Tarnowski, Władysław Horacy 2022-07-06 1949 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/horacy-ars-poetica/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Władysław Tarnowski zm. 1878 Horacy, Poezye Studenta Tom I, wyd. F. A. Brockhaus, Lipsk 1863. https://pl.wikisource.org/wiki/Wolny_przek%C5%82ad_listu_Horacego_do_Pizon%C3%B3w:_%C2%ABDe_arte_Poetica%C2%BB Liryka Starożytność Wiersz Ars poetica text Kotwica, Wojciech Kopeć-Gryz, Aleksandra Kopeć-Gryz, Aleksandra https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6936.jpg Studium gispowej głowy, Jan Veth ( 1864-1925), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6936 DCA 1QBAR 3CT DB Błędy źródła: stawi -> sławi; zamieszał > zamieszkał; Alfion > Amfion. Uwspółcześnienia: - w zakresie nazw własnych, np. Vario -> Wario, Vergil -> Wergil, Acciusz -> Akcjusz; - ortograficzne, np. spruchniały -> spróchniały, Grecki > grecki, Tabański > tebański; - pisownia ,,nie" z imiesłowami, np. nie ubłagany -> nieubłagany; - w zakresie fleksji, np. zamiana cząstki -iemi na -imi (np. niemi -> nimi, tem -> tym), -ji na -ii, np. komedji -> komedii; Argią (B.) > Argię; - fonetyczne: np. jeźli -> jeśli, biedz -> biec. - wynikające z obecnych zasad interpunkcyjnych. Horacy Ars poetica List do PizonówPizonowie --- wpływowa rodzina rzymska, gałąź rodu kalpurnijskiego (łac. gens Calpurnia). Jej członkowie często byli wybierani na urząd konsula i mieli znaczący udział w kształtowaniu rzymskiej legislacji. Adresatami listu byli prawdopodobnie Lucjusz Calpurnius Pizon, który sprawował urząd konsula w roku 15 n.e., oraz jego dwaj synowie. Twórczość, Poezja, PoetaGdzieżeś, Muzo, co niegdyś twych czasów płomieniem/ Grzałaś pierś, której śpiewy dzisiaj jeszcze słyną,/ Gdzie śpiewak, co w swe czasy unosi wspomnieniem,/ Kędy te czasy, Muzo?! Muzo nad ruiną? / Ty znikłaś, znikł twój śpiewak, lecz pieśni nie giną!/ Żyją, choć nie ukocha ich tu nikt miłością/ W połowie hańbą wieku, a w części jasnością!/ On żyć chciał, póki mury KapitoluKapitol --- jedno z siedmiu wzgórz na których powstał Rzym; na Kapitolu mieściły się świątynie najważniejszych bóstw rzym. (m.in. Jowisza, Junony i Minerwy); w pobliżu znajdowało się też Forum Romanum, miejsce najważniejszych obchodów i wydarzeń politycznych w Rzymie. stoją./ Padły mury, on stoi, pielgrzym mimo woli/ Przechodząc, w szumie kaskad barwnych łąk Tyrolibarwnych łąk Tyroli --- prawdopodobnie błąd druku lub przekładu, powinno być: Tivoli, miejscowość w pobliżu Rzymu, w starożytności znana jako Tibur.,/ Z westchnieniem zerwie fiołek, co kładł na skroń swoją,/ Bo liryczna pieśń leci na czasu rozdroże,/ Aż na łódź dziejów siędziesiędzie --- dziś: siądzie. odetchnąć piersiami,/ Jak bocian znużony z statku patrząc w zorze,/ Śpiewak płynie jak żeglarz przez zdąsane morze,/ Skała czasem pierś strzaska lub ją piorun spali./ A jednak, Muzo! Pytam, choć leci bezdrożem,/ Morze włada żeglarzem czyliczyli (daw.) --- tu konstrukcja z partykułą -li, inaczej: czy też. żeglarz morzem?/ Ha! On depcze po śmierci, bo on panem fali! Przyjaciele!/ Zdołalibyście być panami/ Waszego śmiechu, taką postać oglądając,/ Której malarz, na końskim karku osadzając/ Głowę człowieka, upstrzyłby ptaka piórami,/ A z mnóstwa członków złożon kształt pięknej kobiety/ Zakończył szpetnej ryby łuskatym ogonem. Wierzajcież, Pizonowie! Że takiej zalety/ I potworniejszy stokroć od obrazu tego/ Jest utwór, co stworzony z rozpalonym łonem,/ Gorączkowych urojeń widziadła samego:/ Gdzie ramię od ramienia, różna kość od kości,/ Choć przystaną, stanowić nie mogą całości!/ Twórczość, PoezjaLecz wieszczom i malarzom służy prawo równe/ W własne kształty przybierać istoty stworzone?/ Wiemy o tym i prosząc o względy zarówne,/ Przesyłamy je wzajem, ale słabą stronę/ Tworzenia niewłaściwych i różnych postaci,/ Nie zniesiem! Ni bratania wężów z ptaszym płodem,/ Ni spokrewnienia wilków z słabych owiec rodem!/ Gdzieniegdzie w wyższym tworze, dla zaokrąglenia/ W cienie ozdobne światło rzucić się opłaci:/ Czy myśli kolorytem kreślisz gaj zielony,/ Czy DianyDiana (mit. rzym.) --- bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. ołtarze lub dźwięki strumienia,/ Co dzwoniąc, szklaną falą na kamień z kamienia/ Przebiegają niw polnych kobierzec zielony,/ Czy wreszcie siedmiobarwny łuk tęczy chcesz skreślić,/ Lecz ozdoby się rodzą, o nich nie trzanie trza --- poprawnie: nie trzeba. myśleć./ Może oddać potrafisz cyprys rozżalony,/ Nad grobami samotnie w żałobie zwieszony?/ Lecz cóż po nim, gdy żeglarz, co stracił nadzieję/ Po strzaskaniu łodzi, się wdarł na brzegi,/ I gdy losów szczęśliwe zbiegły się koleje,/ On obraz swój malować w murach świątyń każe,/ Kędy na chwałę bogu wilgotnego łoża/ Z trójzębem, ozdobione wznoszą się ołtarze! / Toć wtedy zamiast urny, co spod mistrza dłoni/ Wychodząc, miała zdziwić urokiem piękności,/ Urósł chropawy garnek potwornej szpetności./ Jaki chcesz, obierz utwór, a byle całości,/ Przystanie do twej myśli ni to laur do skroni./ Ojcze! I godni ojca przyjaźni synowie!/ Największych błędów źródło nagannym nie bywa,/ Przed wszystkim chcę, by mowa ma była treściwa./ Rozliczne myśli nieraz chmurzą się po głowie,/ Każdy obraz mnie blaskiem ułudza przyjemnym,/ A gdy strumień słów moich nazbyt się rozpływa,/ Chcę być zwięzłym, a staję się z mą myślą ciemnym./ Niech miłe z pożytecznym przed oczy się stawi,/ Księga niechaj mnie uczy albo niech mnie bawi./ Temu, co ściga lekkich pomysłów rojenia,/ Co na słówka poluje, gdyby na motyle,/ Temu zbędzie na sile i źródle natchnienia,/ Ten zapału nie wzbudzi i krótkie trwa chwile!/ Kto zaś zniósł swych rusztowań wielkie przedsięwzięcia,/ Ten staje się odętym i godnym śmieszności,/ Silny wolą, a myślą słabszy od dziecięcia,/ Własne oczy zawiązał przepaską piękności! / Boć w sztuce, miły bracie, przed wszemi rzeczami/ Wielki cel masz małymi osiągnąć środkami,/ Który zaś się ulęknie walk umysłu burzy,/ Podle pełza z robactwem w swych myśli podróży,/ Nie dopełznie do celu, bojąc się nagany/ I w drodze zginie marnie jak liść rozdeptany!/ TwórczośćKrytyka, o pieśniarzu! Przyjaciółka twoja/ Coćcoć --- co ci (która ci). stroić młodą lutnię życzliwie pomaga,/ Słowa jej wierne płyną z bezstronności zdroja,/ Na nią pieśnią odpowiedz, gdy cię słusznie smaga./ Lecz jeśli nie bezstronna, nie jak rówiennica/ Podaje dłoń przyjazną i w drogę ośmiela,/ Pluń jej w oczy! I wyszydź, boć jest zazdrośnica,/ Co w zgubie twojej szuka własnego wesela!/ A takiej nie odrzeknij ni marnego słowa,/ Lecz milcząc dumnie, odejdź, a cisza grobowa,/ Przerwie się wkrótce szmerem głosu uwielbienia/ Dla ciebie, nad zdeptanej w głosie wyszydzenia!/ Rywalce daj po gębie, dumny naganami,/ I kiedy wicher wieje, obróć się plecami./ Mądrość, PrawdaSzanuj sądy roztropnych, głupców sądy małe/ Za najlepszą, gdy giną, poczytaj pochwałę./ Kto myśl sztuczną ozdobą zbyt często przeplata,/ Kto pomysły rozrzutnie przekształca i zmienia,/ Ten na skrzydłach zapału w chwili urojenia/ Zbyt daleko od boskiej prawdy już ulata!/ Ten państwo ryb przeniesie w świat rozgałęziony,/ A dzika w wodne głębie kędy Neptun włada,/ Trwogą błędu nasz umysł często w błąd upada,/ Trwogą winy natłokiem swych myśli pędzony,/ Bojaźń, niepewność siebie, zwłaszcza, gdy brak sztuki,/ A sztuce z władzą ducha potrzeba nauki./ Nauka, KobietaNauka jak kobieta, jest nieubłagana/ Ale tylko z daleka! porwij ją w objęcia,/ Rozkochaj się, aż będzie w tobie rozkochana,/ Przyciśnij ją do serca, tchnij w nią iskrę duszy:/ A podda się ofierze słabsza od jagnięcia/ I kochając, potęgą od cię miłowana,/ Stworzy raj koło ciebie, pęta myśli skruszy./ Uśmiechnie się jak dziecię małe do dziecięcia,/ Gdy go ujrzy w zwierciadle, ledwo łzy osuszy!/ I wierny rzeźbiarz zręcznie dłutem wypiętnuje/ Włosy, co się po czole rozlały splotami,/ I fałd togi muskanej z lekka zefirami,/ Lecz cóż? Jeżeli w twarzy wyrazu brakuje,/ A w postaci harmonii miłej wzrok nie czuje? / Stąd zrzekłbym się wieszczego w utworze natchnienia,/ W połyskującym włosie, ni to kruka skrzydła,/ I brwi ciemniejszych łuków, gdy od przyrodzenia/ Dany nos szpetny, miałby zniszczyć te mamidła/ I zmienić w kształt potworny czubate straszydła! / A wy, co poczynacie, Pizonowie mili:/ Z namysłem wybierajcie prac waszych rodzaje,/ Uważając najbaczniej w ich osnowie, czyli/ One do sił stosowne? A komu sił staje,/ Temu nigdy nie braknie na wdzięku i ładzie,/ A jeśli się nie mylę w prac jego porządku,/ Od początku do końca, z końca do początku/ Porywająca piękność rozleje się w składzie./ A jeśli nowe rzeczy, nowymi mianami/ Nazwać tobie wypadnie, w kształt dotąd nieznany,/ Służy prawo takimi siać ci wyrazami,/ O jakich i nie marzył CetegCetegowie --- rzymska rodzina patrycjuszowska, znana z przywiązania do tradycji. Wyrażała je m.in. rezygnacją z noszenia togi na rzecz starszej wersji rzymskiego stroju arystokratycznego. W szerszym znaczeniu: dawni (z perspektywy Horacego) Rzymianie. przepasany,/ Gdy sobie już zaufasz, poczuwszy swe siły,/ Będziesz gładki i zwrotny, i dźwięczny, i miły./ Zwłaszcza, gdy wyraz dawniej już ludziom znajomy/ Opleciesz tam, kędy nowej promieniami myśli/ Tryśnie, jak gdyby sam był dopiero stworzony,/ I nad który już trafniej tam go nikt nie wmyśli/ Język to skarb przedrogi! Poezja przeklina/ Tego, co go przemarni jako matka syna:/ I tym biada, co czynią ją igraszką płochą,/ Miernym poetom przeto poezja macochą!/ Nowe odkrycia w nowe trzeba przybrać miana/ CecyliuszaCecyliusz (ok. 230--ok. 168 p.n.e.) --- komediopisarz rzymski, adaptator komedii greckich (m.in. Menandra), wyzwoleniec. i PlautaPlaut (ok. 250--184 p.n.e.) --- największy z komediopisarzy rzymskich, autor ponad stu sztuk (w większości greckich przeróbek, ich wzbogaconych reinterpretacji). prawo, dzisiejszemu/ Służy takoż WariowiWario, właśc. Luciusz Warius Rufus (ok. 74--14 p.n.e.) --- poeta rzymski, autor tragedii Thyestes i poematu epickiego De morte (łac.: o śmierci). Przyjaciel Wergiliusza, po jego śmierci zajął się przygotowaniem do druku Eneidy (wraz z innym poetą o nazwisku Plotius Tucca)., służy WirgilemuWirgiliusz, Wergiliusz, właśc. Publiusz Wergiliusz Maro (70--19 p.n.e.) --- poeta rzymski z czasów Augusta, autor Eneidy, uznawanej za narodowy epos rzymski, Bukolik (sielanek) oraz poematu dydaktycznego o rolnictwie, zatytułowanego Georgiki. Przysłużył się Horacemu, przedstawiając go Mecenasowi.,/ A myśl nowa tym cudniej odstrzeli, przybrana/ W kształt prosty, co nadając się łatwo i mile,/ Dobrem wrażeniem w każde uderza nas chwile,/ Słowa jak liście drzewa: świeże i majowe,/ Co z każdej zimy wiatrem opadają,/ A z wiosny tchnieniem, przebudzone, nowe,/ Nagie gałązki puchem odziewają/ I szumem całą ożywią dąbrowę! / Wszak widzieliśmy dzieła za swych dni święcone,/ Z czasem oddane wzgardzie, i smutnie zamarte,/ A dzieła wolną pracą wieków utworzone/ Widziemy po dni nasze wielkie, niezatarte/ Królewskie dzieła, żyzne po dziś dzień bagniska,/ W łono ziemi gościnnie wód fale wpuszczone,/ Użyźniają swych brzegów pokłady zielone,/ Wabią łodzie i statki, w pokoju siedliska,/ Strzegąc ich od smutnego na skał łonie skonu/ I namiętnych uścisków ramion AkwilonuAkwilon (mit. rzym.) --- wiatr północny i jego uosobienie. ,/ PrzemijanieWszystko przejdzie na ziemi, prócz tego, co w mowie/ Zlało się dźwiękiem myśli w jej dziecięcia słowie,/ A słowo ziemią czynu jak w ziarnie nasienie/ Wyda czyn, lecz gdy skona już czynu istnienie,/ Znowu czyn wraca w słowo, by tkwić w wieku głowie,/ Poeta, ArtystaSłowa dawne skrzydłami Feniksa powstają,/ I w nowe dziś użycie wracać poczynają/ W jakie kształty odziewać, w jakie stroić szaty/ Bohaterów i królów, i stare ich światy/ Stary uczy nas HomerHomer --- grecki wędrowny pieśniarz i recytator, autor Iliady i Odysei, uważany za ojca poezji epickiej../ On w pieśń ujął dzieje,/ Każda postać pod jego ręką olbrzymieje,/ Choć mistrz czasem się zdrzymniezdrzymnie --- popr. zdrzemnie.:/ Wiersz ten przeplatany,/ Jak kwiat róży z cyprysemcyprys --- drzewo o łuskowatych liściach i kulistych szyszkach, w staroż. Rzymie symbol żałoby. upleciony w wieniec,/ Jako przy zbrodni cnota, przy starcu młodzieniec,/ Zawsze wielki się budzi, rycząc jak lew ranny,/ Kto zaś ducha elegii pierwszy w słowo wcielił,/ Dotąd w mgle niepewności zostało, i płonne/ Dotąd wszystkie zabiegi --- nikt się nie ośmielił/ Rozciąć tę tajemniczą ciemności zasłonę./ ArchilochArchiloch (VII w. p.n.e.) --- grecki poeta, znany ze złośliwych wierszy pisanych rytmem jambicznym. Według legendy miały one doprowadzić do samobójstwa człowieka, który odmówił mu ręki swojej córki. krwawe zęby zaostrzył jambujamb --- dwusylabowa stopa rytmiczna, w grece i łacinie złożona z sylaby krótkiej, a potem długiej (w wierszach polskich odpowiednikiem sylaby długiej jest sylaba akcentowana, zaś krótkiej nieakcentowana).,/ Który się rozchichotał w piekielnej ironii,/ I pokumał ErinniąErynia (mit. gr.) --- jedna z trzech bogiń, które były uosobieniami zemsty, kary i wyrzutów sumienia../ W szaty dytyrambudytyramb --- rozwinięta w kulturze greckiej pieśń pochwalna, utrzymana w patetycznym tonie, pierwotnie ku czci boga wina Dionizosa, śpiewana przez chór przy akompaniamencie aulosu (podwójnego fletu), w połączeniu z tańcami; współcześnie: podniosły, patetyczny utwór pochwalny. / Dla tych, co pieśnią pragną wynucić w harmonii/ Bogów chwałę i dumnych zwycięzców igrzyska/ Lub z cieniów dawnych przeszłe wskrzeszać widowiska;/ Co uczucia wyniosłe, młodością natchnione/ Opiewają, by myśl ich równym głosem brzmiała,/ Tym Muza z dłoni swojej w dłoń liręlira --- instrument muzyczny szarpany. oddała./ PoezjaLiryzm! Liryzm najwyższy! / On zapału drgnieniem/ Napala i porywa swych prądów strumieniem/ Jak wodospad z skał pędząc, grzmiąc z piersi natchnienia,/ Wlecze myśl zachwyconą w świat swego stworzenia!/ Wszystko przepali, wstrząśnie, porwie w swe ramiona,/ Tryska iskrami natchnień z młodzieńczego łona!/ Płynie perłami niebios i na piórach szału/ Grzmi piekłem lub słowiczą piosnkę rzewnie dzwoni,/ I łzę przeczuć proroczych nad swą pieśnią roni,/ Nim lawą skamienieje w kolos ideału! / Jego wieki --- on wieki przeżyje z kolei/ Na nich stanie nadgrobkiem: dobrego nadziei! / Skąd mi prawo dźwigania godności poety/ Jeśli mistrzem mej pieśni i panem tworzenia/ Nie zdołam być! Lub duch mój w tych kształtów odcienia/ Nie wtajemniczy siebie poczuć zalety?/ Tragedia wiele roni, gdy w komedii szały/ Zgłuszy barw arlekińskich, koźli strój pstrocizną./ Czasem nie złe, złe śmieszne, gdy dowcip bogaty, / Kształt godnej MelpomenyMelpomena (mit. gr.) --- muza opiekuńcza tragedii. winien być poważny,/ Zamyślony i smutny, spokojny z trucizny/ Czaszą, sztyletem, jeśli w cnoty lub ojczyzny/ Imię idzie w koniecznej drogi ślad żelazny:/ Nieubłagana stąpa po słówek drabinie,/ Aż swą szatę rozedrze na tragicznym czynie,/ A równie: głos spiżowy, wiersz ciężki, poważny/ Nie udźwigną ramiona swobodnej komedii,/ Jeśli są, niech się prędko goją wszystkie blizny./ W śmiesznem wskazane świetle, wprost sprzecznym tragedii,/ Stara młodość w niej śmieszna, i umizg siwizny,/ Wad, przesądów bałwany gruchocze jowialnie,/ Chociaż uśmiech jej wiecznie płacze niewidzialnie,/ TaliaTalia (mit. gr.) --- muza opiekuńcza komedii. przebaczy w przejściu jakie głębsze słowo,/ W burzach gniewu, gdy śmiechem ma być rozjaśniona;/ Zniesie i Melpomena z owężoną głową,/ Choć śmieszniejszem słóweczkiem plunie pierś zdraźnionazdraźniona --- dziś raczej: zdrażniona, podrażniona. ./ PrawdaLecz nie dość, by dla ludzkiej były dogodności/ Te dzieła, w tym bynajmniej nie mają wartości,/ Prawda --- i zawsze prawda --- jasna, obnażona,/ I dziewicza jak posąg porannej miłości/ Niech boli jak chce, wieszczu! To twoja korona!/ Od ciebie to zależy, by się twarze śmiały,/ Gdyś komik, a gdyś tragik, by z tobą płakały,/ A jeśli chcesz, bym spotkał oczyma łzawymi/ Smutną postać, co w prawdy walczyła ofierze,/ Ty ich ojcze! Ich twórco, płacz pierwej nad nimi/ Tajemnicy geniuszu, łzami dziecinnymi/ Lub nad nimi sam z sobą pierw się uśmiej szczerze!/ A gdy krzyk zapału zabrzmi wkoło ciebie,/ Lub wieńce wawrzynowe lecą na twe skronie,/ Ty milczysz wtedy, twórco, bo ty już u siebie/ Czułeś dawniej, co oni teraz czują w łonie,/ Tylko się łza tajemna w twym oku zakręci,/ Bo poznasz jak daleko tym ludziom zapału/ Chwilowego, do twego bóstwa ideału / I chmurą pierś zasuniesz, co swe bóstwa święci!/ I poznasz, że kto tworzy, niech tworzy bez uszu,/ Tylko swego o radę niech pyta geniuszu,/ A jeżeli go nie ma, to go rady zdradzą,/ Bo na śmierć i na geniusz, mędrcy nie poradzą!/ Tyś płakał łzami dziecka nad twoją ofiarą,/ Dojrzałeś żarem słońca natchnień, mąk zapału,/ I najpierwszy klęczałeś w piersi z żywą wiarą/ Przed ołtarzem twych tworów lub śmiał się do szału/ W duszy, z śmiesznych, dziwacznych, spaczonych postaci,/ Któreś widział przed sobą, za które śmiech płaci,/ Choćbyś wolał wyśmianym być, niż wyśmiać braci,/ Których śmiech twój znów sobą uczyni pomału!/ Przeklęty, kto złej woli w świat szyderstwem plunął,/ Ten choćby z szczytów niebieskich już runął! I jeśliś twoim kosztem, walki twej stałością/ Nie dokupił się myśli, co czucia mądrością,/ Nic cię tu nie przeżyje i będą nicością!/ I inaczej twój smutek w śmiech im skrzywi usta/ Lub lekki sen na oczy myśl im ciągnie pusta./ Natura matką ducha! A usposobienie/ Niech wywoła, oburzy, lecz zostanie takim,/ Jak je wydać doradza najpierwsze natchnienie,/ A myśl lotna, beznogim nie stanie się ptakiem./ Głos wrodzony łez, śmiechu, w kształcie wielorakim,/ Wiele na tym zależy w mowie: pan czy sługa,/ Młodzieniec ci czy starzec, mamka czy matrona,/ Czy kupiec czy ziemianin, co się ima pługa,/ KolchijczykKolchijczyk --- mieszkaniec Kolchidy, starożytnej krainy na wybrzeżu Morza Czarnego, na terenie obecnej Gruzji. czyli dziecię tebańskiego łona,/ Ten ArgięArgos --- duże starożytne miasto na Peloponezie, stolica Argolidy. zamieszkał czyli ów, co TebyTeby --- miasto w Beocji, w środkowej Grecji.?/ Słowem, układać rzeczy wedle ich potrzeby./ O twórco! jeśliś silny, własnym pobież torem;/ Jeśli sobie nie ufasz, idź za drugich wzorem./ Chlubnie skreślisz twą postać, jeśli bohaterem/ Śmiałym, dumnym, powabnym, AchillaAchilles (mit. gr.) --- legendarny bohater grecki, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej, uczestnik wojny trojańskiej. wystawisz,/ W silnem postaciowaniu zbliżysz się z Homerem:/ A tym milsze wrażenie czytelnikom sprawisz,/ Kreśląc dzikim charakter niezgiętej MedeiMedea (mit. gr.) --- mściwa i okrutna czarodziejka, żona Jazona; porzucona przez niego na rzecz Kreuzy, zabiła dzieci swoje i Jazona../ Przebiegły IksjonIksjon (mit. gr.) --- król Lapitów; pierwszy człowiek, który zabił swojego krewnego, skazany za to na męki w Hadesie., w złości Medea płacząca,/ Smutny OrestOrestes (mit. gr.) --- syn Agamemnona i Klitajmestry, zabójca matki, który pomścił w ten sposób dokonane przez nią zabójstwo ojca., smutniejsza ofiara błądząca;/ Boleść kona w promyku wschodzącej nadziei!/ A nie pocznij twej pieśni jak CylijczykCylijczyk --- mieszkaniec Cylicji, krainy na terenie Małej Azji. śpiewał:/ «Będę szczęście PriamaPriam (mit. gr.) --- król Troi podczas wojny trojańskiej., i wojny opiewał»/ Pieśń jego byłaż godną takiego wezwania?/ Góry z hukiem się wstrzęsły, lasy zaszumiały,/ A szczur śmieszny się zrodził wśród oczekiwania,/ Nie wspanialejże śpiewak ozwał się nieśmiały,/ Poprzedzając pieśń słowy: «Powiedz, Muzo moja,/ Powiedz mi imię męża, który bez nadziei/ Przebłąkał stare życie, gdy runęła TrojaTroja a. Ilion --- starożytne miasto położone w Azji Mniejszej. Znane przede wszystkim z wojny trojańskiej, którą opisał Homer w Iliadzie.?/ Dzieje męża, co widział w świecie tyle cudów,/ Wiodąc życie tułacze od ludów do ludów!»Powiedz, Muzo moja (...) imię męża, który bez nadziei / Przebłąkał stare życie, gdy runęła Troja... --- parafraza początku Odyseji, poematu Homera o przygodach Odyseusza, który po zakończeniu wojny trojańskiej podróżował przez 10 lat po świecie, nie mogąc trafić do domu.,/ On w utworach swej myśli miał najpierw na celu/ Aby nie dym z płomienia, ale płomień z dymu/ Strzelił jasną światłością w szatę słów niewielu,/ Oblekł myśli, co tutaj żyły życiem czynu!/ A lutni głos spiżowy z snów zwątpienia budzi,/ Przemawiając w głos wielki do zamarłych ludzi:/ Maluj żywo wiek wiary, wiek ofiar, wiek młody!/ Wiek dzieciństwa, wiek męski i starość zgrzybiałą,/ Samolubną, że sercem dna stojącej wody/ Z czaszką zimną, siwizny szronem popleśniałą!/ Młodość, StarośćMłodość to miłość! Starość to wstecz się cofnieniewstecz się cofnienie --- wyrażenie ,,cofać się wstecz" uchodzi dziś za błąd stylistyczny i logiczny. / Przeciw prądowi czasu, to sił swych zwątpienie!/ Czemu tak mało starców na tej ziemskiej kuli,/ Co by popęd młodzieży prawem sercem czuli?/ Zdaje im się, że świat się kończy w nich i z nimi,/ Tak jak w młodości niegdyś z swą butą sądzili,/ Że z nimi się poczyna; i przeszli po ziemi,/ I nic oprócz przywaty tu nie zostawili!/ O! Gorzko w kraje ducha wyciągać ramiona,/ Tkwiąc w lodach wyziębienia i stępionej wiary,/ Kędy myśl tęskną wabią cudowności czary,/ Gdy zmysłowym łańcuchem skuta myśl stępiona!/ Lecz człowiek ma sam w sobie myśli i swe głębie,/ Co mu staną na wieczność za krzywdy i bolebole --- bóle.;/ One mu niosą duszę w niebo, jak gołębie/ Rydwan bogów, w poloty chmur chyże, sokole,/ I one z nim zostaną, a z nimi do końca,/ Wszystko, co w nas szlachetne, czerń myśl bolejąca./ W sobie trzeba świat stworzyć i własne mieć skrzydła,/ Być nadziemskim, by posiąść nadziemskie mamidła!/ Trzeba iskrą młodzieńczą najsilniejszej wiary/ Wśród ciemności rozniecić miłości pożary/ I strunami arfarfa (daw.) --- harfa. cichych trącić o te serca,/ Których myśl zamordowałby tyran, szyderca,/ A choć czasem tak smutno i tak łzawo w tobie/ Jak w tej arfie, co wisi samotna grobie,/ Gdy wicher nią uderza spróchniałe krzyże,/ Gdy jej struny trącają skrzydłem nietoperze,/ Gdy księżyc promieniami zagra w stron jej złocie,/ Ona cicho zajęczy jak w dłoni anioła/ I jęknie: «Gdyby szpony orła lub sokoła/ Stargały mnie, wolałabym w mojej sromocie,/ Jak tu czekać, aż na mnie znów piorun zawoła!»/ Lecz w chwilach gromu czujesz, czym jesteś, a potem/ Z dziecka prostotą idziesz i sam nie wiesz o tym,/ Co działasz, czyś działaczem i czy na twym grobie/ Przeżyję cię aniołem, co płacze po tobie! Młodość, DzieciństwoChcąc skreślić obraz życia, życia człowieczego,/ Przystąp i zdrowym okiem pojrzyj w głębie jego! / Stań nad cichą kołyską śpiącego dziecięcia,/ Ujmij dłoń marzącego w swej wiośnie młodzieńca,/ Co idąc duchem naprzód, sobie narzucone/ Rady prędzej lub później zdepcze, jak przy drodze/ Uschłe liście,/ Co chrzęszczą, nogą przygniecione,/ Kryjąc węża, co grozi uskrzydlonej nodze!/ Woli i czynom męża, kształt właściwy nadaj/ I starca gderliwego świegotanie zbadaj,/ Co nie chcąc lub nie mogąc zrozumieć dążności/ Młodych, łaje, wspomina czasy swej młodości./ Lecz wszystko niech twej duszy wzbogaci natchnienie:/ Bo kędy głos natury nie woła, nie nęci,/ Tam nie bież! / Bo tu nie dość bracie dobrych chęci,/ Sztuczne światło jest niczym, gdzie panują cienie,/ Bo słońce tylko zbije ciemności przestrzenie!/ Smutno jest naśladować, udając twórczości,/ Każdy pozna, wyśmieje, a ty suszysz kości!/ Starzec niech będzie słońcem, młodzieńcem młodzieniec,/ Każdy niech obraz wieku wiernie mi przedstawi:/ Czy splatasz czucia ludzkie w poematu wieniec,/ Czy ich czyn się w dramatu posągach pojawi./ Co oczom nie przedstawisz, powiedz duszy silnie,/ A przedstawisz jej lepiej, lepiej nieomylnie./ Niechaj mściwy AtreuszAtreus (mit. gr.) --- król Myken, mszcząc się na bracie, który uwiódł mu żonę, podał mu potrawkę z jego syna. przed ludu oczyma/ Nie wystawia swej uczty, KadmusKadmos (mit. gr.) --- założyciel Teb, zmieniony wraz z żoną Harmonią w węże. Według jednej z wersji mitu miała to być kara za zabicie poświęconego Aresowi smoka. się nie wije,/ Ni jaskółka medejska pod dachy nie ryje,/ Niech nie wlata widzialnie, miara wagę trzyma!/ Sztuka, co z uwielbieniem ma być powtórzona/ Nad pięć odsłon być nie powinna przedłużona./ Bóg tylko w ważnych miejscach, w razie konieczności/ Niech da wyrok. Na cztery osoby w rozmowie/ Niech słuchacze nie widzą, a w sztuki osnowie,/ Chór niech broni przed wszystkim dążności autora,/ Nie wychodząc przedwcześnie, nie głuszy aktora,/ Niech głosem uroczystym i poważną radą/ Chwali skromne biesiady, i niewinność sławi,/ Niech godzi powaśnionych lada jaką zwadą/ I upadek zuchwałych niechybny wystawi./ Szlachetnem zdaniem niechaj wzbudza uniesienie,/ Wieszcząc upadek pysznych, skromnych wyniesienie. Miłym bywał flet dawniej w małem zgromadzeniu,/ Dziś chory towarzysza mają w trąby brzmieniu,/ FaunowieFaun (mit. rzym.) --- bóg płodności, przedstawiany jako brodaty mężczyzna z koźlimi kopytami i rogami., zdaniem mojem, z lasów wywiedzeni/ Niech ani zbyt zdziczałe mają obyczaje./ Ni słowa ich niech nazbyt nie będą miejskimi,/ Bo to powód do śmieszków i pogardy daje./ I tym, na którym toga uwisła ramieniu,/ I tamtym, co w orzechy gwiżdżą w prostym duchu,/ Niech się stara dogodzić i oku, i uchu,/ Bacząc, by nic nie ująć razem przedstawieniu./ Skład wiersza długi, z krótkim wzajem przeplatany/ Pod nazwiskiem jambu dawno nam już znany,/ Późniejszy głos spondeówspondej --- stopa rytmiczna złożona z dwóch długich sylab. Obecnie popr. forma l. mn.: spondejów. wolny i rzewliwy/ Spotyka się w utworach nowych AkcjuszaAkcjusz, właśc. Lucjusz Akcjusz (170 p.n.e.--85 p.n.e) --- poeta i dramatopisarz rzymski.;/ I szumi, głośniej płynąc, w pieśniach EnniuszaEnnius, właśc. Kwintus Ennius (239--169 p.n.e.), poeta i tragik, uważany za ojca poezji rzymskiej; autor niezachowanego poematu historycznego Annales.,/ Co od czasu do czasu w nim bywa szczęśliwy./ Lecz gdy wiersz na piękności przez pospiech utracił/ Lub zbyteczną odętość śmiesznością przypłacił,/ Czyż godne rzymskich piewców takie przebaczenie?/ I dlategoż mam moje ośmielać pisanie? / TwórczośćMyśl twórcza w dziele jest jak kamień z skał strącony,/ Co leci ku otchłaniom z szczytów rozpędzony,/ Lecz biada, gdy potrzaska się w ziarnek miliony!/ O, wy młodzi pisarze! Nie spuszczajcie z oczu/ Wzorów, co pierwsi mistrze greccy utworzyli,/ W które myśl kolosalną swych duchow wcielili./ Co wielkie, to w cichości ustronnym uboczu/ Urosło na tajemnym w sobie rozmyślaniu,/ Nim błysło na świat wielki, ku ludzi poznaniu./ Kwitła u nich tragedia unieśmiertelniona,/ I przekwitła komedia nadto przesadzona,/ W potworność przeszła śmieszność Greków starożytna./ Chór powinien być piękny, myśl jego wybitna,/ On upadł pod niedbalstwa ohydnym ciężarem,/ Chór! Co głównym komedii winien być filarem./ Wieszczom naszym też prawo jak najwyższe służy,/ Na wzór Greków, tych twórców piękności wieczystej,/ Co godne, znieść na niwy swej ziemi ojczystej,/ Jeśli siła zbyteczna ducha nie odłuży,/ Niech inaczej bogaci wystąpią mężowie,/ Inni rycerze, inni pasterze,/ Inni kupcy, a inni zaś bohaterowie. Ponurych a zamkniętych w milczeniu i sobie/ Pisarzy, już DemokrytDemokryt z Abdery (ok. 460--ok. 370 p.n.e.) --- filozof grecki, najwszechstronniejszy uczony starożytny przed Arystotelesem, autor kilkudziesięciu dzieł z różnych dziedzin, współtwórca (razem ze swoim nauczycielem Leukipposem) pierwszej atomistycznej teorii budowy świata. wieszczami uczynił./ Między tymi, jam dotąd najwięcej obwinił/ O szaleństwo, co chodzi w ich godnej osobie./ Ich też nie jest zwyczajem w łaźni się oczyścić,/ Pozbyć się włosów, brody, z długów się uiścić./ Ja, nie chcąc HelikonuHelikon --- góry w Beocji, siedziba Muz. szaleństwem przypłacić,/ Będę uczył jak pisać, by pióra nie stracić./ Nie ten wielki kto dłonią, bez wiary, niegodną/ Miernym marnych słów stekiem stosy ksiąg zapisze,/ Ale kto na dnie duszy wielką myśl kołysze,/ Świecąc i grzejąc razem, ludzkość czyni płodną./ By uczucia wznioślejsze co udziałem nieba,/ Sprowadzić między swoich, sczarować dźwiękami,/ Tworząc; by wzniośle pisać, czuć wzniośle potrzeba./ Bo czcze rymy, i miary, tylko ozdobami,/ By twarz piękną z natury ożywić kwiatami./ HellenomHellenowie --- Grecy., którzy wzniośle śnić i żyć umieli,/ Dała Muza śpiewaków boskich, co w swych pieniachpienie --- pieśni. / Zostawiając nadgrobek swych wieków, zdumieli/ Wieki następne, w ślad ich idące --- marzeniach,/ Ten co utwór w drobnostki jak karlik rozkłada,/ Jest jak ciało bez życia, co w grobów ciemnicy/ Zdarte podłem robactwem, w części się rozpada,/ Tego wartość zaginie w wiekowej mennicy./ Czuje się mistrz w swem dziele! i czoło podnosi/ Jak młody cedrcedr --- drzewo iglaste z rodziny sosnowatych, rosnące w górach krajów śródziemnomorskich., co cienie z gór w doliny nosi,/ Uczuje nieśmiertelność swojego utworu/ Jednym celem uwielbień, drugim celem wzoru./ Niech się myśl w słowach chyżo jak światło objawia,/ By ją kto godny, w skarbiec swej pamięci,/ Myśli wielkie i chyże, każdy wiek uświęci,/ Bo na sercu znamiona niestarte zostawia./ Kto w świat wierząc, dumnie, dłońmi pracownymi/ Założył głaz węgielny do przyszłej budowy,/ Ten myśl wielką, wielkimi uskrzydlając słowy,/ Kajdany śmiertelności czyni śmiertelnemi! Co w krajach pieśni tylko życie otrzymuje,/ Niechaj nikt w rzeczywistość wlać nie usiłuje./ Pieśń wielka olbrzymieje z czasem i wiekami,/ A choć wada się na niej nieznacznie gdzieś plami,/ Jest jak słońce któremu plamki niezliczone/ Nie ujmą słoneczności, w jego blask zalśnione./ SenTak ci i u Homera znajdziesz senne chwile;/ Ale ze snu go nawet nie ważysz się budzić,/ Bo nawet i sen mistrza wyda wam się mile,/ Mistrza, co pieśnią musiał jasne czoło strudzić,/ Pieśń taka morskie głębie i lądy przepłynie,/ A choć zginie jej śpiewak, to ona nie zginie!/ O! ty starszy młodzieńcze, choć głos ojca twego/ Masz, i piersi twej młodej szlachetne westchnienie,/ Przyjm ode mnie myśl jedną, że boskie natchnienie,/ Wielkim być zdoła tylko u szczytu swojego!/ A gdy o jeden stopień zniży się od szczytu,/ To jak gwiazda jarząca, co spada z błękitu,/ Runie w otchłań jak ciało strącone tułacza/ Winowajcy, co podłe robactwo roztacza,/ A słońce nad tym z góry jasny blask roztacza./ W stasta --- setki. i tysiące kształtów nagle się rozpada,/ Niknie, maleje i w proch prochów się rozkłada./ A z kształtów życia na lata przyszłości/ Zostaje mumia oku potomności. / Utwór, dla namyślenia, odkąd wziął początek,/ Może w skrzyni poleżeć choćby lat dziesiątek;/ Boć zniszczysz go, gdy jeszcze trzymasz w ręku swoim,/ A nie zniszcz gdy świata raz popłynął zdrojem. Niech ciemny o kolorach zamilczy rozprawę,/ I kto godzić na ostrze nie umie, niech bawi/ W sielankowym pokoju, w szranki niech nie staje,/ Jeśli nie chce miastmiast --- tu: zamiast. laurów pozyskać niesławę,/ To parodię kapłaństwa w świątyni postawi/ I pójdzie cały gorzki w ciemne ojców kraje./ Czyje serce szlachetne i myśl uskrzydlona/ Dąży wyżej nad poziom, i nienasycona/ Płonie, do lotu, skrzydły, będąc namaszczona:/ Ten się czuje na siłach i wie kędy dąży,/ Jak orzeł wisząc w górze co nad światem krąży./ Patrzysz go szarą plamką, ledwie dojrzysz tylko,/ Lecz on chyżej od gromu na cię spadnie --- chwilką!/ A gdy lecąc ku ziemi wzrok słońca wytrzyma,/ Po szumie skrzydeł jego poznają olbrzyma,/ Pieśń ludzi i kamienie wlecze swą potęgą,/ W bezdroże swoich pustyń i w dumań pieczary!/ OrfeuszOrfeusz (mit. gr.) --- muzyk, poeta i pieśniarz, który śpiewem swoim poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty. w koło siebie zgromadził poczwary,/ AmfionAmfion (mit. gr.) --- syn Zeusa i Antiope, królowej Teb; wg legendy zbudował mury Teb, grając na lutni w taki sposób, że posłuszne mu kamienie przemieściły się na właściwe miejsca. wznosił stolice, rzek okalał wstęgą,/ Homer żebrak bogactwa potomnym przekazał/ I ślepy w niebo cisnął lecz światłości wstęgą,/ Ciemny źrenicą, jasny duchowem spojrzeniem/ Zamknął świątynię dumań jasnych gwiazd sklepieniem./ TyrteuszTyrteusz a. Tyrtajos (VII w. p.n.e.) --- poeta grecki (pochodzący ze Sparty, Miletu a. Aten), jego poezje zagrzewały Spartan do walki; wg legendy został przysłany przez Ateny jako jedyne wsparcie dla Sparty w wojnie z Meseńczykami; od jego imienia wywodzi się nazwa poezji tyrtejskiej, czyli poezji patriotycznej wzywającej do walki, oraz określenie: postawa tyrtejska, oznaczające gotowość oddania życia za ojczyznę. głosem gęski do boju biec kazał,/ Ludzi, jak liczby z skarsem, w bitwę słał i mazał./ Pieśń ma rękę żelazną, ma wzrok niewidomy,/ Którym ciemność rozjaśnia, przenika ogromy,/ Ona nad czas silniejsza, w gruzy co czas zburzy/ Przyjdzie i na złość wiekom, wiekom je odwtórzy,/ Przez nią się stwórca ludom w ciemnym zapomnieniu/ Przypomina, i jarzma ku tyranów drżeniu/ Strąca z barków niewinnych, na ciemiężców kładzie,/ Proroczo myśl ich łamiąc w wzgardzie i nieładzie!/ Lecz dużoż jest śpiewaków, co poczuli siebie?/ O nie! oni są jaśni jak gwiazdy na niebie;/ Lecz jak liczba ognistych wśród tych gwiazd kometów,/ Tak w ludzkości zbyt mało jest wielkich poetów!/ Najwięcej świętokradzkich mędrków upodlonych:/ Ci ludów nie zawiodą do brzegów zielonych./ Kto czysty, boski, prawy --- ten sobą zaświeci/ Ten małym środkiem dojdzie głębi niezgłębionych,/ Choć kosztem niezmierzonym, wśród losu zamieci/ Szedł i jak echo z wieku do wieku przeleci! / Dziś krocie EmpedoklówEmpedokles (ok. 494--ok. 434 p.n.e.) --- filozof, poeta i lekarz grecki, twórca koncepcji czterech żywiołów, które wskutek działania dwóch pierwotnych sił: miłości i nienawiści, mieszają się ze sobą i tworzą różnorodne rzeczy. biegłoby w płomienie,/ Nie mogąc wielkiej sławy inną nabyć drogą,/ Niejeden posąg Diany nawiedza zniszczenie,/ Lecz karły olbrzymami nigdy być nie mogą!/ Wielki duch przed wielkością cudzą się rozściele/ I zapałem tym jasny tworzy swe mściciele,/ Wielkość czci głos przeszłości, i czci włosy siwe,/ Byle na młodą wiosnę szronem nie spadały/ I serca cichym fiołkom nie powyżerały,/ Nie strąca, ale wznosi, i tworzy szczęśliwe!/ Co podłe, to jak furia z łańcuchów piekielnych/ Wyzwolona, się rzuca na wszystko, co święte,/ Lecz jak depcze, jej imię zdeptane, przeklęte,/ Zgnije w dole wzgardzone przez samych śmiertelnych!