Heyse, Paul Sabinki nieznany Kaszewski, Kazimierz Choromańska, Paulina Kowalska, Anna Kowalska, Dorota Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Eine Publikation im Rahmen des Projektes Wolne Lektury. Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/heyse-sabinki http://cyfrowa.chbp.chelm.pl/dlibra/docmetadata?id=9268&dirds=1&tab=1 Paweł Heyse, Wybór pism, t. I, Sabinki. Traedya w pięciu aktach, tłum. Kazimierz Kaszewski. nakł. i druk S. Lewentala, Warszawa 1879. Domena publiczna - Paul Heyse zm. 1914. 1985 xml text text 2014-02-12 pol http://farm1.staticflickr.com/116/304446816_f367d5b926_b.jpg Fox at Malone Bay Campground -2, RTD Photography@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2773 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/heyse-sabinki.pdf ISBN-978-83-288-0301-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/heyse-sabinki.html ISBN-978-83-288-1356-4 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/heyse-sabinki.txt ISBN-978-83-288-2311-2 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/heyse-sabinki.epub ISBN-978-83-288-3297-8 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/heyse-sabinki.mobi ISBN-978-83-288-4383-7 ISBN application/x-mobipocket-ebook Dramat DD.WL-D FS FRF DDT 1DFG 3MN FV Sabinki to dramat autorstwa Paula Heysego nawiązujący do jednej z najstarszych legend antycznego Rzymu. Podczas igrzysk, na rozkaz Romulusa, rzymskiego władcy, mężczyźni porywają przybyłe dziewczęta z plemienia Sabinów. Zostają wydane za mąż za swoich porywaczy, co oczywiście zadziało się bez woli dziewcząt. W obliczu tragedii postanawiają zademonstrować siłę i biorą sprawy w swoje ręce. Ich bunt uświadamia mężom, że nie obrali sobie za żony posłusznych dziewczątek, tylko silne, solidarne kobiety. Paul Heyse to niemiecki pisarz, poeta, dramaturg, którego lata twórczości przypadają na drugą połowę XIX i pierwszą XX wieku. Jego utwory cechuje przede wszystkim idealizm i wykwintny styl. Za całokształt twórczości otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury w 1910 roku. Paul Heyse SabinkiSabinki --- na końcu utworu dołączona została informacja o autorze: Przedmowa do wydania źródłowego z 1879 r. Tragedia w pięciu aktach Przywrócono oryginalną postać imienia autora: Paweł Heyse > Paul Heyse. Uwspółcześniono pisownię odmiany nazwisk obcych (w Przedmowie): Heyse'go > Heysego; Boeckh'a > Boeckha; Lachmann'a > Lachmanna. Uwspółcześniono pisownię tytułów: Sielankach Sorrenckich > Sielankach sorrenckich; Dziecię Cudowne > Dziecię cudowne; Bogini Rozumu > Bogini rozumu. Poprawiono pisownię tytułu: Maria Marioni > Maria Maroni. Ujednolicono pisownię nagłówka kwestii: T. Tacyusz, Tacyusz > Tacjusz (pozostawiono początkowe Tytus Tacjusz); zmieniono też w nagłówku kwestii: 2-GI > DRUGI. Uwspółcześniono pisownię łączną / rozdzielną: [z by] téżbym > też bym; tobym > to bym; toby > to by; jabym > ja bym; tybyś > ty byś; coby > co by; czegoby > czego by; beczkaby > beczka by; dziśby > dziś by; znówbyś > znów byś; tybyś > ty byś sambym > sam bym; cokolwiekbym > cokolwiek bym; którąby > którą by; oneżby > oneż by; [z nie] niedość > nie dość; niedziw > nie dziw; nielada > nie lada; niebardzo > nie bardzo; nie łatwe > niełatwe; niedalej > nie dalej; [inne] cóżto > cóż to; jakto > jak to; oddawna > od dawna; naczczo > na czczo; nalewo > na lewo; naprawo > na prawo; naoślep > na oślep; napół > na pół; napowrót > na powrót; narozcież > na rozcież; nazawsze > na zawsze; nazewnątrz > na zewnątrz; nawskroś > na wskroś; naco > na co; poco > po co; pocóż > po cóż; potrosze > po trosze; témbardziej > tym bardziej; wczas > w czas; w skutek > wskutek; w tém > wtém; zaciasno > za ciasno; zadługo > za długo; zamało > za mało; zapóźno > za póżno; zawcześnie > za wcześnie; zblizka > z bliska; zdala > z dala; zdaleka > z daleka; zgłębi > z głębi; zostrożna > z ostrożna; zrana > z rana; zwolna > z wolna; zzewnątrz > z zewnątrz; z pod > spod; bądź-że > bądźże; chcesz-li > chceszli; goryczą-ć > gorycząć; pięknie-bo > pięknie bo; niby-to > niby to; pójdź-no > pójdź no; tobą-śmy > tobąśmy; toć-eśmy > tocieśmy; żoną-ś > żonąś; dobrze-by > dobrze by; żal-by > żal by itp. Uwspółcześniono skrót: p.n. > pt. [pod napisem > pod tytułem]. Pisownia joty: objata > obiata; studya > studia; draperya > draperia; Talassyusz > Talassjusz; Tacyusz > Tacjusz; Marcya > Marcja itp. Pisownia spółgłosek dźwięcznych / bezdźwięcznych: bóztwa > bóstwa; krzywoprzysięztwo > krzywoprzysięstwo; zwycięztwo > zycięstwo; męzki > męski; wązki > wąski; nizki > niski; zblizka > z bliska; zkąd > skąd; ztąd > stąd; ztamtąd > stamtąd; zpod > spod; zpośród > spośród; pomódz > pomóc; zapobiedz > zapobiec; podbiedz > podbiec. Usunięto é pochylone: w tém > wtém; témbardziej > tym bardziej; poetycznéj > poetycznej itp. Pisownię z é pochylonym pozostawiono tam, gdzie dana forma rymuje się z sylabą zawierającą i lub y, np. zachciéwa --- osobliwa. Pisownia poszczególnych wyrazów: mężczyzni > mężczyźni; radośne > radosne; śpiżowy > spiżowy; w głąb' > w głąb; żalazo > żelazo; nieruchomie > nieruchomo; ah > ach; oh > och; pisownia wyrazów obcych: nowellista > nowelista; nowelle > nowele; gruppa > grupa. Fleksja: kilkostopniowém > kilkustopniowym; mistrzowskiém > mistrzowskim itp.; niemi > nimi itp. (pozostawiono dawne formy w pozycjach rymowych, np. wspaniałemi --- ziemi); mię > mnie; zbrodniarzów, ołtarzów > zbrodniarzy, ołtarzy; sympatyj > sympatii. Uwspółcześniono formy B. lp: pensyą > pensję; Marcyą > Marcję; Tullią > Tullię; Hersylią > Hersylię; jednę > jedną, waszę > waszą, samę > samą itp. Interpunkcja. Uzupełniono, np.: Jakto ojcze? > Jak to, ojcze?; Widzę, a jednak uwierzyć nie mogę; Zdradzić wolno! Wszystko wolno > Zdradzić wolno! Wszystko wolno!; I płacz zawodząc spoglądają łzawie. > I płacz zawodząc, spoglądają łzawie. Usunięto przecinek: Hersylia tuż za nimi sama, przestępuje przez bramę. zamieniono przecinek na średnik dla czytelności: Rozważ wszelako, czyliż się nie godzi/ Pojednać tego, co niepojednane;/ Jadem niechęci zaogniając ranę,/ Was równo z nami do śmierci przywodzi. oraz: Ona, to dziecię rozkoszne i choże, > Ona --- to dziecię rozkoszne i hoże; (We mnie, co jestem starszą i ponurą,/ Ileż sprężystsze znajdziecie narzędzie/ Zamiarów waszych!) Poprawiono błąd źródła: wasz > was (Nikt wasz tu nie słyszy); uratowanie > uratowane (rym do: niepojednane, w zdaniu: Więc uratowanie ---/ Wdowami Rzymian gdy będziecie wczas). OSOBY: Romulus, król Rzymu. Ankus, jego przyjaciel. Talassjusz, Rzymianin. Pinarius, kapłan etruski. Tytus Tacjusz, król Sabinów. Hersylia, jego córka. Tullia, jego córka. Marcja, Sabinka. Chłopiec, syn Pinariusa. Rzymianie, Sabinowie i Sabinki. Scena odbywa się na szczycie wzgórza kapitolińskiego, które w głębi zamknięte jest wysokim, prostym murem. Po lewej stronie sceny stoi otworem brama o prostych drzwiach zamykanych na rygle; przez otwór bramy widok na płaszczyznę tyberyjską i pomniejsze pagórki. Wewnątrz grodu, z przodu, na prawo stoi dom Romulusa, jednopiętrowy, bez żadnych ozdób, słomą kryty. Drzwi na kilkustopniowym podniesieniu wychodzą na plac, w pośrodkuw pośrodku --- dziś: pośrodku. którego stoi czworokątny prosty ołtarz, również na podniesieniu. Wielkie kamienie ciosowekamień ciosowy --- ociosany, prostopadłościenny blok kamienny. leżą nieregularnie na prawo i na lewo, jako siedzenia dla obradujących. Naprzeciwko domu, na lewo, grupa wysokich sosen i świątynia w rozpoczętej budowie. AKT PIERWSZYakt pierwszy --- przekład całego tego aktu jest innego pióra [Nie udało się zidentyfikować autora tego przekładu. Red. WL]. SCENA I Pinarius, ślepy, siedzi na przodzie sceny przed świątynią, na jednym z ciosanych głazów. Syn jego mały stoi w otwartej bramie i patrzy w dół na równinę. CHŁOPIEC Przestali się mocować. Ankus znowu/ Już po raz trzeci górą. Stanął sobie/ Tak, ręce założywszy; a przeciwnik/ To ledwie że się biedak z ziemi dźwiga.../ Pomiędzy tłum się powlókł! No, ten pewno,/ Do domu jak powróci, to nie bardzo/ O naszym dzisiaj święcie się rozgada!/ Tymczasem Ankus pobiegł... a, do Tybru.../ Rękami czerpie wodę; twarz i głowę/ Z kurzu i potu zmywa... Teraz wraca.../ Odgarnął sobie włosy; idzie z wolna.../ O pięknie bo wygląda! Jak bóg wojny!/ Wszyscy mu wiwat krzyczą, że zwycięzca./ Być takim mocnym, ach --- i takim pięknym!/ Dokoła żeby wszystko tak wołało/ I biegło na spotkanie! Wszak i tu już/ W czasie pochodu z rana, na ulicach/ Na niego każdy patrzał; każdy pytał:/ A kto to ten przystojny? Kiedy inni/ Wciąż z gośćmi kuryjskimigoście kuryjscy --- goście z miasta Cures (lub: Cures Sabinorum), czyli Sabinowie, przedstawiciele ludu zamieszkującego starożytną Italię (na północ od Rzymu, w okolicach dzisiejszego Rieti), który w III w. rywalizował z Rzymianami o panowanie nad Kampanią. Jako główne miasta Sabinów wymienia się: Cures, Amiternum, Reate (dziś Rieti), Nomentum, Nursię i Orvinium. rozprawiali/ I ten i ów się chlubił z swych popisów; ---/ To on przez cały czas z królewną obcą,/ Z tą młodszą --- nieodstępnie. To się śmieją,/ To się spierają z sobą. Sam widziałem,/ Dziewczęta zazdrościły aż królewnie,/ A jemu znów mężczyźni zazdrościli./ Ankus jak dziecko śmiał się. --- Teraz wszystkich/ Zwyciężył jak bohater! PINARIUS Prosta dusza!/ Co błyszczy, to mu dobre; choćby to był/ Wężowych oczu połysk. Pójdź no, chłopcze!/ Pójdź, mój kochany chłopcze; coś ci powiem. CHŁOPIEC wychylając się za bramę Kiedy teraz najpiękniej: --- konie, konie!/ Dziesięć bialutkich takich, dziesięć karych!/ Aż wszyscy z miejsc powstali: takie śliczne./ Mój ojcze, czy też u nich, u Sabinów,/ Są w KurachKury --- Cures Sabinorum, jedno z głównych miast zamieszkanych przez Sabinów. takie konie, jak tu w Rzymie?/ Ach! żebym ja był duży, też bym jechał. PINARIUS Podziękuj wszystkim bogom, żeś jest dzieckiem,/ Żeś z dala tam od złego, co się spełnia. CHŁOPIEC Od złego? Jak to, ojcze? Przecież święto/ Dla boga się odprawia. Przecież tylu/ Sąsiadów, co nas przedtem znać nie chcieli,/ Na obchód do nas przyszło. Jakżeż mówisz,/ Że złem jest, gdzie nienawiść się uśmierza. PINARIUS Nienawiść się zapala! Lecz ty tego,/ Mój synu, nie przeczuwasz. CHŁOPIEC Jeśli takie/ Masz złe przeczucia, ojcze, to uchodźmy. PINARIUS KapłanAch, ślepy, dokąd pójdę! Trzeba było/ Od Rzymian ujść, gdy gród nasz zdobywali!/ O czemuż, zamiast skryć się, czemuż biegłem/ Wśród dymów i płomieni do ołtarza,/ By wynieść bóstwa posąg! Czemu płomień/ Wypalił tylko oczy, a samego/ Nie zniszczył razem z drogą mi świątynią!/ Jesteśmy teraz łupem tego ludu,/ Co nie dba o świętości, co z nich szydzi. CHŁOPIEC Znak dają! Teraz --- teraz --- polecieli!/ Toż pędzą! ach jak pędzą! grzywy w górę!/ Jak gdyby sam NeptunusNeptunus, częściej Neptun (mit. rzym.) --- bóstwo wód, morza i deszczu, a także patron wyścigów konnych. ich poganiał!/ U jeźdźców włosy na wiatr! Ach, że ja też/ Z daleka stać tu muszę! PINARIUS Zapomnijcie/ O bogach! gardźcie nimi! Bogibogi --- dziś popr. forma M. lm: bogowie. milczą;/ Ich piorun mówić będzie. CHŁOPIEC Gdybyś widział,/ Jak pięknie się kurzawa w słońcu złoci!/ Po drugi raz znów lecą. Przed wszystkimi/ Ankusa biały ogier. A sam jeździec/ To jakby był przykuty; głowa prosto!/ Zwyciężył! znów zwyciężył! Wspiął się ogier;/ Różowym nozdrzem parska, zarżał dumnie;/ Zwycięstwem też się pyszni! Stają wszyscy.../ A konie jak spotniały! Aż z nich dymi/ Biaława od rzecznego chłodu para./ Ach ojcze, gdybyś widział! Zsiedli teraz/ I wodzą swe rumaki w parach, stępa,/ Wzdłuż siedzeń. PINARIUS wstając Odwróć oczy, moje dziecko,/ I nie patrz na to dłużej i nic nie mów;/ Bo źle jest przypatrywać się zdrożności,/ Nie mogąc jej zaradzić. CHŁOPIEC Co to! Co to!/ Co oni robią, ojcze? PINARIUS wznosząc głowę O odwróćcie/ Oblicze wasze, bogi, co strzeżecie/ Pokoju i praw świętych gościnności/ I pory uroczystej! CHŁOPIEC Z ław ściągają/ Dziewice! Każdy z naszych jedną chwyta,/ Porywa, sadza na koń i sam skacze!/ I pędzą z miejsca żywo! --- Czy to żartem?/ Te krzyczą; goście grożą aż pięściami.../ Wrzask, bójka! Co to będzie? PINARIUS Zaprosili/ Na święto, aby zgwałcić i znieważyć. CHŁOPIEC I miecze! Czyż to wolno na igrzyskach/ Być z bronią? PINARIUS Zdradzić wolno! Wszystko wolno! CHŁOPIEC A goście są bez broni. To haniebnie!/ Porwawszy biednym matkom córki z objęć,/ Wywijać gołą szablą przed oczyma!/ I wciąż tak robią wszyscy! Coraz inni/ Rzucają się na zdobycz za tamtymi!/ Tutaj na górę dążą; każdy swoją/ Chwyciwszy, ciągnie, wlecze tu do bramy./ O! widzę: to Talassjusz, a tuż za nim.../ Czyż można tak zwycięstwo chlubne plamić!/ I Ankus! --- Gdzież to, ojcze, król się podział?/ Król nie dałby im broić. PINARIUS Jest ich królem/ Dlatego, że ich zbrodniom przewodniczy. CHŁOPIEC biegnąc śpiesznie od bramy na przód sceny Już idą, zaraz wejdą. Słyszysz krzyki?/ Ach ojcze, aż drżę cały. Krew się we mnie/ Gotuje z bólu, z wstydu! Uciekajmy! PINARIUS Słyszycie, nieśmiertelni? Ach ocalcież/ To dziecię, co się wzdryga na ohydę,/ Ocalcie je od kary, jaka spadnie!/ O chciałbym! Władza króla mnie tu trzyma./ Odprowadź mnie przynajmniej gdzie na stronęgdzie na stronę --- dziś: gdzieś na bok.,/ Aż burza ta ucichnie. CHŁOPIEC Idźmy, idźmy! Odprowadza starego na prawo. W tejże chwili wpada młodzież w otwartą bramę; każdy ciągnie za sobą opierającą się dziewczynę. SCENA II 1-SZY RZYMIANIN sadzając swoję brankę na jednym z kamieni No, toś już w Rzymie! 1-SZA SABINKA Niedługo i w grobie! 2-GA SABINKA Bracia, ratujcie! 2-GI RZYMIANIN Dajże pokój sobie,/ Duszko ty moja; ten hałas płaczliwy/ Wszak to nie z serca. 2-GA SABINKA Zbójco niegodziwy!/ Tam matka płacze i ciebie przeklina! 2-GI RZYMIANIN Góra wysoka! poczciwa babina/ Zejść nie podoła. 2-GA SABINKA Usłyszcie me jęki,/ Bracia! ratujcie! Matko! 3-CI RZYMIANIN wnosi dziewczynę na ręku Bogom dzięki! 1-SZY RZYMIANIN Na Herkulesa! Widzę, przyjacielu,/ Najmniejsząś wybrał zdobycz spośród wielu! 3-CIA SABINKA Bodajeś zginął! 3-CI RZYMIANIN huśtając ją na rękach Hop! Nic się nie boję,/ Twoje przekleństwa, jak i ciałko twoje,/ Leciuchne pewno. Śmiejcie się! Co do mnie/ Wiem, że choć mała, lecz kocha ogromnie./ Ot jak mi ząbki zapuściła w ramię ---/ Z wielkiej miłości! No, to się przełamie!/ Spocznij tymczasem; zmięknie twarda dusza. Talassjusz wchodzi, prowadząc Marcję. 2-RZYMIANIN Jest i Talassjusz! 1-SZY RZYMIANIN Ha, zuch z Talassjusza! TALASSJUSZ do Marcji Teraześteraześ moja (daw.) --- teraz jesteś moja. moja, nie ma na to rady! MARCJA wraz z innymi dziewicami coraz to na scenę wnoszonymi Ratujcie! Zbawcie! Obrońcie od zdrady,/ Od zbójców! TALASSJUSZ Dosyć już z tymi krzykami!/ Obroną waszą my jesteśmy sami,/ Nikt inny w świecie. W nas wasze zbawienie,/ Z nami zyszczeciezyszczecie --- dziś popr. forma: zyskacie. własny dom i mienie/ I synków dzielnych. MARCJA Precz z oczu, zuchwały! 1-SZA SABINKA Bodaj te mury w gruz się rozsypały/ Na głowy wasze! TALASSJUSZ Ciszej bądźcie, ciszej,/ Moje najmilsze! Nikt was tu nie słyszy./ A w nas niebawem pociechę znajdziecie./ Przestańcież jęczeć. 2-GI RZYMIANIN wyglądając To i Ankus przecie! INNI RZYMIANIE Wiwat! SCENA III Ankus wchodzi i prowadzi Tullię, przytrzymując w prawej dłoni obie jej ręce, a lewą objąwszy jej ramiona. Hersylia tuż za nimi sama przestępuje przez bramę. MARCJA Królewny obie! Ach, sromota! ANKUS Czy są już wszyscy? --- Więc zamykać wrota!/ Zobacz, Talassjusz? TALASSJUSZ Winszuję, mój AnkuAnku --- tu: wołacz od imienia Ankus. Wyrazy łacińskie zakończone na -us odmieniano dawniej w polszczyźnie, odrzucając tę końcówkę, na wzór odmiany łacińskiej, np. łac. Ancus, Anci, Anco itd.!/ Walnieśwalnieś się spisał (daw.) --- doskonale się spisałeś. się spisał --- ty, bogów kochanku!/ Aż dwie? ANKUS Za jednym zachodem, mój bracie!/ Tę jam ułowił, tę w przydatkuw przydatku (daw.) --- dodatkowo. macie./ Poszła, jak kokosz, kiedy jej spod skrzydła/ Pisklę zabiorą. TULLIA Poczwaro obrzydła!/ Puść moje ciało; bo duszy nie spęta/ Twa przemoc nigdy. ANKUS Nie szarp się; rączęta/ Sobie odgnieciesz./ Do Talassjusza/ I cóż ty na taką/ Utarczkę? TALASSJUSZ śmiejąc się Walnawalny --- tu: solidny, doskonały; fajny.! ANKUS Dość nudna; wszelako!/ Oręż nierówny: bo tu z paznokciami,/ Zębami, łzami... TULLIA Kłamiesz! z mymi łzami?/ Czym ja płakała? widziałeś? ANKUS Po trosze;/ Z gniewu, koteczko. Sadza ją na schodkach Romulusowego domu. HERSYLIA występując Jeszcze raz cię proszę,/ Błagam; uwolnij moją siostrę młodą!/ Przyszłam tu sama, a choć jej urodą/ Nie dorównywamdorównywam --- dziś popr. forma: dorównuję., lecz zdrowie i siła/ Do pracy lepsze. Będę ci służyła/ Jak niewolnica na wszystko gotowa;/ Lecz puść to dziecko. TULLIA Siostro, ani słowa!/ To poniżenie i marna ofiara!/ Dla takich wzgarda, wzgarda, tak --- i kara! HERSYLIA Nie zważaj na nią; mnie słuchaj, młodzianie!/ I jam w królewskim wychowana stanie,/ Nie prosić zwykłam, ale rozkazywać;/ Nie wiem, jak niższych błaganiem zjednywać;/ Umiałam tylko o łaski rodzica/ Prośby zanosić; --- ale z mego lica/ Snadnie mą boleść wyczytać możecie/ I trwogę serca... Miałeś matkę przecie? ANKUS A jużci miałem; ale cóż mi potem!/ Nigdym jej nie znał. HERSYLIA Więc ojca... ANKUS O! o tym/ Lepiej nic nie mów; na takie wezwanie/ Najpewniej żadna łaska się nie stanie./ Żebyś go znała!... Ho, moja wygrana,/ Żem w czas spod tego wyrwał się tyrana!/ Nie taki ze mnie będzie ojciec ostry ---/ Mogę zaręczyć --- dla synów twej siostry. TULLIA Głupiec bezwstydny! HERSYLIA Ach! ANKUS Gadajcie sobie!/ Jakem was przywiódł, tak i trzymam obie./ Do Hersylii/ Gdybyś nie poszła sama, to bym wtedy/ Musiał cię zabrać na konia od biedy,/ Ażeby święcie uiścić się w słowie,/ Com dał królowi --- że i ciebie złowię./ Ba! kiedym waszych sześciu brał na siebie,/ Toć z dwojgiem dziewcząt umiałbym w potrzebie/ Dać sobie radę. HERSYLIA O bogi, o bogi! TULLIA Siostro jedyna! cios wspólny, choć srogi;/ Umrzemy razem! ANKUS Ho, wróżko skrzydlata!/ Sięgasz, jak widzę, w dalekie gdzieś lata,/ Gdy obie, długie spędziwszy tu życie,/ Wśród rzymskich wnuków ten świat opuścicie;/ Wszak tak? TULLIA Nie, nie tak, szyderco bezczelny!/ O dzisiaj myślę; dziś ten dzień śmiertelny,/ Co nas pochłonie. ANKUS Wybornie się składa!/ Słyszysz, Talassjusz, co ona powiada?/ Szyderca ze mnie; a tom właśnie dla niej/ W sam raz na męża, jak jeleń dla łani./ Ot, mury miasta na świadki tu stawięna świadki tu stawię (daw.) --- przedstawiam tu jako świadków.;/ Jeszcze z nich echo nie wywiało prawie/ Jej głośnych śmiechów dzisiejszego rankuranku --- dziś popr. forma D. lp: ranka.,/ Jak sobie z Rzymu drwiła bez ustanku. TALASSJUSZ Tak, wciąż szydziła. ANKUS Wychwalała niby,/ Że jakoś nazbyt porządne siedziby/ Dla takiej zgrai. Udaje Tullię/ ,,To coś niesłychane:/ Wilki stawiają domy murowane!/ Może smakują w pieczonym mięsiwiesmakują w pieczonym mięsiwie --- dziś: zasmakowało im pieczone mięso.?"/ To znów cysternę wytyka złośliwie/ Paluszkiem: ,,Proszę, czy to jest pieczara/ Owa, gdzie niegdyś ta wilczyca stara,/ Wasza mateczka, dawała wam wymięwilczyca stara, Wasza mateczka, dawała wam wymię --- nawiązanie do legendy o założeniu Rzymu przez bliźniaków Remusa i Romulusa, porzuconych jako niemowlęta i wykarmionych przez wilczycę.?"/ Tak to panienka w naszym młodym Rzymie/ Z wszystkiego sobie robiła żarciki./ We mnie utknęły te ostre przytyki./ Teraz je strząsam. ---/ Obracając się do Tullii/ Twoje własne strzały ---/ Tak, harda lubciu --- na ciebie zleciały. TALASSJUSZ Milczy, bo czuje sprawiedliwość czystą. ANKUS Nie sprawiedliwość, łaskę oczywistą./ Gdyśmy do Kurów --- przypominasz sobie ---/ Żon przyszli szukać w uczciwym sposobie,/ Jak to nas dumnie przyjął król ich stary!/ Jak sucho nasze odrzucił ofiary!/ A te szczebiotki, ot właśnie te same,/ To jeszcze wyszły za nami, za bramę/ I nuż dogryzać:/ ,,Bajka osobliwa!/ Że się też córek królewskich zachciéwazachciéwa --- dziś popr.: zachciewa; tu daw. wymowa: zachciwa, wyraz zrymowany z osobliwa./ Rabusiom takim. Wszak na zaludnienie/ Gniazda tam swego dali w nim schronienie/ Łotrom i zbiegom z wszystkich końców ziemi;/ To niechże będą równie uprzejmemiuprzejmemi --- dziś popr. forma N. lm: uprzejmymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym./ Dla równych kobiet; niech tylko ogłoszą/ Na całe Lacjum; niech tylko zaproszą.../ To wnet złodziejki wszystkie, nierządnice/ Zlecą się do nich! Będą śliczne pary." TALASSJUSZ No, teraześteraześ im oddał (daw.) --- teraz im oddałeś. im oddał podług miary! ANKUS Milczałem wówczas; a za zniewag tyle/ Przyrzekłem sobie na tę właśnie chwilę/ Odwet odłożyć. --- Lecz gdzie się podziała/ Uraza słuszna i zawziętość cała!/ Jakąż czynimy im tu sprawiedliwość?/ Gdzie kara za ich pychę i złośliwość?/ Patrzcie, o bogi! na przykład jedyny/ Najczystszej łaski! Oto te dziewczyny,/ Które nas lżyły! My zamiast nawzajem/ Obelgą płacić, za mąż je wydajem;/ Siebie, latyńską młodzież wyborową,/ Ofiarujemy; za każde złe słowo/ Dajemy całus!... TULLIA Przechwałki kłamliwe/ Próżnego głupca! MARCJA O! są bogi mściwe,/ Zdradę i podstęp karzące surowiesurowie --- dziś popr.: surowo.!/ Są jeszcze nasi bracia i ojcowie/ Niezwyciężeni dotąd! TULLIA A jeżeli/ Nikt nam pomocy rychłej nie udzieli,/ To się potrafim wyzwolić i same,/ Śmierć przekładając nad honoru plamę./ Do Ankusa/ O, trzymaj silniej! tylko siła może/ Tu mnie zatrzymać! I nigdy nie złożę/ Mej dłoni w twojej z własnej dobrej woli!/ Was dotąd jeszcze wzgarda owa boli,/ Jakiej w sabińskiej doznaliście ziemi?/ Dziś dowodzicie czynami własnemi,/ Żeście stokrotnej wzgardy warci byli;/ O bohatery! W uroczystej chwili/ Święta pokoju zgotowany skrycie/ Rozbój wykonać!... Ale zobaczycie,/ Że to zarzewie, któreście porwali/ Z ognisk sąsiadów, ono wam popali/ Dachy i ściany, i na wasze głowy/ Runie wam w gruzach cały gród wasz nowy/ Prędzej, niż powstał! ANKUS No! nim się to ziści,/ Toć zawsze tyle odniesiem korzyści./ Że się pogrzejem. --- Lecz mógłby też wrócić/ I król nasz dotąd; żeby przecie skrócić/ Tę pieśń weselną, którą pewnie raczy/ Ma luba jutro zaśpiewać inaczej. TULLIA Niech przyjdzie! niech go nie miną te słowa,/ Przekleństwa moje! --- Wszystkiemwszystkiem mu gotowa w oczy powtórzyć (daw.) --- jestem gotowa powtórzyć mu w oczy wszystkie (moje przekleństwa). mu gotowa/ W oczy powtórzyć!/ Obracając się do innych branek / Lecz czemuż z was żadnej,/ Z was, ofiar tylu tej zdrady szkaradnej,/ Głosu nie słychać? Już się poddajecie/ Ciche, potulne?... Niema ryba przecie/ Chwycona wędką rzuca się i miota;/ A was nie boli gwałt ani sromota?/ I ty, Hersylia! czyż gniew wolnej duszy/ Tak się już prędko w twojej piersi głuszy?/ Lecz nie; masz słuszność! bo ci nikczemnicy/ Nie są godnymi głośnych skarg dziewicy,/ Ale pogardy milczeniem wymownej/ I --- w nocnym mroku zagłady bezsłownej! PIERWSZY RZYMIANIN koło bramy stojący Król, król powraca! Na górę już wchodzi. DRUGI RZYMIANIN Z nim reszta naszych; zastęp dzielnej młodzi,/ Co nas zasłaniał w przytrudnym odwrocie,/ Sami nie mają nic! ANKUS To jeszcze krocie/ Dziewcząt w sąsiedztwie; więc w stosownej porze/ Im się też wzajem do swatów pomoże. SCENA IV Romulus wchodzi z oddziałem zbrojnych. RZYMIANIE Niech żyje król nasz! ROMULUS wychodząc naprzód Założyć ryglami/ Bramę natychmiast!/ Do Ankusa/ A, z dwiema brankami?/ Słowaś dotrzymał! ANKUS Tak królu; zwycięstwo!/ I górą nasi! TULLIA O chlubne zwycięstwo!/ Ty, królu zbójców! Ty i wszyscy twoi/ Niech... HERSYLIA przerywając Pozwól, siostro; mnie mówić przystoi./ Do Romulusa/ Ty jesteś królem: więc słuchaj! To dziecię/ Mnie, mnie wydarto. Matka w pierwszym lecie/ Ją odumarła; jam ją wychowała,/ A ten mi wydarł! --- Niech ta rzesza cała/ Zaświadczy zaraz... Zapytaj i jego:/ Niech powie, czylim do grodu waszego/ Nie sama przyszła, ofiarując siebie/ W zamian za siostrę. Królu, błagam ciebie;/ Każ mu, niech zaraz Tullię oswobodzi./ Ona się z jarzmem nigdy nie pogodzi!/ Ona wprzód umrze! Ja, ja znam już życie/ I jego troski: jeśli ją puścicie,/ Za łaskę taką, niewoli surowej/ Poddam się chętnie; --- lecz w razie odmowy ---/ Wiedz o tym: --- żadnej z nas mieć nie będziecie!/ Więc mów. ANKUS do Romulusa A dobrze; powiedz jej raz przecie!/ Bo moje słowa jakby niesłyszane./ Uprzędła sobie sama tę zamianę;/ Jam się nie wdawał w żadne obietnice. ROMULUS do Sabinek Jesteście branki --- wy, wszystkie dziewice!/ Żadna już ziemi nie ujrzy rodzinnej!/ Lecz nie w niewoli, nie; --- we czci powinnej/ U naszych ognisk zasiądziecie z nami./ Gwałt wam zadano; prawda! Ale sami/ Winni tu wasi niebaczni ojcowie./ Kiedyśmy w zgodnej szukali umowie/ Pokrewnych związków, jak dobrzy sąsiedzi,/ Dano nam suchą wzgardę w odpowiedzi./ Więc lepszy podstęp niźli słowo bratnie!/ Bóg was zaślepił i wpadliście w matnię./ Bóg też uświęci zrządzenie łaskawe./ Wołać kapłana, niechaj kończy sprawę;/ Niech przez stosowne modły i ofiary/ Połączy ślubem wszystkie młode pary. SCENA V Wchodzi Pinarius, prowadzony przez chłopca niosącego pochodnię i naczynie ofiarne. ROMULUS Więc do ołtarza! TULLIA w czasie, gdy chłopiec roznieca ogień na ołtarzu Czy myślicie może/ Błogosławieństwo nawet ukraść boże?/ Jakimż obrządkiem uświęci się godnie/ Zelżenie święta przez ohydną zbrodnię?/ Do Pinariusa/ Chcesz chyba bluźnić, kapłanie niewierny,/ Chcesz zwiększyć zgrozę igraszki mizernej,/ Do której zniżasz twój urząd. PINARIUS Bo muszę!/ Ciężkie przeczucie uciska mi duszę. ROMULUS Niechaj się starość w złych przeczuciach gubi;/ A Rzym jest młody; młodość działać lubi./ Czyń, co ci każą. PINARIUS Słucham. Losy mściwe/ Padną na wasze głowy nieszczęśliwe/ A nie na moję./ Do chłopca/ Chłopcze, podaj czarę!/ Chłopiec podaje/ Wam, wielkie bogi, czynię tę ofiarę!/ Tobie, Jowiszu! Słychać uderzenia w bramę ANKUS idąc ku bramie Co tam za pukanie? TULLIA Bogów mściciele --- na wasze skaranie ---/ Już idą!/ Pokazuje na ołtarze/ Od tych bluźnierczych płomieni/ Wasz gród zbójecki w popiół się zamieni! ROMULUS stając obok Hersylii, nie ruszając się z miejsca, głowę tylko odwraca Któż znów taki? TYTUS TACJUSZ z zewnątrz Otwórzcie! Król stoi ---/ Sam sobie herold --- u waszych podwoi. HERSYLIA do siebie Ojciec! ANKUS Nie trzeba starcowi otwierać!/ Ma nam tu próżno swym jękiem doskwierać! TULLIA z oburzeniem Król i mąż taki! ROMULUS Ale powiedz z góry,/ Tacjuszu, po co chcesz wejść w nasze mury? TACJUSZ za bramą Otwórzcie! ROMULUS Są tu twoje córki obie./ Oszczędź daremnych rozmów --- nam i sobie! TACJUSZ Otwórzcie! ROMULUS No, to puśćcie! SCENA VI Otwierają bramę. Wchodzi Tacjusz ze sługą, powolnym i poważnym krokiem; postawa wyniosła. HERSYLIA Ojciec drogi! Chce biec ku niemu, lecz ją zatrzymują. TULLIA Jeśli nas kochasz, ojcze, żadnej trwogi/ O nas tu nie miej! Jesteśmy gotowe/ Umrzeć, tak, umrzeć wprzód, nim schylić głowę/ Przed rabusiami. Próżnymi wyrazy/ Nie pomścisz dzieci i własnej obrazy!/ Nie proś --- to hańba; słowa nie pomogą!/ Idź i powracaj z mieczem i pożogą! TACJUSZ do Romulusa Więc taka u was królewska jest władza,/ Że swój najpierwszy obowiązek zdradza/ Bezwstydnym prawa narodów zdeptaniem! ROMULUS Najpierwszym króla musi być staraniem/ Swój lud zachować. A ludu każdego/ Najpierwsze prawo --- to własny byt jego./ Któż temu winien, że aż tylko siłą/ Ten byt zapewniać potrzeba nam było ---/ Kosztem waszego? TACJUSZ Nie my. ROMULUS Wszak nie dalej/ Jak miesiąc temu, przed tobąśmy stali/ W twym dworcu, w Kurach, jak ty dziś przed nami./ Więc troskliwymi trapiąc się myślami,/ Co je ma wspólne król z najprostszym z ludzi,/ By mieć na jutro, nad czym dziś się trudzi,/ Mówiłem wówczas z otwartością całą,/ Bez zamniemaniazamniemanie --- tu: niedopowiedzenie; bez zamniemania: otwarcie, szczerze. tak, jako przystało/ Młodszemu wiekiem --- mówiłem ci o tém,/ Co już od dawna wieści bystrym lotem/ Rozniosły wszędzie, że albańskich zbiegów/ Garstka ochocza u tej rzeki brzegów/ Dogodne sobie znalazłszy siedziby,/ Pól żyzność, zwierza obfitość i ryby/ I wolną przestrzeń do morza samego,/ Dziedzictwo, Dziecko, SamotnośćChce sił swych młodych i szczęścia nowego/ Spróbować w pracy, walce i swobodzie;/ Że żwawo idzie wszystko w naszym grodzie,/ Tylko niestety, na budowę domu,/ Co go dziedziczyć nie będzie już komu,/ Daremny większy zachód i robota,/ Niż dla jednego zdało się żywota!/ Bo gdy ten żywot samotny ustanie,/ Wicher i burza wejdą w posiadanie/ Pustego domu; w powolnym niszczeniu/ Odrywać będą kamień po kamieniu,/ I gruz po gruzie --- i wszystko zmarnieje;/ A ręka czasu niebawem rozwieje/ I pamięć człeka, co składał te ściany,/ I w państwie zmarłych cień jego nieznany/ Błąkać się będzie./ Jam ci wszystko szczerze/ Przekładał wówczas, prosząc o przymierze/ I wolność małżeństw. Odpowiedzią były/ Szyderstwa tylko. ANKUS Które w gruncie kryły/ Trwogę i zawiść. Bo tutaj zuch w zucha/ I naród wolny i zgodnego ducha,/ A u was co tam? Stare oto zrzędy,/ I partie drą się, a niewola wszędy./ Za to też macie przezorność nie lada;/ Ażeby kiedyś ta nowa osada/ Was nie przerosła, żeby nie rzuciły/ Za czasem cienia na wasz wierzch pochyły/ Te bujne pędy --- więc im wzrost ukrócić,/ Odżywcze źródła z pobliża odwrócić!.../ A tu tymczasem źródła powpadały/ W nasze łożysko. TACJUSZ Młokosie zuchwały!/ Z twym królem mówię, nie z tobą, w tej chwili;/ I po tom przyszedł, byście tu czynili/ Sprawę przede mną, nie zaś ja przed wami./ A żeśmy waszych sojuszów nie chcieli,/ Większa w tym pewno słuszność, aniżeli/ W brzydkiej swej pysze dopatrzeć umiecie./ Spójrzcie po sobie --- to może wam przecie/ Wstyd coś dopowie. --- Ktoście wy? --- Hołota!/ Same wymiotki szumowin i błota/ Z całego Lacjum; grzech i bojaźń kary ---/ To wasza jedność! Szemranie między Rzymianami ANKUS Milcz, wariacie stary!/ Bo cię nauczym! ROMULUS Ankus! ani słowa!/ A ty się miarkuj, królu! Twoja mowa/ I niedorzeczna, i nieostrożna./ Hołota teraz? A wszak było można/ Na nasze tutaj przybywać obchody;/ Z nami do mety puszczać się w zawody? TACJUSZ Przewrotny! więc ty masz jeszcze sumienie/ Nam wypominać zgubne zapomnienie,/ By wstyd ufności podle oszukanej/ Rozjątrzył ranę zniewagi zadanej,/ Że się nam zdało, iż pod strażą proga/ Waszego staniem, że własnego boga/ We własnych przecież siedzibach uczcicie,/ Że wam już zresztą łotrowskie to życie/ Może się przykrzy? --- O zgubny obłędzie!/ Kiedyż to sytym wilk drapieżny będzie!/ Kiedyż Rzymianin zdrajcą być przestanie?/ I nie dziw! Czyjeż to tu panowanie?/ Wszak bratobójcy! ANKUS Ha, przez wszystkie bogi!/ Tośmy go po to puścili w te progi,/ By obelg słuchać od głupca siwego!/ Wypchnąć, wyrzucić! RZYMIANIE ruszają się Wypchnąć! ROMULUS Precz od niego!/ Nie tykać posła! A owszem, niech sobie/ Folgę uczyni w bezsilnej żałobie;/ Niech lży! Toż jego usta nie skłamały;/ Zabiłem brata --- jawnie i w dzień biały,/ Za jawną winę, za gorszącą wzgardę/ Dla mnie, dla Rzymu, za skakanie harde/ Przez niskie wonczas mury tej osady./ I tak bogdajbybogdajby (daw.) --- oby. nie uszedł zagłady/ Każdy, ktokolwiek grozić się odważy/ Siedzibie naszej, albo ją znieważy!/ Pomnij, Tacjuszu, i powiedz to swoim. RZYMIANIE tłumnie Wszyscy przy Rzymie i przy wodzu stoim! ANKUS A mur tymczasem rósł; --- patrz, kto masz oczy,/ Czy go szyderca lub wróg dziś przeskoczy. HERSYLIA do ojca Nie maszlinie maszli (daw.) --- czy nie ma. środka? --- nie dla nas, lecz dla niej?/ Wskazuje na Tullię./ Ojcze! ją tylko wyrwij z tej otchłani. TULLIA Idź i powracaj! powracaj, mój ojcze!/ Zniszczyć to gniazdo, to plemię rozbójcze./ Z ogniem i mieczem wracaj. Nas nie złamie/ Gwałt ich i przemoc. TACJUSZ Ja iść, ja me ramię/ Uzbrajać mieczem zemsty? --- Nadaremnie!/ Głos, wzrok twój siłę rozbroiły we mnie./ Ja cię zostawić na pastwę ich zbrodni?/ O Tullio! dziecię ty moje! Wyciąga ku niej ręce. ANKUS odpychając Precz od niej!/ Ona jest moją! Gniewy twe ni szlochy/ Nie wydrą jej z rąk moich. TACJUSZ Chłopcze płochy!/ Zbójco bezczelny!/ Do Romulusa/ Ale ty, ty, królu,/ Ty ojcowskiego ulituj się bólu./ Z tobą, nie z nimi mówię. Ty tu władnieszwładnąć --- rządzić.;/ Ty z siewu musisz zgadnąć plon i zgadniesz!/ Ciebie nie złudzi głos przechwałki pustej;/ Nie zwiedzie tryumf gwałtu i rozpusty./ Ty wiesz, że cały mój naród mąż w męża/ Na słowo moje stanie do oręża./ Ile serc mężów, braci, synów, ojców,/ Tylu mścicieli wywoła gwałt zbójców./ Sił swych i naszych tyś dobrze świadomy./ Zginiesz --- a w przyszłych wiekach imię Romy/ Będzie oznaczać tylko zbrodnię, zdradę,/ I kaźń ich słuszną: --- hańbę i zagładę./ Patrz! widzisz tłumy --- dziś jeszcze bezbronnych,/ Lecz gdy sam jeden wrócę... ROMULUS Dość słów płonnych,/ Gdy nie masz innych. TACJUSZ kończąc Gdy sam jeden wrócę/ Ze świtem jutra --- ku świata nauce,/ Ku przerażeniu równych wam zbrodniarzy,/ Nie tylko ludzie, lecz bogi z ołtarzy,/ Strażnicy wiary, gościny, pokoju,/ Zstąpią i przyjdą, by nas wieść do boju,/ By pomścić na was swoje prawa boże./ Aż gruzy murów waszych pług zaorze,/ Aż zawalony trupami waszemi/ Tyber się cofnie i z tej sprosnejsprosny (daw.) --- tu: skażony grzechem, hańbą. ziemi/ Zmyje krew waszą i wstyd krzywdy naszej. ANKUS Bezsilny starcze! O! nie nas ustraszy/ Czcza groźba twoja! --- Białym by twym włosom/ Mądrzej przystało ukorzyć się losom./ I gdyś wpadł w sidła, których już nie starga/ Słaba dłoń twoja, po co próżna skarga?/ Mądry ten tylko, kto rzecz, jak jest, bierze./ Bierz, co się stało, za żart! lub gdy szczerze/ Chcesz mówić z nami, toć i my wzajemnie/ Powiemy tobie, że nie nadaremnie/ Dziewice wasze mężów w nas dostały./ Wnuki pogodzą was z nami. TACJUSZ Zuchwały!/ W obliczu starca i ojca, któremu/ Wydarłeś więcej niż życie, śmiesz jemu/ Urągać jeszcze urąganiem, które/ Obraża równie bogów i naturę!/ Lecz tak! jam słaby; tak! czuję, że próżno/ Grożę, by zmiękczyć zuchwałość bezbożną./ Wstręt zbrodni waszej i boleść tej chwili/ Więcej niż starość ku ziemi mnie chyli./ do Romulusa/ A więc cię błagam, o królu! miej litość!/ Oddaj mi dziecię! --- Wiesz, że mam obfitość/ Skarbów; bierz wszystkie! Bierz państw mych połowę!/ Tyś mnie zwyciężył bez miecza; ja głowę/ Schylam przed tobą; --- niechże się twa władza/ Nie wzdyma w pychę, w gwałt się nie przeradza./ Lud cię mój błaga przez mięprzez mię --- dziś: przeze mnie.; czyż nie dosyć/ Tryumfu dla ciędla cię (daw.) --- dla ciebie.? TULLIA Ojcze! przestań prosić! ROMULUS Królu, wiesz dobrze, że co chcesz ode mnie/ Stać się nie może. Nie trwoń więc daremnie/ Gróźb twych i błagań. Nasze są dziewice/ I oto kapłan, co wnet ich prawice/ Zwiąże z naszymi; gwałt ślubem uświęci./ Ty idź do swoich --- i wedle ich chęci/ Czyń twą powinność, jak my swoją czynim./ Skarb, cośmy wzięli, jest naszym, i przy nim/ Dostoim kroku; lub jeśli nas bogi/ Skarać zań zechcą, umrzemy bez trwogi./ Ale ty pomnij, że każdy cios, który/ Godzić w nas będzie, trafi w wasze córy,/ Małżonki nasze. --- Idź zdrowo! albowiem/ Com miał rzec, rzekłem. TACJUSZ Ha! toż i ja powiem/ PrzekleństwoSłowo ostatnie; ale nie do ciebie,/ Nie do twej hordy! --- do bogów na niebie,/ I do tych dziewic. --- Sabińskie dziewice!/ Oto ja, król wasz, podnoszę prawicę/ I wzywam pomsty i przekleństwa bogów/ Na każdą, która pokocha swych wrogów;/ Na każdą, która ich żoną być rada!/ Biada jej samej i jej dziecku biada!/ Jeśli to zbrodni i rozpusty plemię/ Ma, na wstyd niebu, przyjść i skalać ziemię,/ Niech, gdy krew ojca pomści matki sromu,/ W hańbie i wzgardzie, od domu do domu,/ Z piętnem na czole zbrodniczego rodu,/ Błąka się, żebrząc i umiera z głodu./ Przekleństwo żonom Rzymian! HERSYLIA Wielkie bogi! TULLIA Przekleństwo żonom Rzymian! ROMULUS do kapłana Czas jest drogi;/ Kapłanie! dokończ obrządku ofiary! PINARIUS wchodząc na stopnie ołtarza O wy, niebiańscy! wy na te poziome/ Świata z wysoka patrzący obszary,/ Wy, piastujący młodocianą Romę,/ Pobłogosławcie młodociane pary!/ A niech łask waszych zasilone zdrojem,/ W wielkie, potężne rozrodzą się plemię,/ Kwitną miłością, szczęściem i pokojem./ Wylewając wino z czary/ A jak to wino rozlewam na ziemię,/ Tak niech pod mieczem krew zbrodniazbrodzień (daw.) --- zbrodniarz. wypływa,/ Co gwałtem, zdradą, skrycie czy widomie/ Śmiałby te święte rozrywać ogniwa./ Pokój Rzymianom! wzrost i chwała Romie! TACJUSZ odwracając się w progu Przekleństwo żonom Rzymian! ROMULUS Chwała Romie! AKT DRUGI SCENA I Taż sama dekoracja. Wieczór. Hersylia, siedzi na jednym z kamieni przed domem Romulusa, z którego drzwi na pół otwartych widać odbłysk ogniska. Ankus wchodzi z lewej strony. ANKUS Czy mąż twój w domu jest, Sabinko? HERSYLIA nie patrząc nań Kogo/ Szukasz, człowieku? Jamjam niczyją żoną (daw.) --- nie jestem niczyją żoną. niczyją żoną. ANKUS Gdzież tedy król jest, piękna narzeczono? HERSYLIA Król Tytus Tacjusz ruszył z ludem drogą/ Do Kurów, zemsta skąd idzie straszliwa. ANKUS Tęż samą piosnkę o sto kroków śpiéwa/ Mój młody ptaszek w klatce. Ale mniejsza!/ Jam myślał żeś ty, Hersylio, baczniejsza/ Niż twoja siostra. HERSYLIA Siostra moja? Bogi!.../ Tyś Ankus?... ANKUS Szwagier twój, małżonek drogiej/ Siostry, druh męża; --- tego jako żywo/ Dość, byś mi dała odpowiedź życzliwą,/ Gdzie jest Romulus. --- Za długo już pono/ Zostawiam żonę samą. HERSYLIA Ona żoną/ Twoją nie będzie nigdy. Nieszczęśliwy,/ Nie śmiej się! Jutro gorycząćgorycząć się stanie --- stanie się dla ciebie goryczą. się stanie/ Ten śmiech. ANKUS Gdy duch twój widzi przyszłe dziwy,/ Przecześprzecz (daw.) --- dlaczego; przecześ przyszła --- dlaczego przyszłaś. do Rzymu przyszła na wezwanie,/ Przecz nie ostrzegła swoich? HERSYLIA Nadaremnie/ Je ostrzegałam, bo śmiały się ze mnie,/ Jak ty, i jęczą, jak ty będziesz srodze./ Ej, Rzymianinie! wierzaj mej przestrodze,/ Najmniejszym względem nie łudź się od dziecka,/ Które porwała twoja dłoń zdradziecka./ W jej główce wola święci się dojrzała,/ Ona drwi z ciebie; --- jaka śmierć, nie pyta,/ Ma ją wyzwolić. ANKUS Niejedna kobieta/ Tym się chełpiła, jednak nie przestała/ Kobietą być. HERSYLIA Lecz być kobietą ona/ I nie zaczęła. Walczy śród jej łona/ Dziewica z dzieckiem, a młodzieńcze dreszcze/ Z chłopięcą butą. Ty jej nie znasz jeszcze. ANKUS Jest wszakże bóg, co walki te łagodzi. HERSYLIA Prawda, lecz jeśli jako bóg przychodzi./ Przemoc zaś płoszy bogi, które rade/ Są na weselną uczęszczać biesiadę./ Patrz, ja ostrzegam ciebie, mego wroga,/ Lecz w tym nienawiść nie jest mi podnietą,/ Bo mi ma Tullia bardziej jeszcze droga/ Niż ta nienawiść. Powiadam ci przeto:/ Nigdy nie widział jasny dzień istoty,/ Którą by bardziej ukochały bogi,/ Nigdy bogatszej w szczęście i przymioty,/ Nigdy gniew bogów nie zawrzał tak srogi,/ Jak zawrze, gdy ktoś postąpi zuchwale/ Z tą ich pieszczotką. Lecz po cóż ją chwalę?/ Oko twe błysło ludzkości promieniem;/ Nie! ty nie skalasz dzikim postąpieniem/ Młodości swojej; nie rozetrzesz przecie/ Na proch uszczknionej perły! ANKUS Za nic w świecie!/ Znam ja jej wartość. Choćby mi sądzono/ Z paszczy potworów wydrzeć ją, lub z grona/ Zaciętych wrogów --- byłaby mi żoną;/ Bo najpiękniejsza na ziemi jest ona,/ Jak najsilniejszym ja jestem na ziemi./ Eh! wstyd się puszyć słowy chełpliwemisłowy chełpliwemi --- dziś popr. forma: chełpliwymi słowami.!/ Lecz ty mnie zmuszasz porównywać miary/ Wartości jej i mojej. Lichy, stary,/ Tchórz --- ja bym nie śmiał ubiegać się o nią,/ Która młodością jest, wdziękiem i wonią./ A jakiż młodzian tam, w waszej krainie/ Godniejszym mężem byłby tej dziewczynie/ Niźli ja?... Wskaż mi, proszę, jego imię./ W igrzysku nie był on --- przeczyć daremno ---/ Wasi najlepsi ulegli przede mną,/ A ja przed jednym tylko królem w Rzymie. HERSYLIA A chociaż ty byś był jako syn boży,/ Na skrzydłach uniósł ją i śródśród --- dziś: wśród. przestworzy/ Trzymał w złocistym uwięzioną dworze,/ Nigdy nie stłumisz gniewu wolnej duszy./ I prędzej skruszy ostrą skałę morze,/ Niż się w niej miłość ku tobie poruszy. ANKUS Kruszyć nie myślę. Im silniejsza fala,/ Tym ciszej wszystkie zawady obala/ I krok za krokiem ima skałę ostrą,/ Więc troskę z głowy wybij sobie, siostro;/ Idzie tam król, a twój małżonek. HERSYLIA do siebie Biada!/ Próżne me słowa i wszystko przepada! SCENA II Romulus wchodzi z prawej strony. Hersylia siada znów nieruchomo na kamieniu. Ankus zwraca się do króla. ROMULUS Tak późno, Anku? ANKUS Zda się dosyć wcześnie,/ Jak na noc, której nie spędzimy we śnie./ Księżyc, ten godów kaganieckaganiec (tu daw.) --- lampa, kaganek. wspaniały,/ Ledwie zaświtał na górach. Gród cały/ W ruchu. ROMULUS Widziałem. Samem obszedł góry/ I straż zaciągnął na obronne mury./ Lecz ty dlaczegoś nie w domu, po trudzie? ANKUS Mnie tu przysłali do ciebie... ROMULUS Kto? ANKUS Ludzie,/ Których pytałem, gdzie wino stoczone;/ Bo chciałbym przecież uczcić moją żonę/ Czarą za zdrowie. Ale, jako żywo!/ Alkohol, Rozum, Król, Zabawa, ŚwiętoWieść ta, mój bracie, byłażby prawdziwą,/ Żeś ty, nim jeszcze igrzyska zawrzały,/ Kazał tajemnie wywieść zapas cały/ Nad Tybr, a wszystkie naczynia i miary/ Wylać do rzeki! Ja nie dałem wiary,/ To niepodobna; zaprzeczyłem z góry;/ Tyś nie powinien, nie mogłeś; ty, który... ROMULUS Mogłem, gdym zrobił! ANKUS To żart, na BachusaBachus (mit. rzym.) --- bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa.!/ Albo też... ROMULUS Albo?... ANKUS Niedobra pokusa,/ Nieznośna... ROMULUS Sprawić przez życzliwość bratnią,/ By ta noc dla was nie była ostatnią? ANKUS Czemu ostatnią? Głupstwo! ROMULUS Bracie miły,/ W sprawie tam żaden z nas nie był podpiłypodpiły (daw.) --- podpity, pijany.,/ Niechże i skutki na czczo nas zastaną. ANKUS Kto na czczo myśli zostać, temu miano.../ Lecz po cóż ja się daremnie unoszę?/ Wziąłeś nas, przyznaj, na figiel po trosze,/ By lud nie uniósł się w zbytnim weselu/ I nie zapomniał. Ależ, przyjacielu,/ Zrób też coś gwoli roztropności ludu:/ Niechaj biesiada uwieńczy moc trudu. ROMULUS Biesiadę winno poprzedzić zwycięstwo.../ Nie dziś. ANKUS Co słyszę? Czyż niebezpieczeństwo/ Tak oddalone duszę ci zachmurza?/ Mnie przez to raźniej drga serce, że burza/ Może mi wszystkie rozerwać rozkosze,/ A ty... ROMULUS A ja się dawno nie unoszę/ Radością własną ani własnym bólem,/ Bo jestem królem. ANKUS Lepiej ci nie być, niż zapomnieć przeto/ Być bohaterem!... Z jakimż przed kobietą/ Staniemy czołem? Już słyszę ich drwiny./ Toż lada biedak na cześć swej dziewczyny ---/ Złego, dobrego --- przecież się postara,/ Ażeby w domu była wina czara;/ A my, to niby w więzieniu zamknięci;/ Każdy swej żonie dzban wody poświęci. ROMULUS Ty, widzę, płoniesz dosyć, choć bez wina. ANKUS Ze wstydu płonę. Cóż za czcza przyczyna!/ Obawa wrogów... Miną dnie i noce,/ Nim przed tym grodem broń ich zamigoce./ I czyż podobna, byśmy do tej chwili/ Jakiegoś święta tu nie urządzili?/ A choćby było i ostatnim --- mniejsza!/ Im w dniu weselszym, tym śmierć jest piękniejsza. ROMULUS Jedną znam tylko piękną śmierć dla męża:/ Kiedy orężnyorężny --- tu: uzbrojony. ginie od oręża./ Lecz byłby sławnej godny skonskon --- dziś: zgon. pamięci,/ Gdybyśmy nocą, opiliopiły (daw.) --- pijany., snem zdjęci/ Legli --- a krewnych obce nasze żony/ Naprowadzają na tłum niestrzeżony/ I... ANKUS Nędzny postrach! Schodziłeś gród cały,/ Czyż jęki, żale słyszeć ci się dały?/ Czyż dzieciąt kilka, u których łza łatwa,/ Łatwiejszy uśmiech, tak ci myśli gmatwa?/ Oneż by miały?... Ojczyzna kobiecie/ Tam, gdzie znalazła męża. To ci przecie/ Wiedzieć należy, iż mnie ciężko boli,/ Że ty tu wszystko według jednej woli/ Swojej stanowisz, wzbraniasz, każdej chwili,/ Jakbyśmy wszyscy nieletnimi byli./ Lud się na pasku daje wodzić tobie;/ Zgoda. Ja, nigdy! Tego ja nie zrobię!/ Bądź, jak chcesz, królem, tego nie uczynię!/ Myśmy się wolno zeszli w tej krainie,/ By być wolnymi; a tu naszą szyję/ Z dnia na dzień krwawiej twoje jarzmo ryje./ Toż, na Plutona! ta rzecz mi obrzydła./ Do ojcowskiego wolę wrócić bydła,/ Do Alby, niż tu cierpieć pod obuchem/ Człowieka, com go mienił swoim druhem. ROMULUS po krótkiej pauzie, jeszcze się powstrzymując Więc idź, szaleńcze, prędzej; ja ci radzę:/ Nie czekaj, aż ci dam uczuć mą władzę/ Mieczem sędziego. ANKUS I u mnie miecz w dłoni,/ I towarzysze moi nie bez broni. ROMULUS BuntHa! bunt otwarty. --- Bądź ustami śmiało/ Wszystkich tych, którym właściwym się zdało/ Szemrać i stawiać opór porządkowi,/ Jaki roztropność w grodzie tym stanowi./ Zagarnij władzę; wszak ona przystoi/ Młodości twojej i krewkości twojej?/ Tym bardziej, iż tyś najbliższy tyrana,/ I tyś istota przezeń ukochana./ Szalej! Istotnie, ten przymus jest srogi,/ Niegodny ciebie. Dlaczegoś mi drogi?/ Bo przypominasz zabitego brata!/ Lecz braciom moim zła dola u świata;/ Oni mi giną! A, przez wielkie bogi!/ Tego mi starczy. Choćby konać w męce,/ Już ja drugiego brata nie poświęcę./ Ankus milczy; Romulus po krótkim przestankuprzestanek (daw.) --- przerwa. mówi dalej./ Idź, Anku, z Rzymu i uprowadź braciębracię --- dziś popr. forma B. rzeczownika zbiorowego brać: brać.,/ Toż cały stoi świat otworem dla ciędla cię (daw.) --- dla ciebie../ Kto ma dość siły i woli po temu,/ Znajdzie powolnepowolny (tu daw.) --- posłuszny. duchy. Czemuż, czemu/ Remus nie wyszedł, nim zginął przeze mnie!/ Teraz ty znowu... ale to daremnie;/ Idź stąd, idź! folgi ja nie dam pokusie! Odwraca się. ANKUS Jak możesz tak mnie ranić, Romulusie? ROMULUS Rozstanie, KłótniaJest mi tak, jakbym z własnej głowy oko/ Wydrzeć i rzucić miał w studnię głęboką./ Jednak ty tego chcesz z takim zapałem... ANKUS Rozstać się z tobą?... Nie chcę, nie myślałem! ROMULUS Choćbyś i nie chciał, losy nie ominą. ANKUS Wyrwij mi język; on wszystkiemu winą!/ Och! to niesforne, dziecinne gadanie/ Tego szczebiota; nie uważaj na nie./ Rozstać się z tobą! Lecz to by znaczyło/ Od pnia żywego liść odedrzeć siłą,/ By pozbawiony rodzimej zieleni/ Usechł i zmarniał pod wiatrem jesieni./ Przebacz, najdroższy! i bądź mi cierpliwy/ Za nas obudwóchobudwóch --- dziś popr.: obydwóch.. Jam jest niegodziwy,/ Że, by pragnienie stłumić, zdjęty szałem,/ Ciebie i siebie razem zapomniałem. ROMULUS Anku! ANKUS Już się nie gniewasz. Zamiast wina/ Dobroć mnie twoja orzeźwiać zaczyna./ Przebacz! Me serce, zdobyczą kochanki/ Radosne, ślepo skoczyło za szrankiza szranki --- tu: do walki.. ROMULUS podając mu rękę A moje było ciężkie i ściśnione,/ Więc zapomnijmy. ANKUS A teraz ja żonę/ Muszę nawiedzić. W domu ją zamknąłem./ Twoja tu siedzi, a z ponurym czołem,/ Spiżowy posąg. Tęgiego płomienia/ Trzeba, aby ją stopić. Do widzenia,/ Mój przyjacielu! A w uprzejmym słowie/ Od ciebie siostrę, Hersylio, pozdrowię. HERSYLIA w najwyższym wzruszeniu Jeśli swe życie kochasz, Rzymianinie,/ Pamiętaj na topamiętaj na to (daw.) --- dziś: pamiętaj o tym., com ci powiedziała! ANKUS Wieszczko! Kto na śmierć kocha się w dziewczynie,/ Jak ja, to życie --- rzecz mu nader mała./ Przyjm dobrej nocy, Romulu, życzenia;/ Jutroćjutroć --- wyraz jutro z partykułą wzmacniającą -ć. zobaczym. ROMULUS Jutro! Do widzenia. Ankus odchodzi. SCENA III Hersylia, Romulus. HERSYLIA Ankus! Odchodzi. Zatrata go czeka!/ Przebóg! Przywołaj, och! tego człowieka!/ Daremnie!... Zniknął. Skała się zapada.../ I dziecię moje przytłucze mi! Biada! ROMULUS nie patrząc na nią Hersylio!/ Milczenie./ Wejdź w dom. Już zapadły cienie./ Siądź przy ognisku. Jest mięso jelenie,/ Owoce w domu i kawałek chleba./ Posil się nieco. HERSYLIA Nic mi nie potrzeba. ROMULUS To uściel sobie w mym domu łożyskołożysko --- tu: łóżko, posłanie.,/ A zanim uśniesz, zgaś proszę ognisko/ I spocznij po dniu, co cię znużył srodze. HERSYLIA Ja tu spać będę. ROMULUS Na to się nie zgodzę./ Och! ty mnie nie znasz. Wejdź tam, uściel łoże/ I śpij; ja nogą nie stanę w komorze./ Ta wilcza skóra, co mi za płaszcz służy,/ Nieraz mi łożem bywała w podróży,/ Śród przykrej nocy. Tę sobie rozścielę/ I tu na stopniach noc przepędzę sam. HERSYLIA Ten dom jest twoim, ja nie stąpię tam;/ Dopóki dom ten nie legnie w popiele,/ Tu pozostanę. ROMULUS Czyń, jak chcesz, dziewico!/ Żonąśżonąś --- dziś: jesteś żoną. Romula, nie zaś niewolnicą. HERSYLIA Jestem Sabinką! ROMULUS Tyś córą Tacjusza./ Wbrew przerażeniu wzniosła twoja dusza,/ Co promieniała ku mnie z twego czoła,/ Gdym cię chciał prośbą z rodzinnego koła/ Zabrać --- wszak nie zastygła. Do tej duszy/ Ja się odzywam. HERSYLIA Lecz jej nie poruszy/ Prośba ni groźba. Porzuć mowę, która/ Nic wobec czynu twojego nie wskóra./ Jakąż nadzieją jesteś ożywiony?/ Moją jest jedna: umrzeć --- niezhańbioną. ROMULUS Moją byłaby hańba mojej żony./ Zimno potrząsasz głową?... W twoje łono/ Nie zstąpi głos pokoju. Choćby bóg/ Z wyroku głosem zstąpił na ten próg,/ Ty w rozdrażnieniu wstrząsnęłabyś głową/ I nie słuchała, gdyby jego słowo/ Nie brzmiało zemstą. HERSYLIA Zgadłeś. Więc daremnie/ Wszczynasz rozmowę. Oddal się ode mnie. ROMULUS zbliżając się do niej Hersylio! HERSYLIA z mocą Z dala! nie tknij ręki mojej./ Klątwa ojcowska między nami stoi. ROMULUS Bóg, co mu służy nad klątwą opieka,/ Z jej wykonaniem nie kwapi się wcale./ Gdy człek za człekiem w rozognienia szale/ Rzuci pochodnię klątwy, to bóg czeka,/ Aż gdzie na drodze łagodniejsze tchnienie/ Przytłumi zgubne pochodni płomienie;/ Aby, nim wyrok na winnym się ziści,/ Powstrzymać w życiu pożar nienawiści./ Gdym czyn zamierzył srogi, wtedy głucho,/ Z dala ta klątwa już mi brzmiała w ucho;/ Jednak musiałem spełnić. W tej potrzebie/ Na ciebie-m liczył --- najwięcej na ciebie. HERSYLIA Więc taką tobie zdałam się nikczemną,/ Żeś aż polegał na pomocy mojej? ROMULUS Natura w ciebie wlała niedaremno/ Ducha miłości. Tobie też przystoi/ Pojednać ludy. HERSYLIA Nigdy, Rzymianinie!/ Myśmy ofiary, nie pojednawczynie. ROMULUS Rozważ wszelako, czyliż się nie godzi/ Pojednać tego, co niepojednane;/ Jadem niechęci zaogniając ranę,/ Was równo z nami do śmierci przywodzi./ Gdy zemsta przyjdzie, to zniesie i was,/ Jako Rzymianki. Więc uratowane ---/ Wdowami Rzymian gdy będziecie w czas. HERSYLIA O, nie! Wdowcami was ona zastanie./ A gdy się znajdzie jaka niegodziwa,/ Co rzymską żoną pozostanie żywa,/ Jej lud ją strąci, jako obcą nam. ROMULUS Nielitościwa! HERSYLIA Któż miał litość tam,/ Gdym ja z rozpaczą za siostrą błagała?/ Gdy kurcz wykręcał matek naszych ciała?/ Kto, gdy ojcowie bezbronni w tej chwili,/ O miecze rzymskie próżno pięść krwawili?.../ Ja duchem na wiatru fali/ Słyszę z oddali/ Jęk moich; słyszę młodzieży zgrzytanie,/ Którym bohdankibohdanka (daw.) --- ukochana, wybranka. porwali Rzymianie./ Słyszę... i mnież to poruszy,/ Co mi Rzymianin czule szepcze w uszy? ROMULUS po chwili Ty kochasz siostrę; lecz się na to zgódź!/ Tak ci nienawiść nie mroczy pojęcia,/ Byś nie wiedziała, że na całą młódź,/ Nigdzie rodzicom za mąż dla dziewczęcia/ Ani pomyśleć świetniejszego zięcia./ Nie nam się chwalić; niech między narody/ Sam się nad Tybrem chwali nasz gród młody./ I wy, przybywszy do nas na igrzyska,/ Ciekawie wszystko oglądając z bliska,/ Cośmy w tak prędkiej dokonali chwili,/ Wszystkoście przecież otwarcie chwalili./ Bogate pole zdumieniem was zdjęło,/ Na barkach góry miasto lśni wspaniale;/ I na gród nowy, świątynia ku chwale/ Bogów, to także nie ostatnie dzieło./ A teraz dom ten, Hersylio, --- dom, który/ Zwiedziłaś z ojcem! To mieszkanie... ono/ Miłym się tobie wydało, choć mury/ Broń tylko zdobi, a w rogu sierp z broną./ Jak ci się zdaje, gdybyś tak po latach/ Mogła rzec sobie: --- Ja jestem przyczyną,/ Że to domostwo nie legło ruiną,/ Że w winie ogród stoi, w róży kwiatach,/ A dwór w radości. Jam to strzegła bogi/ Tego ogniska, zżęła pokój błogi/ Na siewie gniewu, co zszedł bezpotomnie./ Więc gdy w przyszłości o założycielu/ Rzymu ktoś wspomni, to wspomni i o mnie! HERSYLIA wahająco A gdybym tego próbowała celu,/ Wydarła z duszy ziarno nienawiści,/ To czyż się wolność siostry mej uiści?/ Powiedz. ROMULUS Hersylio!... HERSYLIA Nie. Wiedziałam wprzód./ A więc wy tylko bez wstydu i miary/ Żądacie od nas ofiar na ofiary./ Cóż mi stąd, czy tam zakwitnie wasz gród?/ Wyście z szyderstwem życia mego kwiecie/ W proch rozszarpali. Dziecię moje, dziecię! Twarz zakrywa rękami. ROMULUS Płaczesz! HERSYLIA Nie płaczę. Zostaw tu mnie biedną!/ Niech się los spełni. ROMULUS Czemuż o to jedno/ Prosisz mnie, czemu o to mianowicie,/ Co niepodobne? On za własne życie/ Nie odda Tullii, ni za pojednanie./ Bo, jako zwycięstw chwalebne wawrzyny,/ Przed jego myślą drga postać dziewczyny/ Od pierwszej chwili, kiedy spojrzał na nią;/ I on, póki żyw, z nią się nie rozstanie./ Jeżeli przecież własna twa swoboda/ Do pojednania rękę twoję poda,/ To odejdź wolna. Nie myślałem wcale/ Przymusem równać losów naszych szale,/ Bo szczęścia tobie ja nie mogę dać./ Ciężar krwi bratniej na mej głowie snadź/ Zaległ na zawsze. Miałem ja nadzieję,/ Że życie z tobą, mile ogrzewane/ Przyjaźni tchnieniem, przeszłość tę rozwieje;/ Lecz trudna rada; gdy tak być nie może,/ Odejdź! HERSYLIA Gdzie siostra, tam i ja zostanę. ROMULUS Jak chcesz./ Idzie w głąb i otwiera drzwi./ Po raz ostatni proszę; po co/ Zostajesz zewnątrzzewnątrz --- tu: na zewnątrz.? Prześpij się w komorze,/ Uciec nie myślisz, a prócz tego nocą/ Mury i rygle strzegą miasto nasze.../ Jak chcesz. Ja z tobą nie idę przemocą./ Płaszcz ci zostawiam; sam ognisko zgaszę./ Idzie do ołtarza i gasi ognisko./ Niechaj twój umysł duch oświeci jasny,/ Jak masz postąpić dla korzyści własnej./ Teraz dobranoc, dobranoc ci, żono! Porzuciwszy płaszcz na stopniach, żywo odchodzi do domu i zamyka drzwi. SCENA IV HERSYLIA sama wciąż siedząc na kamieniu I ja żyć mogę! Czyż mnie, przygnębioną,/ Jak grom niebieski nie zabije dzika/ Myśl, że się ona tam z śmiercią potyka?/ O! podła śmierci! czyż nie śmiesz na moje/ Targnąć się życie? Przyjdź! ja się nie boję,/ Bom przecierpiała więcej niż twe męki./ Przyjdź! Jestem sama, bez niczyjej ręki,/ Sponiewierana. Łatwo zmożeszzmóc --- pokonać. mnie./ Zrywa się z kamienia./ Opieka, SiostraNie! Ja nie mogę umrzeć; jeszcze nie!/ Jakżeby pójść mi ze świata, gdy tam/ Zostaje to, co najdroższego mam?/ Pójdziemy razem. Albo nie; wprzód ona,/ A ja, gdy spełnię już powinność swą,/ Gdy sprawca zbrodni z mojej ręki skona,/ Gdy zniszczę tego, który zniszczył ją./ Cicho! Nie onaż o ratunek woła?/ Gdzie jesteś, siostro? Ciemna noc dokoła./ Czyż mi bóg twego więzienia nie wskaże?/ Tymi rękami każde drzwi wyważę,/ Zerwę twe pęta, zbrodniarza uduszę,/ Wskaż mi dom tylko. Ja go znaleźć muszę;/ Z domu do domu, gdzie powiodą nogi,/ Pójdę! Głośniejsze serca mego bicie/ Wskaże mi wrota, co więżą me życie. SCENA V Hersylia żywo zwraca się na lewo. W tej chwili spoza sosen występuje Tullia z krótkim mieczem w ręku. TULLIA Hersylio! HERSYLIA Siostro! Tyżeś to? na bogi!/ Powiedz, lub cień twój pyta? Jaka siła/ Mnie tu wstrzymuje? TULLIA z wolna idąc ku przodowi Tak! jam to sprawiła. HERSYLIA Żyjesz... tyś wolna? I jak to być może?/ On ciebie zwolnił? TULLIA Zwolniła mnie moc,/ Przed którą wszystkie pękają obroże. HERSYLIA O bogi! TULLIA Cicho! nie budź ich w tę noc;/ Bo oni spali. Czuwały demony,/ Gdy się to stało, i na wszystkie strony/ Zachichotały śmiechem. HERSYLIA Coś zrobiła? TULLIA Czy to ja? Nie wiem. Lecz patrzaj, to siła/ Tego żelaza; tak, jemu to dzięki./ Więc też je teraz ciągle z sobą noszę/ I czuję, jakby wrosło mi do ręki. HERSYLIA O! siostro... Ankus... TULLIA Nie wołaj go, proszę;/ A nużby przyszedł, by me wznowić męki!/ Czyż niepodobna, by raz jeszcze wstał/ Z miejsca, gdzie leży? Gdyby wrócić miał,/ Jakim sposobem uniknę rąk jego?/ Uchodźmy, siostro, póki jeszcze czas! HERSYLIA Uchodzić? Mury dokoła nas strzegą. TULLIA ściskając miecz Mam klucz. Mniej twarde żelazo i głaz,/ Jak serce, które ta dłoń rozszarpała. HERSYLIA Ty drżysz, chwiejesz się... usiądź, moje dziecię,/ I powiedz wszystko. TULLIA Powiedziałam przecie./ Ty raczej powiedz mi, jak wyszłaś cała./ W tym domu cicho, tak cicho, jak tam,/ Skąd ja przybywam. HERSYLIA Tu spoczywa sam/ Król tego grodu. TULLIA Tak! A tam spoczywa/ Drugi i łoże jego purpurowe;/ A wszak purpura to królom pod głowę! HERSYLIA schylając się nad nią O, dziecię moje! TULLIA Czyż to nie prawdziwa/ Postać królewska, piękna i wspaniała?/ Zbyt on wyniosły, bym gardzić nim miała,/ Przecież wzgardziłam, prawda? HERSYLIA Rzuć ten miecz. TULLIA On także wołał, bym rzuciła, lecz/ Zwieść mnie nie zdołał. Ostrożny to ptak,/ Jam ostrożniejsza; przejrzałam młodzieńca./ Brał mnie za dziecko; więc dobrze mu tak! HERSYLIA Ach! ty zabiłaś ludu ulubieńca!/ Gdzież cię ukryję, by cię jutro rano,/ Przebóg! za niego nie kamienowano! TULLIA On ulubieniec! Tak, w tym jego chwała;/ Wie o tym. Śmiał się, gdym mu powiedziała,/ Że nienawistnym jest mi, jako wróg./ Nie wierzy, by ktoś nienawidzieć mógł/ Wszechulubieńca Rzymian. HERSYLIA Zaślepiony!/ Tyle ostrzeżeń, tyle próśb z mej strony. TULLIA Ja zasię o nic nie prosiłam wroga,/ W zakątku domu jego ja u proga/ Zasiadłam cicho, wręcz umrzeć gotowa,/ I takie tylko wyrzekłam doń słowa:/ Że żyły sobie przegryzę zębami,/ Gdy mnie dotknięciem ręka jego splami./ Lecz na me słowa, ten zbrodniarz bez sromusrom --- tu: wstyd./ Rozśmiał się, wyszedł i zamknął mnie w domu./ Spojrzę przed siebie. Pustka na wszewsze (daw.) --- wszystkie. strony,/ Tylko ognisko i wianek zwieszony/ Nad pościeliskiempościelisko --- posłanie, łóżko.. Zadrżałam. Oczyma/ Śledzę, czy w domu broni jakiej nie ma./ Gdzie tam! W podłodze, w ścianach --- ni kamyka;/ Polankę drewna oko me spotyka./ Coś pod popiołem nareszcie mi błyska./ Zrywam się i w mig staję u ogniska./ Wyobraź sobie --- to żelaza kawał/ Ostrzem spod prochu i węgli wystawał;/ Była to stara broń i zardzewiała,/ Co do zarzewiazarzewie --- tu: rozpalanie ognia; stary miecz służył do krzesania iskier o kamienie. tam posługiwała./ O! to ta sama. Patrz, siostro, ta sama!/ Rdza zeszła; gorsza przylgłaprzylgła --- dziś popr. forma: przylgnęła. do niej plama. HERSYLIA On usiłował odjąć ci tę broń? TULLIA Nie. Kiedy wrócił, miałam dosyć sił,/ Bo już nie sama. Druhdruh --- przyjaciel; tu: miecz. ten przy mnie był,/ A tak go mocno ściskała ma dłoń,/ Zdumiony rabuś szepcze do mnie, mami;/ Ja go nie słyszę; rzuca spojrzeniami,/ Które padają ogniem na mą skroń,/ To znów żartuje i grozi, i chce mnie/ Rozłączyć z druhem, ale nadaremnie./ Zbliża się --- czuję; zadrżałam w tej chwili/ Mocniej, miecz ręka ściska rozpaczliwa./ Kuszenie, PrzemocOn mi do czoła twarz zdradziecką chyli,/ Oddech ust jego skronie me opływa,/ A głos szepczący, niewymownie miły,/ Jakąś truciznę zapuszcza w me żyły./ Włosy na głowie dębem mi powstały./ Głuchym zawrotem --- noc, życie, świat cały,/ Wiercą po mózgu, zmysły się zaćmiły./ A on wciąż mówi --- co? nie pytaj mnie./ To było niby, jak kiedy kto chce/ Rzucić się w morze, a śmierć go tam nęci/ Cichym wołaniem, szmerami lubemilubemi --- dziś popr. forma N. lm r.m.: lubymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym.,/ Do straty czucia, do straty pamięci,/ Aż go zdradliwie oderwie od ziemi,/ I póty wabnewabny --- tu: wabiący. wyciąga ramiona,/ Aż on w wilgotnym jej uścisku skona./ Wtem nagle, przebóg! czuję na mej skroni/ MorderstwoUst jego całus, dłoń jego na dłoni./ Chciał mi przytomność i broń mą zarazem/ Wydrzeć ten rabuś; --- ale nadaremno./ Bo jakby ziemia zadrżała pode mną,/ Jam się ocknęła i pchnęłam żelazem./ On jęknął, upadł i jak zdrój obficie/ Trysło na pościel zeń czerwone życie! Zakrywa twarz ręką. HERSYLIA Okropność! TULLIA żywo powstając Po cóż siedzieć i daremno/ Żalećżaleć --- dziś: użalać się; żałować czegoś. nad wrogiem, co z mej ręki legł?/ Ja chcę się cieszyć --- i ty ciesz się ze mną;/ Zemsta wstrzymała klątw ojcowskich bieg./ Bolejąco/ Och! och! HERSYLIA Co ci jest? TULLIA Zrzucam smutku kwefkwef --- tu: zasłona głowy lub twarzy, noszona dawniej przez wdowy../ Przebacz tę słabość, boć to pierwsza krew/ Z mej ręki... młodej. Lecz fali jej siła/ Już z miłosierdzia duszę mą obmyła;/ Teraz ja będę sroga, zatwardziała,/ Toż bym ja jutro ze wstydu skonała,/ Gdyby się żaden mąż nie zbudził tu,/ Tylko ten, którego snu/ Ja pilnowałam. Chodź, siostro kochana!/ Ode drzwi do drzwi obejdziem kolejeode drzwi do drzwi obejdziem koleje --- obejdziemy kolejno wszystkie domostwa.,/ Spojrzym, azaliazali (daw.) --- czy. zemsta gdzie nie mdleje;/ To ją pokrzepim. --- Nie czekajmy rana;/ Pójdź --- towarzystwo dobre; z każdej strony/ Przy nas, za nami --- demony./ Te nam pomogą. --- Król twój śpi, wszak tak/ Mówiłaś?... Dobrze; rozumiem twój znak!/ Oni tam wszyscy w krainie styksowejw krainie styksowej (mit. gr.) --- w krainie umarłych./ Znów się zobaczą, nie zbraknie nikogo,/ I będą w cieniu budować Rzym nowy./ Pójdźmy już, pójdźmy!/ Postępuje kilka kroków w głąb i ucieka nagle z powrotem, głośno wołając:/ Stój! Nie chodź tą drogą.../ Ona za wąska na troje. Patrz tam!/ To on, on idzie, uśmiecha się namuśmiechać się komuś --- dziś: uśmiechać się do kogoś../ Brońże mnie odeńbrońże mnie odeń (daw.) --- broń mnie przed nim., przyjacielu krwawy./ Wyciąga miecz ku obronie./ Odstąp, niegodny! Czy znów dla zabawy/ Chcesz mnie całować? Znów szepczesz te słowa,/ Od których moja zawraca się głowa;/ Znów szmer, co klątwę ojcowską oniemia,/ Na których chwieje się w posadach ziemia!/ Mnie ty nie zmożesz; precz od mego łona!/ Strzeż się! Sabinka jestem --- obrażona,/ A tyś Rzymianin... różne nasze losy.../ Przebóg! Co to jest? Chwyta mnie za włosy,/ Bierze w objęcia... czuję na mej skroni/ Oddech ust jego, czuję dłoń na dłoni.../ Bogowie, ludzie! Ja go się tak boję!.../ Ratujcie mnie, ratujcie!.../ Wybiega na prawo. HERSYLIA za nią Dziecię moje! AKT TRZECI Wczesny ranek. Dekoracja taż sama. SCENA I ROMULUS sam, wychodząc z domu Czy to las płonie, czy dnia świeci gwiazda?.../ Świta... Już sowa uciekła do gniazda,/ Ćma pod liść sunie; tylko troska żywa,/ Z potomstwa nocy jedna niezmorzona/ Snem, czuwa po dniu./ Gdzież to moja żona?/ Hersylio!... Nikt się żywy nie odzywa./ W nocy, zda mi się --- to nie było we śnie ---/ Ona za siostrą wołała boleśnie./ Biedna!... Jam z sercem walkę musiał zwieść,/ Ażeby nie wstać pociechę jej nieść;/ Lecz nie żałuję. Wszystko powiedziane/ Jest między nami; a wreszcie czyż zbawić/ Mogą nas słowa? Dech ust świeżą ranę/ Rozdrażnia; ona musi się wykrwawić. ---/ Bywaj! Hersylio... Gdzież się ona chowa?/ Snadź pod ołtarzem poszła szukać schronyschrona (daw.) --- schronienie.,/ Jakby męskiego nie dość było słowa!/ Zwraca się na prawo i spostrzega Talassjusza./ Talassjusz! czyś gdzie nie spotkał mej żony? SCENA II Romulus. Talassjusz nadchodzi z prawej strony, pomięszanypomięszany --- dziś: zmieszany.. TALASSJUSZ O! Romulusie, nie pytaj mnie o nięo nię --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: o nią; tu zachowano daw. formę ze względu na rym.! ROMULUS Co zaszło? Zgrozą cała ci twarz płonie./ Mów, na Hadesa! czy widziałeś ją? TALASSJUSZ wskazując na ziemię Co zaszło, przebóg! zapisano tam./ Chcesz, to bez zgrozy odczytaj to sam! ROMULUS Krew? TALASSJUSZ Droga mordu wyznaczona krwią,/ A krople śladem wpaliły się w skały./ Zobacz. Przeklęty to czyn! ROMULUS Moja żona?/ Czyżby jej własne ręce śmierć zadały?... TALASSJUSZ O! gdyby krew ta z sabińskiego łona/ Się wytoczyła, krew twojej Hersylii,/ Jako przypuszczasz, tożby mnie w tej chwili/ Dech się nie zaparł bezwładnie w gardzieli./ Tym krwawym kroplom nie byłoby trzeba/ Niemym świadectwem wołać stąd do nieba./ Ja sam bym wołał, aż by wszyscy drżeli. ROMULUS Pójdź precz, gaduło! lub powiedz, jeżeli/ Masz co powiedzieć. Cóżem ja, niewiasta,/ Że dla mnie w czułość język twój obrasta?/ Lecz co, o imię żebrać będę? Ścieżka/ Mi tajemnicy wydać nie omieszka. Zwraca się na lewo do wyjścia. TALASSJUSZ zatrzymując go Nie idź tą ścieżką. Przerażenia brzemię,/ Jakkolwiek silnyś, rzuci cię o ziemię./ Kochałeś tego, z kogo ta krew ciecze. ROMULUS Ankus?!... Ty kłamiesz, ty kłamiesz, człowiecze!.../ Ten łotr śmie jeszcze potwierdzać. TALASSJUSZ O! królu,/ Bądźże człowiekiem. Wbrew strasznego bólu/ Krwi tej zaprzeczyć nie mogę. ROMULUS Ja przeczę./ To być nie może... nie powinno... nie.../ Ja chyba marzę. O! przeklęty śnie!/ Nieczemunieczemu --- tu: nie bez powodu. też to w ciągu nocy całej/ Dziwne postaci przy mnie zasiadały!... TALASSJUSZ Królu mój!... ROMULUS po pauzie Mówże mi wszystko. TALASSJUSZ Niestety./ Wszystkom rzekł. Ankus zabity jak gromem. ROMULUS A któż go zabił? TALASSJUSZ Kto? Wasze kobiety./ Pomiędzy twoim i Ankusa domem/ Wlokły się mordu stopy zakrwawione. ROMULUS On więc zabity? zbójczyniami one!/ Spogląda na ziemię./ Tak; krew ofiary oznaczyła drogę./ Widzę, a jednak uwierzyć nie mogę!/ Ja się za kłamstwo pomszczę na mym wzroku./ Pójdę, zawołam, dotknę jego boku,/ A gdy nie wstanie, ha! to już daremno;/ Ankus mój umarł. Chodź do niego ze mną! TALASSJUSZ Idź sam. Nie mogę znieść tego widoku./ Co za śmierć! Z ręki niewiasty. Jak żmija,/ Gdy z wolna, cicho, śpiącego pastucha/ Chyłkiem napada i w ciało się wpija!/ Idę po czatach w spokojności ducha,/ Po ślicznej nocy zbliżeniem poranka/ Uradowany i do domu Anka/ Podchodzę. Drzwi tam stoją półotworem./ A schody krwistym zalepłyzalepły --- dziś popr.: zalepiły się; zakrzepły. jeziorem./ Po ciele zgrozy przebiegły mi dreszcze,/ Nogi przyrosły; głosem tedy radzę/ Naprzód i wołam: --- Anku! czyś żyw jeszcze?.../ Milczy. --- Drzwi mieczem do reszty odsadzęodsadzić --- tu: odepchnąć.,/ Wszedłem, a za mną dzień szary po drodze/ Zajrzał i pobladł, gdy pobojowisko/ Zbrodni tej postrzegł. Ja podchodzę blisko:/ Przez pół na łożu, przez pół na podłodze/ Spoczywa Ankus, dłonią ciśnie usta/ Czerwone rany; ale rana pusta,/ Milcząca była. Dawno ona z ciała/ Zagadkę życia już wypowiedziała! ROMULUS siadając na jednym z kamieni Znowu dla grodu więc ofiara, który/ Co mi najdroższe chwyta w swoje mury!/ To drugi i ostatnim będzie. --- Król,/ Sam pozostanę odtąd. TALASSJUSZ Uśmierz ból,/ Bo lud się zbliża, sądzić tobie czas! ROMULUS Sądzić... mą żonę! TALASSJUSZ Ja wybiegłem wraz/ Z przybytku zgrozy, budzę w mieście całemcałem --- dziś popr. forma: całym./ Co jeno żyje i opowiedziałem/ Zgorszonym tłumom tę straszną przygodę./ Z progów słuchały, drżąc, niewiasty młode;/ U kolan mężów zawodziły chór/ Łaski żebrzący dla królewskich cór;/ Lecz odepchnięte; i myśmy tej chwili/ Za zbójczyniami w miasto się puścili./ Były w świątyni. Tam młodsza siostrzyca/ Z błędnemi oczybłędnemi oczy --- dziś popr.: błędnymi oczami. siedziała, a przy niej/ Stała Hersylia, istnie jak orlica/ Broniąca płodupłód --- tu: potomstwo.. Chociaż to w świątyni,/ Lud byłby pewnie rozszarpał je obie./ Lecz wdał się kapłan i do twego zdania/ Płonących zemstą odwołać się skłania./ Jam ruszył naprzód to obwieścić tobie,/ Bo nikt z tą wieścią nie śmiał iść na dobiena dobie --- tu: w tym momencie, obecnie./ Przed twe oblicze. Czy słyszysz wołania?/ Okrzyk ludu za sceną na prawo./ Śmierć! śmierć zbójczyniom! ROMULUS podnosząc się Bogi, wielkie bogi!/ Jak ją ratować, czym zasłonić? TALASSJUSZ z mocą Niczym! SCENA III Z prawej strony gromadnie wkraczają Rzymianie; w pośrodkuw pośrodku --- dziś: pośrodku. nich Hersylia i Tullia. Przodem, między ludem kapłan Pinarius, którego chłopiec prowadzi za rękę. Romulus stoi zupełnie osobno na lewo z twarzą zakrytą rękami; za nim Talassjusz. LUD Śmierć! śmierć zbójczyniom! zemsta! PINARIUS O! dniu srogi!/ Gdzie król? CHŁOPIEC Tu, ojcze, przed twoim obliczem. LUD Zemsta! PINARIUS Romulu! spraw, aby te szały/ Winę na winę gromadzić przestały!/ Zemsty wołacie: azażazaż (daw.) --- czy. wam niejasno,/ Żeście ją winą wywołali własną?/ Onaćonać --- tu: właśnie ona. się przecie spełniła tej nocy./ Błagać wam raczej bogów z całej mocy,/ By poprzestali na jednej obiacieobiata (daw.) --- ofiara.,/ Choć w zbrodni wszyscy równy udział macie. 1-SZY RZYMIANIN Broni zbójczyniezbójczyni --- dziś: zabójczyni.!... 2-GI RZYMIANIN A nas tu o zbrodnię/ Oskarża! 3-CI RZYMIANIN SprawiedliwośćAnka krew na jego głowę! PINARIUS Na tych, co wczoraj złamali niegodnie/ Prawo gościnne, prawo pokojowe!... 1-SZY RZYMIANIN Ślepcze zgrzybiały! za to wyzywanie/ Niech ci na zawsze kołem język stanie! PINARIUS Lżyszlżyć (daw.) --- obrażać, przeklinać. mą ślepotę! A czyż wy nie wiecie/ Że sprawiedliwość ślepą jest też przecie?/ Bądź trupia bladość lica Ankowego,/ Bądź kwiat młodości na dziewiczej twarzy ---/ Ślepego ciemnieciemnia (tu daw.) --- ciemność. od stronnościstronność (daw.) --- stronniczość. strzegą;/ On tylko winę i pokutę waży./ Wszak tu król stoi i słów moich słucha/ I nie zaprzecza mojej słusznej mowie;/ Bo zbyt widocznie tknęli go bogowie,/ Których wyroki wydarły mu druha./ Ja milknę; teraz niech on sąd wypowie./ Jego jest władza, wykonać ją może;/ Moją --- bezwładnośćbezwładność --- tu: niemoc, bezsilność. i przestrogi boże. TALASSJUSZ O, dwujęzycznydwujęzyczny --- tu: dwulicowy, fałszywy.! Ty grozisz bogami,/ Błogosławieństwa których sam nad nami/ Wzywałeś wczoraj. PINARIUS Boście mnie zgwałcilizgwałcić (tu daw.) --- zmusić przemocą lub groźbą.,/ Bo jestem słaby, więzień wasz. Lecz czyli/ Wy też i niebian tak gwałcić myślicie,/ Których jest silne a swobodne życie?/ Jam błogosławił próżno wam, Rzymianie,/ Duch mój przeczuwał, że tak się nie stanie;/ Duch mnie nie zawiódł. To daremne rzeczy,/ Aby bóg wojny spokój miał na pieczy,/ A ten bóg tylko u was ma uznanie. ROMULUS Dosyć, mądrości bezrdzennabezrdzenny --- tu: bezsensowny, bezproduktywny, bezużyteczny.! Te zwady,/ Te twoje wróżby mroczne a zawiłe,/ Tumanią umysł, wątlą ludu siłę./ Kto cię powołał do sądu i rady?/ Jest --- ty jej nie znasz --- najwyższa bogini,/ Konieczność!... która błogim nam uczyni/ To, co poczęła. Przed nią, gdy zawoła,/ Ludzie i bogi uchylają czoła./ Ta utrzymuje budowę wspaniałą/ Nieba i ziemi i utrzyma cało/ Ten Rzym w przyszłości. --- Ja król --- jej kapłanem!/ To wiedz i odejdź!/ Kapłan i chłopiec odchodzą./ Teraz ty, drużyno:/ Stoisz tu z czołem jak chmura wezbranem/ Zarzewiem zemsty. --- Mówcież, kto przyczyną.../ Niech o niewinną głowę się nie otrze/ Grom kaźni. Kogóż oskarżacie? 1-SZY RZYMIANIN Młodszęmłodszę --- dziś popr. forma B. lp r.ż.: młodszą; tu zachowano daw. formę ze względu na rym.!/ Ten miecz trzymała, gdy ją pochwycono,/ I z rąk jej ledwie wydarła go siła. ROMULUS Ty, Tullio? TULLIA Ja mu rozszarpałam łono. HERSYLIA spokojnie Nie wierzcie! Zgroza umysł jej przyćmiła./ Nie dziw! Tak cicho życie jej płynęło.../ Z gorączki bierze na siebie to dzieło!/ Bo gdyśmy nocą szły, za nami krwawy/ Cień zabitego kroczył Rzymianina,/ Że aż w szał jakiś popadła dziewczyna/ I miecz ten w rękę chwyciła z obawy./ A jak się gwoli chorym dzieciom czyni,/ Tak i ja broń tę zostawiłam przy niej./ Moim czyn, moim; wasz gniew mnie nie straszy;/ Z chlubą go głoszę w obecności waszej. TULLIA Dlaczego, siostro, szczędząc moje życie,/ Ukrywasz prawdę, która na mym czole/ Wyryta stoi? HERSYLIA Na czole! Słyszycie?/ Czyż to nie szał? Niewinność i niedolę,/ Nie mord na czole masz, o biedne dziecię!/ Przy domu waszym stanęłam --- toż przecie/ Przypomnij sobie --- wołam cię, podchodzę,/ Ty z objęć jego wydarłaś się wraz,/ Zawisłaś na mnie i jęknąwszy srodze,/ ,,Ratuj mnie!" rzekłaś. --- On wpadł między nas/ I w ślepym gniewie szarpnąwszy się, razem/ Przebity na wskróś tym właśnie żelazem,/ Które dobyte jam w ręku trzymała,/ I na posłanie zawlókł się zaledwie./ A myśmy w progu czekały obiedwie,/ Póki duch z jego nie ustąpił ciała./ Przypomnij, nie przecz! Tyś wprawdzie pragnęła/ Zemsty, ale ja dokonałam dzieła. TULLIA z wolna potrząsając głową Powiedz mi, siostro, gdzie trafiła broń,/ Którą, jak mówisz, wymierzyłaś doń?/ W piersi, czy w szyję? Co? Milczeniem swem/ Nie stwierdzasz prawdy: ja jedna ją wiem./ Zaledwie wprawdzie jam na jego ciało/ Podniosła oczy, kiedy to się stało,/ Ale wiem dobrze, i palec ten sam/ Krwawego widma, co wciąż z nami kroczy,/ Wskazuje ranę; a choć zamknę oczy,/ Widzę ją ciągle, oto tam... o! tam... LUD To ona. Śmierć jej, śmierć! HERSYLIA Sprawiedliwości,/ Królu! Niech innych pozór czynu złości,/ Lecz prawy sędzia, ty, w obliczu gminu/ Nie dasz się uwieść pozorami czynu./ Gdyby --- choć bajką, co mówi zbłąkana ---/ Z jej nawet ręki ten cios padł w młodziana,/ To ze słusznością czyliż zgodnym będzie,/ Za czyn istotny ukarać narzędzie,/ Co ślepym zemsty stało się obuchem?/ Bom ja tę rękę uzbroiła duchem,/ Jam na was wstępnym uderzyła bojem,/ Wina jest moją, zwycięstwo jest moim./ Ona?... Toż wy jej przypatrzcie się przecie;/ Toć od igraszek oderwane dziecię,/ Rozswawolony z gniazdka ptaszek młody,/ Co pierwszym lotem próbuje swobody;/ I wy o czyn ten obwiniać ją chcecie?/ Spojrzyjcie na mnie i na nią, a snadnie/ Mścicielkę gwałtu każdy z was odgadnie! ROMULUS Próżno, Hersylio, miłość twa nas łudzi. HERSYLIA Czy tak? Wśród jakich znajdujęż się ludzi?/ Prawda; mym sędzią ten, co przez kapłana/ Sprawił, bym żoną była mu przyznana.../ Sędziego musi być niewinną żona./ Och! biedna Tullio, więc jesteś zgubiona!/ A twoję siostrę nie wiem jaka siła/ Występków, zbrodni gdyby obarczyła,/ Ona bezkarnie będzie uwolnioną,/ Bo jest sędziego ukochaną żoną. ROMULUS Czyż jesteś żoną?... Milczysz, spuszczasz oczy;/ Daremnie. HERSYLIA Kędyż to srogość nie zboczy!/ O! z samolubstwem fałszu połączony!/ Że nie zyskałeś jeszcze we mnie żony,/ Więc chcesz przejednać, oszczędzając skrycie;/ Aleś się zawiódł, bo nie dbam o życie./ Sprawiedliwości ja żądam, Rzymianie,/ Tej, choć od wrogów niech się zadość stanie! TALASSJUSZ Będziesz ją miała, wyłożę ci krótko;/ Jeśli do zbrodni stałaś się pobudką/ Tej młodej Furii, zadość się uczyni/ Tobie, gdy śmierć jej ujrzysz. 1-SZY RZYMIANIN Śmierć zbójczyni! 2-GI RZYMIANIN Ukamienować! 3-CI RZYMIANIN Zrzucić ją ze skał! HERSYLIA Co słyszę! Toż to głodnych wilków wycie!/ Ludzie! czyliż was nie wstydzi ten szał?/ Słabej dziecinie by odebrać życie,/ Gromada rwie się, szamocze i krzyczy,/ Jakby bóg wojny do walnej zdobyczy/ Krew wam zagrzewał. Wielkie, sławne dzieło/ I niesłychane na dziejowej karcie!/ Chytrze wziąć dziewczę i potem otwarcie/ Na śmierć wystawić! Stu mężów stanęło/ W tej zacnej sprawie. A jaka jej wina?/ Że w pojedynku zmogła Rzymianina,/ Co niezmożonym sądził się. --- Nareszcie/ Stwierdźcie, że kupą silniejsi jesteście/ Niż pojedynkiem; niech zginie dziewczyna,/ Której odwaga i nadludzka siła/ Pewnie by przez was była ubóstwioną,/ Gdyby krwi żądza was nie znikczemniła./ Lecz młode zwłoki gdy na stosie spłoną,/ To zwalcie na nią tę Romę i sami/ Też się zagrzebcie pod jej zwaliskami. TALASSJUSZ ironicznie A cóż, Rzymianie? Coście stąd wysnuli?/ Zbójczynię Anka ocalić wypada,/ Bo gdy go pomścim, to nam będzie biada./ Królu, wyrokuj bezkarność!... LUD Śmierć Tullii! HERSYLIA Wstrzymajcie wyrok! Jam nie chciała przecie/ Gniewać was, ale boleść... pojmujecie.../ Przebaczcie mękę, która się bezmyślnie/ Burzy w mej duszy i na usta ciśnie./ Patrzcie! ja klękam przed wami na ziemi,/ Córa Tacjusza, dumna i znękana,/ Tu, przed wrogami pada na kolana;/ Jesteście silni, bądźcie wspaniałemiwspaniałemi --- dziś popr. forma: wspaniałymi../ Ja wam jak dziewkadziewka --- tu: służąca. służyć-emsłużyć-em gotowa --- dziś: gotowa jestem służyć. gotowa,/ A czcić jak bogi. TULLIA Siostro! HERSYLIA Nie powstanę,/ Póki nie rzekną przebaczenia słowa./ Zostawcie dziecię moje ukochane./ Czyż jedna łaska w Rzymie jest tak drogą,/ Że się stu ludzi nań zdobyć nie mogąstu ludzi nań zdobyć (się) nie mogą --- dziś popr.: stu ludzi nie może się na nią zdobyć.?/ Wyście pod bronią, my porozbrajane;/ Wyście gród dumny, my dusze ubogie;/ Wyście zabrali wszystko, co nam drogie:/ Ojczyznę, wolność, dumę; jedno życie/ Nam pozostało i toż wytrącicie?/ A zemście waszej gdy zadość się stanie,/ Czy przez to zmarły wasz zmartwychpowstanie?/ Sądzicież, jako córy naszej ziemi/ Do zgody z wami będą łatwiejszemiłatwiejszemi --- dziś popr. forma N. lm r.m.: łatwiejszymi; tu zachowano daw. formę ze względu na rym.,/ Kiedy krew Tullii ręce wasze zbroczy?/ Nie patrzcie na nią tak srogiemi oczy!/ Co uczyniła, stało się jedynie/ W mroku umysłu, w nieszczęścia godzinie./ A wy, przytomni, szczęśni, na swój dzień/ Jasny, --- śmiertelny chcecież rzucić cień?/ Nie! nie możecie; lub jeśli musicie,/ Oto jest moje u nóg waszych życie;/ Topcie w mej piersi mieczów, ile chcecie,/ Tylko mi moje zachowajcie dziecię! ROMULUS Powstań, Hersylio!... TALASSJUSZ podchodząc do niego, z cicha Miej niezłomne zdanie. LUD Wyrokuj, królu! ROMULUS Słuchajcie, Rzymianie! 1-SZY RZYMIANIN Ona podstępem zabiła go... 2-GI RZYMIANIN We śnie... HERSYLIA Uklęknij siostro! Pomnij, jak boleśnie/ Ojciec tam jęczy. TULLIA A żem jego córą,/ Chcę umrzeć prosto, czoło moje górą! ROMULUS wychodząc z zamyślenia Powstań, Sabinko! Daremne twe łkania./ Proch, w którym klęczysz, krwią szlachetną lśni,/ I żadna łaska nie zatrze tej krwi./ Rzymianie!... LUD Słuchać królewskiego zdania! ROMULUS Na jutro rano bitwa naznaczona,/ Nim się rozpocznie i zanim noc skona,/ Mężnego zwłoki ziemią przysypiecie./ Dotąd zbójczyni ma siedzieć w więzieniu,/ A gdy stos z rana zaświeci w płomieniu,/ Topór ofiarny, zmarłemu w obiecieobiata (daw.) --- ofiara.,/ Zuchwałe czoło dziewicy uderzy./ Lecz biada ręce, która się zamierzy/ Przedwcześnie na nią! Ten, kto to uczyni,/ To jakby kradzież popełnił w świątyni,/ Bezwarunkowo spłaci śmiercią swą./ Gdy dzień zaświta, zejdziem się pospołu/ I zamiast wina zalejemy krwią/ Resztki płomienia na stosie popiołu,/ Co skryje Anka. Zabójczyni ciało/ Niepogrzebioneniepogrzebione --- dziś: niepogrzebane. w popiele zostanie,/ By w wirze bitwy w ćwierci popadało./ Teraz ją weźcie. Takie moje zdanie. Lud odprowadza Tullię. HERSYLIA przeciskając się przez tłum Nie rozłączycie mnie z siostrą! TALASSJUSZ chwytając ją za ramię Nie szalej!/ Idź stąd, nieszczęsna, ani kroku dalej! HERSYLIA Pójdę do wieży za nią. TALASSJUSZ odpychając Ani kroku! HERSYLIA Puśćcie mnie! Ja chcę umrzeć przy jej boku!/ Stoisz i patrzysz na tę moję mękę,/ O! Romulusie, i usuwasz rękę./ Dowód, jak silne jest twoje kochanie,/ Któreś ty dla mnie udawał, tyranie! ROMULUS smutno na nią spoglądając Hersylio, tam twój dom!/ Do Talassjusza/ Talassjusz! zważ,/ By uwięzionej względnąwzględny (tu daw.) --- łagodny, uprzejmy. była straż./ Ja do Ankusa --- sam --- na pożegnanie. Wychodzą wszyscy prócz Hersylii. SCENA IV HERSYLIA sama po długim milczeniu ZwątpienieCzy są bogowie? Albolialboli (daw.) --- albo też; czy może. to naszej/ Twór wyobraźni, który tylko straszy,/ Pomóc niezdolny? Nie, tego co boli/ Nie widzą, krzyków nie słyszą niedoli./ Mogąż na klęski patrzeć mego rodu/ I gromem tego nie roztrzaskać grodu,/ Wraz z jej więzieniem!.../ Czymczym sama w tym mieście (daw.) --- czy jestem sama w tym mieście. sama w tym mieście?/ Podziemni! coście tak wierną tej nocy/ Byli jej strażą i dodali mocy/ Do wykonania czynu, --- gdzież jesteście?/ Wstańcie, podziemni! niech wasza mi siła/ Ocalić młodą kapłankę pomoże,/ Która czci waszej tak się zasłużyła./ Ona --- to dziecię rozkoszne i hoże;/ We mnie, co jestem starszą i ponurą,/ Ileż sprężystsze znajdziecie narzędzie/ Zamiarów waszych! Hej! podziemni, górą!/ Rada niech waszą, a czyn moim będzie.../ Jak to?... Już radę szepczą wasze usta?.../ Ja mam?... tak, dobrze... chata stoi pusta.../ A gdybym wzięła głownię z jej ogniska.../ Dach kryty słomą, chata drugiej bliska,/ I tak szeregiem... Tu brama, z tej strony/ Wolny ciąg górą, płomień ożywiony/ Z dachu na dachy udzieli się słomie/ I będzie koniec tej słomianej Romie./ A gdy na niebie łuna zaczerwieni,/ Jak FuriaFurie (mit. rzym.) --- demoniczne bóstwa zemsty. zemsty łuną po pożarze/ Spłynę do wieży i poduszę straże,/ I dziecko moje wyrwę zśródzśród --- dziś: spośród. płomieni./ Cicho!... myśl zbiorę... Tak, dopiero rano/ Pod nóż ofiarny ma być powołaną;/ Więc mam czas jeszcze doczekać do nocy,/ Aż katy zasną. Dobrze. Mocy! Mocy! Patrzy przed siebie w ziemię. SCENA V Hersylia, Marcja. Marcja przychodzi z głębi na prawo, idzie śpiesznymi krokami, ale zwalnia je za spojrzeniemza spojrzeniem --- po tym, jak spojrzała. na twarz Hersylii. MARCJA Hersylio! HERSYLIA nie słuchając Gdyby zaś oni mnie mieli/ Wraz z moją Tullią zniszczyć w pogorzeli,/ Przynajmniej światu to będzie wiadomo,/ Że dwie Sabinki nie dały się, Romo!/ Zgładzić wraz z klątwą i hańbą u czoła. MARCJA Hersylio, Marcja jestem... HERSYLIA Kto mnie woła?/ Ty śmiesz się zbliżać? Precz stąd, niegodziwa!/ Przeżyłaś hańbę, klątwa od cię wieje. MARCJA Posłuchaj... HERSYLIA Chcesz mi wygadać swe dzieje,/ Że cię Rzymianin pochlebstwem zjednywazjednywa --- dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zjednuje., ---/ To wstyd Sabince; --- że ciebie nie gniecie/ Żelazo kajdan, --- wstyd wolnej kobiecie./ Ale nie wierzę, byś w bezwstydzie swym/ Mnie tu go przyszła doradzać za godło;/ Cokolwiek z ciebie dziś uczynił Rzym,/ Kochałyśmy się, nim zostałaś podłą. MARCJA Jam nie liczyła na twą dobrą wolę/ I nic nie powiem. Cokolwiek bym chciała/ Rzec, by oczyścić siebie i swą dolę,/ Byłoby próżnym. Serce twe --- to skała,/ Żadnych ust skarga do niej nie dosięga. HERSYLIA Więc po coś przyszła? Odejdź sobie tam,/ Skąd przyszłaś. MARCJA O, nie! Zmusza mnie przysięga/ Stanąć przed tobą. HERSYLIA Przysięga? MARCJA Ja szłam/ Jeszcze przede dniem, wszystko było we śnie,/ Szłam, aby wody zaczerpnąć we dzbanek,/ Dołem ku rzece... HERSYLIA To cię, widzę, wcześnie/ Do służebnictwa zapędził kochanek. MARCJA Na skraju lasu stanęłam u brzega,/ Kędy wysoka trzcina się rozlegarozlegać się --- tu: rozpościerać się.,/ A z boku czysta zatoka krysztalikrysztalić --- tu o wodzie: lśnić jak kryształ.;/ Zdjęłam dzban z głowy, by zaczerpnąć fali,/ Gdy wtem pięść jakaś w ramię mnie uderzy./ Zwracam się z trwogą. Aż młodzian wyskoczy/ Z trzciny i straszno spogląda mi w oczy;/ Dobytym nożem na mnie się zamierzy/ I rzecze: --- ,,Cicho, bo śmierć!" --- HERSYLIA Tego chłopca/ Poznałaś pewnie? MARCJA Nie byłam mu obca./ Niestety! HERSYLIA Kassjusz, który od pół roku/ Zaręczon tobie. MARCJA Wstrząsnęły mną dreszcze,/ Gdym nań spojrzała. HERSYLIA I ty mogłaś jeszcze/ Patrzeć nań? Takżetakże --- tu: tak bardzo, do tego stopnia. daleko był z boku/ Nurt, by cię ustrzegł od tego widoku? MARCJA Dobrze by było, gdyby moje ciało/ W tej chwili nurtem do morza zdążało!/ Ale on, mówiąc, trzymał mnie co siła;/ --- ,,Wracaj do miasta, król mnie tu posyła,/ Bogowie zemsty drogę mą chronili./ Wracaj i powiedz natychmiast Hersylii,/ Że nocą w lesie staniemy, a ona/ Otwarcia miasta pod północ dokona./ Trudnym to pono nie będzie jej wcale,/ Gdy się królowi dostała w udziale,/ Który śpi w domu, co najbliższy bramie./ Na znak pochodnię zaświeci w załamie./ My w bój otwarty poczynać nie radzi/ Z tymi zdrajcami; podstęp nas wprowadzi,/ I wszystkich śpiących wyrżniemy pokotem." HERSYLIA Wysłuchaliście mnie, podziemni! MARCJA Potem/ Kazał przysięgać, że więcej nikomu/ Nie wspomnę o tym, wróciwszy do domu,/ Prócz ciebie jednej. HERSYLIA Przysięga niedroga/ Z ust, co ścierpiały pocałunek wroga;/ Możesz wykrzyczeć to po całym mieście;/ Gacha ocalić powinność nareszcie. MARCJA Pastwisz się srogo, niepomna zgryzoty./ Nie sądź, by we mnie zamilkł głos tęsknoty/ Na jego widok i mowę. Jam długo/ Stała jak wryta nad zarosłą strugą,/ Śródśród --- dziś: wśród. której trzciny młodziana zakryły./ A gród rozpięty na tym wzgórzu nagiemnagiem --- dziś popr. forma Msc. lp r.m.: nagim; tu zachowano daw. formę ze względu na rym./ Olbrzymim wydał mi się sarkofagiem;/ Powrót do domu --- zejściem do mogiły./ A jednak --- powiedz, żem nikczemna dusza,/ Gardź mną, nazywaj kobietą bez sromu ---/ Wyznam, że kiedym wróciła do domu,/ Czułam, żem w domu; a gdym Talassjusza/ Spotkała... HERSYLIA To on? Twój małżonek czuły,/ Kat; --- jego słowa wciąż na Tullię szczuły./ Jak prędkoż związek z hańbą, nieszczęśliwa!/ Wszystko, co drogie nam było, rozrywa! MARCJA Bogowie związek ten w opiekę wzięli. HERSYLIA Szczególniej Tullii z Ankusem wesele. MARCJA Serce me szczerze boleść twoją dzieli. HERSYLIA A ja dziś z tobą nic a nic nie dzielę. MARCJA Honor, ZemstaAh! jakąż noc ta nienawiść roznieci! HERSYLIA Ja tak chcę. Moja pochodnia zaświeci/ I mnie, i moim. MARCJA Nie, nie, to jest zdrada!/ Tej ci, Hersylio, jąć się nie wypada./ Pomnij na przyszłość: że na starsze lata/ Ty stać się możesz postrachem dla świata./ Snując się sama od strzechy do strzechy,/ Cień rzucać będziesz na ludzkie uciechy./ Własny swój naród okryjesz żałobą,/ Że dzieci będą uciekać przed tobą,/ A starcestarce --- dziś popr. forma M. lm: starcy. pośród rodzinnego miasta,/ Trzęsąc głowami, rzekną: ,,ta niewiasta/ Wielkiego zemsty dokonała dzieła,/ Ale czci broniąc, cześć nam też odjęła". HERSYLIA Tobie też o czci rozprawiać przystoi!/ A jak ty zwiesz to, czym Rzymianie twoi/ Się odznaczyli? MARCJA Och! to już się stało,/ Nie cofną tego nawet siły boże/ I żadna zemsta nic tu nie pomoże. HERSYLIA Stało się przez półprzez pół (daw.) --- w połowie.; tego im za mało./ Największa zgroza ma w tę noc dopiero/ Na głowie dziecka zasrożeć siekierą./ Lecz, szczęściem, temu ja zapobiec mogę,/ A same bogi wskazały mi drogę. MARCJA Idź nią, lecz wybierz sobie cel godziwy./ Tak, ku niej chętnie i mój duch się skłania./ Otwórz tę bramę braci niecierpliwej,/ Lecz nie dla mordu, nie; --- dla pojednania./ Pójdź w noc do lasu, tam z drzewa oliwy/ Ułam gałązkę, a sprowadź w te mury/ Ojca i braci, ale po dniu, który/ Chlubą dwóch ludów na wieki zostanie,/ Jeśli użyjesz siły, co się mieści,/ Z bogów zrządzenia, w naturze niewieściej. HERSYLIA Przestań! czczym słowem twoje pojednanie/ Tam, gdzie dwa ludy taka dzieli zbrodnia./ Ogłoś przed nocą, choć ci zakazano,/ I nim zabłyśnie zemsty mej pochodnia,/ Że tu niewiasta jest nieprzejednaną./ Lecz spytaj serca: --- kiedy zdradzisz braci,/ Czy grom przekleństwa głowę twą ominie,/ Krzywoprzysięstwo czy ojczyznę da ci,/ Czyś ty żyć godna, kiedy Tullia zginie! MARCJA Więc rzecz skończona, Hersylio? HERSYLIA Skończona. MARCJA Idźże za radą swojego demona,/ Ja pójdę za tym, co mi serce radzi./ Ci, których twoja pochodnia sprowadzi,/ Mogą nie szczędzić twojego oręża./ U progu chaty, cicho, nad snem męża/ Ja czuwać będę; na niego wzniesiony/ Miecz musi wprzódy wytoczyć krew żony. Odchodzi szybko. HERSYLIA Nie wyzywałam losu; lecz na słowo/ Jego wyzwania ja jestem gotową! Zasłona spada. AKT CZWARTY Wieczór w miarę zachodzącego słońca, światło księżycowe oblewa scenę. SCENA I HERSYLIA siedzi na stopniach ołtarza Klucze od twierdzy odebrać mu we śnie,/ A gdy się zbudzi, pchnąć go własną bronią.../ Lecz gdy nie zbudzi?... To i tak! Za wcześnie/ Mógłby się ocknąć ze snu, gdy zadzwonią/ Wrzeciądze bramy... Wtedy, cóż uczynię?.../ Wszystko przepadło, moja Tullia zginie!.../ Snu, choć godzinę!... Snu!... Czemuż nie chcecie,/ Myśli me, spocząć? Obmyślaneż przecie/ Wszystko tak pięknie! sto razy na dobiena dobie --- tu: obecnie, w tym momencie; dopiero co.,/ Jak pieśń piastunki wtórzyłamwtórzyć --- tu: powtarzać. to sobie,/ By do snu serca ukołysać żale.../ Nie, Marcjo! Czyn ten nie hańbi mnie wcale!/ Czyż ja nie muszę oddać mu się sama,/ By własnym wstydem odkupić me dziecię?/ I cóż mi jeszcze znaczy cześć!.../ A przecie ---/ Nim się dla moich otworzy ta brama ---/ Gdyby jednego ocalić w tym tłumie!/ Bo on jest dumny, --- a więc przejść go w dumie/ Byłoby ulgą sercu. Rzec: --- Daremnie/ Większym, wspanialszym ty chcesz być ode mnie;/ Nie, ty nie umrzesz, gdy ja będę żyć;/ Dałeś mi wolność --- ja ci daję --- idź!/ Precz ze słabością, co udaje postać/ Wielkości ducha! Ja silną chcę zostać./ Wszak on to sprawił, że moję kochaną/ Nie zaraz w szale wściekłym rozszarpano;/ Odwlekł dreszcz śmierci. --- Dość łaski, jeżeli/ Za jednym ciosem pośród cieniówcieniów --- dziś raczej: cieni. stanie./ Idzie już spocząć. Dajcie mu, niebianie,/ Ten sen, któryście oczom mym odjęli! SCENA II Romulus i Talassjusz wchodzą z prawej strony. --- Hersylia. ROMULUS Żadnego śladu, mówisz? Ani chwili/ Ja nie wątpiłem, że pomoc omyliomylić --- tu: zawieść, nie spełnić oczekiwań, nie przybyć na czas../ Oj! AlbalongaAlbalonga, częściej Alba Longa --- główne miasto latyńskie, według legendy rodzinne miasto Romulusa i Remusa.!... Im może i chce się,/ Abyśmy karki skręcili w tym lesie,/ Przeto nas swoją pomocą łudzili./ Oj! Albalonga!... Kto ją pozna, kto? TALASSJUSZ Wszedłem aż na szczyt. Niebo zaszło mgłą;/ Chmury niesforną z gór zstąpiły zgrają/ I skryły drogę, którą przybyć mają. ROMULUS Nie bój się; przyjdą, kiedy koniec będzie,/ I kto zwycięży, w tego staną rzędzie,/ By dzielić tryumf a zdobycz. Ostrożna/ Ta Albalonga. --- Brzydko. TALASSJUSZ Bez niej można/ Obejść się. ROMULUS Słusznie. Rzym nie dziecko przecie./ Na każdym kroku co mu za niewola/ Wciąż się oglądać, jak za matką dziecię?/ O wrogach także nie ma wieści z pola.../ Mniejsza. Choć oni pod noc w lesie staną,/ Przecież, znużeni, nie poczną aż rano./ Idź, Talassjuszu, spocznij! Krótka noc./ Mówisz, że wszyscy już się zgromadzili? TALASSJUSZ Nie ma nikogo za miastem w tej chwili,/ Na rynku ludu tam spoczywa moc./ Śpią pod tarczami: żeglarze, rolnikirolniki --- dziś popr. forma M. lm: rolnicy.,/ Każdy lekkiego snu, jak zwierz dziki./ I stos wysoki gotów, jak przystało,/ Na którym spłonie przyjaciela ciało. ROMULUS Dobrze. TALASSJUSZ Romulu! oblicze twe blade,/ Usta posiłku przyjmować nie rade,/ Widzę to dobrze, kryjesz się daremnie. ROMULUS Kto ci pozwolił wpatrywać się we mnie?/ To niebezpiecznie, tego ci nie radzę;/ To rzecz śmiertelna. Dopóki mam władzę,/ Nie troszcz się o mnie. Jeśli ci żyć miło,/ To zamknij oczy, żal by mi cię było;/ Idź na spoczynek; dobranoc! TALASSJUSZ Romulu! ROMULUS silniej, spostrzegając w tej chwili Hersylię Dosyć! Talassjusz wychodzi. SCENA III Romulus, Hersylia. ROMULUS Sabinko! HERSYLIA zbierając siły z wysileniem. Czego żądasz, królu? ROMULUS Kiedy skonają dnia ostatnie blaski,/ Ujrzysz, Hersylio, swoję siostrę młodą;/ Wierni mi ludzie tutaj ją przywiodą/ Zwolnioną z więzów. HERSYLIA Oszczędź mi swej łaski./ Martwy głaz falom zamknięty jest mniej,/ Niż ja wybiegom wspaniałości twej./ Próżno; nienawiść niech pośród nas stoi;/ Zawdzięczać nie chcę nic względnościwzględność (tu daw.) --- uprzejmość; wspaniałomyślność; łaskawość. twojej! ROMULUS Ja wcale twej się przyjaźni nie łaszę! HERSYLIA Więc ci rozkoszą są boleści nasze;/ Łzy, przy rozstaniu co trysną spod powiek,/ Karmiąkarm (r.ż., daw.) --- pokarm, strawa. ci będą... ROMULUS Nigdy gorzej człowiek/ Nie był osądzon; lecz i to nie boli/ Już duszy mojej. --- Wierz, nie wierz --- do woli;/ Lecz serce moje ni żyłką nie drgnęło/ Za tobą, kiedym zniszczyć własne dzieło/ Zamierzył; wyrok ów, co ludu szałem/ Zmuszon pozornie na Tullię wydałem. HERSYLIA Co słyszę! Tullia?... ROMULUS Wolna. Krwią słabego/ Splamić gród rzymski niech mnie bogi strzegą!/ A gdy ofiary zbraknie nam do stosu,/ Rzeknę im to, co w pierwszej burzy ducha/ Byłoby tylko próżnym brzmieniem głosu./ Lud wreszcie ciszej słów moich wysłucha/ W przedświcie wielkiej boju tajemnicy./ Sami się wzdrygną na tę śmierć dziewicy/ I godniej we czci zmarłego dostoją. HERSYLIA po pauzie Królu! na wdzięczność jeśliś liczył moją,/ Toś się omylił. Choćbyś miał niezłomne/ Chęci świadczyć mi dobro, nie zapomnę,/ Że to jest łaska; a nic nie naprawi/ Już dokonanych przez ciebie bezprawi. ROMULUS Ja nie liczyłem na nic; w żadnej cenie/ Mam czy to wdzięczność, czy to zapomnienie;/ I nic naprawiać nie chcę jako żywo;/ A tylko wstrzymać chcę rzecz niegodziwą./ I ty, Hersylio, pójdziesz z siostrą swą/ I wszystkie nici, które żywot błogi/ Miały nam upleść razem, niech się rwą,/ Ja sam je targam... Jesteś wolną! HERSYLIA do siebie Bogi! ROMULUS Choćbyś mnie nawet mniej nienawidziła,/ Czuję, że czyn nasz gorzki owoc zsyła./ Na drzewie losu dojrzewa on nam;/ Lecz ja, bez skargi, chcę go zerwać sam./ Prawo gościnne pogwałcone zdradnie/ Będzie pomszczone; lecz ciężar pokuty/ Na jedną głowę króla tylko spadnie./ Dom mój stać będzie ze szczęścia wyzuty,/ Już mnie rozkosze jego nie zachwycą,/ Przy mym ognisku miły gość nie siędzie,/ Nie żona ogień w nim rozniecać będzie;/ Sam z moją myślą... Śmiejesz się, dziewico? HERSYLIA Ja? ROMULUS Tak, masz słuszność. Kto dziś zgadnąć może,/ Gdzie w noc jutrzejszą głowę moję złożę!/ Lecz co ja mówię!... Idzie w głąb sceny i kluczem odmyka bramę, na rozcieżna rozcież --- dziś: na oścież. ją otwierając. HERSYLIA do siebie Och! w oczach mi ciemno.../ To straszny człowiek! Co się dzieje ze mną?/ Ratujcie odeń mnie, sabińskie bogi!/ Zasłoń mnie przed nim, o klątwo ojcowa! ROMULUS wracając Otworem stoją już wolności drogi,/ Wracaj do domu, Sabinko; bądź zdrowa!/ Byłaś mi drogą, och! byłaś mi drogą,/ Jak słowa ludzkie wyrazić nie mogą;/ Dziś i ta miłość głęboka a szczera,/ Jak wszystko drogie, już we mnie zamiera./ Gdy się stos Anka zsypie w prochu chmurę,/ Zgasną i we mnie te płomienie, które/ Tyś roznieciła... Tullię widzę młodą;/ Nie chcę jej spotkać. Niech będzie gotowa/ Spełnić mą wolę... Hersylio, bądź zdrowa! Śpiesznie odchodzi na lewo. SCENA IV Hersylia, Tullia. Z głębi na prawo wychodzi Tullia z przewodnikiem, który ją pozostawia i znika. TULLIA Czyż to już ranek? Czy mnie na śmierć wiodą?/ Gdzie stos? A człowiek gdzieś zniknął w tej chwili... HERSYLIA wybiegając naprzeciw niej Siostro! TULLIA I ciebie też tu sprowadzili/ Gwoligwoli (daw.) --- tu: z powodu. mej śmierci? O! jakżeż czynicie/ Gorzkim, Rzymianie, zgon mój i jej życie! HERSYLIA Nie mów o śmierci! Ty wyjdziesz stąd żywa. TULLIA Ja? HERSYLIA Pójdziesz wolna, gdzie cię serce wzywa./ Tę bramę widzisz? Król otworzył sam./ Nie zwlekaj! Może zdjąć go żal, lub inni/ Nie w porę jacy nadejdą uczynni;/ Śpiesz! Cudem mało otwiera się bram./ Ratuj się, ratuj!... Nie czekaj zarania! TULLIA Alboż ja jestem do uratowania? HERSYLIA I ja też z tobą pójdę, siostro droga;/ Bo i mnie razem on z tobą wygania./ Och! jak mnie boli ta wspaniałość wroga,/ Powiem ci, kiedy wolności powietrze/ Ożywczym tchnieniem skronie nasze przetrze./ Mnie tak ugięło to jarzmo tyrana,/ Że mimo dumy, mimo zgrozy w duszy,/ Mało nie padłam przed nim na kolana./ Czyż człowiek, który więzy nasze kruszy,/ Tym samym dla nas w boga się przemienia,/ By nas tym silniej przykuć do więzienia?/ Nie ociągaj się, siostro; czas nam w drogę! Pociąga za sobą Tullię kilka kroków ku bramie. TULLIA zatrzymując się nagle Idź sobie sama; ja stąd pójść nie mogę! HERSYLIA Co tobie, Tullio? Drżysz! Jeśliś zmęczona,/ O biedne dziecię, wezmę cię w ramiona. TULLIA Zmęczona, mówisz? Tak, ale daremnie/ Ciężar, co męczy, chciałabyś zdjąć ze mnie,/ I nikt na świecie tego nie dokona. HERSYLIA Ty marzysz, Tullio; bredzisz w jakimś szale,/ A niebezpieczeństw czyż nie czujesz wcale? TULLIA Czyż i na ziemi ten szlak jest marzeniem?/ Przypatrz się, powiedz, czy poznajesz go?/ Każda z tych kropli rośnie mi strumieniem,/ Słyszę, jak głucho tam szumią i rwą./ Przebóg! już w potok dziki się spieniły!/ Ja go przestąpić nie mam, nie mam siły. HERSYLIA Ratujcie chory jej umysł, niebianie!/ Zostaw za sobą, co się nie odstanie,/ Przed siebie patrzaj, za przyszłością idź,/ O, droga moja! TULLIA Przyszłością mam żyć?/ Ja nie mam żadnej, co by nie dzieliła/ Tego widoku. HERSYLIA Jeślić siostra miła,/ Zmóż grozę, która tłumi wolność twą,/ I nie odpychaj względnejwzględny --- tu: łaskawy. bogów ręki,/ Którzy chcą, abyś żyła. TULLIA Czyliż chcą?/ Nie są tak straszni. Zlitują się męki,/ Która mnie pali. A ty czy wiesz, ile/ Już przecierpiałam przez tę krótką chwilę?/ Wszak to dopiero jedna noc i dzień,/ Jak za mną chodzi ten straszliwy cień?/ A mnie, jak gdybym tysiące lat, zda się,/ Tysiące śmierci przeżyła w tym czasie./ Przyszłości dla mnie nie ma za tą bramą,/ Jak nie ma końca mej okropnej męce;/ Jak dziś, tak zawsze czuć będę toż samo:/ Usta na skroni, rękę w jego ręce. HERSYLIA Przebóg! to miłość. TULLIA Jak wy to zowiecie?/ Lecz ja pamiętam, że to wróg mój przecie;/ Że jego ramię, jak mnie dotknąć śmiało,/ Gdy żył, tak teraz obejmuje całą/ Niemiłosiernie; --- że mnie najzuchwalej/ Oderwał od tych, którzy mnie kochali. HERSYLIA Niech więc nienawiść z tobą go rozdzieli. TULLIA Nienawiść? Kiedyż on już po wsze czasy/ Blady, skrwawiony zasnął na pościeli,/ A wszystkie bóstwa młodości i krasy/ Stanęły kołem przy jego pogrzebie,/ I płacz zawodząc, spoglądają łzawie./ One mnie, słyszysz? wołają do siebie./ Z więzów mnie moich zwolniły łaskawie,/ By ten dom smutny nawiedzić cichaczem,/ Siąść przy nim, usta ucałować, zaczemzaczem (daw.) --- tu: po czym, następnie./ Wezmą go z domu, żar czoła i skroni/ Ostudzić chłodem jego martwej dłoni./ Ty mnie nie wstrzymuj i nie mów mi wcale/ O klątwie ojca. Bo czegóż ja życzę?/ Żoną, kochanką nie chcę mu być; ale/ Raz jeszcze spojrzeć na jego oblicze/ I potem czekać ofiarnego losu./ Krew tylko moja z ogniem jego stosu/ Wezmą tu, siostro, śluby tajemnicze./ Idź, powiedz ojcu, że on w złą godzinę/ Rzucił przekleństwo na biedną dziewczynę,/ Przekleństwo jego zgubiło ją. HERSYLIA Biadaż/ Jego starości, skoro tak powiadasz!/ Osierocony ze szczęścia i dziatek/ Zmarnieje. TULLIA Alboż mu na dni ostatek/ Ty nie zostajesz? Wszak ty nie masz prawa/ Pożądać śmierci. Przy tobie nie stawa,/ Nie goni ciebie cień z okropną raną,/ Twą własną ręką żywemu zadaną! HERSYLIA odwrócona, biorąc ją za rękę Tullio! ty nie wiesz, co mówisz. Ja też!... TULLIA Co słyszę, siostro!... Czyż Romulus?... HERSYLIA Gdzież/ Zdołam się schronić! Z bliska czy z daleka/ Za mną też chodzi cień tego człowieka,/ Co złamał dumę i nienawiść mą;/ A że mnie z więzów niewoli wyzwala,/ Tym bardziej w jarzmie trzymać będzie z dala. TULLIA po niejakim namyśle Ale on żyje, nie zabiłaś go./ Dłoń, co cię ima, krwią się nie rumieni:/ Głos nie z podziemia, który cię przyzywa;/ A pocałunek... HERSYLIA Cicho, nieszczęśliwa!/ Myśmy na zawsze dziś z nim rozłączeni./ Och! ale przed nim, z bliska czy z oddali,/ Twoja mnie tylko obecność ocali,/ Jeżeli ze mną w jedną pójdziesz drogę./ W twej obecności ja zwyciężyć mogę/ Ten lęk, co na wskroś duszę mą przenika,/ I z drogi mojej zepchnąć gwałtownika./ Pójdź! TULLIA MiłośćNie uciekaj próżno od miłości;/ Ona cię dogna. Idź przeciwprzeciw --- naprzeciw. niej, siostro,/ Z poddaniem. Ona śmiertelnie się złości/ Na serce, które poczyna z nią ostro,/ Krew mu wysysa. Straszna ta bogini/ Wszak berłu swemu uległymi czyni/ Wszystkie dziewice? Przypłaciłam srodze,/ Żem chciała opór stawić na jej drodze. HERSYLIA do siebie Co te dziecięce usta mówią?... Tak!/ Czy niebo przez nie daje mi swój znak,/ Tłumacząc duszy mej zagadkę? TULLIA Idź,/ Nie zwlekaj, siostro! Gdyby on mógł żyć,/ Poszłabym z tobą, by rzec do rodzica,/ Czego by żadna nie śmiała dziewica:/ --- Oddaj mnie jemu. --- Pokój zmącił nam?.../ Miłość go mąci. --- Podszedł?... Takiż sam/ Jest tryb miłości. --- Drwił z królewskiej krwi?.../ Ej! właśnież miłość z najsilniejszych drwi/ I najwolniejszych: z miecza i korony./ Teraz zwycięzca leży zwyciężony;/ Lecz hymn tryumfu stał się dla mnie wyciem,/ Chwałę zwycięstwa płacić muszę życiem. HERSYLIA Więc mam cię tu zostawić? TULLIA Taki los! HERSYLIA Niechże się spełni. Jeśliby czyj głos/ Zdołał do życia powrócić cię zdrową,/ To chyba już błagalne ojca słowo,/ Jego na pomoc wezwę. Niedaleko,/ Bliżej, jak sądzisz. Tam w lesie, za rzeką,/ Stoją już nasi. Udręczenia lotem/ Pobiegnę ku nim i stanę z powrotem./ A gdy mnie ojciec spyta: --- Za pokojem/ Przez toż obstajesz, że już sercem twojemtwojem --- dziś popr. forma: twoim./ Zawładnął wróg i rabuś?... Czyż ucieknę,/ Oczy w ziemię spuściwszy? --- Nie! ja rzeknę/ Z dumą: On taki dobry i wspaniały,/ Jakiego oczy moje nie widziały. SCENA V Romulus, Talassjusz, Marcja, Hersylia, Tullia. Romulus, Talassjusz, Marcja nadchodzą śpiesznie z lewej strony. Marcja daremnie usiłuje powstrzymać Talassjusza, który z dobytym mieczem wpada na scenę. Hersylia obejmuje Tullię i żywo pociąga ją w cień. TULLIA Ktoś idzie! Chroń się! HERSYLIA Bogi! czyżby los/ Wszystko nam zwichnął? TULLIA Siostro! HERSYLIA Hamuj głos! TULLIA Ach! TALASSJUSZ Gdzie zdrajczyni? Zginie z ręki mojej!/ Jak to! Ta brama już otworem stoi? MARCJA Uratowana! Och, góra rozpaczy/ Spadła mi z serca! TALASSJUSZ Romulu! Co znaczy?.../ Klucz od tej bramy jest na straży twojej,/ A gród otwarty, bez żadnej obrony.../ Czy jej sabińskie pomogły demony? ROMULUS Król Rzymu. TALASSJUSZ Ty? ROMULUS Ja. Siostrze i jej samej/ Gwoli ucieczki uchyliłem bramy. MARCJA Królu, jak bogu, niech ci będą dzięki!/ Jakież ja walki odbyłam i męki,/ Zanim mężowskiej obecności siła/ Wahaniom moim koniec położyła./ Lubo przysięgą związana z mojemi,/ Przed mężem ciężkie zerwałam milczenie.../ Jeszczeż te serca ja mojemi mienię,/ Co mi w rodzinnej pozostały ziemi?/ Wszak całym światem jest mi dom, dziś drogi,/ Którego drżąca przechodziłam progi?/ Jednak... TALASSJUSZ Milcz! bo cię oskarża to słowo!/ Gdyby cię nawet wdową uczyniono,/ Czyż ślub nasz kłamstwem był? Czyż moją żoną/ Mniej byłaś przeto, żeś została wdową?/ Ale przekleństwo i kara niech spada/ Na tę, co męża tak zdradliwie... TULLIA Biada! HERSYLIA Ciszej, o! dziecię. TALASSJUSZ Co się tam szamoce?/ Co wzdycha w cieniu? ROMULUS Wiekuiste moce!/ To one! MARCJA Królu! TALASSJUSZ Kto? Te siostry krwawe?/ Pójdźcie do piekieł! Dobywa miecz. MARCJA Królu! ty ich sprawę/ W opiekę przyjmij; tyś je zwolnił! TALASSJUSZ odpychając ją Precz! MARCJA zasłaniając Ratuj je, królu! TALASSJUSZ Nie! pod miecz, pod miecz! ROMULUS stając między nimi Odstąp, Talassjusz; król tu jest. TALASSJUSZ na stronie Niestety! ROMULUS Wyjdźcie, Sabinki! TULLIA cicho Bogi! HERSYLIA na stronie Ledwiem żywa. ROMULUS Powiedz ty, jak cię mam nazwać, straszliwa!/ Prawdęż mówiły słowa tej kobiety,/ Żeś ty podstępem i mnie, i lud cały/ Wytępić chciała śród sennego miasta!/ Czy też jej usta kłamią? HERSYLIA Nie skłamały,/ Zupełną prawdę mówi ta niewiasta. MARCJA O nie, ty tego nie chciałaś uczynić;/ Rozpacz o Tullię... TULLIA do Hersylii Co! on śmie cię winić?/ Zuchwały! Niechże dowie się ode mnie/ Tego, coś ty mi wyznała... HERSYLIA cicho Daremnie! TULLIA podobnieżpodobnież --- tu: podobnie (tj. również cicho). To cię oczyści. HERSYLIA podobnież Nic to nie pomoże:/ Kłamstwem mu prawda zabrzmi w takiej porze. TULLIA głośno Słuchaj mnie, królu! ROMULUS Pomagać nie pora./ Gotowość twoja na nic się nie przyda,/ Ty, młoda żmijo. Jesteś, widzę, skora/ Do kłamstwa, jak i do mordu. Ohyda!... TULLIA Mylisz się! HERSYLIA do Tullii Przestań! Nic się tu nie zmieni;/ Ja ci mówiłam, żeśmy rozłączeni! ROMULUS Czcigodna paro, bliźni fałszu płodzie,/ Zgrozą wykarmion! Ciesz się nieskończenie,/ Że w piersiach nosisz miastomiasto (tu daw.) --- zamiast. serc kamienie!/ Cóż was rozrzewni, kamień ten przebodzie?/ Czy są tak wielkie człowiecze niedole?/ Tak! Chyba pójść wam na to rzezi pole,/ Któreście chciały sprawić tak gorliwie,/ Spojrzeć na usta, co do was życzliwie/ Się odzywały, jak nieme i blade/ Całują ziemię zakrwawioną. Rade,/ Szczęśliwe myślą, która was natchnęła,/ Krzyknęłybyście: To są nasze dzieła! MARCJA przybiegając do Hersylii Przestań, Romulu! Zabijesz swą żonę! ROMULUS Serce jej dobrze jest opancerzone;/ Nienawiść dla mnie wszak ją zabezpiecza!/ Precz z moich oczu! TALASSJUSZ rzucając się z mieczem na Hersylię Ty!... ROMULUS wstrzymując go Nie kalaj miecza!/ Idź zbudzić śpiących. Jako z gór płomienie/ Spadniem na wrogów, roznosząc zniszczenie;/ Nim się spostrzegą, staną w krwi i dymie./ Chcieli cię uśpić w bezecnej pokusie,/ Ha!... snem śmiertelnym; a więc zbudź się, Rzymie!/ Precz ciemność! światło naprzód! Talassjusz odchodzi HERSYLIA z gwałtownym wysileniem Romulusie! ROMULUS Czy tych skał echo wzywa mnie z daleka?/ Czy marmur nęci, bym skostniał na głaz/ W objęciach jego? Bogi! błagam was,/ Nie taką śmiercią, niech śmiercią człowieka/ Umrę śród ludzi! Wychodzi za Talassjuszem. Hersylia, chwiejąc się, pada na ręce Tullii. HERSYLIA Ach! ginę z rozpaczy! MARCJA padając u nóg jej Czy mi przebaczysz? HERSYLIA Miłość cię tłumaczy. AKT PIĄTY SCENA I Ranek świta. Brama otwarta. W miarę postępu akcji scena rozwidnia się. Pinarius śpiesznie wychodzi z prawej strony, za nim chłopiec. PINARIUS Dalej stąd, synu, dalej! Brama bliska;/ Czuję powietrze, co się tu przeciska./ Więc uciekajmy! CHŁOPIEC Uciekać! Gdzie, po co?/ Zewnątrz się biją. Gdzie spojrzeć za mury,/ I beczka by się nie stoczyła z góry/ Przez ciżbę mordu, co począł się nocą./ Co za noc! Jakiż dzień się z niej wychyli?/ I pocóżeśmy wyszli ze świątyni,/ Gdzieśmy przynajmniej bezpiecznymi byli! PINARIUS Nie! Chram bez boga bezpiecznym nie czyni,/ A bogi wyszły, złorzecząc tej chwili./ I tylko Jędze gospodarzą strachem,/ Sowimi skrzydły warkocząc nad dachem,/ Który ma runąć. Uciekajmy! CHŁOPIEC Po co?/ Jak się wychylim, na śmierć nas zdruzgocą./ Całe podole, jak zajrzeć daleko,/ Roi się bojem, --- pod lasem, nad rzeką./ Żeśmy bezbronni, nic nam nie pomoże./ Jak gradem całe ściemniało przestworze;/ Tu świszczą strzały, tam pociski grzmocą,/ Tu kamień warczy wyrzucony procą. PINARIUS Co mi śmierć! Bylem ten bezbożny gród/ Rychlej opuścił. CHŁOPIEC Mogąż bezbożnemi/ Być martwe mury? Przecież męski lud/ Wyległ na pole. Kiedyś legł na ziemi/ I zadrzemałeś, jam poszedł do miasta./ Pusto. Gdzie spojrzę przez otwarte drzwi,/ Tam przy ognisku sabińska niewiasta/ Samotna siedzi i ociera łzy./ Psy, co jedyną zostały obroną,/ Liżą ich ręce opadłe na łono./ Biedneż niewiasty! Tak młode a smutne./ Cóż? Gdy mężowie walczą tam z ich braćmi,/ Kto bądź zwycięży --- losy to okrutne ---/ Łza po poległym kirem oko zaćmi. PINARIUS Czemuż ni jednej nie było tak śmiałej,/ Jak córka króla?... Dziś by nie płakały. CHŁOPIEC Jeszczem coś widział... Szedłem koło domu/ Biednego Anka. Wprawdzie go na mary/ Złożyli, ale nie było go komu/ Pilnować nocą. Spojrzę przez świt szary/ Ode drzwi: w głowach siedziała dziewica/ I nad umarłym pochyliła lica./ Tullia!... krzyknąłem. Ona na to słowo/ Spojrzała martwo i dała znak głową,/ Bym nie przeszkadzał. Jakaś tajemnica!.../ Aż mnie dreszcz przeszedł. PINARIUS Spojrzyj no ku bramie,/ Co to za hałas? CHŁOPIEC wyglądając Ho! nasz szyk się łamie.../ Nie... znów stanęli; dotrzymują kroku./ Król przed szeregiem prowadzi na wroga.../ Zwarli się... dzielnie!... Już z połowa stoku/ Oswobodzona... Droga aż do góry/ Stoi otwarta. PINARIUS Tak? otwarta stoi?/ Więc, pod mym gniewem, prowadź mnie za mury!/ A gdybyś ojca w bezbożności swojej/ Nie chciał wywieść za ten gród złowrogi,/ To sam omackiem pójdę szukać drogi. CHŁOPIEC Za późno, ojcze. Czy mnie wzrok nie mami?/ Górą znów jakaś wre ciżba straszliwa./ Ktoś ze świeżymi nadciąga hufcami,/ A włos mu siwy po szyi opływa:/ To Tytus Tacjusz. Jakby mu ubyło/ Lat, istny młodzian postawą i siłą;/ Jakże znać po nim bohatera-króla!/ A teraz... prosto pędzi na Romula./ W promieniach słońca błysnęły dwa miecze.../ Zmieszany hufiec rusza na porzeczeporzecze --- tu: teren nad rzeką./ Rozdzielić królów... PINARIUS A ja próżno pięście/ Ściskam i czekam... na co? CHŁOPIEC Ot, nieszczęście!/ Rzym do wstecznego zmuszony pochodu./ Woła na zewnątrz./ Tu! tędy! Brama otwarta! ROMULUS za sceną Do grodu!/ Zaniechać bitwy! TACJUSZ za sceną Do szturmu, Sabiny! CHŁOPIEC odstępując od bramy Ojcze! Rzym wkrótce pójdzie w gruzy. Biada! PINARIUS Słuszny gniew bogów niechaj prędzej spada;/ Niech miejsce zgrozy zalegną ruiny! SCENA II Talassjusz ukazuje się w bramie. Widać zewnątrz grupy, które walcząc, pną się po stoku ku górze. Rzymianie bronią się, cofając, Pinarius siada na lewo. Chłopiec stoi obok niego z miną głębokiego współudziału. TALASSJUSZ stojąc na progu, woła na zewnątrz Ręka na rękę, towarzysze, śmiało!/ Tarczą o piersi przeć ich, co sił stało,/ I spychać w przepaść. Tak!... Już się zachwiali,/ Już lecą na dół. Towarzysze, dalej!/ Do miasta bieżcie, chrońcie się za mury./ Tędy, Romulu! Śpieszcie, nim zgłuszone/ Upadkiem tłumy wdrapią się do góry!/ Niechaj szturmują, my znajdziem obronę!/ Rzymianie cisną się przez bramę, ranni, niektórzy upadając. Zabitych wynoszą. Na prawo i na lewo rozchodzą się do miasta. / A teraz spocząć i obwiązać rany. 1-SZY RZYMIANIN Niech krwawią; trudu Sabinom ubędzie. TALASSJUSZ Co tobie ulgi wrogów mieć na względzie?/ Wstydź się, Sekstusie, coś taki stroskany?/ Każdą krwi naszej kroplę u tej bramy/ My im za ciężkie żelazo sprzedamy./ Dalej na mury, w kim dech jeszcze! Śmiało! 2-GI RZYMIANIN Próżno! TALASSJUSZ Gdzie wasze męstwo się podziało?/ Cóż stąd, że chwilę zatrzymano nas?/ Tocieśmy trzykroć wpierali ich w las/ I czoło z czołem całą noc walczyli./ Czegóż tak głowę zwieszać w jednej chwili,/ Jakby po hańbie? Na jednego wilka/ To zbyt morderczo puszczać psów po kilka./ Ale niech jeno podejdą do góry,/ Oj złamią zęby o te dzielne mury! 3-CI RZYMIANIN pomagając nieść zabitego Nasi najlepsi zalegli na ziemi! TALASSJUSZ Wstydź się, Flawiuszu! Jakże najlepszemi/ Możesz tych mienić, co w tak ciężkiej chwili/ Rzym opuścili?/ Czyż ja nie żyję? Czyż wy nie żyjecie?/ I czyż nie żyje Romulus, choć niemy/ I głuchy, milcząc, nieprzyjaciół miecie?/ Ej! Rzym nie zginął, kiedy my żyjemy!/ Dalej na mury! Co który zabity,/ To go stojącystojący --- tu: w pozycji stojącej. wprowadzić na szczyty,/ Aby wróg z pola myślał, że kamienie/ Rodzą nam coraz nowe pokolenie!/ Rannych do domów!... Lecz cóż to król zwleka? RZYMIANIE ostatni wkraczający Nadchodzi! TALASSJUSZ Niech mu przebaczą bogowie,/ Że tak na oślep narażał swe zdrowie./ A co my znaczym bez tego człowieka? SCENA III Talassjusz i kilku Rzymian; --- Pinarius i chłopiec; --- Romulus ranny w rękę i w biodro ukazuje się, zwracając oczy ku bramie. TALASSJUSZ Cześć Romulowi! RZYMIANIE gromowym okrzykiem Cześć królowi, cześć! ROMULUS wchodząc Zamykać bramę! Potem kamień znieść/ Ze wszystkich domostw. Złożyć go na mury,/ I gdy podejdą, miotać na nich z góry./ Kiedy nie mamy dosyć silnej dłoni/ By bronić Rzymu, niechaj Rzym nas broni! TALASSJUSZ Siądź na kamieniu, spocznij, boś znękany,/ I pozwól, że ci obwiążemy rany. ROMULUS Dajcie mi pokój! Alboż tu nie świecą/ Krople krwi Anka? Niech się zmiesza z moją!/ Rzymianie sadzają go na kamieniu i porywają ramię do opatrunku./ Gdyby tylko było ciszej nieco/ Tu, w głowie. --- Jak tam w polu rzeczy stoją? 2-GI RZYMIANIN Szczególnaszczególna (tu daw.) --- szczególnie.! ROMULUS Cóż to? 2-GI RZYMIANIN Cofają się wrogi./ Taran ściągnięty prawie na pół drogi/ Zwraca się w prawo. O! zwietrzyli snać/ Najsłabsze miejsce i stamtąd chcą brać. TALASSJUSZ Przekleństwo! Widać rozejrzeli z bliska/ Wszystko, gdy przyszli do nas na igrzyska. ROMULUS do tych, co go opatrują Kiedyż tam koniec? Śpieszcie! Jam już zdrowy./ Idź, Talassjuszu; ja za tobą wraz./ Trzeba w świątyni zamknąć białogłowy;/ Sabinki myślą, jak by zdradzić nas./ One gotowe, niby to z pustoty,/ Gdy wyruszycie na zewnętrzny bój,/ Zajść was i weprzeć na braci swych groty./ Ruszaj na mury, Talassjuszu mój!/ Talassjusz odchodzi./ Kto przy ołtarzu siedzi tam? Pinary!/ Że też mi zawsze na drodze ten stary!/ Ha! jeśli bywasz mocą swego ducha/ Na radzie niebian; jeśli ci wiadomo,/ Co sobie ParkiParki (mit. rzym.) --- boginie snujące nić ludzkiego losu. szepczą tam do ucha:/ Powiedz, wielebny, jak się stanie z Romą? PINARIUS Jak zasłużyła, tak się też z nią stanie. ROMULUS A też zasługi ważyć kto ma władzę? PINARIUS Jowisz je waży na rzetelnej wadze. ROMULUS Której wahadłem tyś jest? PINARIUS Rzekłeś, panie! ROMULUS Tak ja myślałem. --- Wielka mu stąd chwała,/ Że się ta waga dla niego nie zdała, ---/ On waży innych. Dla takiej zalety,/ Wepchnąć gadułę pomiędzy kobiety!/ Wstaje./ Co będzie z Rzymem, miecz mi powie mój/ Lepiej, niż wróżba starości... Na bój!/ Wy towarzysze, pilnujcie mi wrót./ Kto idzie? Nadchodzi zbrojny. ZBROJNY Królu, czy słyszysz ten grzmot?/ Rąk secinamisecina (dwa.) --- setka. w powietrzu miotana/ Wali w te mury głowa ich tarana./ Co zastęp spędzim, to znów idzie nowy. ROMULUS A czyż to wasze nie mocniejsze głowy?/ Dobrze! niech wrogów wywścieka się szał;/ Gdy się mur zwali, wzniesiem go z ich ciał. Wchodzi drugi zbrojny. DRUGI ZBROJNY Koniec Rzymowi! Mur pękł do połowy. ROMULUS Czyż to, nędzniku, Rzymem jest ten głaz?/ Niechaj mur pęka, byle stało was!/ Jak nie miał pęknąć, gdy w dziele poczętempoczętem --- dziś popr. forma: poczętym./ Krew bratnia strasznym była mu cementem?/ Choćbyśmy wznieśli go pod same chmury,/ Pękłby tak samo, bo nad tymi mury/ Duch pomsty trzyma wciąż płomienną żerdź/ W niszczącej dłoni. Więc na bój, na śmierć! Romulus biegnie na lewo. Talassjusz, wkraczający z oddziałem Rzymian, wstrzymuje go. SCENA IV Poprzedzający, Talassjusz z Rzymianami. TALASSJUSZ Stój! stój! ratunek już nie w mocy twojej. ROMULUS Więc i tyś stchórzył! zdrajco! TALASSJUSZ Kto ustoi,/ Gdy rozszalałe zerwie morze tamę/ I wtargnie? Drugą tam otwórzcie bramę/ I chrońcie się na pola. Że zaś rady/ Moje tchórzliwe nie są, ani zdradne,/ Dowiodę, tu zostając, by gromady/ Wrogów wstrzymywać, dopóki nie padnę. ROMULUS Czy już do tego doszło? A więc, kto/ Ze wszystkich, co się Rzymianami zwą,/ Ma chęć ucieczki, otwarta mu droga!.../ Nikt się nie rusza./ Ani jednego?... Więc Rzymianom cześć!/ Żałobę Rzymu godnie będziem nieść./ Górą miecz! Razem, przed ołtarzem boga,/ W ognisku grodu czekać będziem wroga. TALASSJUSZ Już wkracza! SCENA V Poprzedzający, Tytus Tacjusz i Sabinowie, ostatnich Rzymian pędząc przed sobą. TACJUSZ z dobytą bronią Gdzie król? Gdzie tu król się chowa?/ Gdzie jest Romulus? Moją jego głowa! ROMULUS który stoi przyparty aż podle swego domu Tu, starcze; ale bądź lepiej z ostrożna./ Już cię na polu raz z nim rozdzielili,/ Lecz tu za ciasno, minąć się nie można,/ I jam już wreszcie syt tej krotochwili. TACJUSZ Znów byś słowami rozbroić mnie chciał,/ Niegodny! Kiedym bezbronny tu stał,/ Ty śmiechem plwając na mój siwy włos,/ Niemiłosierny zadałeś mi cios/ W samą rdzeńsamą rdzeń --- dziś popr. w r.m.: sam rdzeń. życia. Ja chcę nie dla chwały/ Zmierzyć się z tobą. Jako dąb omszały/ Gruchocze tego, co mu ściął korzenie,/ Tak ja zgruchoczę ciebie! TALASSJUSZ do swoich Hej, baczenie! SABINOWIE następując, wściekłym okrzykiem Śmierć! śmierć wam, zdrajcy! TACJUSZ do swoich Odstąpcie! ja sam/ Do jego życia tylko prawo mam./ On, co najdroższe, porwał mi zdradziecko;/ Kto mi go zabić wzbroni? SCENA VI Poprzedzający, Hersylia. HERSYLIA wychodząc z domu Twoje dziecko,/ Ojcze! TACJUSZ Hersylia! Czy to chwila snu? HERSYLIA wchodzi w koło przez rozstępujących się Rzymian i Sabinów Zabij go, ojcze, jeśli zdołasz, tu,/ Na progu tego domu; mocą swą/ Przytułkiem wdowim dla mnie uczyń go./ Patrz! On miecz spuszcza, on bronią nie miota/ Przeciwko starcom i niewiastom mdłym;/ Wielkość i zacność tarczą mu żywota./ Ale gdy go zabijesz, w domu twym/ Tarcza ta jako trofej trofej --- dziś: trofeum. nie postoi. TACJUSZ Czy śnię, czy to są słowa córki mojej? ROMULUS Córkę swą słyszysz, lecz nie moją żonę./ Cóż było wspólnym między nią i mną?/ Nie bądź kłamliwie pociągnion w mą stronę;/ Prócz twoich, inne jeszcze ręce są/ Godzące na me życie. TACJUSZ Co za ciemnie!/ Kuglarskim trybem chceszli wmówić we mnie,/ Że mi ją jeszcze córką mą odsyłasz,/ Córką Tacjuszów? Jak to, nie zdradziłaż/ Bogów mścicieli rodzinnego miasta/ I klątw ojcowskich? ROMULUS Nie, starcze; niewiasta,/ Z niewieścim sercem uczyniła to;/ Ale ty córkę wychowałeś swą/ Na posąg z głazu. Toż ona gotowa/ Była mordowi otworzyć tę bramę. HERSYLIA Słuchajcie, proszę. I niech bogi same,/ Co ból mój znają, mnie użyczą słowa,/ Wam wiary w prawdę. Romulu! z rozpaczy,/ Miałam cię ślepo poświęcić tej nocy./ Ocalić Tullię czyż mogłam inaczej?/ Zatem tłumiłam w duszy z całej mocy/ Iskry uczucia, któreś zatlił we mnie;/ Walczyłam długo, walczyłam daremnie./ Wtem ty przyszedłeś... Ojcze, ojcze drogi!/ On przyszedł do mnie, by wolności progi/ I mnie, i siostrze odsłonić tajemnie./ Co wtedy padło na mnie, nie wiem sama./ Kogoż podobne czyny nie rozbroją?/ Gdy się przede mną otwarła ta brama,/ Uczułam w sercu, żem na wieki twoja./ Czemuż mi jakieś słówko nie wybiegło/ Z wieścią ku tobie? Byłoby ostrzegło/ Od wiela złego. I ci by nie stali/ Przeciwko sobie, w gniewie zatwardziali./ Tak, ojcze drogi, na me łzy gorące/ Byłoby weszło litości twej słońce,/ Ty byś przebaczył. Myśl szybsza od stopy/ Już mnie za rzymskie przeniosła przekopy,/ Ale za późno. Bogowie rozkuli/ Już Jędze zemsty; nie było obrony. ROMULUS Hersylio! HERSYLIA Gdybyś był posłuchał Tullii!/ Lecz ci ból duszę zamknął z każdej strony;/ Tyś mnie odrzucił. TACJUSZ Wróg wkrótce człowieka/ Odrzuca, który swoich się wyrzeka. HERSYLIA Jak to? Za mężem swym idąc niewiasta,/ Wszak musi zrzec się ojczystego miasta./ A oto mąż mój przed ludźmi i bogi./ Ja tu przy tobie klęcząc, ojcze drogi,/ Świadczę przed niebem przysiężnymi słowy,/ Że jeśli klątwy, która mnie tak boli,/ Nie zdejmiesz dzisiaj z mej nieszczęsnej głowy;/ To ja ją nosić będę z dobrej woli./ Mężem mi inny nie będzie mężczyzna/ Prócz niego, inną nie będzie ojczyzna/ Prócz tych rumowisk; ani inną strawa,/ Prócz tej, co życie goryczą napawa./ Teraz, gdym tobie duszę mą odkryła,/ Zabij go, ojcze, jeśli twoja siła! ROMULUS Hersylio! TACJUSZ Nędzna! Czyż sądzisz, że twojej/ Hańby świadomość ramię me rozbroi?/ Ty stoisz przy nim, więc upadnij z nim!/ Precz z mojej drogi, Rzymianko! Na świecie/ Jeszcze mi jedno pozostało dziecię,/ Które mi porwał ten zdradziecki Rzym./ Gdzie moja Tullia? Ta powita słodziej/ Ojca, co jako mściciel tu przychodzi. Kiedy Tacjusz znowu z dobytym mieczem rzuca się na Romulusa, za sceną z lewej strony rozbrzmiewa śpiew Sabinek, cichy i żałosny.SABINKI Matko żywota!/ Przez śmierci wrota/ Do twego łona/ Wszelka stworzona,/ Ziemio! powraca istota. TACJUSZ opuszczając miecz Co słyszę? Toż to nasza pieśń domowa,/ Sabińska nuta! HERSYLIA wstając z przerażeniem Biednaż moja głowa!/ Czemużem Tullię puściła od siebie!/ Nieszczęsna! chciała sama przy pogrzebie/ Kochanka zostać. Co znaczy ten śpiew? Postępuje krokiem w głąb sceny. TACJUSZ Czy chcą w mej piersi ukołysać gniew/ Niewieście sztuki te rzewnymi głosy?/ Ha! zobaczymy. SCENA VII Z lewej strony występują Sabinki, niosąc mary, na których spoczywa Ankus, białą draperią okryty. Na czele orszaku Tullia. Mary stawiają u stopni ołtarza; jednocześnie umilka śpiew. Wszyscy mężczyźni cofają się. Romulus, Hersylia, Talassjusz i Rzymianie na prawo, ku domowi, naprzeciwko Sabinów. Tacjusz, sam, zupełnie na przodzie sceny, na lewo. Pinarius z Chłopcem za ołtarzem. TACJUSZ Ziemio i niebiosy!/ Toż to jest... moja córka? Jakżeż cała/ Wiosna jej lica zwiędła i zwątlała/ Śród jednej burzy! A ci głupcy przecie/ O pojednaniu mówią. Biedne dziecię!/ Chce podbiec ku niej. Ona podnosi rękę, powstrzymując./ Jak to! Czyż ty już nie poznajesz mnie?/ Cóż tak na ojca patrzysz nieprzytomnie?/ Otwórz ramiona, aby serce twe,/ Bijąc przy moim, powiedziało do mnie:/ Tak; to ja, ojcze, ostatnie z twych dzieci,/ Taż sama Tullia, choć mnie boleść szpeci./ Kto tam spoczywa? Na czyim pogrzebie/ Płaczem zawodzi moja Tullia dumna/ W tym gnieździe zbrodni?... Ach! to ten, co ciebie/ Z rąk moich porwał! O! przeklęta trumna!/ Odstąp mi od niej, pójdź w moje ramiona! TULLIA Ojcze! przy mężu winna zostać żona./ Rzuć broń! Śmierć ludzi do pokoju wzywa./ Rzuć tę broń! TACJUSZ spuszczając miecz na ziemię Kto cię pomścił, nieszczęśliwa,/ Na tym człowieku? TULLIA Ja sama. TACJUSZ O! dziecię;/ Jedyna moja pociecho na świecie,/ Ty, moja dumo! TULLIA Duma się przeszywa/ Sama swym żądłem. Pozwól mi się samej/ Usprawiedliwić, nim się pożegnamy./ Śród męskiej walki jam dotąd milczała,/ Bom była dzieckiem. Dziś jestem dojrzała/ Do śmierci bólem jednej tylko nocy;/ Więc wytłumaczyć czuję dosyć mocy/ Królom i ludom to, co za mą sprawą/ Na piersiach Anka napisane krwawo. TACJUSZ Nie mów o śmierci, wychodź z tego Rzymu,/ Spojrzyj na siwą mą głowę znękaną/ I żyj. TULLIA Ten zmarły wziął mi życie. Ty mu/ Go nie odbierzesz; bo tobie nie dano/ Takich sił, jakie ta miłość ma w sobie,/ Z zaświatowego co wabi ukrycia./ Cóż ty mi możesz dać godnego życia,/ Gdy ten, którego ukochałam, w grobie?/ Ręka, co ścięła śliczny cedr na górze,/ W ogrodach świata możeż zrywać róże,/ By wić girlandy? Usta, co tak błogo/ Całują trupa, czyż poić się mogą/ Winem rozkoszy ze światowej czary? TACJUSZ Nieszczęsne dziecię! Odepchnij te mary;/ Uczuj się, swoim upadłszy na łono,/ Nowokochaną, nowoożywioną! TULLIA Kochasz mnie, ojcze? TACJUSZ Możeszlimożeszli (daw.) --- czy możesz., pieszczoto,/ Ojca i swoich zapytywać o to? TULLIA Więc się do twojej odwołam miłości/ Raz jeszcze. W urnie, która jego kości/ Złączy z moimi, niech się pokój ziści./ Zamknij w niej popiół swojej nienawiści;/ A gdy pochodnia pogrzebowa zgaśnie,/ Niech się z nią razem krwawe skończą waśnie. TACJUSZ Jak możesz tego wymagać ode mnie,/ Gdy serce coraz w nowym bólu pęka/ Na widok tego, co nieszczęścia ręka/ Zrobiła z tobą. Daremnie, daremnie!/ Nie miej nadziei. TULLIA Ojcze mój łaskawy,/ Nie chciej utrudniać tej ostatniej sprawy,/ Jaką mi życie za powinność wkłada./ Patrzaj, tu stoi Sabinek gromada,/ Które przyniosły przed obliczność twoją/ Zwłoki mojego małżonka; tam stoją/ Ich znów mężowie; ziemi tej granice/ Już im ojczyzną. Jako niewolnice/ Tylko, jak obce, oderwane siłą/ Od tego, co im tu najdroższe było,/ Możesz na powrót zawieźć je do Kurów;/ Duch ich wciąż będzie tęsknić do tych murów/ I nad grobami mężów się unosić./ Nie, wierz mi, ojcze, złego było dosyć;/ Wiemy to wszyscy. Ale dwie ofiary/ Uśmierzą niebian sprawiedliwy gniew./ Krew bohatera i dziewicy krew/ W święto pokoju niech z pokutnej czary/ Na cześć ich spłynie./ Wzywam was, mocarze/ Kurów i Rzymu, stańcie w zgodnej parze!/ Podajcie sobie ręce i będziecie/ Razem nieść ciężar, co was obu gniecie./ Co tobie w Anku umarło, Romulu,/ Ja, com zabiła, wiem po własnym bólu./ A tobie, ojcze, córka przez to ginie,/ Że ukochała ciebie tak serdecznie,/ Iż, by z twą klątwą nie postąpić sprzecznie,/ Zrzekła się szczęścia. Przebacz tej dziewczynie/ I zdejm z nas klątwę, bym w cieniów krainie/ Spotkawszy Anka, mogła żyć z nim razem. TACJUSZ Czemuż nie padłem pod wrogów żelazem!/ Gdy mnie krew własna okrywa żałobą,/ Krew własna zdradza! ROMULUS występując Ja klękam przed tobą/ W proch, nie przed królem, lecz przed ojcem padam,/ Całą dostojność tego grodu składam./ Ja jużem myślał nie przeżyć tej chwili,/ Aż ona błogo nade mną jaśnieje/ I drogą czyni mi życia nadzieję./ Jakeśmy niegdyś w Kurach cię prosili,/ Tak prosim znowu, ja i naród mój,/ O rękę waszych córek. TALASSJUSZ do Tullii Biedne dziecię! ROMULUS A że nam wzgarda nie należy przecie,/ Dowodem dla was całonocny bój./ Czekam! Tacjusz milczy. HERSYLIA Milczenie twe, ojcze, uśmierca./ Wszak widzisz w prochu dumnego człowieka,/ I czemuż jeszcze twoja duma zwleka? TULLIA Podnieś go, ojcze; podnieś wszystkie serca! TACJUSZ Cóż to? Mych siwych wojowników mur/ Ociera oczy? Sabińscy ojcowie,/ Nie odrzucacież od siebie swych cór? NAJSTARSZY Z SABINÓW po porozumieniu z innymi Milczym, bo twoja klątwa na ich głowie:/ Zdejm --- błogosławim. TACJUSZ Wstań człowieku, który/ Zdołałeś odjąć mi serce mej córy,/ A słowo klątwy, którem rzekł, niebianie!/ Zatopcie w morza najgłębsze otchłanie/ I przyciśnijcie je ciężarem skały,/ By go demony odtąd nie dostały./ Błogosławieństwo spuśćcie na ten gród,/ Niech się dwa ludy w jeden złączą lud,/ Z dwóch królów jeden niech powstanie król!/ A teraz, dzieci, zrzućcie z serca ból;/ Tu na me piersi! Żyj mi, Tullio miła,/ I ciesz się zgodą, którąś ty sprawiła. TULLIA Dzięki ci, ojcze; ale już nie wstanie,/ Kto umarł. Słyszę stąd Anka wołanie:/ Głos jego smutny, co do mnie dolata,/ Zagłusza echa wesołego świata,/ Zagłusza, ojcze, otuchy twej słowa. HERSYLIA Zostań nam, Tullio; zostań nam! TULLIA Bądź zdrowa!/ Kochasz!... wiesz, czemu odchodzę w tę drogę./ Bądź z nim szczęśliwą! HERSYLIA Bez ciebie czyż mogę? TULLIA I Ankus odszedł od brata. Ja ciebie/ Jemu zostawiam po Anka pogrzebie./ Żegnam cię, ojcze! Żegnam was, narody/ Bratnie! O, miłaż śmierć w jutrzence zgody!/ Nie płaczcie po mnie! Choć droga daleka,/ Ale mnie na niej przyjaciel mój czeka./ Powiem mu wszystko. HERSYLIA Zabierasz mi duszę! TACJUSZ Dziecię! nie możesz... nie powinnaś!... TULLIA Muszę! PINARIUS występując przed ołtarzem, z rękami w górę podniesionymi Przyjmcie ofiarę, bóstwa przejednane!/ Gniew swój wszelako wstrzymajcie nade mną,/ Choć droga losu była dla mnie ciemną./ Jedna tu miłość utworzyła zmianę;/ Zagadkę waszej rozwiązując woli,/ Starła przekleństwa ojcowskiego ślady,/ Zaprowadziła jedność w miejsce zwady,/ Błogosławieństwo na miejsce niedoli. Przedmowa do wydania źródłowego z 1879 r. PawełPaweł Heyse --- w XIX w. panowała zasada spolszczania obcych imion; dziś przytaczamy imię i nazwisko cudzoziemców w oryginalnej postaci i pisowni. Heyse, żyjący dotądPaweł Heyse, żyjący dotąd znakomity nowelista niemiecki --- niniejszy tekst pochodzi z Wyboru pism z roku 1879. znakomity nowelista niemiecki, urodził się w Berlinie roku 1830; synem był zasłużonego językoznawcy R.M.L. HeysegoR.M.L. Heyse --- dziś podaje się (np. www.nobelprize.org), że ojciec pisarza nosił imiona Karl Wilhelm Ludwig i żył w latach 1797--1855.; pod przewodnictwem BoeckhaAugust Boeckh a. Böckh (1785--1867) --- niemiecki filolog klasyczny i badacz starożytności. i LachmannaKarl Konrad Friedrich Wilhelm Lachmann (1793--1851) --- niemiecki filolog i krytyk. odbył porządne studia filologiczne; podróżując kilkakrotnie po Włoszech i pilnie zajmując się językiem i literaturą narodów romańskich, wybornie się przygotował do swej poetycznejpoetycznej --- tu dziś: poetyckiej. działalności. W roku 1854 udał się do Monachium, gdzie należąc do kółka poetyckiego, otaczającego króla MaksymilianaMaksymilian II Bawarski (1811--1864) --- król Bawarii w latach 1848--1864., otrzymał pensję od rządu bawarskiego. Ale gdy przyjaciel jego Emanuel GeibelEmanuel Geibel --- właśc. Franz Emanuel August Geibel (1815--1884), niemiecki poeta., niepospolity liryk, wskutek sympatyj swoich dla dążności króla pruskiego WilhelmaWilhelm I (1797--1888) --- król pruski od 1861, cesarz niemiecki w latach 1871--1888. (dzisiaj cesarza) postradał pensję, Heyse, który podzielał jego przekonania, zrzekł się także i swojej. Mając byt zapewniony, żyje spokojnie i szczęśliwie dla natchnień swej Muzy. Heyse próbował sił swoich w różnych rodzajach poezji. Rozpoczął swój zawódRozpoczął swój zawód od powieści poetycznych --- inne źródła podają, że pierwszym poematem był Frühlingsanfang 1848 (1848); potem Der Jungbrunnen: Neue Märchen von einem fahrenden Schüler (1850) oraz Francesca von Rimini: Tragödie in fünf Akten (1850). od powieści poetycznych: Bracia (1851)Bracia (1851) --- inne źródła podają rok 1852 jako datę wydania powieści Die Brüder: Eine chinesische Geschichte in Versen. i UrikaUrika --- niem. Urica: Novelle in Versen. (1852) i od tego czasu aż do dziś dnia utworzył cały szereg tego rodzaju utworów, zebranych razem w roku 1870 pod ogólnym napisemnapis (tu daw.) --- dziś: tytuł.: Nowele wierszemNowele wierszem --- w innych źródłach: Gesammelte Novellen in Versen. (Novellen in Versen). Znajdują się tu powieści ze wszystkich niemal krajów i epok, zarówno całkiem oryginalnie pomyślane, jak i przetworzone z innych nowelistów, a mianowicie z BoccacciaGiovanni Boccaccio (1313--1375) --- włoski pisarz, autor m.in. zbioru nowel Dekameron.. Heyse jest mistrzem w wersyfikacji; różnorodne gatunki wiersza, nie wyłączając nawet najtrudniejszych, traktuje z taką swobodą i wykończeniem, że w podziw wprowadza. Od heksametruheksametr (z gr.) --- miara wierszowa, którą napisano m.in. Iliadę i Odyseję. Charakteryzuje się skomplikowanymi zasadami budowy wersów: na każdy składa się 6 stóp, daktyli (jedna sylaba długa i dwie krótkie) lub spondejów (dwie sylaby długie), czyli od 12 do 17 sylab. Heksametr polski, wobec braku iloczasu, polega na odpowiednim zestawianiu sylab akcentowanych i nieakcentowanych., którym napisał obszerny poemat w dziewięciu pieśniach pt. Thekla (1859)Thekla (1859) --- inne źródła podają rok 1858 jako datę wydania poematu Thekla: Ein Gedicht in neun Gesängen. aż do tercynytercyna (z wł.) --- układ stroficzny, stosowany w Boskiej komedii Dantego. Wiersz o strofach złożonych z trzech wersów, najczęściej jedenastozgłoskowych, łączących się między sobą rymami w układzie aba, bcb, cdc itd., która zachwyca nas w SalamandrzeSalamandra --- niem. Der Salamander, opublikowane w tomie Novellen und Terzinen (1867). przejście niełatwe, a jednak dla Heysego trudności nie przedstawiło. Co do treści, to najmniej udatne są nowele z życia artystycznego: Michel AngeloMichel Angelo --- niem. Michel-Angelo Buonarotti, opublikowany w Hermen: Dichtungen (1854)., RafaelRafael --- niem. Rafael: Eine Novelle in Versen (1862 lub 1863).; lepsze o wiele są obrazki z krajobrazów i obyczajów włoskich w Sielankach sorrenckichSielanki sorrenckie --- niem. Lieder aus Sorrent, 1852--1853.; do najpiękniejszych zaś należy Salamandra, w której mamy dzieje krótkotrwałej miłości owianej tchem poetyckim, tudzież Dziecię cudowne (Das FeenkindDas Feenkind --- Das Feenkind opublikowane w: Novelle in Versen, tom 4 (1869).), poemacik zarówno serdeczny w ustępach poważnych, jak zajmujący --- w humorystycznych. Na polu dramatykidramatyka (daw.) --- twórczość dramatopisarska; dramat. wystąpił Heyse najprzódnajprzód (daw.) --- najpierw. z MeleagremMeleager --- niem. Meleager: Eine Tragödie (1854). i Sabinkami (1857)Sabinki (1857) --- niem. Die Sabinerinnen: Tragödie in fünf Akten (1859)., a gdy ta właśnie sztuka otrzymała nagrodę konkursową w Monachium, rzucił się z zapałem do twórczości scenicznej: pisał komedie (Elżbieta Karolina 1860Elżbieta Karolina 1860 --- inne źródła podają rok 1864 jako datę wydania komedii Elisabet Charlotte.), a zwłaszcza tragedie: Maria Maroni 1864, Hadrian, Kolberg, Bogini rozumu 1869Bogini rozumu 1869 --- inne źródła podają rok 1870 jako datę wydania dramatu Die Göttin der Vernunft.; dramat jego pt. Hans Lange (1864)Hans Lange (1864) --- inne źródła podają rok 1866 jako datę wydania. zyskał nawet wielkie powodzenie w teatrach. Zbiór prac jego dramaturgicznych wychodzi tomami od r. 1865 pt. Dramatische Dichtungen. Najświetniej atoli zabłysnął Heyse w noweli prozą. Tu okazał się on prawdziwym wirtuozem, umiejącym najróżnorodniejsze tematatemata --- dziś popr. forma B. lm: tematy. z najbardziej odmiennych epok przedstawiać w mistrzowskim nieraz malowidle. Siły wprawdzie nie posiada, ale płodność fantazji jego, wdzięk i swoboda czarują czytelnika. Nowele Heysego mają charakter podmiotowy; stąd postaci w nich występujące, jakkolwiek poprawne pod względem rysunku i czyste pod względem kolorytu, nie stają przecież przed nami w prawdziwie plastycznych kształtach. Brak ten wynagradza wysoko rozwinięte poczucie estetyczne i nadzwyczaj subtelne cieniowanie namiętności ludzkich. Przygody miłosne, w których zmysłowość zostaje zawsze uduchownionauduchowniony (daw.) --- przeniesiony w sferę duchowości; dziś: uduchowiony. sposobem traktowania, są przeważnymprzeważny --- tu dziś: przeważający. motywem noweli Heysego. Żaden cel moralny, społeczny lub polityczny nie zamąca w nich wrażenia czysto estetycznego, ale też równocześnie nie nadaje mu głębi myślowej. Niepodobna tu wyliczać nawet ważniejszych utworów, których jest wielka ilość; nie ma bowiem pomiędzy nimi odznaczających się różnic; dosyć wspomnieć, że do dziś mamy już dwanaście zbiorów noweli Heysego, z których niejeden kilkakrotnie przedrukowano. Ostatni zbiórOstatni zbiór --- Das ding an sich, und andere novellen. ma datę roku 1879 (Berlin, str. 381) i mieści w sobie cztery nowele: Rzecz sama w sobieRzecz sama w sobie --- niem. Das ding an sich (1876)., Dwóch więźniówDwóch więźniów --- niem. Zwei Gefangene., Córka Jego EkscellencjiCórka Jego Ekscellencji --- niem. Die Tochter der Excellenz (1877)., BeppeBeppe --- niem. Beppe der Sternseher, opublikowana także w Italienische Novellen (1924).. Heysego zaliczają krytycy niemieccy do tak zwanego ,,kierunku akademickiego", dla którego styl wykwintny, piękne grupowanie i zaokrąglenie kompozycji są główną rzeczą w utworach sztuki. Chcielibyśmy zapoznać czytelników naszych z tym kierunkiem, mającym w Niemczech wielką liczbę zwolenników, za pośrednictwem tak świetnego stylisty, a zarazem tak ulubionego nowelisty, jak Heyse. W tym celu każdy z 3 głównych rodzajów twórczości jego zamierzamy dać poznać w stosownie dobranych kreacjach. Rozpoczynamy od tragedii Sabinki w przekładzie Kazimierza KaszewskiegoKazimierz Jan Kaszewski (1825--1910) --- krytyk literacki i teatralny, tłumacz m.in. Sofoklesa, Ajschylosa, Wiktora Hugo..