Kasprowicz, Jan Dies Irae http://www.wolnelektury.pl/lektura/hymny Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Liryka Hymn Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hymny-dies-irae http://polona.pl/item/497906/4/ Jan Kasprowicz, Hymny, Instytut Wyd. ,,Bibljoteka Polska", Warszawa, 1922 Domena publiczna - Jan Kasprowicz zm. 1926 1997 xml text text 2008-09-15 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6572.jpg Burza, Zdzisław Jasiński (1863-1932), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6572 L DCA Jan Kasprowicz Hymny Dies IraeDies irae (łac.) --- dosł. dzień gniewu, tj. dzień Sądu Ostatecznego; tytuł średniowiecznej pieśni religijnej autorstwa wł. poety Tomasza z Celano (1190--1260), jej gł. przesłanie stanowi zapowiedź nadejścia dnia kary bożej za grzechy; do dzisiaj Dies Irae wchodzi w skład Requiem, czyli utworu wykonywanego z okazji uroczystości pogrzebowych. Koniec świataTrąba dziwny dźwięk rozsieje,/ ogień skrzepnie, blask ściemniejeogień skrzepnie, blask ściemnieje --- nawiązanie do kolędy Bóg się rodzi.,/ w proch powrócą światów dzieje./ Z drzew wieczności spadną liście/ na Sędziego straszne przyjście,/ by świadectwo dać Psalmiście... A ty, psalmisto Pański, nastrój harfę swoją/ już na ostatni ton! Grzech krwią czarną duszę plami.../ Bez obrońcy staniem sami ---/ któż zlituje się nad nami? Kyrie elejsonKyrie eleison (gr.) --- Panie, zmiłuj się.!.../ O Boże! Ty bądź naszą łaską i obroną!/ Kyrie elejson! ChrystusO Głowo, owinięta cierniową koroną,/ gasnącym wieki wieków spojrzyj na nas okiem!/ O spojrzyj na nas z tej głuszy,/ która swym tchnieniem głębokiem/ ogarnia światów bezmiary,/ a którą ty wypełniasz swych bólów ogromem,/ o Głowo, owinięta cierniową koroną! Grzech, Kara, Kondycja ludzka, LosŻałobna drogo nieochybnej kary,/ broczącej we łzach i przy jęków wtórze/ w ten pozbawiony końca/ Pańskiego gniewu dzień,/ w którym w pożarach spokojnego słońca/ Kobieta, Kwiatyszatańskim chichotem płoną/ świeże, niezwiędłe róże/ grzechu i winy! Na ich purpurze/ osiadł posępny i siny/ tej Konieczności cień,/ z której przepastnej głębiny,/ z łona, pełnego niweczących tchnień,/ nad boskiej woli złomem/ wyrosły zabójcze kwiaty/ w Pańskiego gniewu nieskończony dzień... A Ewa jasnowłosa, matka gwiazd i ziemi,/ upaja się ich wonią, schylona nad niemi./ Kyrie elejson!/ Przez ciebie w proch nicości wracają Twe światy,/ o Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami! Od Twego drzewa oderwany liść,/ pędzi duch ludzki i naprzód i wstecz,/ niby garść kurzu, porwana cyklonem:/ przed nim i za nim płomienisty miecz/ iskrzy się ostrzem czerwonem;/ przed nim i za nim wstają z swych cmentarzy/ upiory wieków, naznaczone sromem/ winy i grzechu,/ i klną i bluźnią i płaczą,/ jęczą i syczą i dyszą/ nieustającą rozpaczą,/ od szaleńczego zamierają śmiechu/ w ten Pańskich gniewów nieskończony dzień... ChrystusO Głowo, owinięta cierniową koroną,/ Ty, co rozpierasz Swej męki ogromem/ pierś Konieczności! Oko, WzrokO Głowo,/ której źrenice, jako dwie pochodnie/ dogasające, płoną/ nad krętą, pustą, nieskończoną drogą/ i gasną, gasną, a zgasnąć nie mogą,/ zawrzyj Swe oczy nad nami,/ nie patrz na boleść i zbrodnię!... Jedno jest tylko w przestworzach widomem,/ jedno w zachodniej płomienieje zorzy/ nad płomiennymi falami/ wiekuistego Żywota/ i nigdy w ciemnię grobu się nie złoży/ i nigdy ciężkich stóp swych nie poruszy,/ by iść i iść i iść/ poza granice duszy ---/ jedno jest tylko Jednem,/ grzmiącym miedzianą surmąsurma --- instrument dęty o przenikliwym brzmieniu, używany w daw. wojsku do sygnalizacji. archanioła/ ponad pokoleń pokoleniem biednem/ w Pańskiego gniewu nieskończony dzień:/ wielki, wszechmocny Ból. O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami!/ Niech łaska Twoja winy nam odpuści.../ A ty swe skronie tul/ do zimnych opok, do strzaskanych grani,/ sterczących smutnie nad gardłem czeluści,/ i płacz... Surma jęczy, surma woła!/ Giną w chmurach wirchówwirchy a. wierchy (gw.) --- szczyty gór. czoła;/ wałem mżących mgieł dokoła/ nieznany oddech miota,/ jakieś potworne, dzikie kształty tworzy/ i po dolinach rozpędza ich stada/ i znów je skupia w przepastnej otchłani/ i ku niebiosom wyrzuca ich kłąb/ i w jakieś czarne rozsnuwa całuny/ ten niewidzialny, dreszcz budzący Tkacz/ i ciężką, mokrą tą przędzą pokrywa/ wszystko, co jest.../ O biada!... Biada!... Pierś światów przed chwilą tak żywa,/ kona pod strasznym ciężarem.../ Olbrzymy świerków padają strzaskane;/ las się położył na skalisty zrąb;/ węże kosówek, wyprężywszy ciała/ w kurczach śmiertelnych, drętwieją bezwładne;/ wrzos na granitów podścielisku szarem/ spełznął na wieki;/ kozice stromą oblepiły ścianę/ i patrząc trwożnie w bezmierny, daleki,/ w ten nieskończony chaos mgieł i cieni,/ runęły w żlebny grób.../ Rozkrzyżuj silne ramiona/ i paznokciami wpij się w twardy głaz/ i odwróć oczy od onej przestrzeni,/ w której rozsadza horyzontów krańce/ ta Głowa, w cierń uwieńczona! Grzech, Kobieta, WygnanieNie patrz, gdzie siadła jasnowłosa Ewa,/ wygnana z raju na wieczysty czas,/ mająca zbrodnię u swych białych stóp,/ wieczyście żarta płomienistą żądzą/ winy i grzechu... O duszo, pełna miłości,/ a którą nieustanne szarpią niepokoje!/ Pańskiego gniewu zwalił się już dzień!/ Trombita Sądu nad tobą rozbrzmiewa/ piorunną mocą archanielskich tchnień/ w Pańskiego gniewu nieskończony dzień... Niechaj mnie sądzą,/ niechaj mnie karzą ---/ tak, mnie, Adama, com na barki swoje/ zabrał z Ogrodu to nadludzkie brzemię/ przygniatającej winy/ i wieki wieków pnę się z tym ciężarem/ ku wiekuistej wyżywyż (neol.) --- wysokość./ i zbladłą nie śmiem odwrócić się twarzą/ Grzech, Kobieta, Wążtam, ku tym zmrokom, co zaległy ziemię,/ tam, ku piekielnej przełęczy,/ na której siadła jasnowłosa Ewa/ z padalcem grzechu u swych białych stóp... Miliardy krzyży,/ opromienione okręgami tęczy,/ z padolnych Styksów powstają głębiny/ w Pańskiego gniewu nieskończony dzień/ i rosną, rosną w jakiś straszny las,/ co wierzchołkami swych bolesnych drzew/ przeszywa wszystkie mgły/ i wszystkie blaski, które lśnią nad mgłami,/ wypływające z Wszechmocy Istnienia. O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami!/ Twojego gniewu nadszedł wielki czas,/ głos już zagrzmiał hiobowy,/ niebios walą się posowyposowa (gw.) --- sufit.,/ Krew, Cierpienie, Chrystusz owiniętej cierniem Głowy/ rzeką i morzem płynie ciepła krew,/ w rzekę i morze krwi jej ból się zmienia... W świątyni bożej zamilkł święty śpiew,/ już się zasłona rozdarła na dwoje,/ mur się już wali i skała już pęka.../ A krew w tych morzach, w tych czerwonych rzekach/ ścięła się w ciemny lód... Kyrie elejson! Ciało, CierpienieOgromna, niesłychana, wiekuista męka,/ z nieprzygasłymi oczyma,/ milcząca, cicha i, jak zmierzch, pobladła,/ na wklęsłych skroniach siadła,/ na wpółotwartych powiekach/ i na wydętych piersiach tych olbrzymich ciał,/ które do krzyżów przybiła/ nielitościwa Dłoń.../ W kleszczach je swoich trzyma,/ wpija się w kąty ust,/ ramiona w kabłąk gnie/ dręcząca wieki niezmożona siła/ i, jak śmiertelny szał,/ zastygły, skamieniały w godzinie konania,/ swoim ciężarem się wgniata/ w zwiędłe, z przepasek odsłonięte brzuchy/ i biodra spłaszcza, kolana rozsuwa/ i pokrzywione, czarne palce nóg,/ pokrytych siecią fioletowych żył,/ w zamarłych kurczach wydłuża.../ O grozo świata!/ O widma, płynące w dal,/ w ten przestwór ślepy i głuchy,/ w wilgotny, mgławy pył,/ w te ciemne wnętrza bezsłonecznych brył,/ w potworne gmachy nadszczytowych chmur! Jeszcze nie zapiał kur,/ a na piekielnej przełęczy,/ Grzech, Kobieta, Zdradanad dnem Styksowych otchłani,/ siedzi pod złomem niebotycznej grani/ pramatka Grzechu, jasnowłosa Ewa,/ z gadziną zdrady u swych białych stóp. Kyrie elejson!/ Straszny przed nami otworzyłeś grób... BłotoI płyną, płyną te milczące krzyże/ razem z ruchomym, wielkim trzęsawiskiem,/ które swą rdzawą kałużą oblewa/ męczeńskie drzewa./ Wszystko, co było dalekim i bliskiem,/ co opadało w niedojrzaną głąb/ i w niedojrzane wznosiło się wyże,/ teraz tym wielkim, grząskim bagnem płynie/ w Pańskiego gniewu ostatniej godzinie.../ Kyrie elejson!/ Światy pochłania nieprzebyty muł,/ światy, od bożych odepchnięte bram. Pokusa, Wąż, GotycyzmA spod korzeni jadowitych ziół,/ spod kęp sitowia i trzciny i traw,/ z rowów, przepadlisk, wądolcówwądolec --- forma augmentatywna (zgrubienie) od: wądół; niewielka dolinka, zagłębienie terenu. i jam,/ pokrytych opalowym szkliwem zgniłych wód,/ zaczyna wypełzywaćwypełzywać --- dziś popr. forma: wypełzać. żmij skłębiony płód:/ czarne pijawki, zielone jaszczury/ wiją się naprzód wpław/ i oplatają kręgami śliskiemi/ męczeńskich krzyżów smutne miliardy,/ z bagnistej wyrosłe ziemi,/ zapadłe w bagnisty kał.../ I oto głowy swoje, dziwne, ludzkie głowy,/ świecące trupim tłuszczem zżółkłych, łysych czół,/ o szczękach, otulonych kłębem czarnych bród,/ kładą na łonach tych pomarłych ciał.../ I skośne, mętne oczy podnoszą do góry/ ku ich schylonym skroniom.../ I biodra opasawszy w lubieżnym uścisku,/ zwilgotniałymi usty/ szepczą im słowa rozpusty... O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami!/ W królestwie Śmierci staje nagi szał./ W niedoścignionym błysku/ tchnienie żywota przenika/ to, co od wieków zagasło.../ W Pańskiego gniewu ostatniej godzinie/ krew świeża płynie/ z odrywających się od krzyżów rąk,/ z odrywających się od krzyżów nóg.../ I Głowa, owinięta cierniową koroną,/ ta Głowa, która przestwór wypełnia bezbrzeżny,/ podnosi ciężkie powieki i patrzy... Jakaż to orgia dzika!/ Jakiż to chaos mąk!/ Kyrie elejson!/ Idą na się zmartwychwstali,/ ogniem wojny świat się pali,/ tłumy w krwawej brodzą fali!/ Grzech, Pokusa, Kobieta, Mężczyzna, Upadek, WążAdamie potępiony, zwróć się z strasznych dróg!/ Zawiśnij na swym krzyżu, sterczącym w niebiosa,/ i nie patrz, gdzie w spokoju Ewa jasnowłosa,/ piekielny zająwszy próg,/ do rozpustnego przytula się gada!/ O biada! --- Rozpacz, ZemstaIdą na się zmartwychwstali ---/ w oku mściwy skrzy się gniew,/ rozpaczy kurcz wypręża rozchylone wargi,/ kroplisty pot oblewa policzki zapadłe,/ kudły włosów zlepia gęsta krew./ Z wyciem hien, z rykiem lwów,/ z psów szczekaniem, z rżeniem koni,/ które cugli nie zaznały,/ łkając, jęcząc, grożąc, klnąc,/ poszarpane miecącmiecąc (daw. forma) --- dziś: miotając; rzucając. skargi,/ pędzi tuman ludzkich żądz. Ten upada, ten się broni,/ temu dłoń ścisnęła krtań,/ ten się w swojego brata paznokciami wrył,/ a tamten zęby szczerzy, poszarpawszy ramię,/ a ten olbrzyma ręką pochwycił dwie nogi/ i rozdarł na dwie szczypy tułów Heraklowy/ i w ciemną rzucił bezdeń, w Sądu straszną noc.../ Oko, StrachA z parą szklanych, martwych kul,/ rozsadzających oczodoły,/ biegnie bez końca, bez końca, bez końca,/ gnając przed sobą bratobójczy huf,/ niemy i głuchy Strach... Grzech, Kobieta, Mężczyzna, UpadekZakryj błędne źrenice, ścigany Adamie!/ Nad tobą tam! u szczytu/ złocistowłosa Ewa!/ Jej grzechu ciężar zgniótł cię, stanąłeś wpół drogi/ Zakryj błędne źrenice i na wieki wieków/ rzuć się w przepastny żleb!... Enoch i Eliasz z proroczymi księgi/ przyszli obwieścić szalonemu światu/ Pańskiego gniewu moc./ Lecz nim zdołali rozedrzeć swój płaszcz,/ nim głos wytrysnął z przepełnionych łon,/ padli w zamęcie spadających gwiazd,/ zgaśli, jak słońca,/ na to wzniecone w przedpoczątkach bytu,/ ażeby zgasły... Amen. Szum się wielki stał dokoła,/ kiedy surma archanioła/ na Ostatni Sąd zawoła./ Głos rozlega się ponury,/ jak grzmot leci złotopióry,/ z dolinami równa góry./ Drży strwożona światów dusza,/ a on głębie mórz wysusza,/ kości wieków w grobach rusza./ Gwiazdy z orbit wytrąciła/ archanielskiej trąby siła,/ już rozwarła się mogiła./ Bunt, WalkaIdą na się zmartwychwstali,/ ogniem buntu świat się pali,/ tłumy w krwawej broczą fali./ Z wyciem hien, z rykiem lwów,/ łkając, jęcząc, grożąc, klnąc/ pędzi tuman ludzkich żądz.../ BógA On,/ potężne Łono, przepotężnych łon,/ Jasność jasności,/ Zmrok zmroków,/ Łaska łask i gniewów Gniew,/ stanął nad skonem Żywota/ i, rękę położywszy na głowie Boleści,/ na niezmierzonej, cierniem opasanej Głowie,/ wypełniającej wszechświatów przestwory,/ rozpoczął Sąd./ Biją pioruny,/ a nad pioruny idzie Jego zew!/ Ogrom bytu błyskawic wszystkich nie pomieści,/ a Jego światłość złota/ strzela nad pełnię, nad ogniste łuny/ błyskawicowych potoków... Bóg, Grzech, Kondycja ludzkaCzym jestem wobec Ciebie, ja, com z rajskich włości/ zabrał z sobą, wygnaniec, tę łamiącą winę/ i teraz ginę,/ od Wschodu do Zachodu tułacz nieszczęśliwy,/ pod nieuchronnych wyroków/ w początkach dnia i nocy wzniesionym obuchem?!/ Stopę Swoją złożyłeś na pokoleń grzbiecie/ i sądzisz! Kyrie elejson!/ Płaczów i jęków słuchasz niesłyszącym uchem/ i sądzisz! Kyrie elejson!/ Na mękę wieków patrzysz niewidzącym okiem/ i sądzisz! Kyrie elejson!/ Bóg, Dziecko, Grzech, Kobieta, NarodzinyNiewiasta z rozpaczliwym krzykiem rodzi dziecię,/ Ty jego duszę grzechu oblewasz hyzopemhyzop --- roślina (półkrzew), z którego olejek używany był przez staroż. Żydów w oczyszczających obrzędach rytualnych./ i sądzisz! Kyrie elejson!/ Wichr idzie po rozdrożach westchnieniem głębokiem/ ku Twojej wyżywyż (neol.) --- wysokość.,/ modlitwy niesie krwawe, przybite do krzyży,/ Ty sądzisz! Kyrie elejson!/ Bóg, Grzech, Kondycja ludzka, SądA kto mnie stworzył na to, ażebym w tej chwili,/ odziany potępienia podartą żałobą,/ kawałem kiru, zdjętym z mar Twojego świata,/ wił się i czołgał przed Tobą,/ Okoi martwym, osłupiałym z przerażenia okiem/ strasznego Sądu wyławiał płomienne,/ świat druzgocące rozkazy?/ Kobieta, Pożądanie, Wąż, UpadekA kto mi kazał patrzeć na te czarne głazy,/ rozpadające się na gruz pod mocą/ Twojego gniewu, przeraźliwy Boże ---/ na głazy te, gdzie straszny owoc Twego drzewa,/ złocistowłosa Ewa,/ do piersi pierś padalca tuli obnażoną?... ChrystusO Głowo, przepasana cierniową koroną!.../ Któż się nad dolą zlituje sierocą,/ nad moją dolą,/ której, Boże, Twe ręce z kajdan nie wyzwolą?/ Kyrie elejson!/ Patrzaj!... Kyrie elejson!/ Ona swą białą dłoń/ kładzie na jego skroń ---/ na trupią, zapadniętą, zżółkłą skroń zleniałą.../ Kyrie elejson!/ I podczas Bóg, Sądgdy Swe Sądy sprawiasz Ty, o morze/ niewyczerpanych gniewów,/ ona swym okiem patrzy w jego oczy ---/ omdlewającym okiem!/ Kyrie elejson!/ Jej nagie uda drżą,/ palcami rozczesuje złoto swych warkoczy/ i falą złocistych włosów/ osłania jego nagość i pieści i pieści/ ustami czerwonymi bladość jego ust./ Kyrie elejson!/ Wężowe jego kręgi opasują biodra/ rozlubieżnionej Boleści,/ a ona, wyprężywszy swe rozpustne ciało,/ nienasyconym oddycha pragnieniem./ Kyrie elejson!/ Na łonie jej spoczęła czarna, lśniąca broda/ rozpalonego Szatana,/ co świat umierający okrył swoim cieniem,/ a ona,/ w zbrodniczych pieszczot rozdawaniu szczodra,/ zamknęła w drżące go biodra,/ w nabiegłe żądzą ramiona.../ Kyrie elejson!/ Bóg, Kondycja ludzka, SądMą duszę pali wieczna, niezamknięta rana!/ Któż mi lekarstwo poda?/ Ojcze rozpusty! Kyrie elejson!/ Nic, co się stało pod sklepem niebiosówpod sklepem niebiosów (daw. formy) --- dziś: pod sklepieniem niebios.,/ bez Twej się woli nie stało!/ Kyrie elejson!/ O źródło zdrady! Kyrie elejson!/ Przyczyno grzechu/ i zemsty i rozpaczy szaleńczego śmiechu!/ Kyrie elejson! Sądź, Sprawiedliwy!/ Krusz światów posady,/ rozżegnij wielki pożar w tlejącej iskierce,/ na popiół spal Adama oszukane serce/ i płacz!/ Z nim razem płacz, kamienny, lodowaty Boże!/ Niech Twa surma przeraźliwa/ echem płaczu się odzywa/ nad pokosem Twego żniwa... Dwujęzycznego smoka,/ Szatana o trzech grzbietach zwalczył w wielkim boju/ archanioł pański, Michał, i zginął w otchłani. Amen. I stał się koniec świata... O chwilo spokoju!/ Zgasł płomienny głos proroka,/ i wieczności noc głęboka/ nieprzejrzaną jest dla oka./ Buntownik, Wygnanie, ZesłaniecA ja, wygnaniec z Raju, tułacz nieszczęśliwy,/ zesłany, aby konać, na te ziemskie niwy,/ i patrzeć, jak pod złomem niebotycznej grani/ usiadła matka Śmierci, Ewa jasnowłosa,/ pieszcząca węża Grzechu, posyłam w niebiosa,/ opadłe nad wieczności tajemniczym mrokiem,/ to moje wiekuiste, nieprzebrzmiałe: Amen!/ Amenamen (z hebr.) --- tak, zaiste; niech się stanie; w judaizmie i chrześcijaństwie formuła uroczystego potwierdzenia i zgody.! W umarłych bytów milczeniu głębokiem/ słychać jedynie Amen, moje straszne Amen. O Boże miłosierny, zmiłuj się nad nami!/ Kyrie elejson! GrzechPrzede mną przepaść, zrodzona przez winę,/ przez grzech Twój, Boże!... Ginę! ginę! ginę!/ Amen./ A cóż powstanie ponad nicościami,/ gdzie ongi były światy/ i Ja, w chęć życia bogaty,/ a dziś w umarłych postawiony rzędzie? Niech nic nie będzie!/ Amen! Bo cóż być może, jeślim ja zaginął?.../ Na wszystko mrok nicości nieprzebyty spłynął ---/ Amen.