytek nie spłynął, / Jeszczeć tam się z korczyczek umierzy... / Lejcie, Szmulu!!! Ta!... ta!... ta!... Przeminął/ Czas twój, bracie... ta!... Szmulu, daj świeży! Ta!... i jestem sam panem... ta!... ta!... ta!.../ Dajcie, Szmulu!... Twój czas już przeminął... / Ta! panujesz!... ta!... w dole!... trzy lata!.../ Hę?!... zabierze supastasupasta, właśc. subhasta --- licytacja.?!... Nie zginął, / Kto się złemu tak oddał do kata!.../ Dajcie!... z wódką grosz wszystek nie spłynął!...» Hejże, zginął, hej, zginął, jak prószeprósze --- dziś: proszę., / Kto się złemu tak oddał do kata!.../ Siedzi młodszy w chałupie: swą duszę/ Snaćsnać (daw.) --- najwyraźniej, widocznie. wymiecie, tak pyskiem zamiata, / Okrucieństwo, Małżeństwo, KobietaTak wygraża się onej Polusze, / Tak ci nad nią wciąż trzaska, jak z bata... «Przyśnią ci się żydowskie szabasy» --- / Tak się swojej wygraża Polusze --- / «Nawet w domu kawałka okrasy/ Jałowizną mnie tuczy!... Wysuszę/ Tuktuk (daw.) --- wytopiony tłuszcz a. szpik kostny; por. czas. tuczyć. ci z krzyża!... Darł będę ci pasy!.../ W twojej własnej unurzam cię juszejucha (daw.) --- krew.!... Masz!...» i miskę jej rzuci pod nogi! --- / «Tuk wysuszę! darł będę ci pasy!.../ O nieszczęsna godzino, gdy w progi/ Moje suka ta weszła!... Za lasy, / Za te góry, na dzikie rozłogi/ Lepiej pójdę --- na troski, niewczasyniewczas (daw.) --- niewygoda.!!!...» «UpadekA! idź sobie!» --- Poluchna odpali --- / «Idź za góry! na dzikie rozłogi! --- / Sami czarci mi ciebie nadali! / Dawniej były i brogibróg --- daszek, pod którym przechowuje się siano, słomę, zboże itp., i stogistóg --- duży stos siana., / Dziś się nawet chałupsko już wali ---»/ «Milcz, ty suko! a wara do nogi!...» «O! ja biedna!» --- i we łzach utonie --- / «Dziś się nawet chałupsko już wali! / Toć ze sierści oblazły ci konie! / Krówska miechem by nakrył!... Zabrali/ Za podatek jałówkę... Patrz! żonie/ Nagie boki wyłażą... Cóż daléjdaléj --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), wymawianym jak i/y; por. rym z ,,zabrali".?... Cóż? gdy pójdzie tak strata po stracie? / Jałowicę już wzięli... patrz! żonie/ Nagie boki wyłażą... Hej! bracie! / Starszy bracie!... Dlaczego twe dłonie/ Tak ostygły przed czasem?... Nie w szmacie --- / Ty byś kazał mi chodzić w robronierobron --- suknia balowa.... OkrucieństwoChustkiś sprawiał francuskie!... Dlaczego/ Takeś zastygł przed czasem?... Nie w szmacie/ Ja chodziła...» «Ty suko! niech strzegą/ Czarci twojej golizny! Niech na cię/ Wszystkie spadną morówki! Do złego/ Kto mnie kusił?... co nocy... tu... w chacie?!!!» «To dla synka...» «A! suko! niech spadną/ Na cię wszystkie morówki, do złego/ Żeś skusiła... Dla synka!... Oj! składną/ Miałaś, suko ty, gębę... Weź tego --- / Weź mi z oczu gadzinę szkaradną... / A!... zrób rozdział!... Niech czarci cię strzegą!... Jedno panem być musi w chałupie!.../ Masz to państwo!... Gadzinę szkaradną/ Weź mi z oczu, inaczej rozłupię/ Jako szczypęszczypa --- szczapa; kawałek drewna rąbany na opał. na dwoje!...» Aż zbladną/ Mu te wargi, aż zbladną, jak trupie, / Gdy go w duszy te złości opadną... A nierzadko zjawiają się złości, / Aż mu wargi te bledną, jak trupie... / Dobrych myśli, spokojnych tych gości, / Nie powita snać młodszy w chałupie... / Hej! zapomniał braterskiej miłości --- / Złe w nim siadło, jak w jakiej skorupie. Ni mu żona dziś w sercu, ni dziéciędziécię --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), wymawianym jak i/y; por. rym z ,,życie". --- / Tak!... zapomniał braterskiej miłości, / Więc mu kołkiem stanęło już życie... / Dawniej z roli miał tysiąc radości, / Dziś i rola --- jak gdyby na zbycie, / Rodzi kłosy, co pełne są --- czczości... «Ziemia, Przekleństwo, DuchBa! i zbędę się ciebie!...» Tak szlocha --- / «Już ty jesteś, jak gdyby na zbycie! / Dawniej matka, a dzisiaj macocha! / Dawniej ziarna, dziś murzu sowicie, / Na nic brona i na nic już socha! / Hej, ty rolo! ktoś przeklął cię skrycie... Moja głowo!... Przekląłem sam rolę, / Że tu na nic i brona, i socha! / SamemSamem posiał --- inaczej: sam posiałem. posiał w pszenicy kąkole, / Stała z niej się przeze mnie macocha! / Wezmę torby i pójdę na wolęwola (daw., gw.) --- wolność, swoboda. --- / Na ten wicher, co wieje!...» Tak szlocha. Tak i przyszło, że poszedł z torbami/ Na ten wicher, co wieje, na wolę... / Bo i jakżeż mu sypać ziarnami/ Miały kłosy, gdy puścił tak rolę?!/ Nie domierzwił, nie chodził skibamiskiby --- wąskie pasy ziemi odwracane przez pług podczas orki., / Więc i ziemia mu rodzi kąkole. A jak dojrzeć wszystkiego tym okiem? / Jak domierzwić, jak chodzić skibami, / Gdy duch brata tak krok mu za krokiem: / «Bracie! brata zabiłeś cepami!!!»/ Jak szerokie to pole, w szerokiem/ Tak go polu duch brata wciąż mami... Zbrodnia, Pycha, Pieniądz, Sąd«Pójdę!... Pójdę!... Opowiem w urzędzie» --- / Tak ci jęczy w tem polu szerokiem --- / «Powiem: patrzcie, prześwietni wy sędzie! / Onaona (daw.) --- owa, tamta. plama na skroni! nad okiem! --- / To od cepów... Niech koniec raz będzie... / Jam go zabił... w stodole... przed rokiem... Gdzie przed rokiem?... Ba! cztery miesiące, / Jak od cepów tych zginął... Niech będzie/ Raz już koniec!... Tak powiem: Gorące/ Byłyć wtedy dni jeszcze... Na grzędzie/ Były kury... nie kury... łaknące/ Były wróble, prześwietni wy sędzie! Tak on mówi: «lichoto ty marna!» --- / Nie na kury, na wróble łaknące/ Tak on mówi i rzuci im ziarna/ Całą garścią... tak na wiatr... w to słońce/ Onym wróblom tak sypnie!... Hm! parna/ Była pora... dni były gorące... Tak! pamiętam... coś z cztery tygodnie, / Jak on wróblom tak rzucał... Hm! parna/ Byłać pora... pamiętam... Jak kłodniekłodnia --- kłoda., / Tak się wróble objadły... «Ochfiarnaochfiarna (daw.) --- ofiarna./ Już, powiadam, twa ręka...» Na zbrodnię/ Chęcimchęcim nie miał (daw.) --- inaczej: chęci nie miałem (fraza z ruchomą końcówką czasownika). nie miał... te ziarna! te ziarna!... ZiarnoTak!... za ziarna go zabił... «Ty, bracie! / Już twa ręka ochfiarna!... na zbrodnię/ Chęci nie mam», tak mówię... «W zapłacie/ Jednak», mówię do brata tak zgodnie, / «Onoć ziarno nie będzie... W tej stracie/ Moja strata... patrz! wróble, jak kłodnie!... Lepiej zawieźć, powiadam, na młyny, / Niż te ziarna tak sypać ku stracie/ Onym wróblom!» Tak mówię... «Jedyny! / Mój jedyny!» on do mnie, «toć w chacie/ Dosyć u nas dobytku, ptaszyny/ Niech też mają coś boże!... Tu! macie!... Macie!» mówi i ziarna znów rzuci, / «Dosyć u nas dobytku, ptaszyny!»/ Tak powiada... Urzędzie! nie smuci/ Mnie to wcale, że onej godziny/ Takemtakem zabił --- inaczej: tak zabiłem. zabił dwa wróble: przewróci/ Pies się nawet od cepów... Bez winy --- Tak! bez winy nie jestem... Ba! szczerą/ Mówię prawdę: Urzędzie! przewróci/ Pies się nawet, a cóż tu dopiero/ Marny wróbel... od cepów... Hm!... kłóci/ Brat się ze mną --- tak, kłóci: «Ty, sknero! / Tak cię ziarnko dla wróbli już smuci?...» Mówił w żartach --- oj! żarty są zdradne! / «Smuci ziarnko cię», mówi, «ty sknero!»/ Tak ja na to: «Braciszku!... tak, ładne/ Masz ci, mówię, dobytki, lecz spierą/ Wnet ci skórę, gdy będą tak składne/ Twoje ręce w rzucaniu...» Tak!... szczerą Mówię prawdę, urzędzie!... Tak rzekłem: / «Już w rzucaniu twe ręce są składne!.../ A masz prawo do tego?... Przed piekłem/ Nie odpowiesz... za ziarno!...» Hm!... wpadnę/ Tak na niego ze słowem tem wściekłem: / «Czyjeż», mówię, «dobytki te ładne? Czybyczyby --- czyżby. twoje?... Tak twoje, jak moje?...»/ Wręcz tak wpadnę ze słowem tem wściekłem... / «Wszystko, mówię, tak moje, jak twoje, / Więc jednemu do ziarna» --- tak rzekłem --- / «Wara! wara!... Braciszku! nie boję/ Ja się gniewu twojego... Tak siekłem, Jak ty, mówię, to zboże, że wara! / Wara tobie jednemu!... Nie boję/ Twych się gniewów!... Co?» mówię, «niezdara/ Byłby ślepy, że rzucasz, jak swoje, / To, co wcale nie twoje... Człek haraharać --- harować; ciężko pracować.», / Tak powiadam --- «na kogo? na roje!... Tak!» powiadam, «na roje!... Tak! mówię, / Człek na całe wciąż roje tak hara! / Ślepi, głusi przychodzą, jak mrówie, / A ty dajesz... Z czyjego talara/ Dajesz grosze?... Toć każde obuwie/ Wnet się zedrze i grosz nasz, jak para... Pęknie, mówię, najlepsza rozwórkarozwórka --- rozwora; element konstrukcji wozu. --- / Najsilniejsze się zedrze obuwie, / I nasz grosz się rozwieje, jak chmurka... / Ba! zrób rozdział, dziel choć półzłotówię!.../ Będziem wiedzieć, tak! czyja jest skórka, / A czyj płatek!...» Tak jemu wręcz mówię... Dziś nie wiedzieć, prześwietny urzędzie! / Czyj jest płatek, a czyja jest skórka... / Jedno panem w chałupie niech będzie --- / Tak ja mówię!... Tak mówi i córka/ Bartłomieja Swobody, wy sędzie! / Tak!... Poluchna tak mówi... A! gburka!... Gburka z ciebie, Poluchno!... Niech czarci/ Oną córę Swobody, wy sędzie! / Niech ją czarci! bo Bóg już nie skarci/ Mojej suczki... Ty! suczko! Dwie piędziepiędź --- daw. miara długości na szerokość rozwartej dłoni./ Były ziemi, jest jedna... Nie warci/ Czasem ludzie tej ziemi... Niech będzie!... Suczko! zgadnij! zagadka: Oj były/ Dwie! dwie piędzie, jest jedna --- nie warci/ Ludzie jednej?... zgadywaj... już siły/ Nie masz na to, by zgadnąć? niech czarci/ Ciebie, suczko!... Jest inna, tak: żyły/ Dwa! dwa braty, jest jeden... Jak z barci --- Tak! jak z barci ci żywot osłodzę, / Jeśli zgadniesz tę inną: Oj! żyły/ Dwa! dwa braty, jest jeden... Na drodze --- / Na rozstajnej, około mogiły/ Brat ci zabił braciszka: niebodze/ Młode latka, jak kwiat, się skończyły... Nie na drodze, w stodole! w stodole/ Brat ci zabił braciszka: niebodze/ Tak zmarniały te latka!... Przez pole, / Tak, prześwietny urzędzie, przechodzę, / Chcę zobaczyć odrobki... «Jak mole», / Brat powiada, «harują...» Nie zgodzę --- Ej! nie zgodzę się z tobą... U Żaka/ Wzdyć harują w odrobkach, jak mole, / Ale u nas?!... Gdzież modła jest taka, / By za pół dnia odrobku dać rolę --- / Cały zagon na marchew?... niech skaka/ Pies komornik ze trzy dni, jak w dole --- Jako w dole wilczysko!... Niech w żniwa/ Za zagonik pod marchew tak skaka/ Cały tydzień, powiadam... Oliwa/ Niech raz wyjdzie już na wierzch: Bodziaka, / Brat mój starszy --- tak! Jan się nazywa, / Zrobił ze mnie, patrzajcie! żebraka... Świetny sądzie! tak żądam też cosik: / Jako brat mój, co Jan się nazywa, / Po Walentym --- choć ludzie «Walosik»/ Nibyć zawsze gadali --- podrywa/ Na mą krzywdę nie własny swój trzosiktrzosik --- woreczek na pieniądze., / Jako obcym zagony obsiewa --- Obcym, mówię, nasieniem --- a przecie!.../ Na mą krzywdę nie własny swój trzosik/ Wciąż podrywa: Toć inni na świecie/ Gospodarze, Żak Wojciech, Jan Włosik, / Maciej Piętka, tak mówią: «Jak chcecie! / Dam pod marchew, lecz nie dam za grosik! Nie dam za ten fenyżekfenyżek --- zdrobn. od: fenig; pieniążek. dla dziada! / Dzień odrobku za skibę! jak chcecie!...»/ Tak ci mówią, mój zasię brat gada/ Z moją krzywdą: «Ha! bieda was gniecie, / Dam pod marchew za pół dnia...» Okrada/ Mnie ten brat mój --- czy wiecie? czy wiecie?!... Świetny sądzie niech wyrok się stanie: / Dał pod marchew za pół dnia... Okrada/ Mnie ten brat mój!... Braciszku! jak banie/ Wozisz z miasta kobiety... Nie wiadanie wiada (daw., gw.) --- nie wiadomo. , / Skąd masz prawo zabierać w osmanie/ Co się zdarzy --- i babę, i dziada!... Konie męczysz! ścierają się koła, / A skąd prawo zabierać w osmanie/ Co się zdarzy?... Powiadam już zgoła: / «Uczyń rozdział, a wtedy, ty, panie! / Rób ze swoim, co zechcesz! jak smoła/ Wtedy lep się do dziadów w gałganie... Z miasta całe zabieraj obozy --- / Tak! rób ze swym, co zechcesz!... jak smoła/ Wtedy lep się!... Niech psują się wozy! / Męcz swe konie! okuwaj wciąż koła! / Na postronkipostronki --- mocne, grubo skręcone sznury. kręć nowe powrozy, / Niech ci rwią się, jak zechcesz!... Lecz zgoła --- Tak! powiadam ci zgoła, że zasię/ Wciąż na nowe wydawać powrozy, / Pókąd nie ma rozdziału...» W tym czasie, / Świetny sądzie! pełniutkie my wozy/ Mieli żyta... Poluchna w okrasie/ Opływała --- doprawdy! aż zgrozy Brały człeka na tłustość jej pyska --- / Opływała tak Polka w okrasie... / Świetny sądzie! brat starszy z klepiska/ Całą garścią brał ziarna i ptasie/ Brzuchy, mówię, wypychał... Niech ciska, / Kiedy zechce, ze swego, lecz zasię --- Zasię, mówię, jest bratu do ziarna, / Co ni jego, ni moje!... Niech ciska, / Gdy się rozdział już stanie... Hm! parna/ Była wtedy godzina... Ludziska/ Gdzieś na polach... Żoneczka, jak sarna, / Pogoniła do miasta... Zbyt bliska Juści nie jest ta droga... Coś kaczek/ Wzięła z sobą żoneczka, jak sarna, / Czy koguta na sprzedaż --- przysmaczek/ Jest to niby żydowski... Tak! skwarna/ Byłać chwila... Jak nędzny robaczek, / Człek się pocił, jak glista przemarna... My w stodole, powiadam młócili... / Człek się pocił, jak nędzny robaczek... / Wtem w sąsieku mój mały zakwili, / Tak zaskwierczy, jak koło od taczek: / Firut! firut!... Brat starszy w tej chwili/ Rzuci cepy: «niedoszły chrześniaczek! Mój Walosik!...» tak woła... «mój złoty!.../ Firut! firut!...» Tak starszy tej chwili/ Z bachorzątkiem się ciaćka... «Roboty/ Byś się trzymał», powiadam; «wybili/ My ćwiercinę zaledwie... aż poty/ Cieką ze mnie, a ten się tu mili... Jakiż będzie zarobek dziś czysty? / Ziarna ledwie z ćwiercina, a poty/ Cieką ze mnie, powiadam, jak z glisty!.../ Ten się ciaćka!... Ja nie mam ochoty/ Sam pracować... Chłop z niego sążnisty, / A chce mu się bawiuchnać... w wymłoty!... Tak! powiadam, bawiuchnać chce mu się, / A chłop z niego, powiadam, sążnisty! / Zresztą, mówię, cygański Jezusie! / Co przechrzciwasz dzieciaka? Mój istymój isty (daw.) --- mój niewątpliwie, mój właśnie; por. daw. podkreślenie cechy isty a. istny: wspomniany, rzeczony, wiadomy, prawdziny, wierutny itp./ Syn, nie żaden Walosik... Za włósię/ Szkapę ciągnij, nie człeka!...» «Nieczysty Chyba w tobie rozpuścił języki» --- / Tak brat starszy... Ja na to: «za włósię/ Ciągnij szkapę, rób innym przytyki, / Mój jest Kazio... Kaziunio... Polusię/ Idź się spytać o imię!... Nie w smyki/ Pójdzie syn mój, lecz w pany chce mu się...» «A cóż tobie się plecie po głowie? / Czy to w pany chce mu się czy w smyki, / Tego dzisiaj nie wiedzieć» --- odpowie --- / Tak odpowie brat starszy --- «tu krzyki/ Twoje na nic» --- odpowie... --- «W narowie/ Już, powiada, masz takie języki...» «Ba!» ja na to --- «trafiłeś, jak w sedno!.../ Mam w narowie, czy nie mam w narowie, / Co jest komu do czego?... To jedno: / Mój nie żaden Walosik...» «Hm!» powie, / «Ale miał być Walosik!...» «Obrzedną, / Stulże gębę, bo dam ci --- na zdrowie!» Ale miał być Walosik!... Patrzcie go! / Hm... Walosik!... Stul gębę obrzedną! / Miał czy nie miał! cóż tobie do tego?.../ Miał być!... prawda!... Oj! duszę mą biedną/ Niech, urzędzie! ratują od złego/ Oneć boże anioły! To jedno --- Tak! powiadam, to jedno: Polusze/ Rzekłem w czas jej, powiadam: «Od złego/ Niech ratują anioły mą duszę!...»/ Tak jej rzekłem --- «nie wezmę innego/ Do kościoła... dyć! brata wziąść muszę/ Do chrzestnego obrzędu świętego!...» Przyszedł czas jej... Tak!... zległa... na lato... / Juści, mówię, że brata wziąć muszę/ Do kościoła... «A! pewnie!» tak na to/ Poluchniczka... «znać, w głowie masz prószę, / Zamiast mózgu... Jaguchę pękatą/ Weź do pary!... idź, powiedz Jagusze!... Idź!... kumoszkokumoszka --- kobieta wścibska, gadatliwa i lubiąca plotkować.! jej powiedz!... Idź! kumie! / Powiedz bratu... Weź Jagnę pękatą!.../ Pewnie jeszcze »Walosik?...« Rozumie/ Głupi! chłopski!... a toć to zatratą/ Będzie dziecka, gdy w paniątek tłumie/ Będzie w szkołach --- a przecie jest na to! Mówię tobie, o Boże mój święty! / To dla dziecka zatratą gdy w tłumie/ Paniąt gruchnie: »Walenty bez pięty!...«/ Ha! ha!» szydzi Poluchna... «jak w szumie/ Tak wciąż będzie pomiędzy panięty/ Twój synalek... O chłopski rozumie!... »Walek --- chłopski synalek!...« Mój Boże! / Tak wciąż szumi pomiędzy panięty... / »Co? Walochu! chcesz grochu? chcesz może?.../ Walosiczek! grosiczek już ścięty!.../ Hę? Walosik? chcesz cosik?...« Niech złożę/ W grób się raczej, ty głupcze przeklęty!... Nie pozwolę na śmiechy... ha! w grobie/ Raczej», mówi Poluchna, «się złożę, / Niż tak synka własnego ozdobię... / Będzie Kazio!... Kaziunio!... We dworze/ Jest też Kazio... Kaziunio... w osobie/ Swojej własnej pan Kaźmierz!... mój Boże!...» Tak!... wyciągnie Poluchna z pierzyny/ To maleństwo: «pan Kaźmierz w osobie/ Swojej własnej!» --- powiada... «Jedyny! / Słodki!» mówi, «na honor i tobie», / Mówi, «wyjdzie i dziecku, gdy chrzciny/ Z ekumonem wyprawisz... Chudobie Twojej będą», powiada, «honory, / Będzie zaszczyt dla dziecka, gdy chrzciny/ Też tak z pańska wyprawisz...» Na bory/ Tak! na lasy tej samej godziny/ Było wygnać oboje, psie twory! / Oną sukę z szczenięciem... Hm!... winy --- Mojej winy w tym nie ma... Na cztery/ Było wygnać je wiatry, psie twory!.../ Tak!... poszedłem do pana Mizery --- / Juścić pany są takie rozpory --- / I powiadam: «tak! panie, ze szczeréj/ Niby prośby to słowo: dał choréj, Mówię, Pan Bóg żoneczce co nieco --- / Trzeba ochrzcić... więc mówię ze szczeréj/ Niby prośby: tak! mówię, że lecą/ Niby wiórki, gdy ostrze siekiery/ Niby drzewa dopadnie; z kobiecą», / Niby mówię do pana Mizery, «Tak samiutko, powiadam, jest dolą --- / Tak! jak z drzewem jest z dolą kobiecą: / Ledwie człowiek pomyśli, a z wolą/ Juści bożą jest, mówię, co nieco, / Więc trza ochrzcić... Ha! kolki ją bolą, / By był chrzestny po temu... »Ze świecą«, Tak powiada, »trza szukać chrzestnego« --- / Anoć troszczy się o to, aż bolą/ Kolki, mówię, Poluchnę, od tego, / Więc przyszedłem i proszę: mą solą/ I mym chlebem nie gardźcie, mojego/ Potrzymajcie wej! do chrztu... tak z wolą Mojej żony upraszam...» Stało się: / Nie pogardził mym chlebem, mojego/ Trzymał do chrztu --- Kaziunia!... Walosie, / Walosiki nie u mnie!... «Niech strzegą/ Złe cię duchy, braciszku, że w kłosie/ Tyle, mówię, jest ziarna czarnego... A kto winien!?...» Prześwietny urzędzie! / Niech go strzegą złe duchy, że w kłosie/ Tyle murzu jest, mówię... Ta! będzie/ I supasta, a wróble, jak w rosie, / Tak się kąpią w tym ziarnie... Hm! wszędzie/ Powiadają: «stało się! stało się: I brat starszy się żeni...» «A! bratku! / Wróble kąpią się w ziarnie, a wszędzie/ Mówią, jako się żenisz?... Dostatku/ Na dwie żony nie starczy... Tak będzie: / Twoja wygna Poluchnę... Niedźwiadku/ Jadowity! jest prawda w tym względzie?» Tak się niby go spytam... «Z chałupy/ Obca wygna Poluchnę!... Niedźwiadku!»/ Tak powiadam: «niech będą dwa trupy, / Nie dwie żony!... powiadam... Obiadku/ Nie doczekasz, powiadam... Tak, z kupy/ Pójść musimy!» «Ba! idźże, idź, bratku!... Ja zostanę na śmieciach... mam prawo...»/ «Tak!» powiadam, «musimy pójść z kupy!.../ Jakoś starszy, więc mówisz plugawą/ Oną gębą, że wyjdę z chałupy, / Że ja wyjdę?... W godzinę patrz! krwawą/ Powiedziałeś te słowa!...» Ha! trupy! Trupy, widzę, mnie gonią!... oj!... gonią!.../ Widzę, jeden na czole ma krwawą, / Czarną plamę... to brat mój!... z tą skronią!.../ A ten drugi... to ojciec!... Legawą/ Gońcie sukę... Poluchnę!... Aż dzwonią/ One kłosy, gdy pędzą tą ławą --- Ławą żyta... O Boże!... o Panie!.../ Gońcie sukę!... Poluchnę... niech dzwonią! / One żyta zmarniałe!... Na słanie/ Nawet słomy nie będzie... Ha! koniom/ Na osypkę nie starczy... Szatanie! / Bracie! goń ją!... Jak gonią! jak gonią!...» Tak ci, mówię, w tem polu szerokiem/ Jęczy młodszy, ten żebrak... «Szatanie! / Bracie! goń ją», tak woła z tym okiem, / Jako szczerkiszczerk --- gliniasty piasek, często o rudej a. czerwonawej barwie. czerwonym, w łachmanie/ I z kosturem, a deszczu potokiem/ Tłumi burza to straszne wołanie... Anoć gorzkie spotkały go losy: / Stracił wszystko, a deszczu potokiem/ Tłumi burza szalone te głosy, / Które z piersi wyrzuca... Widokiem/ Tego żyta, co obce już kosy/ Ścinać będą hej! roczek za rokiem, Truje rozum i serce swe truje --- / Tego żyta widokiem, co kosy/ Hej! ścinają już obce... Nie czuje/ Nawet, mówię, że żyw jest, że rosy/ Nagie stopy mu myją, że pluje/ Mu szaruga w te oczy... O losy!...