Horacy Ars Poetica Motty, Marceli Kozioł, Paweł Kopeć-Gryz, AleksandraKotwica, Wojciech Choromańska, Paulina Niedziałkowska, Marta Choromańska, Paulina Koziej, MarcinKopeć-Gryz, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska Starożytność Liryka List Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/list-do-pizonow http://polona.pl/dlibra/doccontent2?id=4280 Horatius Flaccus, Quintus (65-8 a. C.), Horacego ody, epody, satyry i listy, tłum. Motty, Marceli (1818-1898), Poznań 1896 Domena publiczna - Marceli Motty zm. 1898 1969 xml text text 2010-01-05 https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/6159.jpg Bird Feather Feather Paper 250530 Edited 2020, Tool Dude@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6159 pol Starożytność DCA DB 1QBAR 3CT nota o zbiorze Horacy Ars poeticaars poetica (łac.) --- sztuka poetycka; dzieło opisujące najlepszy zdaniem autora sposób tworzenia literatury. Zachowały się tylko dwa takie starożytne utwory: Poetyka Arystotelesa oraz właśnie List do Pizonów, który rozpoczął wielowiekową modę na pisanie takich utworów wierszem. Warto pamiętać, iż zawarte w tytule słowo ars oznaczało nie tylko ,,sztukę", lecz również ,,rzemiosło, umiejętność". W przeciwieństwie do dzieła Arystotelesa, List do Pizonów nie jest jednak systematycznym wykładem poetyki, lecz zbiorem przemyśleń wybitnego praktyka, niepozbawionym elementów satyrycznych. List do Pizonów Gdyby nam malarzmalarz --- porównanie poezji do malarstwa, to jest do sztuki przedstawiającej, jest charakterystycznym pomysłem Horacego. chciał ludzką głowę na końskim osadzić/ karkuludzką głowę na końskim osadzić karku --- w starożytnych pismach z dziedziny teorii poezji przykłady fantastycznych zwierząt, złożonych z elementów stworzeń istniejących, były stosowane przy omawianiu pojęcia wyobraźni. i upstrzyćupstrzyć --- tu: ozdobić. różnymi piórypióry --- dziś popr. forma N. lm: piórami., tak zewsząd zebrane/ członkiczłonki --- kończyny, tu: części ciała. spajającspajać --- łączyć., ażeby śliczna u góry niewiasta/ szpetnie u dołu się czarnym ryby ogonem kończyła,/ czyż moglibyście, ten obraz widząc, od śmiechu się wstrzymać?/ Wierzcie, PizonyPizonowie --- wpływowa rodzina rzymska, gałąź rodu kalpurnijskiego (łac. gens Calpurnia). Jej członkowie często byli wybierani na urząd konsula i mieli znaczący udział w kształtowaniu rzymskiej legislacji. Adresatami listu byli prawdopodobnie Lucjusz Calpurnius Pizon, który sprawował urząd konsula w roku 15 n.e., oraz jego dwaj synowie.! Do tego nader podobnym obrazu/ będzie to dzieło, którego będą się marne pomysły,/ jak sny chorych, tak tworzyć, żadna iż postać mieć własnej/ głowy ni nogi nie będzie. Wszakże Poezja, Malarstwopoeta i malarz/ równe od wieków miał prawo puszczać się zgoła na wszystkopuszczać się zgoła na wszystko --- sens: podejmować się przedstawienia dowolnego tematu.;/ wiem i przyznając tę wolnośćwolność --- w starożytnej teorii poetyki i retoryki istniało pojęcie licencji. Oznaczało ono prawo artysty do przekraczania norm, przede wszystkim dotyczących poprawności językowej, rządzących zwykłymi (nieukształtowanymi artystycznie) wypowiedziami., chciałbym z niej także korzystać,/ lecz nie w tym stopniu, by łączyć skromne ze srogimlecz nie w tym stopniu, by łączyć skromne ze srogim --- tu po raz pierwszy w tekście pojawia się koncepcja stosowności (łac. decorum). Wymaga ona od twórcy wypowiedzi w stylu dostosowanym do tematu, a w szerszym sensie również unikania zestawień niepasujących do siebie motywów., by spajać/ ptaki z wężami pospołem, albo z tygrysem jagniątko./ Nieraz w poważnych, na wielkość zakrawających utworach/ szmat purpurowyszmat purpurowy --- przen.: nazbyt ozdobny fragment, niepasujący do nastroju i wymowy całości. W jęz. ang. funkcjonują nawet pochodzące od tego sformułowania idiomatyczne wyrażenia purple patch oraz purple prose. zobaczysz jeden i drugi przyszyty,/ aby z daleka już świecił; otóż ci gaik lub ołtarz/ DianyDiana (mit. rzym.) --- bogini łowów, przyrody, płodności i księżyca, córka Jowisza i Latony. opiszą, lub kręty strumień po miłych spieszący/ niwachniwa --- pole., lub Renu szerokie nurty i tęczę deszczową;.../ ślicznie!... lecz wcale nie w swoim miejscu!... A może potrafisz/ cyprys przedstawić?... I na cóż, jeśli malujesz biedaka,/ co z rozbitego okrętu goły wypłynął!... Amforęśamfora --- starożytne gliniane naczynie, zazwyczaj wysokie i smukłe, służące do przechowywania wina lub oliwy./ zacząłamforęś zaczął --- konstrukcja z ruchomą końćówką czasownika; inaczej: zacząłeś amforę., a czemu, z bieżącym kołemz bieżącym kołem --- sens: w miarę kolejnych obrotów koła garncarskiego., podnosi się garnek?/ Sztuka, PięknoWreszcie we wszystkim przynajmniej jedność, prostota niech będzie./ Zwodzą nas, wieszczówwieszcz --- w tym tekście konsekwentnie: poeta. najczęściej (ojcze i ojca takiego/ godni synowieojcze i ojca takiego godni synowie --- chodzi o adresatów listu; byli nimi prawdopodobnie Lucjusz Pizon, który sprawował urząd konsula w roku 15 n.e., oraz jego dwaj synowie.!) pozory prawdy. Ot, ciemnymciemny --- tu: niezrozumiały. się staję,/ chcąc być zwięzłymzwięzły --- w starożytnej poetyce cenioną wartością była oszczędność słów (zwięzłość, łac. brevitas).; szukając lekkiejlekki --- tu: niesprawiający wrażenia wysilonego, tj. pisanego z trudem; por.: lekkie pióro. ogładyogłada --- tu: wyrafinowanie., wnet tracę/ siły i zapał; nadętym będzie, kto szczytnymszczytny --- wzniosły. być pragnął,/ nazbyt ostrożny po ziemi pełza, lękając się burzy,/ a kto rozrzutnie w swym dziele rozmaitością szafujeszafować --- tu: używać czegoś lub rozdawać coś w dużych (nadmiernych) ilościach.,/ ten tam w lesie delfina, w morzu odyńcaodyniec --- samiec dzika. dorobi./ Błędu się strzegąc, wpadamy w wadębłędu się strzegąc, wpadamy w wadę --- kolejne odwołanie do idei licencji (dozwolonego artyście wykroczenia przeciw regułom językowym). Błąd jest tu określeniem dotyczącym poprawności językowej, wada natomiast dotyczy jakości artystycznej., gdy nie ma poczucia/ sztuki. W bliskości Emila szkoływ bliskości Emila szkoły --- prawdop. odniesienie do szkoły gladiatorów Emiliusa Lepidusa. jest rzeźbiarz, jedyny/ do wyrabiania paznokci z spiżu i włosów cieniutkich,/ lecz mu się żaden nie uda posąg; całości utworzyć/ bowiem nie umie. Ot, takim, gdybym miał zamiar coś zrobić,/ być nie chciałbym, jak nie chcę nosa krzywego, chociażby/ czarne me oczy i czarne włosy uwagę zwracały.../ Wy, pisarze, obierzcie przedmiotprzedmiot --- temat., któremu sprostają/ siły wasze; co barki dźwigną, a czego nie mogą,/ pilnie rozważcie! Kto przedmiot obrał do sił swych stosowny,/ tego wymowa i jasny rzeczy porządek nie zdradzązdradzić --- tu: opuścić.;/ to też zaiste zaletą będzie i wdziękiem porządku,/ żeby już teraz powiedział wszystko, co teraz ma mówićżeby już teraz powiedział wszystko, co teraz ma mówić --- Horacy przedstawia się tu jako zwolennik zasady rozpoczynania dzieła in medias res, to jest w środku tematu, bez zbędnych wstępów.,/ wiele zaś rzeczy na później schował, a teraz opuścił,/ w jednym się kochał, a drugim gardził poeta, co wiersze/ swe zapowiada. Ostrożnie, przy tym subtelnie, twe słowa/ łącząc, potrafisz wybornie nieraz przemówić, gdy zręcznym/ już przestarzałe wyrazy związkiem odświeżysz. Gdyć przyjdzie,/ może potrafisz wyrazy starym CetegomCetegowie --- rzymska rodzina patrycjuszowska, znana z przywiązania do tradycji. Wyrażała je m.in. rezygnacją z noszenia togi na rzecz starszej wersji rzymskiego stroju arystokratycznego. W szerszym znaczeniu: dawni (z perspektywy Horacego) Rzymianie. nieznane/ stworzyć, a czyniąc to skromnie, wszelką w tym wolność uzyskasz./ Znajdą przyjęcie wyrazy nowe i świeżo ukuteświeżo ukute --- być może nawiązanie do praktyki przetapiania starych monet na nowe.,/ jeśli w niewielkiej ilości z greckich je źródeł dobędziesz./ Czemuż co StacjuszCecyliusz Stacjusz (ok. 230--ok. 168 p.n.e.) --- komediopisarz rzymski, adaptator komedii greckich (m.in. Menandra), wyzwoleniec. i PlautusPlautus, właśc. Titus Maccius Plautus (ok. 250--ok. 184 p.n.e.) --- komediopisarz rzymski, piszący łaciną zbliżoną do potocznej, a fabułę często wzorujący na komedii greckiej (attyckiej). czynić mógł, teraz by w wierszach/ WirgilWirgil a. Wergiliusz, właśc. Publiusz Wergiliusz Maro (70--19 p.n.e.) --- poeta rzymski z czasów Augusta, autor Eneidy, uznawanej za narodowy epos rzymski, Bukolik (sielanek) oraz poematu dydaktycznego o rolnictwie, zatytułowanego Georgiki. Przysłużył się Horacemu, przedstawiając go Mecenasowi. i WariusWarius, właśc. Lucjusz Warius Rufus (ok. 74--14 p.n.e.) --- poeta rzymski, autor tragedii Thyestes i poematu epickiego De morte (O śmierci). Przyjaciel Wergiliusza, po jego śmierci zajął się przygotowaniem do druku Eneidy (wraz z innym poetą o nazwisku Plotius Tucca). nie mogli? Jeśli choć trochę bym zyskać/ zdołał, to czemu zazdroszczą wszyscy, a KatoKato, właśc. Marek Porcjusz Kato, zwany Starszym lub Cenzorem (234--149 p.n.e.) --- polityk, mówca i prozaik rzymski, autor m.in. niezachowanego dzieła encyklopedycznego Praecepti ad filium (Wskazówki dla syna) oraz traktatu De agri cultura (O uprawie roli). Jako polityk wsławił się kończeniem wypowiedzi na dowolny temat sloganem ,,poza tym uważam, że Kartaginę należy zniszczyć". i EnniusEnnius, właśc. Kwintus Enniusz (239--169 p.n.e.) --- poeta i tragik, uważany za ojca poezji rzymskiej. Autor niezachowanego poematu historycznego Annales./ mogli, bogacąc ojczysty język, nadawać przedmiotom/ nowe nazwiskanazwisko --- tu: nazwa.. I było wolno i będzie przeć'przeć' (daw.) --- skrócona forma od ,,przecież". zawsze/ naznaczone dzisiejszym piętnem wyrazy nam tworzyć./ Jako przy schyłku gdy roku liście zmieniają się w lasach,/ stare spadają, tak giną rody wiekowych wyrazów,/ świeżo powstałe, jak młodzież, kwitną i pełne są siły./ Przemijanie, SłowoMy i wszystko, co nasze, śmierci ulegniem... czy Neptun/ w ląd wpuszczonyNeptun w ląd wpuszczony --- mowa o sztucznie zbudowanym porcie. (królewskie dzieło!) od wiatrów północnych/ chroni okręty, czy bagnobagno --- cesarz August podjął próbę osuszenia bagien w Lacjum. z dawna niepłodneniepłodny --- tu: nieprzynoszący plonów. już słucha/ wioseł i żywi sąsiednie miasta, i ciężki pług dźwiga,/ czy tam potoki musiały zmienić bieg zgubny dla żniwa,/ gdy im wskazano kierunek lepszy, te dzieła zaginą;/ czyżby więc słowa pozostać miały w zaszczytach i łaskach/ wiecznie? Odrodzi się mnóstwo tych, co zginęły, a zginą/ te, co teraz w poszaniew poszanie --- w poszanowaniu., jeśli tak zechce ów zwyczajzwyczaj --- łac. usus, od czego pochodzi dzisiejsze ,,uzus".,/ który rozstrzyga i sądzi, prawa nadając językom.../ Czyny i królów i wodzów, przy tym i wojny żałobneżałobny --- tu: przynoszący śmierć i smutek./ w jakich to rytmach opiewać można, pokazał nam Homer./ Skargi ujęto najpierwej w wiersze nierówno spojonewiersze nierówno spojone --- o wersach nierównej długości, to jest w dystychu elegijnym, złożonym z heksametru i pentametru.,/ potem miłosne pragnienia, które do celu dobiegły,/ kto zaś tam pierwszy w świat puścił skromną elegię, to sprzeczka/ w świecie uczonym i żaden wyrok dotychczas nie zapadł./ W szalew szale --- w oryginale rabies, czyli wścieklizna. ArchilochArchiloch (VII w. p.n.e.) --- grecki poeta, znany ze złośliwych wierszy pisanych rytmem jambicznym. Według legendy miały one doprowadzić do samobójstwa człowieka, który odmówił mu ręki swojej córki. właściwym sobie uzbroił się jambemjamb --- dwusylabowa stopa rytmiczna, w grece i łacinie złożona z sylaby krótkiej, a potem długiej (w wierszach polskich odpowiednikiem sylaby długiej jest sylaba akcentowana, zaś krótkiej nieakcentowana).;/ sztuka komiczna z poważną wzięła tragedią tę miarę/ odpowiednią rozmowie, wrzaski ludowe mogącą/ przemócprzemóc (daw.) --- pokonać., stworzoną, by jasno osób działanie przedstawić.../ Fletniom pozwala Muza bogów i boskich potomków,/ i zapaśników zwycięstwa, konia, co w walce był pierwszy,/ troski młodzieńców opiewać oraz swobodę przy winie.../ Poeta, SztukaNa cóż mnie zowią poetą, jeśli nie zdołam, nie umiem/ naznaczonej zachować dziełom odmiany i barwy?/ Czemu, niżniż a. niźli --- zamiast. uczyć się, wolę z wstydu głupiego nic nie znać?.../ Przedmiotprzedmiot --- temat. komiczny się nie da w wierszach tragicznych przedstawić,/ również TyestaTyestes (mit. gr.) --- król Myken, podstępnie nakłoniony do zjedzenia potrawki z ciał swoich dzieci. oburza się uczta, wierszem gdy godnym gawędki,/ niemal komedii, ktoś zacznie ją opowiadać na scenie./ Niech przyzwoicie wybrana każda rzecz w miejscu swym będzie!/ Wszak i komedia czasami głosem poważnym przemawia/ i namiętnymi wyrazy sierdzi sięsierdzić się --- złościć się. ChremesChremes --- postać starca z komedii Terencjusza. zgniewany,/ często też w mowie potocznej TelefTelef (mit. gr.) --- syn Heraklesa i Auge, według mitu popełnił samobójstwo, rzucając się ze skały Gibraltaru po tym, jak zginęła Helena wraz z jego nienarodzonym dzieckiem. i PeleusPeleus (mit. gr.) --- król Ftyi, ojciec Achillesa. W trakcie gry w kości zabił swojego przyrodniego brata, po czym musiał uciec z rodzinnej Eginy. się skarżą/ w naszych tragediach, gdy nędzny jeden i drugi wygnaniec/ słowa nadęte porzuca oraz łokciowełokciowy --- tu: długi. wyrazy,/ jeśli skargami swoimi serca słuchaczy chce wzruszyć./ Sztuka, PięknoNie dość, iż piękność odznacza dzieła poety, gdyż miłym/ jeszcze być musi i serca wodzić słuchaczy, gdzie zechce./ Jak ze śmiejącym się śmieją ludzie, tak płaczą z płaczącym;/ jeśli chcesz jednak, bym płakał, musisz twą boleść objawić,/ wtedy dopiero mnie dotkną twoje nieszczęścia, Telefie/ albo Peleusie! A jeśli powiesz niezręcznie, co prawić/ wieszcz ci rozkazał, to usnę albo się śmieję... Słowo, SztukaStrapionym/ smutne przystoją wyrazy, groźby zaś szumne zgniewanym,/ żarty przystoją wesołym, słowa poważne surowym,/ naprzód nam bowiem natura duszę do wszelkiej sposobi/ losu naszego postaci, bawi lub pędzi do gniewu,/ ciężkim lub smutkiemciężkim lub smutkiem nas dręcząc --- szyk przestawny; inaczej: lub ciężkim smutkiem nas dręcząc. nas dręcząc, prawie do ziemi przygniata,/ za pośrednictwem języka wreszcie uczucia wyjawia./ Gdy z stanowiskiem mówiących słowa ich będą niezgodne,/ to i piechota, i jazda rzymska wybuchnie wnet śmiechem./ Przecież różnica niemała, bóg czy bohater rozprawia,/ czy dojrzały już starzec, młodzik lub w wiosny gorączce,/ czy pracowita mameczka, czyliczyli --- czy z partykułą pytajną ,,li". też pani dostojna,/ taki, co pólko uprawia, albo wędrowny sprzedawacz,/ czyliczyli --- daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy też, czy może. w Asyrii, czy w Kolchis, w Tebach, czy w Argos zrodzony./ W tym lub podania się trzymaj, lub też stosownie wymyślaj!/ Jeśli przypadkiem słynnego znowu przedstawiasz AchillaAchilles (mit.gr.) --- bohater Iliady Homera, syn Peleusa i morskiej bogini Tetydy, która wykąpała syna w Styksie, aby uczynić go nieśmiertelnym; zginął pod Troją trafiony strzałą Parysa w piętę, której cudowna woda nie obmyła, gdyż matka podczas kąpieli zakryła ją dłonią, trzymając syna na ręku.,/ dzielnym niech będzie, gniewliwym, nieubłaganym, porywczym,/ twierdząc, iż nie ma dlań prawa, wszystko iż broni podlega;/ dziką i srogą MedeaMedea (mit. gr.) --- mściwa i okrutna czarodziejka, żona Jazona; porzucona przez niego na rzecz Kreuzy, zabiła dzieci swoje i Jazona. będzie, a InoIno (mit. gr.) --- córka Kadmosa i Harmonii, na skutek zesłanego na nią przez Herę szału zabiła własne dzieci. płaczliwą,/ zdradnym IksjonIksjon (mit. gr.) --- król Lapitów; pierwszy człowiek, który zabił swojego krewnego, skazany za to na męki w Hadesie., OrestesOrestes (mit. gr.) --- syn Agamemnona i Klitajmestry, zabójca matki, który pomścił w ten sposób dokonane przez nią zabójstwo ojca. smutnym, wylękłą zaś IoIo (mit. gr.) --- nimfa, kochanka Zeusa.!.../ Coś nowego jeżeli scenie powierzasz i śmiałeś / nową osobę wymyślić, taką niech będzie do końca,/ jaką wystąpi z początku, zgodną ze sobą we wszystkim./ Wspólne nam wszystkim pojęcia trudno wyrażać odrębnie,/ lepiej więc, że nam tragedię z pieśni iliackich z pieśni iliackich --- na podstawie Iliady. utworzysz,/ niżbyś miał pierwszy wprowadzić przedmiot nieznany, nietknięty./ Własność, choć wspólna, wyłącznie twoją się stanie, gdy w kołach/ zbyt pospolitych, otwartych wszystkim, nie będziesz się kręcił,/ ani, zbyt wiernie tłumacząc, słowa oddawał dosłownie/ gdy, naśladując, nie wpadniesz w obręb tak ciasny, iż z niego/ wstyd by ci albo plan dzieła nie dał już nogi wyciągnąć./ PychaTy zaś nie zacznij, jak zaczął kiedyś ów pisarz cykliczny:/ «Losy Priama opiewać będę i wojnę przesławną!»/ Tak rozdziawionej cóż gęby potem godnego nam powie?/ Wszakże ta góra w porodzie myszkę maleńką ulężeulęże --- wylęgnie, urodzi../ Ileż to lepiej rozpoczął ten, co dorzecznym jest zawsze:/ «Męża opiewaj mi, Muzo, który po Troi zdobyciu/ błądząc, niemało narodów widział zwyczaje i grodyMęża opiewaj mi, Muzo, który po Troi zdobyciu błądząc, niemało narodów widział zwyczaje i grody --- parafraza początku Odysei Homera.»./ Ten z błyskawicy nam dymu nie chce pokazać, lecz z dymu/ światłoten z błyskawicy nam dymu nie chce pokazać, lecz z dymu światło --- sens: ten robi więcej, niż zapowiada., by potem uroku pełne przedstawić nam cuda,/ AntifataAntifates (mit. gr.) --- wódz Lastrygonów, którzy zaatakowali Odyseusza. i ScyllęScylla (mit. gr.) --- potwór morski o sześciu psich głowach, niegdyś nimfa, pilnujący Cieśniny Sycylijskiej, podobnie jak Charybda., razem z Cyklopem Cyklopi (mit. gr.) --- rasa dzikich, jednookich olbrzymów. CharybdęCharybda (mit. gr.) --- potwór morski, pochłaniający wszystko, nad wodą widoczny jedynie za sprawą uruchamianego przezeń wiru, pilnujący Cieśniny Sycylijskiej, podobnie jak Scylla../ LiteratZgonem MelagraMeleager (mit. gr.) --- heros, jeden z Argonautów; jego narodzinom towarzyszyła przepowiednia, że będzie żył, dopóki nie spłonie głownia paląca się właśnie w kominku; matka Meleagra wyjęła ją z ognia i zgasiła, a po wielu latach wrzuciła z powrotem do paleniska, gdy Meleager w sprzeczce zabił rodzeństwo. nie zacznie przecież powrotu DiomedaDiomedes (mit. gr.) --- król Argos, uczestnik wojny trojańskiej oraz tzw. wyprawy Epigonów (synów wodzów poległych w wyprawie siedmiu przeciw Tebom, którzy w 10 lat później zdobyli miasto). ,/ ani też wojny trojańskiej od podwójnego tam jaja[nie zacznie] wojny trojańskiej od podwójnego tam jaja --- tj. od jaja, z którego wykluła się Helena, złożonego przez Ledę po stosunku z ukrywającym się pod postacią łabędzia Zeusem; przen. od najdawniejszych początków jakiejś sprawy.;/ zawsze do końca się śpiesząc, w środek wypadków, jakoby/ znane mu były, porywa swego słuchacza, opuszcza/ to, o czym sądzi, że w pięknym świetle wystawić się nie da,/ tak zaś nam zmyśla, tak prawdę z fałszem zespolić potrafi,/ że się początek ze środkiem, środek zaś z końcem wżdywżdy (daw.) --- zawsze, w końcu. zgodzą.../ Czego ja sobie wraz z ludem życzę, posłuchaj (gdy pragniesz,/ by do spuszczenia zasłony widzewidze --- dziś M. lm. brzmi: widzowie. z oklaskiem czekali,/ siedząc, dopóki im śpiewak: «Wy zaś klaskajcie!»Wy zaś klaskajcie! --- w staroż. Rzymie standardowa formuła zakończenia utworu (łac.: Acta est fabula, plaudite). nie powie),/ musisz, ot, wieku każdego poznać i oddać obyczaj,/ zmienne natury i lata ludzi stosownie przedstawić./ DzieckoChłopiec, co biegle już mówić umie i pewną po ziemi/ nogą już stąpa, najchętniej z rówieśnikami się bawiąc,/ zły bez powodu, wnet dobry, w każdej godzinie jest inny./ MłodośćMłodzian bez brody, gdy wreszcie pozbył się swego ochmistrza,/ w psach się i koniach, w ogrzanych słońcem równinach rozkocha;/ nagiąć go, jakby był z wosku, można do złego; z hardością/ słucha napomnień, swą korzyść pozna nierychłonierychło (daw.) --- nieprędko., pieniądze/ trwoni, a butny i chciwy, prędko porzuca, co lubił./ DorosłośćWiek zaś i umysł dojrzały, dążność zmieniwszy, dostatków/ szuka i związków korzystnych, żądzy zaszczytów hołduje,/ strzeże się takich postępków, które by wkrótce chciał zmienić./ StarośćStarca zaś trapi ze wszech stron mnóstwo przykrości, gdyż albo/ zbiera, lecz zbiorów swych użyć biedak się boi lub nie chce,/ albo lękliwie, ozięble czynić zwykł wszystko, co robi;/ lubi odkładać, daleką nieraz się cieszyć nadzieją;/ teraz nieczynny, w przyszłości żyje, wybredny i gderacz,/ chwaląc zaś dawne swe czasy, młodszych poprawia i karci./ CzasPrzybywające nam lata wiele dobrego przynoszą,/ ustępując, niejedną z sobą przyjemność zabiorą;/ abyś wyrostka więc starcem, starca nie zrobił młodzieńcem,/ tego się trzymaj, co z wiekiem w związku i jemu właściwe.../ Rzecz się na scenie odbywa albo się tylko opowie;/ Oko, Słowomniejsze na duszę wrażenie czyni, co uchem dochodzi,/ niż to, co wiernym się oczom naszym przedstawia i na co/ sami widzowie się patrzą. Tego zaś, co się w ukryciu/ tylko dziać może, na scenę nie chciej wprowadzać; niejedno/ z oczu usuniesz, co potem świadek wymowny opowie./ Niechaj MedeaMedea (mit. gr.) --- mściwa i okrutna czarodziejka, żona Jazona; porzucona przez niego na rzecz Kreuzy, zabiła dzieci swoje i Jazona. swych dzieci wobec słuchaczy nie dławidławić --- tu: dusić, zabijać.;/ Zbrodzień niech AtreusAtreus (mit. gr.) --- król Myken, mszcząc się na bracie, który uwiódł mu żonę, podał mu potrawkę z jego syna. publicznie jelit bratanka nie warzy,/ niechaj się ProkneProkne (mit. gr.) --- siostra Filomeli, pomogła jej pomścić gwałt, dokonany przez jej męża. By uniknąć gniewu bogów, obie siostry zostały zamienione w ptaki. nie zmienia w ptaka, ni KadmusKadmos (mit. gr.) --- założyciel Teb, zmieniony wraz z żoną Harmonią w węże. Według jednej z wersji mitu miała to być kara za zabicie poświęconego Aresowi smoka. w gadzinę;/ wszystko, co tak nam przedstawisz, wzbudzi niewiarę, nienawiść.../ BógW pięciu niech aktach twa sztuka będzie, ni krótsza, ni dłuższaW pięciu niech aktach twa sztuka będzie, ni krótsza, ni dłuższa --- zasada wprowadzona dopiero w literaturze rzymskiej.,/ na publiczności żądanie jeśli ją mają powtarzać;/ nie wprowadzaj nam boga, chyba że węzeł dramatu/ godzien takiego rozjemcy; niech się też czwarta osoba/ mieszać do rozmów nie stara. Chóry twe czynną i męża/ godną niech rolę zajmują, między aktami śpiewając/ to jedynie, co w związku ze sztuką i pomóc jej może;/ zacnym sprzyjając, życzliwe dając im rady, niech zbytnim/ gniewem porwanych wstrzymują, koją wzburzenie namiętnych,/ skromną niech biesiad zastawę chwalą, zbawienną zaś wielbiąc/ wżdywżdy (daw.) --- zawsze, w końcu. sprawiedliwość i prawa, pokój przy bramach otwartych,/ wszelkich tajemnic niech strzegą, bogów błagają i proszą,/ by utrapionym wróciło szczęście, przed dumnym uciekło.../ Nie tak jak teraz, oprawna w mosiądz i trąby rywalka,/ fletnia, lecz cienka i prosta, dziurek niewiele mająca,/ nutę umiała podawać, chórom przygrywać skutecznie/ i swym brzmieniem napełniać niezbyt zapchane siedzenia,/ ludem nielicznym zajęte; wtenczas on bowiem był szczupłyszczupły (daw.) --- nieliczny.,/ cnych obyczajów, oszczędny, pełen skromności i wstydu./ Lecz gdy zwycięski swe pola począł rozszerzać, a miasta/ rozleglejszym otaczać murem i w czasach świątecznych,/ za dnia już pijąc, bezkarnie bogu stróżowi dogadzać,/ wtedy i rytmy, i tony więcej swywoli przybrały./ Jakże by bowiem ów nieuk wiejski po pracy był jeszcze/ rozum zachował, z mieszczaństwem zmieszan w teatrze, on prostak,/ siedząc przy panach? Tak starej sztuce rozpusty i ruchu/ dodał i, z chórem obchodząc, włóczył swą szatę po scenach/ fletnik, a lutnia poważna liczbę swych tonów zwiększyła.../ Chórów wymowa w pośpiechu dużo niezwykłych wyrażeń/ wniosła; w swych zdaniach szukając bacznie pożytku, zgadując/ przyszłość, tak samo jest ciemną, wieszczych jak DelfówDelfy --- staroż. miasto greckie u stóp Parnasu, sławne ze świątyni i z wyroczni boga Apolla, gdzie odpowiedzi udzielała kapłanka zwana Pytią. proroctwa.../ Ten, co się kozła lichego wierszem tragicznym dobijał,/ wkrótce też leśnych Satyrówsatyr (mit. gr.) --- jedna z istot wchodzących w skład orszaku Dionizosa, boga wina i dzikiej natury; satyrowie byli przedstawiani jako pół-ludzie i pół-konie, kojarzono ich z pożądaniem i lubieżnością; w dramacie satyrowym, stanowiącym rodzaj krótkiej sztuki teatralnej, w sposób humorystyczny przedstawiającej motywy i postacie mitologiczne, chór składał się z satyrów. nago na scenę wprowadził/ i, nie ujmując powadze sztuki, na szorstkie się puszczał/ żarty, bo musiał nowością widzów przyciągać i bawić,Ten, co się kozła lichego wierszem tragicznym dobijał, wkrótce też leśnych Satyrów nago na scenę wprowadził i, nie ujmując powadze sztuki, na szorstkie się puszczał żarty, bo musiał nowością widzów przyciągać i bawić --- mowa o tzw. dramacie satyrowym./ którzy, odbywszy ofiarę, przyszli swywolni i spici./ Tak jednakże słuchaczom trzeba zalecić szyderczych/ i gadatliwych Satyrów, rzeczy poważne z żartami/ tak połączyć, by żaden bożek i żaden bohater,/ który się wprzódy odznaczył swoją purpurą i złotem,/ nie powędrował do podłych karczem nędznymi przemowy,/ albo też, ziemi się strzegąc, w próżni i chmurach nie bujał.../ Rzecz to tragedii niegodna bredzić płochymipłochy (daw.) --- lekkomyślny a. zmienny. wierszykipłochymi wierszyki --- dziś popr. forma N. lm: wierszykami.;/ jak matrona, gdy tańczyć w dzień uroczysty jej przyjdzie,/ tak i tragedia poniekąd wstydzi się bratać z swywolną/ zgrają Satyrów. Nie tylko zawsze właściwych i prostych/ chciałbym się trzymać wyrażeń, gdybym Satyrów przedstawiał,/ ani bym pragnął tragicznej barwy tak całkiem zaniechać,/ iżbyś różnicy nie dojrzał, DawusDawus --- typowe imię niewolnika w rzymskiej komedii. czy prawi i śmiała/ PithiasPithias --- typowe imię niewolnicy w komedii rzymskiej., co zgarnia tysiączek, za nos ścisnąwszy SimonaSimon --- typowe imię starca bądź pana w komedii rzymskiej.,/ czyli też ochmistrz i sługa boskiej dzieciny, SilenusSilenus --- Sylen, postać występująca w dramatach satyrowych w charakterze przewodnika chóru../ Z samych bym znanych wyrazów wiersze me złożył, tak iżbyś/ myśląc, że każdy to zrobi, próżno się pocił i biedził,/ gdybyś spróbował; tak wielkie szyku i związku znaczenie,/ tyle przez układ nabiorą wdzięku znajome wyrazy./ Strzec się powinni, mym zdaniem, z lasów zwołani FaunowieFaun (mit. rzym.) --- bóg płodności, przedstawiany jako brodaty mężczyzna z koźlimi kopytami i rogami.,/ aby, jak hołyszhołysz (daw.) --- biedak., co miejskie rynki za młodu wycierał,/ nie cedzili, żaczkującżaczkować --- popisywać się erudycją. zbytnio, gładzonych wierszyków,/ ani zelżywym i brudnym ciągle pluskali językiem;/ zgorszy się bowiem rycerstwo, zgorszą bogaci i szlachta/ i spokojnego tam sądu u nich, ni wieńca nie znajdzie/ to, czym bawi się motłoch, groszek, orzeszki jedzący.../ Długa gdy zgłoska po krótkiej stoi, nazywa się jambemjamb --- dwusylabowa stopa rytmiczna, w grece i łacinie złożona z sylaby krótkiej, a potem długiej, po polsku zaś --- z nieakcentowanej i akcentowanej.;/ miara to szybka, skąd także nazwę jambicznych trójmiarom/ dano, gdyż one w swych stopach, równych od pierwszej do szóstej,/ przycisk sześćkrotnie wznawiająprzycisk sześćkrotnie wznawiają --- mają sześć długich sylab.. Lecz nie tak dawno, jak mniemam,/ aby poważniej i wolniej nieco do uszu dochodził,/ w obręb praw swoich poważne wciągnął spondejespondej --- stopa rytmiczna złożona z dwóch długich sylab. usłuszny/ i cierpliwy jambus, zgodnie im jednak z drugiego,/ ani z czwartego nie znijdzie miejsca. Też rzadko zajmuje/ spondej te miejsca w AkcjusaLucjusz Akcjusz (170 p.n.e.--ok. 85 p.n.e.) --- poeta i dramatopisarz rzymski, tworzący głównie tragedie. świetnych trójmiarach, lecz wiersze,/ które nam EnniusKwintus Enniusz (239--169 p.n.e.) --- poeta i tragik, uważany za ojca poezji rzymskiej. Autor niezachowanego poematu historycznego Annales. z niezwykłym rzuca ciężaremz niezwykłym rzuca ciężarem --- z dużą ilością spondejów. na scenę,/ gnębi on szpetnym zarzutem albo niedbalstwa, lub nadto/ wielkich pośpiechów, lub wreszcie nieobeznania się z sztuką./ Ale nie każdy poczuje wiersze złym dźwiękiem grzeszące,/ często w tej sprawie niegodnie rzymskim przebaczasz poetom;/ przeto więc błądzić i pisać miałbym swywolnie, lub sądząc,/ moje iż biedy świat cały widzi, wystrzegać się tylko,/ abym się nie zwiódł w tej myśli, że mi już wszystko wybaczą?/ Winym w ten sposób uniknął, alem pochwały niegodzien.../ Wy zaś i we dnie, i w nocy wzory helleńskie badajcie!/ Przecież to wasi przodkowie PlautaPlautus, właśc. Titus Maccius Plautus (ok. 250--ok .184 p.n.e.) --- komediopisarz rzymski, piszący łaciną zbliżoną do potocznej, a fabułę często wzorujący na komedii greckiej (attyckiej). i rytmy, i słony/ dowcip chwalili, cierpliwie nazbyt i jedno i drugie/ wielbiąc, lecz głupio, jak sądzę, jeślim ja zdolny wraz z wami/ od rzetelnych dowcipów gburne wybryki odróżniać,/ oraz i brzmienia poprawne uchem i palcem naznaczać.../ Mówią, że przedtem nieznany rodzaj tragicznej KamenyKameny (mit. rzym.) --- nimfy źródeł, później utożsamione z muzami./ TespisTespis (VI w. p.n.e.) --- pochodzący z Attyki pierwszy grecki aktor, poeta, twórca tragedii; wprowadził pierwszego aktora rozwijającego dialog z chórem i przewodnikiem chóru, co zapoczątkowało dramat jako rodzaj literacki; swoje sztuki przedstawiał, przemieszczając się pomiędzy wioskami wozem. wynalazł i sztuki swoje na wozach obwoził,/ które śpiewano i grano, zasmarowawszy policzki/ lagrem; ozdobne zaś po nim maski i płaszcze wymyślił/ EschilEschil (z łac.) a. Ajschylos (525--456 p.n.e.) --- dramaturg grecki, uważany za twórcę tragedii jako gatunku literackiego; autor m.in. niezachowanej sztuki pt. Telefos, o mitycznym herosie, synu Heraklesa. i scenę na deskach niezbyt wzniesionych umieścił,/ chodzić w wysokich trzewikach, gadać wspaniale nauczył.../ Wkrótce za nimi też przyszła stara komediastara komedia --- najwcześniejszy okres rozwoju komedii greckiej, charakteryzująca się dosadnym językiem; jej najbardziej znanym przedstawicielem był Arystofanes., zyskując/ poklask niemały; jej wolność jednak w rozpustę i gwałty/ skoro popadła, trza było prawem ją skrócić; to prawo/ przeszło, a chóry zamilkły, szkodzić haniebnie nie mogąc.../ Sił swych we wszystkim doświadczyć nasi pragnęli poeci;/ zaszczyt to dla nich niemały, greckie iż ślady porzucić/ i narodowe przedmioty śmieli na scenie przedstawić,/ bądź to tragedie, bądź także pisząc ludowe rozrywki./ Praca, SztukaLacjum też byłoby niemniej wielkim przewagą języka,/ jak jest i męstwem i bronią, gdyby każdemu z poetów/ nie przykrzyło się gładzić wierszy cierpliwie i długo./ Wy więc, PompilaNuma Pompiliusz (753 p.n.e.--673 p.n.e.) --- legendarny drugi król Rzymu, następca Romulusa. potomki! dzieła nie chwalcie, którego/ w karby nie wzięły i długa praca, i liczne poprawki,/ nie okrzesawszy dziesięćkroć, aż do zupełnej ogłady.../ Poeta, SzaleństwoZapał wrodzony DemokrytDemokryt z Abdery (ok. 460--ok. 370 p.n.e.) --- filozof grecki, najwszechstronniejszy uczony starożytny przed Arystotelesem, autor kilkudziesięciu dzieł z różnych dziedzin, współtwórca (razem ze swoim nauczycielem Leukipposem) pierwszej atomistycznej teorii budowy świata. zowie szczęśliwszym od sztuki/ pełnej mozołu i trzeźwych wieszczów z ParnasuParnas --- góra w Grecji, w Fokidzie, w mitologii uznawana za siedzibę Muz. wyklucza;/ przeto niemała poetów zgraja paznokcie i brodę/ zwykła zapuszczać, ustronia szukać i łaźni unikać,/ wartość i tytuł poety bowiem uzyska, kto nigdy/ głowy, której by wyleczyć trzy AnticyryAnticyra --- miasto w Grecji, w okolicach którego rósł ciemiernik (łac. Helleborus), trucizna stosowana w starożytności również jako lek na szaleństwo. ,,Trzy Anticyry" mogą oznaczać potrójną dawkę tego leku. nie mogły,/ nie powierzył golarni cnego Licyna. O, głupiec/ ze mnie, że w czasie wiosennym żółć mą przeczyszczam coroczniew czasie wiosennym żółć mą przeczyszczam corocznie --- starożytna ,,kuracja", mająca doprowadzić do wyrównania poziomu ,,temperamentów" poprzez przyjęcie środka wywołującego biegunkę i wymioty; o środku tym mowa w poprzednim przypisie.!/ Nikt by zaiste piękniejszych wierszy nie pisał, lecz nie mam/ takich zdolności, osełki spełniać więc będę zadanie,/ która, choć sama nie siecze, kosę wyostrzyć potrafi./ Sam nic nie pisząc, poetów służby, urzędu wyuczę,/ skarby gdzie znajdą, co wieszczów żywi i kształci, co mogą,/ czego nie mogą i dokąd talent lub obłęd zawiedzie.../ Myśleć porządnie jest źródłem oraz zasadą dobrego/ zawdyzawdy (daw.) --- zawsze. pisania, to dzieła z szkoły SokrataSokrates (ok. 470 p.n.e.--399 p.n.e.) --- grecki filozof, nauczyciel Platona i bohater jego dialogów. ci wskażą./ Treść gdy obmyślisz, wyrazy same nastręczą się przez się/ Kto się nauczył, co winien swojej Ojczyźnie, przyjaźni,/ jak tam rodzica, jak brata trzeba miłować, jak gościa,/ jaką senator i jaką sędzia powinność wziął na się,/ jakie zadanie jest wodza w wojnie, potrafi zapewne/ co odpowiednim jest, nadać każdej osobie. Na wzory/ obyczajów ze życia wzięte powinien się biegły/ naśladowca zapatrzeć, zacne z nich głosy dobywać./ Nieraz przez piękne ustępy, trafne zwyczajów oddanie,/ dramat bez wdzięku, bez sztuki, wreszcie bez wszelkiej wartości,/ bardziej zabawi publiczność, lepiej uwagę jej zajmie,/ niźli ubogie w swej treści wiersze i dźwięczne gadulstwo.../ Grekom, co chwały jedynie byli chciwymi, Kamena/ dała i zdolność wrodzoną, świetnie też brzmiącą wymowę;/ rzymska zaś uczy się młodzież w długich rachunkach grosiwo/ dzielić na setne ułamki. Niechaj, na przykład, AlbinaAlbinus --- postać lichwiarza./ synek odpowie: «od piątki jeśli dwunastkę odciągniesz,/ cóż się zostanie?... no, mówże przecie!... Ot, trojak... Wybornie!/ ty już majątku nie stracisz!... Dodaj część jedną, cóż będzie?/ Szóstka!... Lecz skoro na sercu rdza ta osiędzie i troska/ o chudobęchudoba (daw.) --- majątek, zwł. ruchomy., czy można jeszcze spodziewać się wierszy/ godnych, by olej cedrowy w pudłach z cyprysu je wiecznił?.../ Albo pożytek chcą przynieść, albo zabawić poeci,/ lub jednocześnie przyjemność złączyć z pożytkiem dla życia./ Dając naukę, bądź krótkim, aby chętliwe umysły,/ prędko pojąwszy twe słowa, wiernie zachować je mogły./ Pierś gdy się nasza przepełni, zbytek z niej zawdyzawdy a. zawżdy (daw.) --- zawsze. wyciecze./ Coś dla zabawy wymyślił, prawdzie najbliższym niech będzie,/ niech zaś nie żąda twa bajka, abym jej całkiem uwierzył,/ niech nie wyciąga żywego chłopca z kałdunukałdun --- brzuch. upiora.../ Co bez pożytku, to zawsze sotnie starszyzny potępią,/ młodzież rycerska w swej bucie sztuką poważną pogardzi,/ wszystkie zaś głosy pozyska, łącząc przyjemność z pożytkiem,/ kto czytelnika nie tylko bawi, lecz oraz poucza./ Taka to książka zbogaci SosjówSosjowie (łac. Sosii) --- rodzina rzymskich księgarzy. i przejdzie za morze/ i wsławionego pisarza życie wiekami przedłuży.../ Są jednakże i błędy, którym przebaczyć pragnąłbym,/ bo i struna nie zawsze zabrzmi, jak palce by chciały,/ tonu gdyś żądał niskiego, często się ozwie wysokim,/ a nie zawsze też strzelec z łuku tam trafi, gdzie grozi./ Lecz gdy niemało piękności w wierszu jaśnieje, nieliczne/ plamki, co pośpiech uronił, których też ludzka się ustrzec/ przeć nieudolność nie może, wcale mnie razić nie będą./ Cóż stąd?... Ot, słuchaj! jak godzien kary jest pismak, co, mimo/ przestróg, w tych samych ci zawsze błądzi wyrazach, jak wyśmian/ będzie lutnista, tą samą struną wżdywżdy (daw.) --- zawsze, w końcu. brzęcząc fałszywie,/ tak, kto się często opuści, CherilCheril (IV w. p.n.e.) --- grecki poet, żyjący w Iasos w Sparcie. w mych oczach wierutny!/ Śmieję i dziwię się, jeśli dwakroć lub trzykroć coś dobrze/ powie, a gorszy mnie niemniej HomerHomer --- grecki poeta z VII w. p.n.e., autor dwóch poematów epickich, Iliady i Odysei. gdy zaśnie poczciwiec;/ wszakże, przy dłuższej iż pracy sen nas zaskoczy, to nie dziw!.../ Poezja, MalarstwoMa z obrazami poezja wiele wspólnegoMa z obrazami poezja wiele wspólnego --- po łacinie występuje tu słynna wskazówka ut pictura poesis.; niektóre/ z bliska cię ujmą, gdy inne robią wrażenie z daleka;/ w cieniu na jeden, na drugi w świetle wpatrywać się trzeba,/ przenikliwości bystrego aby się znawcy nie uląkł;/ ten się podoba raz tylko, tamten ilekroć nań spojrzysz.../ O, ty starszy z cnych braci!O, ty starszy z cnych braci! --- mowa o starszym synu Lucjusza Pisona. chociaż ojcowskie nauki/ i rozsądek ci własny prawdę wskazują, te słowa/ schowaj w pamięci! Są rzeczy, w których przeciętnym i znośnym/ środkiem jest zawsze ustąpić. PrawnikPrawnik i rzecznik w sądowych/ sprawach pomierny, choć nie ma przecie tej świetnej wymowywymowa --- tu: retoryka.,/ jak MessalaMarcus Valerius Messala Corvinus --- rzymski polityk i mówca z I w. p.n.e., ni tyle umie co Aulus KascelliusAulus Kascellius --- rzymski prawnik, znany ze swej wiedzy; warto tu pamiętać, że ważny element ówczesnego wykształcenia prawniczego stanowiła retoryka, co uzasadnia porównanie praktykowania prawa i literatury.,/ bez wartości jednakże nie jest; poetom ni bóstwa/ być miernymi nie dadzą, ani księgarnie, ni ludzie./ Jak, wśród rozkosznej biesiady, dźwięki niesfornej muzyki,/ mak słodzony sardyńskim miodemsardyński miód --- starożytni uważali go za miód kiepskiej jakości. i stęchłe olejki/ niesmak sprawiają, bo mogła uczta też bez nich się obyć,/ tak i poezje stworzone na to, by krzepić umysły,/ gdy się cokolwiek ze szczytu zwichną, spadają aż na dół./ WalkaKto na szermierce się nie zna, MarsaMars (mit. rzym.) --- bóg wojny i gniewu; jego greckim odpowiednikiem jest Ares. niech pole omija;/ kto się nie uczył grać w piłkę, w krąga, lub obręcz, ten nie gra,/ by zeń liczne się widzów koła nie śmiały bezkarnie,/ wiersze zaś, choć nie potrafi, każdy tam kuje bezczelnie./ Czemuż by nie miał? Wszak wolny, z wolnych rodziców, z majątku/ swego do jazdy policzon, mąż zeń bez skazy w swym życiu!/ Ty zaś, ni mówić, ni pisać, wbrew twej zdolności nie będziesz;/ znam ja twój sposób myślenia, znam twój rozsądek, lecz jeślić/ zdarzy się kiedyś coś pisać, sędzia niech Mecjus to najpierw/ słyszy i ojciec i FlakkusFlakkus --- Horacy oferuje się tu jako chętny do krytyki nieopublikowanego dzieła., niechaj rękopis w skrzyneczce/ do dziewiątego się roku kurczy! Wszak skreślić ci wolno,/ czegoś nie wydał; na powrót, coś raz wygłosił, nie wróci!.../ Wieszczek ów OrfejOrfej a. Orfeusz (mit. gr.) --- syn boga Apollina i muzy Kalliope, pochodzący z Tracji muzyk, poeta i pieśniarz, który śpiewem swoim poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty; sławny z tego, że zszedł do Hadesu po swą zmarłą żonę Eurydykę i oczarował swoim śpiewem władcę krainy zmarłych; jego imię wiąże się nie tylko z siłą oddziaływania piękna i artyzmu, ale również z kultem orfickim i wiarą w metempsychozę., pośrednik bogów, przeć ludzi żyjących/ w lasach od mordów i sprośnej strawy powstrzymał; dla tego/ głoszą, że lwice i wściekłe umiał łagodzić tygrysy;/ wszakże AmfionAmfion (mit. gr.) --- syn Zeusa i Antiope, królowej Teb; wg legendy zbudował mury Teb, grając na lutni w taki sposób, że posłuszne mu kamienie przemieściły się na właściwe miejsca., jak mówią, twórca tebańskiej warowni,/ skały, gdzie zechciał, tam wodził brzmieniem swej lutni żółwiowej/ i pochlebnymi prośbami. Mędrców to kiedyś rzecz była/ od publicznych odróżniać sprawy prywatne, od świeckich/ święte, niesforne ukracać śluby, dać prawa małżonkom,/ miasta budować, na taflach prawa wyrzynać drewnianych./ Stąd też spłynęły na boskich wieszczów zaszczyty i chwała,/ oraz na pieśni. A po nich Homer przesławny i TyrtejTyrteusz a. Tyrtajos (VII w. p.n.e.) --- poeta grecki (pochodzący ze Sparty, Miletu a. Aten), jego poezje zagrzewały Spartan do walki; wg legendy został przysłany przez Ateny jako jedyne wsparcie dla Sparty w wojnie z Meseńczykami; od jego imienia wywodzi się nazwa poezji tyrtejskiej, czyli poezji patriotycznej wzywającej do walki, oraz określenie: postawa tyrtejska, oznaczające gotowość oddania życia za ojczyznę./ męskie do bojów marsowych serca zaostrzać umieli/ swymi wierszami; wyrocznie w wierszach składano i pieśnią/ mędrzec wskazywał koleje życia prawego; po łaską/ królów sięgały pieryjskie rytmy, a wreszcie igrzyska/ wynaleziono, ten koniec prac uciążliwych; więc wstydzić/ pewno nie będziesz się Muzy lutnią władnącej i boga/ śpiewów?... Czy zdolność, czy sztuka wiersz doskonałym uczyni,/ nieraz pytano; ja nie wiem, co by, bez żyły obfitej,/ sama usilność zdołała, albo też zdolność bez pracy!/ tak to z nich jedno pomocy szuka drugiego w przyjaznym/ spisku... Kto pragnie w gonitwach do pożądanej dobiegnąć/ mety, ten z młodu się ćwiczył, pocił i marznął i znosił/ trudów niemało, miłostką gardził i winem, a fletnik,/ który w pytyjskich wystąpi szrankach, pod mistrzem się groźnym/ pierwej wyuczył. Nie dosyć ręczyć: «przecudne układam/ pieśni; parszywiec, kto za mną! Wstyd by mi było na końcu/ zostać i wyznać, iż tego, czegom nie uczył się, nie wiem!...»/ Jak ów woźny, co ściąga gawiedź na sprzedaż publiczną,/ tak też poeta, co znaczny pieniądz na lichwie i wielkie/ dobra posiada, nadzieją zysku przywabia pochlebców,/ jeśli zaś tłuste półmiski zręcznie zastawiać potrafi/ i za chudym pachołkiem ręczyć, pieniacza wywikłać/ z sprawy złowrogiej, to dziwić się będę, gdy, w czepku urodzon,/ od fałszywych przyjaciół zdoła prawdziwych rozpoznać./ Ty zaś, czy komu co dałeś, czyli też masz go obdarzyć,/ nie chciej pełnego radości ciągnąć, by słuchał twych wierszy;/ krzyczeć on będzie: «Prześlicznie! jak to wybornie! jak trafnie!»,/ a przy innym zaś miejscu zblednie, z życzliwej źrenicy/ łzy uroni, podskoczy, tupać ci będzie nogami./ Jak te najęte na pogrzeb płaczki i beczą, i prawią,/ dręcząc się więcej niż krewni szczerze zmartwieni, tak więcej/ od rzetelnego ci chwalcy wrzasku narobi szydercą./ Otóż, podobno bogacze trapią rzęsistym kielichem,/ winem wciąż męcząc, jeżeli kogoś wybadać zapragną,/ czy przyjaźni ich godzien; pisząc więc wiersze, pamiętaj,/ abyć nie zwiodły zamiary w lisiej kryjące się skórze./ Gdy mu cośkolwiek czytano, mawiał Kwinktilius: «Braciszku!/ to mi tu popraw i tamto!» Jeśliś powiedział: «Nie umiem,/ trzykroć się darmo kusiłem!» kazał ci jednak przekreślać/ i na kowadle przerabiać źle utoczone wierszyki./ Gdy zaś wolałeś twych błędów bronić, niż wiersze przerabiać,/ słówka już więcej nie tracąc, rady nie marnił daremnej,/ czemu byś nie miał się kochać w sobie i w swoich wierszydłach,/ sam, bez rywala!... Roztropny znawca i biegły nagani/ wiersze niezręczne lub twarde, w poprzek ci czarnym nakreśli/ znakiem zbyt szorstkie, zmaże ozdoby zbyt szumne,/ każe ci jaśniej wyrazić wszystko, co trudno zrozumieć,/ wyraz dwuznaczny potępi, wytknie, co zmienić potrzeba;/ będzie to drugi AristarchArystarch z Samotraki (216--144 p.n.e.) --- gramatyk i badacz literatury, kierownik Biblioteki Aleksandryjskiej, znany z krytycznego spojrzenia na dzieła Homera.; pewno nie powie: «i po cóż/ martwić przyjaciół fraszkami!» Ale te fraszki w istotną/ biedę wprowadzą, gdyć krzywo przyjmie i wydrwi publiczność./ Poeta, SzaleństwoJak przed człowiekiem, którego trapią żółtaczka, lub brzydka/ świerzbaświerzba --- dziś: świerzb., lub szały świąteczne, albo też DianaDiana (mit. rzym.) --- bogini łowów, przyrody, płodności i księżyca, córka Jowisza i Latony. w swym gniewie,/ tak przed szalonym poetą człowiek rozsądny ucieka,/ ani go nie tknie; niebaczni idą z nim, żaczki go dręczą./ Gdy się on włóczy z zadartą głową do góry, puchając/ wiersze, jeśli gdzie wpadnie w studnię, lub jamę, jak ptasznik/ kosy po lasach wabiący, może bez końca: «ratujcie!»/ wrzeszczeć, «o bracia!», bo żaden z dziury go dobyć nie zechce./ Jeślibyś jednak z pomocą spieszył i spuszczał powrozy,/ «skąd wiesz, czyli umyślnie w studnię nie wskoczył i nie chcąc/ wcale ratunku?» zawołam na cię i wieszcza Sycylii/ zgon ci przytoczę. Ot, przecie, pragnąc za boga uchodzić,/ z zimnym rozmysłem EmpedoklEmpedokles (494--434 p.n.e.) --- filozof, poeta i lekarz grecki, twórca koncepcji czterech żywiołów, które wskutek działania dwóch pierwotnych sił: miłości i nienawiści, mieszają się ze sobą i tworzą różnorodne rzeczy. rzucił się w EtnyEtna --- wulkan na wybrzeżu Sycylii, czynny również dziś. płomienie./ Niech tam poetom dozwolą sprzątnąć się z świata, gdy zechcą;/ Samobójstwood samowolnej ratować śmierci, toż samo, co zabić!/ Nieraz on puszczał się na to; choćbyś go wyrwał, nie będzie/ przecież jak inni, lecz zawsze goni za śmiercią rozgłośną./ Czemuż więc wiersze on kuje?... Tego nie wiemy; być może,/ ojca iż popiół splugawił mokrzem, że zgwałcił, niecnota,/ znaki piorunu złowrogie. Wariat zaiste i jako/ niedźwiedź, gdy kraty swej klatki zdoła połamać, rozpędza/ z nieuczonymi uczonych, głosząc swe wiersze zawzięcie,/ kogo zaś schwyci, nie puści więcej, zabije czytaniem,/ jak nie popuszcza pijawka skóry, aż krwią się nasyci!