Słowacki, Juliusz Jan Bielecki Kwiatkowska, Katarzyna Sekuła, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Powieść poetycka Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/jan-bielecki http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=9317 Juliusz Słowacki, Liryki i powieści poetyckie, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 xml text text 2009-08-11 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1501.jpg staircase window 1, extranoise@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1501 DC.WL-PP 3MN Juliusz Słowacki Jan Bielecki Powieść narodowa polska oparta na podaniu historycznym I. Wyprawa nocna KsiążkaOto się ciemne księgarnie otwarły,/ Tu źródła bogactw w zapylonej ramie./ Czytam... Jak dziko ten język umarły/ Pod piórem w kształty nieżywe się łamie./ Język i gorszy przesąd zakonnika/ Jak rdzawa klamra myśl księgi zamyka./ Czy tu wygrzebiesz dzieła GiedyminówGiedymin --- wielki książę litewski z początku XIV w., założyciel dynastii Giedyminowiczów, dziad Jagiełły, twórca potęgi Litwy.?/ Czy głos Zygmuntów jak echo daleki?/ HistoriaSą to jak Sfinksy te ubiegłe wieki,/ Mówią zagadką dziś ciemną dla synów./ Znajduję słowa: ,,Kraj nasz dosiągłdosiągł --- dziś częściej: dosięgnął. szczytu,/ Chylić się musiał". --- Precz z myślą szatana!/ Pamięć, w dalekich wiekach obłąkana,/ Niech spocznie... Okno klasztoru otworzę.../ O! Jak spokojne otchłanie błękitu!/ Tam z dala płynie złote kłosów morze,/ A tu klasztoru szumią ciemne lipy;/ Myśl rozwesela daleki szmer lasów./ PamięćGdy pogrzebałem pamięć dawnych czasów,/ Jestem wesoły jak biesiadnik stypy. Snem jest ów obraz. Umysł się najgrawanajgrawać (daw.) --- naigrywać, szydzić, żartować./ Z nieszczęść obecnych, bezwładny --- bez steru./ Grób, HistoriaGdzież jestem? --- Oto mury WestminsteruWestminster --- opactwo w centrum Londynu, miejsce pochówku królów ang.,/ Tam Izba Parów, tu Tamiza mgława/ Połyska słońcem. Przebiegałem chmurny/ ów pałac zmarłych z uczuciem przestrachu;/ Bo ja sam byłem jak umarły w gmachu,/ A oni żyli... Nie zajrzałem w urny,/ Wybiegłem --- więcej nie wchodzę w te ściany.../ Ale samotny wracam dziś i co dzień/ W dziedziniec głazem grobów brukowany,/ Po których stąpa niemyślny przychodzień.../ Ci, co posnęli w tych grobach dokoła,/ Walczyli nędzni z niezdolności wrogiem;/ Dążyli spiesznie do progów kościoła/ I umierając kładli się przed progiem. Z dziką rozkoszą napis mniej widomy/ Niszczę do reszty śladem mojej stopy./ I czuję rozkosz, gdy mój cień znikomy/ Grobowi gmachu nie dopuści cienia./ Szaleni! Dążyć pod świątyni stropy/ Nie mając w duszy wrącego płomienia? Posępny --- siądę na odłamie głazu./ Smutna się powieść w pamięci rozwija./ Czytałem w księgach --- a godło obrazu/ Było: ,,Kraj zdradził, lecz zdrada zabija". W kronikach znajdziesz powieści osnowę,/ Z kronik czerpane rysy i kolory./ Już Zygmunt August w grobie złożył głowę,/ Na tronie zasiadł król Stefan Batory./ Ciężkie dla szlachty były rządy nowe,/ Część po wsiach własne zamieszkała dwory./ Co było w kraju, nie skreślę do razu,/ Jeden cień tylko maluję obrazu. Król, Szlachcic, ZamekPan Brzezan w cudnej mieszka okolicy./ Zamek objęła rzeka w dwa ramiona,/ Nad bramą klasztor, w murach zakonnicy,/ Dalej kaplica blachą powleczona./ W komnatach żadnej nie ujrzysz różnicy/ Od złotych komnat, gdzie mieszkała Bona./ Pan Brzezan lubi żyć w królewskim dworze,/ Co ma król polski, i szlachcic mieć może. Posadzki wzorem włoskim marmurowe,/ Na ścianach srebrem tkane adamaszki;/ Gęsto się lampy lśnią alabastrowe,/ Z srebrnych sadzawek niby dla igraszki/ Wytryska woda tchnąca wonią róży/ I nazad deszczem brylantowym spada./ SłowoDwóch karłów wiernie na skinienie służy,/ W oczy się patrzy i chęci odgadaodgada --- dziś popr.: odgaduje.,/ Ani się kiedy śmie odezwać słowy,/ Spodlonym tworom Bóg odmówił mowy. UcztaPan Brzezan huczne wydaje biesiady./ Oto go łatwo rozeznać za stołem,/ W złocistej szacie, ale bardzo blady;/ Wydaje troski zachmurzonym czołem./ Może biesiada cierpienia ukoi?/ Już od tygodnia szlachtę sprasza, poi. Dzisiaj na czole pozbył zwykłej dumy./ Już raz dziesiąty zagrzmiały wiwaty,/ Wesołej szlachty ozwały się tłumy,/ Wesołym gwarem zabrzmiały komnaty;/ WinoJuż wino słabsze zwycięża rozumy,/ Dość jednej iskry, wnet ogień wybucha./ Pan Brzezan mówi --- szlachta wstaje, słucha. ,,Bracia, na chwilę uciszcie te gwary,/ Słuchajcie pilnie --- a ja w krótkim słowie/ Wyjawię powód, wyłożę zamiary,/ A potem każdy swe zdanie wypowie. Słuchajcie! szlachcic obraził mię podły,/ Szedłem do króla, nie błagałem łaski./ Wnet sprawę długie induktaindukta (z łac.) --- księgi lub wywody sądowe. wywiodły;/ I jam był winien! Winien był Sieniawski!/ I oko w oko, przed króla obliczem,/ Widziałem wroga, nie próżno przychodził;/ Król go pochwalił, pochwalił, nagrodził,/ Nie spojrzał na mnie i odprawił z niczemniczem --- dziś: niczym.. Król, PaństwoNasz dumny Stefan, do czegoż on zmierza?/ Śmiałżeby władać jak niemieckie książę?/ Wszak nasze państwo to gotycka wieża,/ Z tysiącznych kolumn składa się i wiąże;/ Niechaj się jedna usunie kolumna,/ Gmach cały runie, cały się rozprzęże;/ Ja się usunę! --- niech mię grom dosiężedosięże --- dziś: dosięgnie.,/ Gmach cały runie, dla mnie tylko trumna!... Hej! szlachta, znacie Bieleckiego Jana?/ Dawniej w niewoli gnił u bisurmanabisurman (daw.) --- muzułmanin.,/ A dziś się z pany w jednym stawi rzędzie,/ Jak król udzielny w darowanej grzędzie./ PtakA kiedy zamki walą się pod gromem,/ On podparł domu walące się ściany/ I tak spokojny między nimi żyje,/ I tak szczęśliwy, że nad jego domem/ Co wiosny bocian nowe gniazdo wije./ Lecz dzisiaj ptaka ja wypłoszę z gniazda/ Jękiem i dymem, iskrami płomieni./ Bracia! Noc widna! --- niedaleka jazda!/ Słyszałem, dzisiaj Bielecki się żeni;/ Nim wróci, niech mi Bóg tak dopomoże,/ Dom zrzucę, spalę, grunt domu zaorzę". Miodem i winem, i ucztą zagrzany,/ Tłum szlachty powstał z ochotnym oklaskiem./ StrójI tam widziałbyś, jakim cudnym blaskiem/ Migały w tłumie drogie aksamity,/ Złociste pasy i jasne żupany,/ Jak się wahały brylantowe kity/ I oko ćmiły różnobarwne krasy:/ Blask chyba równy, gdy w przedpotopowe/ Wicher nowego świata zbłądzi lasy,/ Gdy aż do ziemi nachyli drzew głowę,/ Gdy się zmieszają wszystkie barwy borów;/ Liście i kwiaty płyną jak potoki,/ Zachwyca oczy cudna gra kolorów,/ Szum razem miły, straszny i głęboki. Pali się szlachta, już dosiadła koni,/ Pieszym pan Brzezan rozdaje rumaki./ Już most zwodowyzwodowy --- dziś: zwodzony. pod kopytykopyty --- dziś: kopytami. dzwoni,/ Dalej! na pola przez ubite szlaki!/ Wino zagrzewa, zemsta pośpiech radzi,/ Już pojechali... Niech ich Bóg prowadzi. II. Wesele W Brzezan miasteczku, w kościele u faryfara (daw.) --- kościół parafialny a. teren parafii./ Jaśnieje ołtarz --- potężne organy/ Wstrząsają pełne grobowców filary,/ Po ławkach jasne migają żupany;/ Tam pożółkniały ksiąg pargaminpargamin --- dziś: pergamin. stary,/ A owdzie stoczek złotem malowany./ Ołtarz upstrzony woskowymi kwiaty,/ Służba rozwija kobierzec bogaty. ŚlubSwaty i drużby wystąpili strojno/ I młoda para przysięgi powtarza./ Z otwartym czołem, Jan Bielecki zbrojnozbrojno --- dziś popr.: zbrojnie.,/ RycerzW husarskiej zbroi, w misiurcemisiurka --- rodzaj hełmu złożonego z miski na czubku głowy i osłaniającego twarz, szyję i ramiona kaptura kolczego, tj. zbudowanego z zazębiających się stalowych kółeczek; hełm tego typu stosowano na wschodzie, w Turcji, na Kaukazie, na Rusi, a w Polsce był charakterystyczny dla wojsk kozackich. ze stali,/ Jako do bitwy stanął do ołtarza,/ Patrzy na młodą, a wzrok mu się pali./ Przy męskiej piersi, gdzie żelazo lśniło,/ Od lubej w miłym dany upominku/ Skłaniał się bukiet z róży i barwinku/ I drzałdrzał --- drżał. listkami, tak mu serce biło,/ Tak silnie piersi wstrząsały puklerzem.../ A dalej swaty za młodym rycerzem,/ A dalej bracia husary, pancerni,/ A dalej służba w wielkim stoi kole,/ Zbroją od prostej odróżniona czerni./ Piękny to widok, gdy przed wrogów tłumem/ Rozwiną skrzydła na barkach sokole/ I jako ptaki głuszą skrzydeł szumem. StrójLecz panna młoda jakże przystrojona!/ Trudno weselne opisać ubiory./ Ślubna jej szata była w dwa kolory;/ Błękitną barwą lśniąca jedna strona,/ Bo takie było męża herbu pole;/ A na mienionym jedwabiu lazurze/ Lśnił się herb, srebrne księżyca półkole,/ Gwiazda, nad gwiazdą hełm o strusim piórze./ A druga strona sukni szkarłatowa/ I herb dziewicy szyty na szkarłacie,/ Srebrzyste strzemię i złota podkowa./ Piękna to szata, a przy takiej szacie,/ Panna młodaO jakże cudna, gdy się wstydem płoni!/ Widne łzy w oku, widne drzenie dłoni,/ I cała postać powiewna i drząca./ Kwiaty, PrzeczucieJej śnieżne łono westchnieniem odtrąca/ Tę młodą różę, co wpół wychylona,/ Aksamitnego dotknęła się łona. Dlaczegoż smutna?... Patrz, na wód lazurze/ Kwiat się przegląda w jeziora krysztale;/ Choć chmury słońca nie zakryją światu,/ Kwiat liście zwiesza i kryje się w fale;/ Lilijalilija --- dziś: lilia; tu forma 3-sylabowa dla zachowania rytmu. wodna może przeczuć burze,/ Kwiat czuje --- ona miała czucie kwiatu. Dom, Mąż, ŻonaWracają tłumnie weselne orszaki,/ Zagrali grajki, grzmią liczne wystrzały;/ I pochodniami świecili kozaki,/ Noc księżycowa widna jak dzień biały./ ,,Stójcie!" --- zawołał pierwszy swat --- ,,przede mną/ Nie widzę domu... Janie, wszak tu droga/ Do twojej chaty? Ha! Cóż to? Dla Boga!/ Czy dómdóm --- dziś: dom. twój zniknął? Czy mi w oczach ciemno?/ Ale nie, widzę --- oto orzą pługi,/ Wieśniak ostatniej miedzy doorywa..."/ Kiedy to mówił --- przybiegł jeden, drugi,/ Patrzą, nie wierzą --- sam Jan staje, słucha,/ Blednieje --- nagle z tłumu się wyrywa;/ A w tłumie była cichość straszna, głucha. Wkrótce Jan wrócił --- prędko jak błysk gromu,/ Stanął przed żoną obłąkany, blady./ Na jego szatach widać krwawe ślady.../ ,,Anno --- rzekł --- Anno! Wracaj! --- Nie mam domu!/ Nie wrócę z tobą, obelga dotkliwa!/ Zniósłbym nieszczęście, lecz nie zniosę sromusrom (daw.) --- wstyd../ Już mnie domowe szczęście nie omami,/ Wracaj, o Anno! Ty będziesz szczęśliwa,/ W twoim objęciu zalałbym się łzami./ Ja nie mam domu!..." --- Zadrzał --- i spiął konia,/ I jak wiatr szybko poleciał przez błoniabłonie --- łąka, pastwisko.. Nazajutrz rano pochowali w grobie/ Starca, co orał grunt ostatniej miedzy. Żałoba, ŻonaBielecki zniknął --- żadnej o nim wiedzy,/ A po nim żona chodziła w żałobie./ Jej serce straszne skołatały ciosy,/ Po śnie wesela został płacz --- pierścionek. PtakNazajutrz rano, skoro spadły rosy,/ Gdzie był dóm Jana, samotny skowronek/ Wzleciał nad skiby przeoranej roli/ Nucąc piosenkę smutku i niedoli. III. Bal maskowy DworekOto ubogie szlacheckie komnaty,/ Skromne jak niegdyś naszych przodków życie./ Ściany drewniane, po ścianach obicie/ W różne obrazy, w różne chińskie kwiaty./ Straszne jak mary, które roi dziecię,/ Z ram poczerniałe patrzą antenaty./ A przed obrazem jedna lampa płonie,/ Gdzie Matka Boska w gwiaździstej koronie. Noc nadchodziła, mrok zapadał szary;/ Lecz budzą ciszę wieczornej godziny/ Głośnym wahadłem po ścianach zegary./ A na dziedzińcu lipy i osiny/ Szumiały smutnie --- i gdzieś między szparyszpary (daw. N. lm) --- dziś: szparami./ Świerszcz się odzywał. --- I pies, stróż rodziny,/ U wrót podwórza nieraz się odwoła/ Na psów szczekanie z pobliskiego sioła. Siedziała Anna, przy niej ojciec stary/ Otwiera świętych poważne żywoty/ I czyta głośno, a Łzy, Deszczspokojność wiary/ Jak deszcz wiosenny krzepi bujną niwę,/ Zamienia rozpacz w uczucie tęsknoty/ I łzy zamienia w płacze nieszkodliwe;/ Jako płacz dziecka, kiedy rozkwilone,/ Ściga za matką, chwyta za kraj szaty. Wtem zaszczekały brytany zbudzone/ I nagle drzwi się otwarły komnaty./ Wszedł mały karzeł --- czapkę miał na głowie/ Brzmiącą dzwonkami, obszytą w galony,/ I rzekł: ,,Niech będzie Chrystus pochwalony!"/ ,,Na wieki wieków" --- starzec mu odpowie./ A karzeł znowu nisko schylił głowy/ I rzekł: ,,Sieniawski, pan mój na Brzezanach,/ Dziś mnie posyła po paniach i panach,/ Jutro was prosi na swój bal maskowy./ Jutro do zamku tłum się wielki ściąga,/ A wszyscy w dziwne przybrani maszkary"./ ,,Ha! precz mi z oczu! --- krzyknął cześnik stary ---/ Precz! pan twój z nędzy, z łez naszych urąga!/ Precz! bo na Boga..." --- lecz nie skończył mowy,/ Upadł na krzesło i zdjęty niemocą,/ Już gniewu swego nie mógł wywrzeć słowysłowy (daw. N. lm) --- słowami.... Była ta straszna chwila przed północą,/ Wokoło słychać nocnych kurów pianie/ I psy szczekały, co wrót chaty strzegły./ Z nagła zadrzały obrazy na ścianie,/ Znów się drzwi domu na ścieżaj rozbiegły:/ Wszedł blady człowiek --- lecz na powitanie/ Jak zwykle Boga imienia nie chwalił;/ I opatrzone w pieczęć zawinięcie/ Złożył na stole i sam się oddalił. ,,O córko! Córko! To Jana pieczęcie!"/ Wykrzyknął starzec, wosk rozłamał kruchy/ I znalazł słowa: ,,Anno! Bądź na balu..."/ A dalej szaty z tureckiego szalu,/ Wielkie ze złota ulane łańcuchy,/ Brylanty lśniące jak gwiazdy w noc ciemną,/ Perły daleko łowione w Basorze./ Anna spojrzała i zbladła: ,,O Boże!/ Zmiłuj się nad nim --- zmiłuj się nade mną". Historia, Polak, ZabawaJak cudny obraz oczom się odkrywa!/ Czy Zygmunt z grobu wstaje, tron zasiada?/ Czy znów z Wenecji, co po morzu pływa,/ Do Polski wnosi karnawału święta?.../ Odkąd Batory sławną Polską włada,/ Polak się bije, zabaw nie pamięta./ Snem mu się zdają te świetne Brzezany./ Oto są złote krakowskie komnaty,/ Podobne kształtem, złoconymi ściany,/ Strojne w atłasy i drogie bławaty./ MaskaOto jest zgraja królewska barwiona,/ Szaty ma cudne, dorobione twarze;/ Weszli na salę... Ale gdzież jest Bona?/ Może truciznę podaje Barbarze?... Snują się tłumem pomiędzy kolumny,/ Ujrzysz tu wszystkie zwyczaje, narody./ Patrz! Oto piórem błyska Hiszpan dumny,/ Nadto poważny, chociaż jeszcze młody;/ Krzyż ma na piersiach jak obrońca wiary,/ Krzyż ma na piersiach i szablę szlachcica;/ A w ręku jego drzą struny gitary. Patrz! Oto w czarnej zasłonie dziewica/ Z różanym wiankiem, a przy niej młodzieniec./ Oboje widać z wysokiego stanu;/ Ona zbierała w Neapolu wieniec,/ On się urodził w Rzymie Oceanu(...) w Rzymie Oceanu --- Wenecja../ A pieśni majtków i szum cichej fali/ Ukołysały umysł jeszcze młody;/ I rzucił ślubny pierścionek do wody,/ Poślubił morze i jak TassTass --- właść. Torquato Tasso (1544--1595), poeta wł. renesansu, autor sławnego poematu epickiego Jerozolima wyzwolona. Był owiany legendą związaną m.in. z pobytem w szpitalu psychiatrycznym; bardzo popularny w okresie romantyzmu. się żali. MaskaLecz w jedną stronę zbiegł się tłum balowy;/ Dziwna tam maska! Dziwne jej ubiory!/ Kaszmirska szata w cudne szyta wzory/ Od szaty bije blask dyjamentowydyjamentowy --- dziś: diamentowy.,/ We włosach toną przepaski z korali... Wnet się rozlega szmer wielki po sali:/ ,,Kto jest ta maska?... Sam król nasz Batory/ Nie ma tak wielkich brylantów w Krakowie,/ W skarbcu królewskim... Kto jest ta dziewica?.."/ Próżna ciekawość, pod maską jej lica,/ Ani się słowem wydała w rozmowie. IV. Zemsta ŚmiechZgiełkiem i wrzaskiem zabrzmiały komnaty,/ Głośna to radość, lecz radość nieszczera;/ Śmiech słychać!... śmiech to wymuszony świata/ Na bladych licach nigdy nie umiera./ KwiatyŚmiech ten jaśnieje jako kwiaty z płótna,/ Którymi błyszczy biesiadnika głowa;/ Ich postać wiecznie, wiecznie jednakowa,/ Wiecznie bez czucia, choć piękna, lecz smutna,/ Nigdy nie żyły i w nieba błękicie/ Nie odetchnęły --- i nigdy nie zwiędną./ Lecz któż by przeniósł takich kwiatów życie/ Nad jedną chwilę rozkoszy --- choć błędną? Pan Brzezan smutny, milczący, ponury,/ Porzucił tłumu różnobarwne fale;/ Szedł do komnaty, gdzie ciemne marmury/ I wodotryski wychładzały salę./ Okna posępne gotyckiej struktury,/ Przez okna księżyc pełnym blaskiem pada,/ Cisną się krzewy kwitnące jaśminu./ Wokoło stoły z marmuru, bursztynu;/ PortretA z ram złoconych niejedna twarz blada,/ Której wiekami ściemniały kolory,/ Twarz przodków patrzy smutna, nieruchoma./ Chodził starosta, krok niepewny, skoryskory --- szybki.,/ Za nim się cienie kładły od księżyca;/ A gdy na niebo podniósł blade lica,/ Na twarzy była zgryzota widoma. W tłumie biesiadnym nowe słychać wrzaski;/ I zbiegł starosta do sali biesiady,/ Zawołał pazia, pomieszany, blady./ --- ,,Paziu mój! Paziu! Co znaczą te maski?/ Prawie półowę zajęli komnaty,/ Czoła zakryte i tatarskie szaty..."/ --- ,,O panie! Twojej bojaźni nie dzielę,/ To jakaś szlachta zjechała kulikiem"./ --- ,,Nie są to, paziu, nie są przyjaciele!/ Szlachta by zaraz wpadła z hukiem, krzykiem,/ Zaraz by pełne obległa szklanniceszklannice --- dziś: szklanice.,/ A oni milczą, kryją tajemnicę.../ Paziu, wybiegnij przez drzwi boczne sali,/ Niechaj odźwierny... Pożar, ZdradaLecz cóż to? O Boże!/ Zwodowa wieża i zamek się pali!/ O zdrada! Bracia, kto mi dopomoże?/ Miecz mój i zbroja! Prędzej, paziu młody!" Już nie czas... Zewsząd tłumne pogan wrogi/ Biegną przez wielkie marmurowe wschody;/ Trupami sali zawalili progi,/ Ognie pożaru zażegli na gody./ Lecz któż na czele roznieca pożogi?/ Któż tłumy pogan prowadzi do boju?/ Jestże ich wodzem? Baszą? Atamanem?/ Jakiś młodzieniec w muzułmańskim stroju,/ Czoło złocistym przysłonił turbanem/ I wiarę złotym księżycem naznaczył./ Leci na czele i służbę pomija,/ WzrokNikogo dotąd uderzyć nie raczył,/ Miecz jego w pochwach; on wzrokiem zabija./ Już wpadł do sali, zaraz za nim w ślady/ Straszny wiatr zawył na ściany zamkowe,/ Światła zadrżały, zgasły, tylko blady/ Świecił się promień lamp, w alabastrowe/ Ukrytych głazy... Wpadł jak śmierci mara/ I wejście mnogą wartą zabezpiecza.../ Zdrada, ZemstaPan Brzezan z mieczem stał wobec Tatara... Lecz patrzcie! Patrzcie! Tatar dobył miecza;/ Patrzcie! O zgroza! To miecz dobrze znany!/ Nad emalijiemaliji (daw. Ms. lp) --- dziś: emalii. zaćmionym lazurem/ Obraz Najświętszej Panny malowany/ I obraz krzyża --- pod krzyżem, na dole,/ Herb, jakby srebrne księżyca półkole/ I gwiazda, nad nią hełm ze strusim piórem. Błysnęły szabli obrazy święcone/ I padł starosta na twarde granity,/ Zaśmiał się Tatar, śmiechem obudzone/ Zabrzmiało echo... Był to jęk kobietykobiety --- forma z "e" pochylonym, czytanym jako "i" lub "y".. Była to maska nieznana nikomu,/ Którą brylantów moc wielka pokrywa./ Śmiech usłyszała i jakby od gromu/ Zadrzała, padła na głaz jak nieżywa;/ A Tatar przybiegł i padł na kolana./ Cuci ją, węzły ścieśnione rozrywa;/ Twarz jego była straszna, obłąkana,/ Chwycił ją w dłonie, unosił przez ganki,/ Ona jak martwa była w jego dłoni;/ Z głowy różane pospadały wianki/ I włos się rozwiał pełny słodkiej woni,/ Rozwiany spływał aż do stóp Tatara./ A strasznie bladą była twarz dziewicy. Budzi się --- gdzież jest? --- W zamkowej kaplicy,/ A przed nią postać jak przeszłości mara./ Dokoła było i straszno, i ciemno,/ A księżyc mury oświecał kościoła./ --- ,,Tyż to mój luby? Tyż to jesteś ze mną?/ Zaklinam ciebie, zdejm zawoje z głowy!/ Niech cię obaczę --- rysy twego czoła..."/ I zdjął Bielecki turban muślinowy,/ Anna spojrzała i padła omdlona./ Znów po niej życia rozlały się ślady/ I znów po chwili ciężko przebudzona/ Rzekła: ,,O luby! Tak straszny! Tak blady!..."/ --- ,,Ha! blady? --- przerwał rycerz z dzikim śmiechem ---/ Wszak zdradzam!..." --- zamilkł --- lecz ostatnie słowo,/ Trzykrotnie głośnym powtórzone echem,/ Przerwało ciszę kościoła grobową./ A rycerz mówił: ,,Tak! Twarz moja blada!/ Z innąm cię twarzą w czas szczęśliwy witał,/ Ja zdradzam! Będęż jak róża rozkwitał?/ Na moim czole napisano --- zdrada./ Kraj cały we krwi... Wznieś na księżyc oczy,/ Patrz na te okna, na szkle malowidła./ Gdy błyśnie słońce, ów anioł roztoczy/ Różane lica a srebrzyste skrzydła;/ Lecz szklisty obraz przejęty księżycem,/ Teraz do lekkiej widm podobny larwylarwa (przestarz.) --- maska.,/ Ciemniejszym patrzy i niepewnym licem,/ Smutną ma postać, obumarłe barwy:/ Inny jest człowiek, gdy o szczęściu marzy,/ Lecz gdy te same wzniosłe, piękne rysy/ Oświeci nieszczęść lampa, od tej twarzy/ Weselsze będą grobowe cyprysy./ O luba moja! Po co te rozmowy?/ Mąż, Wygnanie, ŻonaLuba! Chodź za mną wieść życie tułaczy!/ Chodź za wygnańcem potępionej głowy!/ Na twoim łonie dożyję siwizny,/ Siwizny nieszczęść, zdrady i rozpaczy". ---/ --- ,,Mój ojciec!" --- ,,Ojciec?... Ojciec przeklnie ciebie!/ I ty się lękasz?... Przeklnie! I cóż znaczy/ Przekleństwo ojca, braci lub ojczyzny?.../ Chodź w kraj daleki, tam będziesz jak w niebie,/ Znajdziesz tam łąki, gmachy, wonne gaje;/ Są ludzie --- wszyscy przyjaciółmi memimemi --- dziś: mymi.,/ Jest wszystko! Luba, czegoż tam nie staje?/ Luba! Jest wszystko! Wszystko! Prócz tej ziemi". V. Kościół wiejski Była to cerkiew, z modrzewiu jej ściany,/ Już pochylone, wsparte na podpory;/ Promieniem słońca błyszczał dach blaszany;/ Słońce wzierając przez te szyby drzące/ Różne już na nich wybiło kolory./ Nad cerkwią rosły trzy brzozy płaczące,/ Krzyż się przeglądał przez ich szczyt wyniosły;/ Na progu żebrak pacierze powtarza./ Wokoło cmentarz kwiatami zarosły/ I wiejskie groby błyszczą wśród cmentarza. Dźwięk, ObrzędyDaleko słychać wiejski dzwon kościelny,/ Zadzwonił, zewsząd lud spieszy przez pola./ Było to święto, był to dzień niedzielny,/ Dziś pług spoczywa, zieleni się rola./ Dziewice ołtarz przystroiły w kwiaty,/ Zabrzmiała młodzież do śpiewu gotowa;/ Wyszedł ksiądz ze mszą, pochylony laty,/ Tłumi się coraz pieśń ludu niknąca,/ Ucichła... Księdza tylko słychać słowa,/ Cichy szmer brzozy, co o szyby trąca;/ Niekiedy dzwonek jękliwy uderzy,/ Niekiedy starzec księdzu odpowiada;/ Świergocą wróble i pod szczytem wieży/ Pierżchnie jaskółka i w gzymsy zapada. PobożnośćMsza się kończyła. --- Oto w niskie progi/ Jacyś wędrowcewędrowce (przestarz. M. lm) --- dziś: wędrowcy. weszli do kościoła./ Jeden padł na twarz, całował podłogi,/ Drugi ponury, nie uchylił czoła./ Gdy się przypadkiem płaszcz odkrył, strój drogi/ Błysnął spod płaszcza i twarz niewesoła./ Bali się zasiąść w ławki lub nie śmieli,/ Oba pokornie przy progu stanęli. Ksiądz modły skończył, mszał bogaty złożył,/ Teraz zaczyna mówić boskie słowo:/ ,,O bracia! Dzieci! I tegożem dożył?/ Ja, stary wiekiem, z ubieloną głową,/ Że kiedy nieraz osładzałem troski,/ Dziś żal pod strzechę niosę w bożym słowie./ Tu niegdyś siadał --- oto ławka pusta,/ Przekleństwo, Obrzędy, KsiądzNasz pan, Bielecki, niegdyś pan tej wioski./ Zdradził kraj, wiarę. Ksiądz prymas w Krakowie/ Wyklął go, klątwę na me przesłał usta./ Raz go ostatni bez klątwy wspominam,/ Módlcie się! Ja się będę modlił z wami.../ A teraz, bracia! Dzieci! Ja przeklinam!..."/ Zachwiał się starzec i zalał się łzami,/ Zabrzmiało amen --- lecz amen żałoby,/ Jakże niechętne, dźwiękiem ledwo żywe!/ Potem się wzniosły łkania żałobliwe,/ Jakby w dzień sądu otwarły się groby. Ale zaledwo podniosło się łkanie,/ Zaledwo doszło przed oblicze Boga,/ U progu nowy zgiełk i zamięszaniezamięszanie --- dziś: zamieszanie../ Jeden z wędrowców, co stali u proga,/ Zadrzał i upadł bez czucia na głazy;/ Drugi zaś, drzący i blady straszliwie,/ Kląkł nad nim, ciche przemawiał wyrazy,/ Twarz towarzysza ukrywał troskliwie. Ksiądz na ratunek spieszył od ołtarza./ CmentarzZaraz na cmentarz niesiono wędrowca/ I tam na zimnym kamieniu grobowca/ Kładą martwego wśród kwiatów cmentarza./ Cieniem świeżości okryły go drzewa,/ Cieniem, co groby kwitnące okrywa;/ Wiatr go ochłodził, co w grobach powiewa;/ Bóg, Miłosierdzie, Morze, Piętno, PrzekleństwoZ pomocą pasterz troskliwy przybywa,/ Spojrzał i zadrzał... jakby blaskiem gromu/ Twarz go ta razi --- twarz blada, nieżywa;/ I rzekł: ,,Wyklęty!... my idźmy do domu!..."/ Wnet się oddalił tłum kościoła wierny,/ A ksiądz wychodził za kmieciów gromadą;/ We wrotach stanął, twarz odwrócił bladą/ I rzekł poważnie: ,,Bóg jest miłosierny!/ A jego litość liczniejsza nad ziarna/ Morskiego piasku i głębsza nad morza". Grób, ŚmierćJeden z wędrowców spał wśród mogił łoża;/ Oto z drugiego spadła szata czarna/ I twarz odkryła... Przebóg! to dziewica!/ To Anna! Z ust jej nie słyszano słowa;/ Czy brak w niej czucia? Bo sucha źrennicaźrennica --- dziś: źrenica.;/ Twarz nieruchoma --- jakby marmurowa,/ A w oczach ogień gorączki się pali./ Jeszcze na czole miała zwiędłe kwiaty/ I brylantami oświecone szaty;/ We włosach jasne przepaski z korali. ,,O mój najmilszy!" --- rzekła --- ,,o mój drogi!/ Jesteśmy sami --- już jesteśmy sami!/ Tyś na mogile usnął --- a w te progi/ Umarli wchodzą i śpią pod grobami. ---/ Ty milczysz? --- Luby! Odpowiedz mi łzami!..."/ Nagle spojrzała i krzyknęła srodze,/ Potem nań kwiaty rzuciła wonnemi:/ ,,Luby, nie zaśniesz na rozstajnej drodze,/ Sama w święconej pochowam cię ziemi". Rzekła; krzyż jeden wyrwała z mogiły;/ Kopie grobowiec wśród świeżej darniny,/ Lecz coraz słabsza, coraz mdleją siły.../ I cicho smutne płynęły godziny./ Zachód ozłocił słońca blask jaskrawy,/ Brzozy po grobach długie kładły cienie,/ Wonnej czeremchy orzeźwiało tchnienie,/ Szumiały wzniosłe po grobowcach trawy;/ Lecz coraz bardziej ciemnieją kolory/ I przez liść brzozy księżyc zapłoniony/ Topił się we mgłach w różne kształty, wzory,/ Lica wyśrebrzał --- a nocne zasłony/ Okryły cerkiew i groby cmentarza. Już ciemno... Anna sama jedna w nocy/ Do drzwi cerkiewnych stukanie powtarza;/ Nieszczęsna boskiej wzywała pomocy./ Widna jej postać przy blasku miesiąca/ Jak mgły ulotnej srebrzyste obrazy./ Bije we wrota coraz słabszą dłonią,/ Smutne się echo o groby roztrąca,/ Lecz echo coraz słabsze niosło razyraz --- tu: uderzenie.;/ I coraz słabsze --- nikły --- jako w Bogu/ Tonące modły --- jako śpiew daleki.../ Dziewica blada na kamiennym progu/ Usnęła --- może usnęła na wieki... CiszaI cicho! Niechaj głos pieśni stłumiony/ Nie budzi ciszy w wieczornej godzinie;/ Całego świata gdy się odgłos spłynie,/ Tworzy tę ciszę, co ziemię osłania;/ Lecz myśl głęboko zadumana słyszy,/ Jak gdzieś daleko brzmią pogrzebów dzwony,/ Jęki rozpaczy i wrzawa wesoła,/ I płacz boleści, i śmiech obłąkania,/ AniołI wszystko można rozróżnić w tej ciszy/ Słuchem anioła i myślą anioła.