Hofmannsthal, Hugo von In memoriam trzech wielkich aktorów Napierski, Stefan Król, Michał Kowalska, Dorota Niedziałkowska, Marta Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/in-memoriam-trzech-wielkich-aktorow http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=24335 Liryka niemiecka, tłum. Stefan Napierski, Bibljoteka Kameny, Lublin 1936 Domena publiczna - Stefan Napierski zm. 1940 2011 xml text text 2011-09-01 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/365.jpg Reflections, Soaptree@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/365 Poezja DCC 1DFG 3MP Hugo von Hofmannsthal In memoriam trzech wielkich aktorów pisownia łączna / rozdzielna: bylejak > byle jak; któż-to > któż to; kim-że > kimże pisownia wielką literą w zdaniu: czynił > Czynił (Pomnicie? Czynił się przezroczym) interpunkcja --- dodano przecinek: iż się zdało, wszelkim sieciom; usunięto przecinek: Skąd to dudniło o, ucho? I. Śmierć, Żałoba, Pamięć, TeatrWspłonąłwspłonąć --- tu: zapalić się, zapłonąć. i nagle zgasł, jak knot zdmuchnięty,/ Oblicza nasze powlókłszy znienacka/ Błyskawicowym poblaskiem bladości. Runął: z nim wespół padły kukły wszystkie,/ Do których żył przesączył krew dyszącą;/ Bezgłośnie umierały, a gdzie leżał,/ Tam się walała ciżba zwłok, rzuconych/ Byle jak, w dzikim tłoku: tu kolano/ Opoja w władcy źrenicę wtłoczone,/ Indziej Don Filip ze zmorą przywartą/ Do szyi: to KalibanKaliban --- postać z Burzy Shakespeare'a, dziki syn wiedźmy.. --- Wszystko trupy. Więc pojęliśmy, kto był ów umarły:/ Czarodziej wielki z największych szalbierzy!/ I z domów naszych zawartych wyszliśmy,/ I poczęliśmy gadać, prawiąc, kim był./ Lecz któż to był w istocie, kimże nie był?/ Spod jednej maski wpełzał w inną larwęlarwa (daw.) --- maska.,/ Z zewłoku ojca przeskakiwał w syna,/ Jak szaty luźne mieniającmieniać --- dziś: zmieniać. postaci. Aktor, Artysta, Przemiana, TwórczośćMieczami, które wirowały młyńcem,/ Tak szybko, że nie postrzegł nikt ich ostrza,/ Ciało, SztukaSam siebie krajał w kawały: być może/ Jedną połową był JagoJago --- postać z Otella Shakespeare'a, człowiek, który swoimi intrygami popycha tytułowego bohatera do zamordowania żony i samobójstwa., a druga/ Szlochała w błaźnie, marzycielu gorzkim./ A ciało jego było jak zasłona/ Zaczarowana, w której fałdach rzeczy/ Mieszkają wszystkie: i tam sięgał po nie,/ Wydobywając stwory i zwierzęta/ Z samego siebie; lwa, owcę nieśmiałą,/ Lub biesa-głupka, albo okropnego/ Diabła, i tego, i jeszcze tamtego,/ I mnie, i ciebie. A to ciało było/ Losem wewnętrznym w żużel przepalone,/ Jak żar węglowy, on trwał w palenisku/ I patrzał na nas, którzy się gnieździmy/ W zawartych domach, jako salamandra/ W ogniu: źrenicą obcą, martwą, białą. Aktor, Prawda, Kłamstwo, Sen, ArtystaBył jako władca krwawy. Wokół bioder/ Przepasał, niby muszelki barwione,/ Prawdy straszliwe i kłamstwa nas wszystkich./ I mimo oczu mu przelatywały/ Sny nasze, jako stada dzikich ptaków,/ Odbite w jezior leśnych lśniącej głębi. Tu wkraczał, przed tę kurtynę na deskę,/ Gdzie stoję oto, i jak w róg Trytona/ Burzliwa wrzawa morza jest więziona,/ Tak głos wszelkiego życia w nim dygotał:/ Wielkością brzmiał. I już był całym borem/ I polem z białym na przełaj gościńcem./ Tu siedzieliśmy, jak dzieci rozwarłszy/ Oczy, patrzący w górę, jak ku zboczom/ Skały olbrzymiej: a w tych wargach zdartych/ Zatoka była, gdzie huczało morze. ŚmierćW nim bowiem była ta, co wiele drzwi/ Rozpycha gwałtem i nad dachy wzlata:/ Potęga życia, niespętana niczym./ I jego to śmierć nagła skuła w pęta!/ Zdmuchnęła oczy, których skryte jądro/ Narytenaryty --- tu: opatrzony wyrytym znakiem a. napisem; naznaczony. było tajemniczym szyfrem,/ I tysiąc głosów zadławiła w krtani,/ I rozwaliła człon po członie ciało,/ Gięte brzemieniem niezrodzonych istnień. Tu stał. W następstwie po nim któż mu zrównazrównać --- tu: dorównać.?/ Jakiż duch piersi labirynt zaludni/ Tłumem postaci, zrozumiałych nagle,/ Zatrzaśnie dreszczem okropnej rozkoszy?/ Tej, którą trwonił, nie mogliśmy ująć,/ I dziś, gdy zabrzmi imię, wzrok wlepiamy/ W tę czeluść mroczną, która się zawarła. II. TeatrGmach ten wokoło i my sami owej/ Służymy sztuce, która ból najsroższy/ Przyprawia strawnie, nawet śmierć cukruje. A on, którego przed oczy przywołam,/ Cóż to za siłacz! Taką posiadł zdolność/ Przemiany, iż się zdało, wszelkim sieciom,/ Nie do złowienia, umknie! Tak przedziwny!/ Pomnicie? Czynił się przezroczymprzezroczy --- przezroczysty., białku/ Źrenicy kazał tę najgłębszą skrytość,/ Co w nim drzemała, zdradzać, i łapczywie/ AktorWciągał z powietrza duszę urojonych/ Istnień, jak dymy w jelita, przez szpary/ Potem wyrzucał je na światło dzienne. StworzenieI znów przetwarzał się do gruntu, stwory/ Znów wyciekały, pęczniejąc, zaledwie/ Ludzkie, lecz żywe, jak powabnie-żywe,/ Przytakiwało im oko, aczkolwiek/ Nie oglądało przenigdy podobnych:/ Drobne zmrużenie powiek, jeden oddech/ Świadczyły, że istnieją, parujące,/ Z prałona ziemi ciepłej wyszarpane/ I ludzkie! Oczy zawrzyjcie, wspomnijcie!/ Spójrzcie na cielska krwiste, gdzie w zakątku/ Źrenicy nikła kołace się dusza,/ Lub dusze, które kości zbudowały,/ Jako skorupę szklaną, wokół siebie,/ Aby się schronić: pospolici ludzie,/ I ludzie mroczni, i władcy, i błazny,/ Ludzie do śmiechu i ludzie do zgrozy ---/ Przetwarzał się do gruntu: oto byli. Teatr, Kondycja ludzkaAle gdy gasła gra i gdy kurtyna/ Bez szmeru, jak powieka ubarwiona/ Szminką, opadła przed magiczną grotą/ Zamarłą, a on w mrok stąpał, to przed nim/ Tak się olbrzymia scena rozścielała,/ Jak przed źrenicą na zawsze rozwartą/ I porażoną bezsennością, której/ Kurtyna nigdy nie przesłoni czuła:/ Teatr okropny, realności scena!/ Tedytedy (daw.) --- więc. zeń wszystkie opadały kunszty/ Przeobrażenia, jak szmaty, i biedna/ Drżąca duszyczka szła, patrząc dziecięco. / Tedy wplątany był w grę bezlitosną,/ Niepojmujący, jak wzrosła w torturę;/ I każdy krok wciąż głębiej, niż poprzedni,/ I bezlitosny każdy znak milczący:/ Oblicze nocy brało udział w spisku,/ Wiatr się sprzysięgał, wiaterek łagodny,/ I wszystko przeciw niemu. Artysta, ŚmierćPospolitych/ Dusz nie usidla tak los mroczny, czułym/ Stawia potrzaski nad siły. I wzeszedł/ Dzień taki, gdy się podźwignął, i oko/ Udręką wysilone pragnął skąpać/ W przeczuciach i snach wiotkich, tedy zrzucił,/ Jak nadto ciężki płaszcz z bark zgiętych, życie/ Mocnym i drobnym gestem, już nie bacząc/ Na rozetlony pył u skraju płaszcza:/ Postaci, które kruszyły się w nicość. Tak go wspomnijcie. Niech struny dostojne/ Wskrzeszą go, drżące tą nieludzką dolą,/ A mnie pozwólcie zamilknąć: tu kres ów,/ Kędy się słowa skąpe łamią w wargach. III AktorO, jego głos mieć, aby wznieść tę skargę!/ Z jego godnością królewską móc stanąć/ Przed wasze oczy z moją skargą. Wtedy/ Godzina byłaby zaiste wielka,/ I królewskości poblask na mnie, więcej,/ Niźli żałoba: w dzieła bowiem władców/ Wspaniałość jest wmieszana, boski zachwyt/ W żal, gdy tarzają się w mogiły prochach. O, ów głos, gdyby zatrzepotał skrzydłem/ Wiejąc nad nami! --- Bo i skądże brzmiał?/ Skąd to dudniło o ucho? Kto prawił/ Językiem takim? O, jaki tu gadał/ Książe i demon? Z tych desek drewnianych/ Czyj głos? Kto z krtani przemawiał młodzieńczej/ Romea, najstraszliwszą chrypką dyszał/ Z gardła Ryszarda i szept wyłamywał/ Z zamarłych Tassa warg? O, kto?/ Nieprzeobrażonnieprzeobrażon --- nieprzeobrażony. przez wszystkie przemiany,/ Czarodziej, nigdy nieoczarowany,/ Nieporuszony, co rwał nas na strzępy,/ Bardzo daleki, choć zdał się najbliższy,/ I bardziej obcy w sobie, niż ktokolwiek,/ Najsamotniejszy ponad samotnymi,/ Wysłannik przed wszystkimi, bezimienny/ Pana nad Pany zwiastun ów: najsroższy. Pominął nas, przeminął. Dusza jego/ Zbyt szybką duszą była, a źrenica/ Nadto podobna oku ptaka. --- Gmach ten/ Ongi posiadał go --- czyli go wstrzymał?/ Niegdyś mieliśmy go --- nim runął w dół,/ Jak własna młodość z palców nam wylatawylata --- dziś popr.: wylatuje.,/ Niby wodogrzmot okrutny i lśniący. O, niepokoju bez dna! Tajemnico/ Bezwstydnie jawna, zagadko natury/ Człowieczej. Kto też byłeś, istniejący?/ Ty, tak zbłąkany? O, ty cudzoziemiec!/ Ponocnych rozmów samotności z wielce/ Przypadkowymi twoimi druhami!/ Serca samotność, jak skała z czeluści!/ Nienasycony. O duchu bezsenny!/ Duchu. O, głosie! Najwidniejsze światło!/ Jak biegłeś, lejąc się, zbyt biały blasku,/ Przez mrok, z wyrazów budując wokoło/ Pałace, gdzie na jedno drgnienie serca/ Wolno nam było zamieszkać. --- O, głosie,/ Niezapomniany nigdy --- Dolo --- Kresie ---/ O, tajemnicze życie! Mroczna śmierci! Jak się o niego życie pasowałopasować się --- tu: zmagać się.,/ Nigdy nie mogąc oplątać go w sekret/ Lubieżnych przeobrażeń! Jak trwał zawsze!/ Jakże królewsko sprostał! Jak się oparł,/ Chłopięco szczupły. O, maleńka dłoni,/ Siłą napięta, nad kruchością ramion!/ O, głowo drobna, źrenico ptaszęca,/ Gardząca wiekiem starczym i młodością,/ Oko bezsenne, sępie, co przed słońcem/ Powieką nie powlecze się, oko waleczne,/ Które zmierzyło oboje przepaści/ Życia i śmierci --- oko wysłannika!/ O, poseł wszystkich posłów, duch! Ty, duchu!/ Śmierć, LotTrwanie twe było wśród nas wyrzeczeniem,/ Pragnący lotu, o, do lotu wzbity! Nie wznoszę skargi o ciebie, pojąłem,/ Kim byłeś: aktor bez maski, płomieniem/ Ducha rażący, uniesionuniesion --- uniesiony. na zenit./ Tam, gdzie cię oko moje nie ogląda,/ Ty, niezniszczalny, krążysz i do sępa/ Upodobniony, dzierżysz w szponach lustro,/ Które blask miota biały, bardziej widny/ Od błysku gwiazd najbielszych: tego światła/ Odtąd na zawsze zostałeś zwiastunem./ Tak spamiętamy ciebie, kołującym/ I niezniszczalnym: duchem, którym byłeś! O, głosie! Duszo! Lotu próbująca!