Hauptmann, Gerhart 2017-12-01 2017 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hauptmann-biedny-henryk/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Gerhart Hauptmann zm. 1946 Gerhard Hauptmann, Biedny Henryk, tłum. Jan Kasprowicz, Brody = Nakładem i drukiem Feliksa Westa, 1908. https://polona.pl/item/59539069/6/ Kasprowicz, Jan Tragedia Modernizm Dramat Biedny Henryk text Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Kopeć, Aleksandra http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/hauptmann-biedny-henryk.pdf ISBN-978-83-288-5297-6 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hauptmann-biedny-henryk.html ISBN-978-83-288-5298-3 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/hauptmann-biedny-henryk.txt ISBN-978-83-288-5299-0 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/hauptmann-biedny-henryk.epub ISBN-978-83-288-5300-3 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/hauptmann-biedny-henryk.mobi ISBN-978-83-288-5301-0 ISBN application/x-mobipocket-ebook Dramat https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7269.jpg Dwie postacie w ciemnym pokoju, Edward Burne-Jones (1833-1898), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7269/ DD.WL-D FV 3MP źródło: https://polona.pl/item/59539069/6/ Biedny Henryk (Der arme Heinrich), sztuka teatralna Gerharta Hauptmanna z 1902 r., stanowi adaptację średniowiecznego poematu narracyjnego autorstwa rycerza i poety, Hartmanna von Aue, napisanego w latach 90. XII w. Poemat, wykorzystujący wzorce zarówno literatury dworskiej, jak religijnej, opowiada historię szlachetnego rycerza, którego Bóg ciężko doświadczył, zsyłając nań trąd. Podejrzanej konduity medyk z Salerno wskazuje mu jedyną drogę oczyszczenia z choroby: przez krew z serca dziewicy, która dobrowolnie poświęci dla jego ocalenia. W XVIII w. poemat został przełożony na nowoniemiecki i stał się szeroko znany w wersji opracowanej w 1815 r. przez braci Grimm. Inną popularną adaptacją średniowiecznego poematu była Złota legenda Henry'ego Wadswortha Longfellowa z 1851 r., przetransponowana w kantatę operową Arthura Sullivana w 1888 r. U schyłku stulecia cieszyła się w tej formie scenicznej znacznym powodzeniem. Istniała również operowa wersja niemieckojęzyczna skomponowana przez Hansa Pfitznera do libretta Jamesa Gruna; po raz pierwszy została wystawiona w 1895 r. w Mainz, a następnie obiegła liczne sceny w całych Niemczech. Sztuka Gerharta Hauptmanna wpisuje się w tradycję powtarzania wzruszającej opowieści o trędowatym księciu, diabolicznym lekarzu z Salerno i dziewczęcej zbawicielce. Gerhard Hauptmann Biedny Henryk Baśń niemiecka Uwspółcześniono: 1. Fleksję przymiotników, liczebników i zaimków w N. i Msc., np. tem > tym, np. tem > tym; przytem > przy tym; srebrzystemi > srebrzystymi; jednem > jednym; uduchowionem > uduchowionym; jakiemś > jakimś, wielkiemi > wielkimi; rajskiem > rajskim; owem > owym; swem > swym; Henrykowem > Henrykowym; uporczywem > uporczywym; czemkolwiek > czymkolwiek; niczem > niczym; waszem > waszym; naszem > naszym; największem > największym; nagiem > nagim; długiem > długim; twojem > twoim itp. 2. Pisownię łączną/rozdzielną, np. jaknajmniej > jak najmniej; niemniejszą > nie mniejszą; bylejakich > byle jakich; Cóżto > Cóż to; jakto > jak to; Dla tego > dlatego; dla czego > dlaczego; jakgdyby > jak gdyby; nienawiedziłaby > nie nawiedziłaby; niewiadomo > nie wiadomo; odemnie > ode mnie; pośpiesz że > pośpieszże; zdala > z dala; oddawna > od dawna; rzecby można > rzec by można; Żalby mi było > Żal by mi było; na niem > na nim; przedemną > przede mną; przede wszystkiem > przede wszystkim; przytem > przy tym; nie dobrze > niedobrze; Możebyś > Może byś; Chodu-m zapomniał > Chodum zapomniał; napewno > na pewno; nakształt > na kształt; z pod > spod; na prawdę > naprawdę. 3. Pisownię partykuł, np. niebył-li > nie byłli; pragniesz-li > pragniesz li; nagim-li ciałem będziesz > nagim li ciałem będziesz; bój-że > bójże; powiedz-że > powiedzże itp. 4. Interpunkcję, np. obcych języków i szeptów i gruchań > obcych języków i szeptów, i gruchań; Nie! nie! bez żartów (...) > Nie, nie! Bez żartów (...); czyż przeto godzi się mówić: przebaczcie > czyż przeto godzi się mówić: «przebaczcie»; Bogatszą jesteś, niźli on > Bogatszą jesteś niźli on; bych pomówili z sobą, jako męże > bych pomówili z sobą jako męże; Przecz wy na Boga? chronicie się w pustkę > Przecz wy, na Boga, chronicie się (...); (...) waszym szczęściem? przecz pozostawiacie (...) > (...) waszym szczęściem? Przecz pozostawiacie (...); Weź krawieckie/ do rąk nożyce, i draśnij go w skórę > (...) nożyce i draśnij go w skórę; i szczęściem i bogobojnością > i szczęściem, i bogobojnością; dziś jutro skostnieć > dziś, jutro skostnieć; (...) a zaś gdyby nawet było --- na Boga! ja bym to wymazał! > (...) a zaś gdyby nawet było --- na Boga --- ja bym to wymazał!; Zanim rok przeminie, cierpienie moje zemrze, ach! i ileż spadnie (...) > Zanim rok przeminie, cierpienie moje zemrze! Ach! I ileż spadnie (...); Sza! Sza! > Sza, sza!; Panie! Panie! > Panie, panie!; ---: > : --- 5. Pisownię joty, np. dyjabłem > diabłem itp. 6. Pisownię dźwięczną/bezdźwięczną: Z pod > Spod; z pośród > spośród; nizkiego > niskiego; blizko > blisko; rzeźko > rześko; znaleść > znaleźć; przemódz > przemóc; strzedz > strzec; ledz > lec; módz > móc. 7. Pisownię wielką/małą literą: Łaski > łaski; Wasza Miłość > wasza miłość. 8. Zapis i pisownię skrótów, np. o. Benedykt > ojciec Benedykt; j.w. > jw. 9. Inne zmiany ortografii, np. Ktoż > któż; tłómaczyć > tłumaczyć; tętęcie > tętencie; puhaczem > puchaczem; ktoż > któż; słyszyć > słyszeć; codzienie > codziennie; oddźwierny > odźwierny. Poprawiono błędy źródła: (nagłówki i didaskalia) Hotfryd > Gotfryd; Grygita > Brygita; Brygito > Brygita; Gotfyd > Gotfryd; Ottegeba wchodzi > (...) wychodzi; (tekst główny) naówczas lekarz pokazał pokazał mu bliznę > naówczas lekarz pokazał mu bliznę; wrzody niobowe > (...) hiobowe; odbiegł go dalego > (...) daleko; zakapturzongo > zakapturzonego; powiedźcie > powiedzcie; uspakającym > uspokajającym; W tym nowym promieniu, który mi błyszczał spod powieki dziecka --- żyje! > (...) żyję!; wśród białych śnieżków, obsypanych śniegiem > wśród białych świerków (...); Róbcie co ze ze sobą > Róbcie co ze sobą; samotne dziecko... Daję znaki!/ Dokąd mnie wabią > (...) Daje znaki! (...); chrobliwym > chorobliwym; dwowa > dwoma; O takich rajach niegdyś, lube dziecię, chybaś nie śniło! > O takich rajach nigdyś (...); dzielnie się trzymał się w górach > dzielnie się trzymał w górach; Przynieś je tu do mnie > (...) mnie. (wstawienie kropki: błąd źródła) OSOBY DRAMATU: Henryk von Aue Hartmann von der Aue Brygita Ottegeba Ojciec Benedykt, mnich Ottaker Rycerze, służba zamkowa AKT PIERWSZY Ogródek dzierżawcy Gotfryda. Dom zwrócony szczytem do sceny z drzwiami i schodami po lewej. Opodal stary cis, pod nim stół kamienny z ławką darniową. Spod cisu widać rozległe pola zielone. Na przedzie łany zżęte, na horyzoncie wzgórza leśne. Tu i ówdzie pojedyncze grupy sosen. SCENA PIERWSZA Gotfryd Zmiata liście z kamiennego stołu. Ottaker Pachołek w zbroi, lat około czterdziestu, gotów do wsiadania na koń, wchodzi po cichu do ogrodu, starając się jak najmniej czynić hałasu ostrogami i szyszakiem; zobaczywszy Gotfryda, staje zmieszany; blada jego twarz, czarną okolona brodą, mieni sięmienić się (daw.) --- zmieniać się; tu: zmienić wyraz twarzy. wskutek zaambarasowaniazaambarasowanie --- zakłopotanie. . Gotfryd Pochwalon Jezus Chrystus. Ottaker W całym tekście dramatu należy uzupełnić tagowanie, używając znaczników pozwalających na wizualne uporządkowanie treści: »wers_cd» oraz (jeśli jeden wers jest rozbity na 3 kwestie) »wers_do prawej». Tekst dramatu jest wierszowany --- zrytmizowany (choć bez rymów) i podzielony na wersy zgodnie z tym rytmem. Obecny zapis utrudnia dostrzeżenie tej budowy tekstu. Należy więc zastosować przesunięcia fragmentów wersów rozpisanych na dwie lub więcej osób - tak jak w źródle Na wiek wieków. Gotfryd A dokądże wy tak wczesną godziną? Ottaker Ot! Przejechać się, aboabo (starop.; gw.) --- albo. i na łowy --- Gotfryd A pan się bez was obędzie... co?... Ottaker Drapie się w głowę zaambarasowany. Z biedą ---/ A zresztą --- może... Wiecie --- mam zlecenie.../ Pomyślcie tylko o... to niby znaczy,/ jeśli Bóg zechce i jakoś się uda,/ ba --- a i wówczas, choćby i najgorzej/ miało się wszystko stać, to juścić wrócę ---/ jednak... Gotfryd Ja waści wcale nie rozumiem ---/ Czyżby się komu z waszych miało zdarzyć/ jakie nieszczęście? Ottaker Sza, sza! Nie inaczej ---/ muszę pojechać... matka --- a i siostra ---/ tak --- trudna rada... Pojmiecie. A zresztą/ zmierzę się z diabłem! Gdybyćgdybyć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). jeszcze żyli/ ci, com ich ubiłcom ich ubił --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: co ich ubiłem (popr.: których ubiłem). w krainie pogańskiej,/ łatwo by mogli to poświadczyć... Gotfryd Cóż to/ z wami się dzieje? Czyście chorzy? --- Mówcie! Ottaker Nie! Chroń nas Boże od wszelkiej zarazy,/ od złych upławów i grzesznych zakażeń./ Jeszczemcićjeszczemcić zdrowy --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, podwojoną w skróconej do -ć formie i dodaną do partykuły ,,jeszcze", do której również dodano końcówkę 1 os. lp czasownika ,,być"; znaczenie (ze szczególnym naciskiem): jeszcze jestem zdrowy. zdrowy i w krwiekrwie (daw. forma D.) --- dziś: krwi. swojej czysty,/ i mam nadzieję, że taki zostanę./ Świat ten zepsuty i pełen szatanów,/ ale mą tarczą i opieką Chrystus./ Krwią niejednego Turczyna kupiłem/ odpust dla siebie --- niejedną szmacinę/ rzuciłem klechom, a zasięzasię (daw.; starop.) --- zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie. me piersi/ chroni kawałek krzyżowego drzewa/ ze Ziemi Świętej: ale jakaś groza/ przychodzi na mnie --- tak! Muszę odjechać ---/ jakieś złe znaki widziałem dziś we śnie ---/ a człek śmiertelny strzeże swego skórska. Odchodzi. Gotfryd Patrząc za odchodzącym. Przebóg! Srokosza wyprowadza z stajni ---/ już go i dosiadł i już --- w cwał pogonił. SCENA DRUGA Z domu wychodzi Brygita, a za nią Ottegeba. Brygita, poważna, nie bardzo po chłopsku wyglądająca matrona, Ottegeba zaś --- to blade, bezkrwiste dziecko, prawie dziewica o wielkich, ciemnych oczach, popielatych włosach z czerwono- i żółto-złotymi połyskami. Matka i córka niosą bieliznę stołową i naczynia. Brygita Gdzież ja mam nakryć dla jego miłości?/ Gotfrydzie!... Słuchaj!... Gotfryd Budząc się z zadumy. Co? Czyś mnie wołała? Brygita Juścijuści (gw.) --- owszem. , wołałam: piwo już zagrzane,/ ryba gotowa, śmietana ubita.../ Gdzieżby to nakryć dla jego miłości?... Gotfryd Wskazując na stół kamienny. O --- tu jest miejsce od pradawnych czasów.../ Prawda, dziecino? --- Tu rad on siadywał?... Ottegeba Tak, ojcze... warto może trochę miodu.../ Miałeś natopić... Gotfryd Zdziwiony. Któż ci to we włosy/ wplótł tę wstążeczkę?... Ottegeba Wstążeczkę? Gotfryd Tak, dziecko ---/ tę --- ot! --- Czerwoną wstążeczkę... Ottegeba Zarumieniona, zmieszana. Gdzie, ojcze!? Gotfryd Niecierpliwie. W włosach...!...? Ottegeba Milczy. Brygita A widzisz! Czym ci nie mówiła,/ że się na ciebie zgniewa, gdy to ujrzy!? Ottegeba Blednie, walczy z płaczem, zrywa wstążeczkę z włosów, rzuca ją na ziemię i ucieka. SCENA TRZECIA Brygita Chciała tym uczcić jego miłość... Teraz/ wstydzi się tego. Gotfryd Uważaj na dziecko,/ takie natręctwo może mu się sprzykrzyć./ To już nie chłopiec, jak wówczas --- przed laty,/ kiedy się lubił bawić z nią --- z dziewczynką... Brygita Niewesołego, zda mi się, umysłu/ nasz miłościwy... Gotfryd Nie wiem. Kto go wczoraj/ widział o świcie, jak jeźdźcom, zebranym/ na łów, wskazywał rękojeścią szabli,/ z uśmiechem w oczach, na naszą sadybę/ i jak ich potem żegnał przewesoło,/ mógł był pomyślećmógł był pomyśleć --- daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: mógł (wtedy, wcześniej, uprzednio) pomyśleć. sobie, że wspaniały,/ szlachetny młodzian wzdyćwzdyć właśc. wżdyć (daw.) --- wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: ,,zawsze, jednak, przecież", oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). nie wie, co znaczy/ choćby cień troski. Za tom dziś zobaczyłza tom (...) zobaczył --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: za to zobaczyłem. / męża, któregom nie znałktóregom nie znał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: którego nie znałem.... Brygita Mniećmnieć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć) dodaną do zaimka mnie. to dziwno,/ że o tym czasie przybył w ten zapadły/ kąt nasz --- mówiono przecie, że się żeni... Gotfryd Wielcy tej ziemi mają swe humory./ Co nam do tego. Brygita Juścijuści (gw.) --- owszem.... Tylko, widzisz,/ wczorajszej nocy przebrał nieco miarę/ jego pachołek i między czeladzią/ tajemnym słowem dziwne stroił żarty/ i o Mojżesza rozprawiał zakonieMojżesza (...) zakon (daw.) --- prawo Mojżesza.,/ według którego myją chore domy,/ by je uzdrowić od jadu i trądu. Gotfryd Któż to ci mówił? Brygita Nasza Ottegeba. Gotfryd Słuchaj, Brygito, zamknij uszy swoje/ dla wstrętnych plotek. Pan nasz miłościwy/ w wielkich dotychczas łaskach i honorach,/ sługa cesarzacesarz Fryderyk --- tu: Fryderyk I Barbarossa (tj. Rudobrody; ok. 1122--1190) z dynastii Hohenstaufów, syn księcia Szwabii, Fryderyka II i księżniczki Judyty z rodu Welfów, konkurencyjnego wobec Hohenstaufów w rywalizacji o koronę cesarską (Świętego Cesarza Rzymskiego), którą Barbarossa przywdział w 1155 r., kiedy wsparł papieża Eugeniusza III w jego sporze z mieszczaństwem rzymskim i doprowadził do ujęcia oraz egzekucji przywódcy buntu, Arnolda z Brescii. Istniał jednakże trwały brak porozumienia między cesarzem a papiestwem w kwestii inwestytury, tj. nadawania godności biskupich (nastąpiło odnowienie sporu między cesarzem Henrykiem IV a papieżem Grzegorzem VII i ich następcami, formalnie zakończonego w 1122 r. konkordatem w Wormacji). Napięte relacje utrzymywały się między cesarzem a kolejnymi papieżami: Hadrianem IV i Aleksandrem III, który stał wprost na stanowisku, że również sama godność cesarska stanowi beneficjum, a więc lenno papiestwa. Fryderyk I doprowadził do wyboru antypapieża Wiktora IV, w związku z czym papież Aleksander III w 1160 r. obłożył cesarza ekskomuniką. Cesarz kilkakrotnie zajmował zbrojnie Rzym, zmusił papieża do emigracji na Sycylię, a po śmierci Wiktora IV nowym antypapieżem ustanowił swego kanclerza Reinalda von Dassel jako Paschalisa III. Konflikt między cesarzem a papieżem trwał aż do roku 1177 i zakończył się polubownie strategicznym porozumieniem w Wenecji. Fryderyk Barbarossa zginął (dość przypadkowo zresztą, utopiwszy się w rzece) podczas krucjaty, którą podjął w odpowiedzi na wyzwanie, jakim było dla niego, jako przywódcy chrześcijańskiego cesarstwa, zdobycie Jerozolimy przez Saladyna w 1187 r. Fryderyk Barbarossa już za życia cieszył się legendarną sławą i uznawany był za wcielenie cnót rycerskich., a zatem nie bardzo/ przez Piotrowego lubianlubian (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; lubiany. namiestnikaPiotrowy namiestnik --- papież; tradycyjne, metaforyczne określenie głowy kościoła katolickiego. ---:/ klechy zakonne roznoszą po ludziach/ przeróżne kłamstwa, a nie ma tak płaskich,/ by u motłochu nie znalazły wiary. Brygita Zda mi się, idzie aleją olchową. Gotfryd On... Brygita Pochylony idzie, nie jak zwykle. Gotfryd Nie wpatruj się tak --- możeć to wziąćmożeć to wziąć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). za złe. Brygita O! Spójrz! --- Jak wryty, w zorzę wlepił oczy. Gotfryd On... Ja się teraz oddalę; a ty go/ poproś do stołu, wielce obyczajnie,/ lecz krótko, potem zwolnij się i odejdź. Brygita Nie troszcz się, stary. SCENA CZWARTA Henryk von Aue wchodzi powoli i zamyślony; postać to wspaniała, rycerska; włosy spadające w swobodnych kędziorach, broda rudawa, ścieka wskos; wielkie, błękitne, niespokojne oczy w bladym nieco obliczu. Brygita Bóg z waszą miłością. Henryk Podnosi ku niej oczy, zdaje się, jakby ją dopiero teraz zauważył, mówi prędko i od niechcenia. Bóg z wami, matko. Brygita Stół waszej miłości.../ Małoćmałoć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). jest na nim --- tyle, co dać może/ nasz kąt zapadły. Henryk Zda się, wczoraj wieczór/ słyszałem dzwonki mułów na folwarku. Brygita Nie, wasza miłość... Henryk Nie? Tak o północy? Brygita Potrząsając głową. Henryk Szkoda, otuknootukno (gw.) --- smutno, tęskno. mi do moich książek. Brygita Czy wasza miłość ma jakie życzenie? Henryk O tak... niejedno! Brygita Takie, które zdołam/ spełnić? Henryk Brygito, które spełnić zdołasz?/ Nie!... Może później --- zobaczym --- tak! --- Może.../ dobrze... dziękuję... Brygita Obyć smakowałoobyć smakowało --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć).!... SCENA PIĄTA Henryk Sam, kładzie dłoń na pień wiązu, spogląda ku jego koronie i mówi do siebie z tłumionym wzruszeniem. W koronie jeszcze stoi wiąz i, jakby/ ulany z spiżu, strzela nieruchomienieruchomie (daw. forma) --- dziś raczej: nieruchomo./ w chłodne powietrze jasnego poranku;/ bliskiego mrozu ostre, srebrne tchnienia/ już może jutro obedrą go z liści ---/ on się nie ruszy: --- wszystko, na czym tylko/ spocznie twe oko, zdaje się w pokorze/ na wolę Stwórcy --- wyjąwszy człowieka,/ tak, tak--- wyjąwszy mnie!... O wróć, spokoju,/ wszak niedalekośniedalekoś --- konstrukcja ze skróconym do końcówki czasownikiem; znaczenie: niedaleko jesteś.... Na cichych, zielonych/ leżysz murawach, tchy twe zawiewają/ ku moim skroniom od ciemnego runa/ jodeł --- od czarnych, snaćsnać a. snadź (daw., starop.) --- może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. odwiecznych jodeł/ mego dzieciństwa... tak, w dziedzinie mojej,/ śród gór tych moich i ty przemieszkujesz ---/ przeto mi bratem bądź i przyjacielem! SCENA SZÓSTA Gotfryd Zjawia się we drzwiach swego domu. Witamy u nas waszą miłość, panie --- Henryk Dzień dobry, stary. Gotfryd Lepszegom nie zaznałlepszegom nie zaznał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: lepszego nie zaznałem./ w całym mym życiu, niźliniźli (daw.) --- niż. ten, o panie!/ Wszakże na pierwszym spotyka się kroku/ z najmilszym gościem i mym godnym panem./ Lecz wasza miłość wielce nas zawstydza,/ a przedsięprzedsię (daw.) --- przecież., panie, mnie --- bo juścićjuścić --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, podwojoną w skróconej do -ć i dodaną do gwarowego ,,juści": owszem. przy was/ tom ci jatom ci ja --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. śpiochem i złym gospodarzem. Henryk Zaczyna śniadaćśniadać (daw.) --- jeść śniadanie.. Nie troszcz się o mnie, przyjacielu! --- Usiądź,/ umiałem sypiać wśród najdzikszej wrzawy ---/ w obozie, w polu, na dworach książęcych,/ gdzie dzień i nocą skrzypiały w zawiasach/ wrótniewrótnie (daw., gw.) --- wrota; obszerne drzwi a. brama. zamkowe... przy tętencie kopyt,/ przy knechtówknecht (z niem.) --- giermek, pomocnik rycerza, pachołek; żołnierz pieszy. krzykach jak pień takem leżałtakem leżał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak leżałem./ i spał... Tu cisza, a przecież w tej ciszy/ głośno obzywaobzywać się --- dziś popr.: odzywać się. się me wnętrze... Widzisz ---/ gdy tam, na łąki i na trzęsawiska/ księżyc rozlewa swe umarłe światło/ i gdy z nim razem chyba jaki świerszczyk/ czuwa pod miedzą, tutaj w mojej głowie/ wciąż wre i huczy od harców rycerskich,/ od zbrojnych pląsów, od haseł wojennych,/ obcych języków i szeptów, i gruchań,/ których nie zdołam przemóc. --- Gotfryd SenWasza miłość/ niedobrze spali tej nocy? Henryk Przytułkiem/ jest sen, a gorzegorze (daw., starop.) --- tu: biada. tym, co bez przytułku!/ Żaliżżaliż (daw., starop.) --- konstrukcja złożona z zaimka pytajnego zali: czy, czyż oraz partykuły -że (skróconej do -ż) w funkcji wzmacniającej. nie prawda? ... Gotfryd Prawda mocna, panie. Henryk Nie, nie! Bez żartów: od dawnych już czasów/ przyzwyczajenie wypędza mnie z łoża/ zwykle przed świtem, często o północy.../ A jeśli tutaj doświadczycie tego,/ proszę, niech was to nie dziwi, przebaczcie! Gotfryd Waszej miłości dom ten, gdzie mieszkamy,/ i waszym grunt ten, na którym on stoi ---/ czyż przeto godzi się mówić: «przebaczcie» ---/ raczej nas zbudźcie, gdy czuwać raczycie. Henryk Śpijcie w spokoju --- wy, co na ten spokój/ zasłużyliście dnia przeciężkim znojem./ Na co wam moje czuwanie? Dziękuję!/ Z wdzięcznością dzisiaj poznaję znów w tobie,/ com jako chłopiec dobrze znał --- twe serce!/ Alem nie przyszedł, aby kraść to serce/ ani rabować jego ustroń złotą ---/ proszę cię tylko, zechciej mi pozwolić,/ bym przy ognisku twoim mógł zostawać/ samlisamli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą li; znaczenie: sam jedynie, sam tylko. ze sobą. Godfryd Po chwili milczenia. Może wasza miłość/ chce, abym odszedł? Henryk Siadaj!/ Źle tłumaczysz,/ com ci powiedział. Chodź tu! Jest mi błogo/ na twoje siwe znów poglądać włosy/ i znów, po tylu, tylu długich latach ---/ słyszeć ten miły, luby głos ojcowski./ Nie troszcz się o to, jeśli ci się wydam/ człowiekiem obcym --- na lichym zagonie,/ który uprawiasz: tak, jam się powłoszczyłpowłoszczyć się --- zwłoszczyć się; nabyć cech właściwych mieszkańcom Włoch.,/ przecież za uścisk --- jeśli mi go twoja/ dłoń nie poskąpi --- niemiecka uściskiem/ zapłaci ręka. Gotfryd Chce na klęczkach obiema rękami chwycić prawicę Henryka, którą ten gwałtownym cofa ruchem. Co? Tyś się powłoszczył,/ panie mój miły? Brońżebrońże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. słodki Chryste!/ Jeśli nie wyściewyście --- przykład konstrukcji z czasownikiem ,,być" skróconym do końcówki fleksyjnej dodanej do zaimka osobowego; inaczej: wy jesteście. wzorem niemieckiego/ dziś obyczaju, zwierciadłem niemieckiej/ cnoty rycerskiej, to gdzież nam się godzi/ w krajach niemieckich szukać dziś dworskości,/ męstwa i dumy, i tej niewzruszonej/ naszej wiernotywiernota (neol.) --- dziś popr.: wierność.?/ Was mi zwać niemieckim,/ was zwać mi czystym, jak czystą zostanie/ ta wzrosła z czystej krwi niemieckiej jodła./ Źreniczne gwiazdy namiestnika Rzymu/ nie płoną jaśniej od waszych i Frydryk/ z nie mniejszą dumą stałby ponad lnianą/ przędzą tej waszej głowy niż nad jego. Henryk Pochmurniawszypochmurniawszy --- popr. forma imiesłowu współczesnego: pochmurniejąc a. uprzedniego od czas. dokonanego: spochmurniawszy.. Ha... to być może! Brylant, jak powiadasz,/ będzie brylantem, choćby nawet Łazarz/ nosił tę obręcz, śród której on płonie./ prędko odbiega od tego/ Polityka, WieśDać cesarzowi, co jest cesarskiego!/ Lecz dosyć na tym... Usiądź, opowiadaj/ o innych sprawach. O tym, co tam gdacze/ kogut z kurami pomiędzy stodołą/ i stajnią --- dla mnie słodsza to biesiada,/ niżeli pienia królewskie Waltera./ Ile masz koni? Krów? Czy się odpłaca/ ten łan za ciężki twój mozół? Odpowiedz!/ Jakieś miał żniwa? Jakieś zebrał ziarna,/ owoce, wino? To, widzisz, są wieściewieście --- forma zarchaizowana; dziś popr.: wieści.,/ których dziś łaknę, stary: --- o Turczynie,/ o chrześcijaństwie, Gwelfach, Ghibelinachgwelfowie, gibelini --- nazwy przeciwnych stronnictw w sporze między cesarstwem a papiestwem o suwerenność władzy świeckiej, ale też o przyłączenie miast włoskich do Cesarstwa; gwelfowie zyskali nazwę od nazwiska popieranych przez nich książąt bawarskich Welfów, wspierających aspiracje papieża; gibelini byli stronnikami władzy cesarskiej we Włoszech, a ich nazwa pochodzi od wirtemberskiego miasta Waiblingen, a zarazem zawołania bojowego Hohenstaufów; gwelfowie byli związani gł. z mieszczaństwem, zaś gibelini reprezentowali interesy feudalnego rycerstwa i popierali niezależność Cesarstwa Rzymskiego od papiestwa. Niektóre włoskie miasta do dziś mają w herbie znak przynależności do jednego ze stronnictw: trzy złote lilie gwelfów w błękitnym polu (niekiedy pod czerwonym kołnierzem turniejowym) albo czarnego cesarskiego orła gibelinów w złotym polu./ i namiestniku rzymskim ty mi nie mów... Gotfryd Nieobyczajną wzdyćwzdyć właśc. wżdyć (daw.) --- wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: ,,zawsze, jednak, przecież", oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). jest moja mowa ---/ sam cici --- tu: w funkcji partykuły wzmacniającej. to widzę. Lecz gdy was niegodna,/ proszę też bardzo --- niechże wasza łaska/ raczy rozważyć, czy chodząc w tym kole/ powszednich zajęć, mogłem się zaprawić/ w dworski obyczaj? Henryk Tam, ten kraj najwyższy,/ gdzie się uprawny zagon styka z lasem ---/ czyż to nie pola wykiwyka --- rodzaj roślin zielnych z rodziny bobowatych; gatunki siewne cenione są jako rośliny pastewne, a także ze względu na walory smakowe i wysoką zawartość białka.? Gotfryd Tak jest, panie! Henryk Gdyśmy się wczoraj --- ja wraz z mym konikiem ---/ spuszczali na dół tuż przy owym skraju,/ słyszałem ciche Zdrowaś bądź Maryja,/ nucone chórem przez głosy dziecięce,/ a równocześniem ujrzał nieopodal,/ śród zwału głazów, maleńki pożarek./ Pozostawiwszy konia, zbliżyłem się/ ostrożnie k'miejscuk'miejscu (daw.) --- ku miejscu, do miejsca. --- i oto com spostrzegłcom spostrzegł --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: co spostrzegłem.:/ gromadkę chłopców spostrzegłem i dziewcząt,/ jak się sprawiali naokoło ognia ---/ wydało mi się to wszystko czarownym/ jakimś widziadłem. I mówię: a cóż to,/ moje panięta małe, tak prażycie,/ co gotujecie tak po ciemku? Naraz,/ ledwiem to wyrzekłledwiem (...) wyrzekł --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: ledwie wyrzekłem. --- zgrajka się rozpierzchła ---/ przy ogniu tylko została dzieweczka,/ wyprostowana, niepewna, milcząca,/ spoglądająca mi w oczy. «Ty --- pytam ---/ takeś nuciła?» Lecz ona milczała. Gotfryd Wybaczcie dziecku, miłościwy panie ---/ To była córka moja, Ottegeba,/ dziwne stworzonko, które mnie i matce/ bezsenną noc już sprawiło niejedną. Henryk Dziwne stworzonko... masz słuszność!... Gotfryd I, panie,/ wyście ją znali, na koń ją braliście/ nie po raz jeden --- o, za dawnych czasów ---/ bo choć już wtedy lubiła się płoszyć,/ jak ta przepiórka, gnieżdżąca się w życie,/ wy ją umieli wywabić i przy was/ swojsko jej było od razu. Henryk Tak!.. Wówczas. ---/ Wówczas --- pamiętam dobrze, gdym wieczorem/ z wesołych wracał łowów, przemęczony,/ jednak rozbawionrozbawion (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca., zawsze ta dziewica/ pierwsza mi w oko wpadała --- radośniemradośniem witał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: radośnie witałem./ witał ją wówczas jako moją żonkę./ Tak! Wówczas, wówczas! Jak mi biło serce,/ jakie mi muszki latały po głowie. ---/ Wiem, wiem! A teraz takem się oddaliłtakem się oddalił --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak się oddaliłem./ od owej chwili promiennej młodości,/ że Ottegeba, moja żonka drobna,/ kiedym ją ujrzał, tak mi była obcą,/ jakby jej nigdy nie lizała twarzy/ i miłych rączek Dyjana, ma suczka,/ jakbym ja nigdy nie gładził jej włosów,/ jakbym jej nigdy dla miłej rozrywki/ nie grał na rogu piosenek myśliwskich,/ jakem to przecież czyniłjakem (...) czynił --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jak czyniłem. nie raz jeden!... SCENA SIÓDMA Ottegeba Przynosi plaster miodu. Gotfryd Otóż i ona, panie. Henryk Cóż to niesiesz? Ottegeba Trochę świeżego miodu. Henryk Patrzcie tylko ---/ Umie przemawiać --- umie, nie jest niema!/ Miło mi bardzo, a gdy wiem już o tym,/ więc, moje dziecko drogie, musisz usiąść/ tam na tej ławie --- musisz się tłumaczyć./ Znów zamyślona? Czybyś mnie się bała?/ O nie bójżebójże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. się, jestem tak łagodny ---/ snaćsnać a. snadź (daw., starop.) --- może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. nie uwierzysz, jakim ja łagodnyjakim ja łagodny --- skrócona forma; inaczej: jaki jestem łagodny.!/ Jak ci się wiedzie? Ottegeba Nie wie, co z sobą począć. Dobrze. Henryk Zawsze dobrze? Ottegeba Prawie ginie z zakłopotania. Tak, panie. Henryk Tobie wciąż się dobrze wiedzie,/ a cesarz Frydryk w złocistej koronie/ nad trud i walkę nie zna nic innego./ Bogatszą jesteś niźli on, me dziecię,/ nie mówiąc o mnie. Nigdy ci się tutaj,/ na tym pustkowiu nie dłuży? Ottegeba Zaprzecza potrząśnieniempotrząśnienie --- dziś popr.: potrząśnięcie. głowy. Henryk Co robisz,/ aby odegnać nudy? Powiedzżepowiedzże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. mi! Ottegeba Nie odpowiada --- odwraca się w wielkim zakłopotaniu, a w końcu mówi. Modlę się, panie... Henryk Modlisz?... Bardzo pięknie ---/ Do której z świętych modlisz się najchętniej? Ottegeba jw. Przyprowadziła już mię raz do zdrowia/ nasza Najświętsza Panienka... Henryk Do zdrowia/ przyprowadziła cię już raz? Mnie rani---/ zadawazadawa (daw.) --- dziś popr. forma 3 os. lp: zadaje. rany! Wierzaj mi, że umie/ zadawać rany. Ottegeba Nie, panie. Henryk Nie --- mówisz?/ Nie?... Pragnieszlipragnieszli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy pragniesz, czyż pragniesz. mnie pouczyć, więc poucz... Ottegeba Czyni głową gwałtowny ruch zaprzeczający. Gotfryd Niech wasza miłość wybaczy. Niedawno/ powstała z ciężkiej choroby... Henryk Dlaczego/ chowa swą prawą rękę? Gotfryd Jak to, panie?... Henryk Czemu ją chowasz? Gotfryd Pokaż! Ottegeba Nie, mój ojcze! Gotfryd Ej, uporczywa panienko! Pan każe,/ więc --- proszę --- pokaż prawą dłoń... Brygita Poza nim. Gotfrydzie! Ottegeba Matka was woła! Chce się oddalić. Brygita Poza nim. Gotfrydzie! Gotfryd Wybaczcie! Henryk I owszem, zwalniam. Gotfryd Odchodzi. Henryk Powiedzżepowiedzże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. mi jeszcze:/ znasz mnie? Ottegeba Kiwa przesadnie głową. Henryk Kim jestem? Ottegeba Naszym panem. Henryk Ucieczka, Błądzenie, BezdomnośćŻmija/ ma swoją dziurę, ptak ma gniazdo swoje,/ i lisy mają swe jamy, a człowiek,/ którego pragniesz uważać za pana,/ jest bez przytułku --- ziemziem (daw.) --- forma dawna, skrócona; dziś: ziemia. się pod nim pali,/ gdziekolwiek tylko postawi swe stopy,/ niby piekielny ogień. --- Przeczprzecz (daw., starop.) --- czemu, dlaczego, za co. się śmiejesz? Ottegeba Która wybuchnęła krótkim, chorobliwym śmiechem, opanowuje się i znowu blada i zalękniona pyta się z bojaźliwymi oczybojaźliwymi oczy (daw.) --- dziś popr. forma N. lm: oczami.. Ja?... Henryk Powiedzże mi, jak ja się nazywam? Ottegeba Drżąco. Henryk. Henryk Tak --- dobrze --- Henryk --- a jak jeszcze? Ottegeba Zowiesz się Henryk grabia z Aue, panie. Henryk Bóg wie to jeden --- tak --- tak się nazywam,/ tak! --- A od kiedy znasz mnie --- co? Ottegeba Drżąc. Od kiedy?/ Od... od dwóch lat już... Henryk Od dwóch lat?... Zda mi się/ iżeiże (daw.) --- że, iż. się mylisz, bo ostatnim razem ---/ --- na moje słowo twierdzę to rycerskie ---/ byłem w tym domu przed laty dziesięciu,/ zasięzasię (daw.; starop.) --- zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie. od tego czasu ani chwili... Ottegeba W największym zakłopotaniu. Ja byłam jeszcze mała... Henryk A tak --- byłaś/ mała! Więc z czasem nie bardzo się liczysz./ Przed dwoma laty, moje dziecko drogie,/ ten gość ubogi, którego tu widzisz/ przy kromce chleba, legałlegał (daw.) --- forma dla czynności wielokrotnej; znaczenie: zwykł leżeć, leżał wielokrotnie. w marmurowych,/ pięknych przybytkach, przy szemrzących studniach,/ gdzie złote rybki spływały w baseny,/ a jeśli kiedy chciał oszołomioną/ wodzić źrenicą, to ją zwracał w stronę,/ skąd się przewonne kłębiły kadzidła ---/ o tam! W AzzahryAzzahra --- także: Medina Azahara a. Madinat al-Zahra; arab. kompleks pałacowy w hiszp. Andaluzji, założony w 1. poł. X w. przez kalifa Kordoby Abd ar-Rahmana III i nazwana na cześć jego faworyty jej imieniem (nazwa oznacza dosł. ,,miasto az-Zahry"); Azahara została splądrowana i zniszczona na początku XI w.; jej ruiny odkryto ponownie po tysiącu lat, w 1911 r. czarowne ogrody./ O takich rajach nigdyś, lube dziecię,/ chybaś nie śniłonigdyś (...) chybaś nie śniło --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: nigdy chyba nie śniłaś/śniłeś (dziecko).! O rajach, gdzie ginąć/ z upajającej rozkoszy, gdzie bambus/ chwieje się w schronischronia a. schroń --- forma zarchaizowana przez zmianę rodzaju (na wzór rzeczowników typu: ustroń); dziś: schron a. schronienie. samotnej pod ciemnym/ sklepiskiemsklepisko --- dziś: sklepienie. cedrów, gdzie krzaki azalii/ niby kwieciste ścielą się poduszki./ Kwiecia błękitną krwią zda ci się morze,/ ach, całujące marmurowe stopnie,/ na nim się lekkie kołyszą gondole,/ lśniące od złota, klejnotów, purpury. --- / Śpiew jakiś słyszysz --- śpiewa niewolnica ---/ i w tym jest tęskne, smętne rozkwiecenie ---/ nad cyprysową schyla się cysterną/ i z zdrojaz zdroja (daw., gw.) --- dziś: ze zdroju. czerpie srebrzystymi wiadrysrebrzystymi wiadry --- dziś popr. forma N. lm rzeczownika: wiadrami..../ I opływają cię obce wyrazy,/ stopione w duszy spłomienionej fali./ Chłoniesz je w siebie z wszystkimi woniami,/ które zachodni wiatr przywiewa k'tobiek'tobie --- (daw.) --- ku tobie, do ciebie.,/ z coraz to słodszą pieszcząc cię miłością./ Lecz dosyć o tym! Teraz jestem tutaj/ a nie w Palermiew Palermie --- dziś popr. forma nieodmienna nazwy miasta: w Palermo. ani też w Granadzie ---/ i proszę ciebie, opowiadaj dalej,/ co li wieszco li wiesz --- konstrukcja z partykułą li; znaczenie: co tylko wiesz. o mnie po tak długim czasie,/ który tak krótką zdaje ci się chwilą. Ottegeba Przerażona. Nic więcej, panie, nic! Henryk Nie wierzę temu ---/ Nic nadto więcej, tylko nic?... Jak mało!/ niemal za mało na twe piękne oczy ---/ a teraz pytam ci się na sumienie,/ ty Ottegebo mała, ty ma święta/ z świętych jasnością ze lnu i jedwabiu:/ jakże ja ciebie zwałem w owych czasach?/ Jakże ja ciebie zwałem --- powiedzże mi ---/ wówczas, gdyś do mnie lgnęła stokroć bardziej/ niźli do matki --- jakżeż ja cię zwałem? Ottegeba Stoi odwrócona od niego w największym zakłopotaniu, wije się, gryzie fartuch lub chustkę, wybucha śmiechem, który jednak w tej chwili tłumi przerażona. Przy tym kurczy się i dopiero po ponownych zachętach wydobywa z siebie z trudem i po cichu następujące słowa. Ty --- moja --- mała --- żono! Henryk Owszem! Owszem!/ Ty moja mała żono!... Nuż naprawdę/ zwać cię tak będzie jakiś dzielny wieśniak,/ jak ja cię wówczas nazywałem żartem. Ottegeba Przerażona, śmiertelnie pobladła, ucieka. Henryk Dokąd? Ottegeba Staje drżąca. Zdawało mi się, że mnie ojciec/ woła. Henryk Pozostań, siadaj. Albo może.../ straciłem przez co twą łaskę? Co? Powiedz! ---/ Żal by mi było. SCENA ÓSMA Ottegeba odchodzi. Gotfryd wraca. Gotfryd Wzdycha. Trudno przyjść do ładu/ z taką dziewczyną! Pomyśl wasza miłość:/ matka ją zaszła przy krajaniu plastrów ---/ ot, zabawiła się sama w bartnika --- / skłute ma ręce, piersi i ramiona. / Szalony wybryk ten spełniła przez to,/ żem ja zapomniał stawić dzban na stole,/ o co błagała mnie już dzisiaj w nocy. Henryk Równocześnie zdumiony i rozweselonrozweselon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca.. Jak to? Więc gwoligwoli (daw., starop.) --- dla, z uwagi na, w celu. drobinki słodyczy/ dla mnie pozwala na to, aby pszczoły/ skłuły jej ciało? ---/ śmieje się w głos/ Zatem idź, Gotfrydzie,/ sprowadź mi tutaj mojego pachołka,/ niechże mi z sakwy przyniesie łańcuszek/ z złotym księżycem --- dam go mojej żonie./ Mówię bez żartów! --- Czemu jeszcze stoisz? Gotfryd Wahająco. Panie, pachołek wasz pojechał. Henryk Jak to?/ Pojechał --- mówisz? Kto?... Gotfryd Ottaker, panie. Henryk Cóż to ma znaczyć --- pojechał? Kto śmiał go/ wysłać? Gotfryd Myślałem, panie, że wy o tym/ wiecie. Henryk Opanowawszy się z głębi wnętrza. Winienem wiedzieć, ale nie wiem./ wstaje, przechadza się powoli, pobladły, tłumiący w sobie wielkie wzruszenie/ Tak... cierpliwości! Miej i ty cierpliwość/ ze mną! Posłuchaj! Dlaczegom powróciłdlaczegom powrócił --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: dlaczego powróciłem./ do tej tu waszej, zielonej, balsamem/ jodeł pachnącej mogiły --- ty kiedyś/ musisz dowiedzieć się o tym, lecz jeszcze/ nie dziś!... Na Boga! Przyjmij mnie tymczasem,/ jakbym Henrykiem nie był von der Aue --- / raczej pielgrzymem, który o przytułek/ błaga was dzisiaj, o schron --- i o spokój. Gotfryd Wasza miłości!... Henryk Gdybym miał tu przybyć/ panem, nie byłbym przychodził... Czyż wierny/ zawsze pachołek może odbiec pana?/ Ni go uduszę za to, ni go zelżę! ---/ Nie! Łaski tylko pożądam od ciebie!/ Nie po dzierżawnemdzierżawne --- opłata za dzierżawę; czynsz, podatek płacony z tytułu dzierżawy ziemi. zjechałnie po dzierżawnem zjechał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: nie po dzierżawne zjechałem (przyjechałem). w twą zagrodę/ ni dziesięciny: błagam o jałmużnę,/ o datek z łaski, o twe miłosierdzie! Godfryd Żaliżali, właśc. zali (daw., starop.) --- czy; czyż. mięmię --- krótka forma zaimka mnie, stosowana w pozycji nieakcentowanej (analogicznie do form ciebie i cię). uszy zawodzą, o panie?!/ Bogaty Henryk grabia von der Aue/ prosi lichego wieśniaka i sługę/ o datek z łaski i o miłosierdzie? --- Henryk Bogaty Henryk von der Aue stał się/ biednym Henrykiem von der Aue --- oto,/ co ci na teraz wystarczyć powinno./ Ale nadejdą dzionki i godziny!/ Ach! Długie dzionki i długie godziny!/ Wówczas na harfy jednostajnych strunach/ pieśń ci wyśpiewam --- bez końca: do syta/ i do przesytu znajdziesz w niej odpowiedź,/ gorżkągorżki (daw. forma) --- dziś: gorzki. odpowiedź na to wszystko, o co/ pytać mnie będą oczy twe i słowa./ Zostanę z wami --- tygodnie! Miesiące!/ Lata!... A jeśli opuszczę was kiedy ---/ lecz o tym cicho... Nie ma takich ciemni,/ aby się kiedyś nie porozpraszały.../ Niech ci to starczy... Cierpliwości!... Serce,/ zbawione ciszy, musi szukać ciszy!/ Dajże mi, zacny człowieku, co leży/ na twojej skroni! Obsyp mnie bogactwem/ z skarbca twojego spokoju: bo tego/ łaknie ma dusza więcej niźli skarbów/ Saladynowychskarby Saladynowe --- skarby Saladyna; Saladyn, Jusuf (ok. 1138--1193), muzułmański wódz i polityk, sułtan Egiptu i Syrii z kurdyjskiej dynastii Ajjubidów, w 1187 r. prowadził walki z krzyżowcami, odbijając z ich rąk jedno po drugim kolejne miasta regionu; zdobywaniu miast towarzyszyło przejmowanie ich skarbców, a także składów handlowych (najcenniejszym łupem miała być podczas tej kampanii Akra); ponadto wszyscy mieszkańcy, którzy nie mogli zapłacić wyznaczonego okupu, zostawali niewolnikami: po zdobyciu Jerozolimy (2 X 1187) do niewoli trafiło 16 tys. Franków; zgromadzone legendarne skarby sułtan rozdzielił pomiędzy emirów, żołnierzy, a także znawców prawa i innych wspierających jego panowanie urzędników; po pewnym czasie pozwolił też na powrót Żydów do Jerozolimy, ustanowiwszy jednak odpowiedni podatek; podobnie zamkniętą początkowo po zwycięstwie chrześcijańską Bazylikę Grobu Pańskiego udostępnił wkrótce pielgrzymom, oczywiście za stosowną opłatą.. Odchodzi wolnym krokiem. Gotfryd Głębokim wzrokiem śledzi kroki odchodzącego. --- Wchodzi Brygita. Brygita Pan odszedł w tej chwili? Gotfryd Pojmujeszlipojmujeszli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy pojmujesz. to? Brygita Ni jego, ni dziecka!/ Leży i płacze, jęczy i przysięga:/ jakojako (daw.) --- że. wyzwolić go musi. Gotfryd Od czego? Brygita Pytajcie --- mówi --- ojca Benedykta. AKT DRUGI Kuchnia w domu dzierżawcy Gotfryda. Wielki, sadzą okryty kominek. Na ścianach czyste naczynia metalowe i gliniane, prócz tego kilka sztuk zbroi i miecze. W kącie krucyfiks i obrazy świętych. Długi stół z ławkami. Na prawo od kominka fotel skórzany z podłożem skóry jeleniej. Nad kominkiem i na lewej ścianie skóry jelenie, turze, łuki. Pora zimowa. SCENA PIERWSZA Brygita Z zakasanymi rękawami napełnia podaną jej przez ojca Benedykta sakwę chlebem, serem itd. Ojciec Benedykt nie ma jeszcze lat pięćdziesięciapięćdziesięcia (daw.) --- dziś: pięćdziesięciu.; energiczną, ogorzałą twarz okalają siwe włosy; habit na nim wytarty. Benedykt Nie wiem o niczym. I dajcie pytaniom/ spokój. Pan, Sługa, WiernośćJa jedno wiem, że ojciec jego/ człek był rycerny. Gdy ojciec mój konał,/ wieśniak, lecz wielce czczony i zamożny,/ rzekł mi przy końcu: «A bądź wierny panu»,/ nie tylko temu, który jest na niebie ---/ to chciał powiedzieć --- lecz i kochanemu,/ ziemskiemu panu, który mu przez lata/ spory pomagał zebrać mająteczek,/ pił razem wino i z odkrytą głową/ za jego trumną szedł jak pielgrzym jaki. Brygita Powiedzcie jedno: czy on jest pod klątwą? Benedykt Nic wam nie powiem, nic a nic, boć przecie/ i wy powody macie --- tak, powody,/ by mu być wdzięcznym. Widzicie, my tutaj/ prawie nie żyjemnie żyjem (daw.) --- forma krótsza czasownika użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: nie żyjemy. na świecie --- nikt o nas/ tu się nie troszczy, bądźmy więc głuchymi/ w naszej wierności. Brygita Kiedyż znów mam dziecku/ kazać przyjść do was? Benedykt Kiedy tylko chcecie./ Ilekroć ona zawita w me progi,/ jasność napełnia mą celę ponurą/ i rozszerzają się ściany mej leśnej,/ ciasnej kapliczki, Zbawiciel oddycha/ i uśmiech zjawia się na uściechna uściech (daw.) --- dziś popr. forma: na ustach. Maryi,/ a ja, przytłoczonprzytłoczon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. ciężarem mych grzechów,/ znów się podnoszę i, jakby rozszerzonrozszerzon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca.,/ mogę znów patrzeć w dobrotliwe oczy/ naszego Stwórcy. Brygita Potrząsając głową. Ojcze, rada słucham,/ ale ja nie wiem --- tak, nie umiem pojąć,/ co wy mówicie. Dziecko się zmieniło;/ jakiś ją dziwny trzyma duch w uwięzi ---/ nawet i tutaj, w tych ostatnich czasach,/ tylko to nie jest owyowy --- skrócona forma: ów (tj. tamten). duch pobożny,/ o którym prawisz. Benedykt Być może. Nas biednych,/ kiedy archanioł z snu grzesznego budzi,/ i pan ciemności również nie próżnuje ---/ on i na waszą naciera dziecinę./ Dziecko, ŚwiętyLecz ona czuwa, ona jest zbudzoną!/ Dlatego, proszę --- drogi do świątyni,/ drogi do łaski i opieki bożej/ wy dziecku temu dziś nie zagradzajcie!/ Tak to wygląda, jak gdyby aniołów/ nieprzeliczone, niewidzialne ręce/ ciągłyciągły --- dziś popr.: ciągnęły (tu: forma krótsza, daw. i gw. użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca). ją z sobą do ołtarza; wówczas/ gdy tak spoczywa w rajskim zachwyceniu,/ w jedno się z Bogiem stapiając w najgłębszych/ tajniach swej duszy --- wówczas --- ja to czuję ---/ spełnia się tutaj jeden z owych cudów/ które nas, ludzi, wiodą do innego,/ do prawdziwego życia. Brygita Niech się dzieje ---/ niechże się dzieje wola Boga. Amen./ Ach! Gdyby tylko była więcej święta/ pomiędzy nami. Lecz tu jest ponura/ i zamroczona w duchu, tak że nieraz/ myślę ze strachem, czy też Bóg w tym dziecku/ nie chciał mnie skarać? Ja nie mogę, ojcze,/ na żadną dobyć się skruchę, niczego/ nie mogę dziś już żałować, tak kocham/ to moje dziecko; wiem to --- zatwardziałość/ grzechu jest wielką. Niech Bóg mnie ukarze ---/ mnie niech ukarze, nie dziecko. Benedykt Nieco zakłopotany. Tak, prawda!/ Myśmy grzesznicy. Grzesznymi jesteśmy/ już z łona matki. Ale Bóg, gdy zechce,/ może ku chwale swojej wszystko zmienić,/ wszystko obrócić na dobre, chociażby/ w największej było poczęte słabości/ i grzechu: dziecka tego czysta dusza/ i nieskalane usta niechaj będą/ przed jego tronem nie oskarżycielem,/ lecz pośrednikiem. Oboje odchodzą. SCENA DRUGA Wchodzi Ottegeba, blada, cicha. Kładzie na stos gałązki jedliny, które przyniosła ze sobą. Kilka z nich odrywa, podchodzi do krucyfiksu, całuje go i wieńczy. Wchodzi ponownie Brygita, spostrzegłszy Ottegebę, bada ją wzrokiem, nadsłuchuje szmeru za sceną i mówi. Brygita Cóż te nasze dziewki/ tak hałasują na klepisku? --- Ottegeba Zamyślona, po cichu, z wewnętrznym wyrażeniem. Biedak,/ trądem dotknięty, żebrze na podwórzu. Brygita Kto znowu żebrze? Mów wyraźniej... Słyszysz? Ottegeba Tak, moja matko, jeden z ludzi bożych. Brygita Jego to słychać kołatkę? --- Niech idzie,/ by go nie spotkał pan Henryk... Ottegeba Dlaczego? Brygita Co? Cóż ty myślisz?... Ottegeba Nic... Dlaczego, matko,/ ma się nie spotkać z nim nasz pan? Brygita Dla tego/ i dla owego... Milcz, nie pytaj więcej. Ottegeba Pan Henryk, matko, pisze w swej komorze./ cisza/ Ojciec Benedykt mówi: gdyby ludzie/ nie buntowali się przeciwko Bogu,/ nie odpychali jego łaski świętej/ i jego świętej miłości, i gdyby/ nieposłuszeństwem i mową bluźnierczą/ nie wyszydzali jego miłosierdzia/ i bezgranicznej dobroci, przenigdy/ nie nawiedziłaby ziemi ta klęska. Brygita Krząta się koło talerzy i garnków, przy tym badawcze rzuca spojrzenie na Ottegebę. Złe dzisiaj czasy. Wiara oraz wierność/ znikły ze świata. I w tym ma on słuszność. Ottegeba Powiada, matko, iże jad szatana/ całe dziś toczy chrześcijaństwo. Pan Bóg/ chciał to pokazać w obrazie i stąd też/ ciało każdego dotkniętego trądem/ jest tego --- mówi --- zwierciadłem. Brygita Być może... Ottegeba Nieraz też płacze nasz ojciec Benedykt,/ smaga swe plecy i mówi, że znać już/ Bóg się w swym gniewie na zawsze odwrócił/ od tego świata... Brygita Żegna się. Niechże pochwalony/ będzie nam Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel. Ottegeba Z większym niepokojem. Ojciec Benedykt mówi, że już bliskim/ Sąd Ostateczny i że koniec świata/ czyha już na nas. Nie lękasz się, matko? Brygita Lęku i trwogi doznajemy wszyscy/ na tym podolena podole --- częstsza forma: na padole (o ziemi, ziemskim życiu w opozycji do bytu w niebie, w zaświatach).... Ottegeba Żar i dym, i duszne ---/ mówi --- waporywapory (daw., przestarz.) --- wyziewy, opary., wojny i zarazy/ zieją ze studzien przepaści... Anioły/ morumór --- nazwa śmiertelnych chorób epidemicznych, przede wszystkim dżumy. po wszystkich kroczą miastach... Grzesznik/ nie ujdzie żaden miecza ich mściwości. Brygita Przyjdzie zapłata, przyjdzie w samą porę ---/ po co już teraz trwożyć się i lękać?... Ottegeba Czarna zarazaczarna zaraza --- dżuma. --- mówi --- nie oszczędza/ nawet i książąt. Brygita Nie. Ottegeba Żaden zamkowy/ mur, żadna baszta nie chroni od trądu. Brygita Nie. Ottegeba Pozycja społeczna, ChorobaBył raz jeden hrabia --- słyszysz, matko,/ tenże z cesarza córką tańczył w sali ---/ onaćonać --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). już była jego potajemną/ oblubienicą! Wtem lekarz cesarski/ cicho na niego zawoła i kazał/ iść mu za sobą. Weszli do komnaty/ i rzekł mu lekarz --- rzekł: «pokaż mi rękę!»/ A gdy mu rękę dał ten pan i książę,/ naówczas lekarz pokazał mu bliznę/ na jego białej ręce i powiedział ---/ to mu powiedział: «panie, twa najcięższa/ przyszła godzina --- bądźże teraz mężny ---/ jesteś nieczysty!» Brygita Cóż to są za bajki./ Śnisz? Ottegeba Nie! I fletni nie słyszał już więcej/ ani fujarek... Brygita Nie pleć, nie pleć, dziecko! Niechcący rzuca ze stołu, przy którym jest zajęta, długi nóż kuchenny. Ottegeba drży z przerażenia i stłumiony wydaje okrzyk. Brygita Co ci się stało? Cóż to? Ottegeba Nic! Nic, matko. Brygita Daj... podnieś nóż ten... Ottegeba Nachyla się, cała się trzęsąc i dzwoniąc zębami, podnosi nóż z ziemi i kładzie go na stole. Brygita Czyś może niezdrowa? Ottegeba Potrząsa głową, jakby nieobecna. Matko, ty wierzysz... by Izaak wiedział,/ kiedy go ojciec chciał dać na ofiarę,/ co z nim Abraham zamierzał uczynić? Brygita Nie, on nie wiedział... Ale na cóż ci to?/ Przeczprzecz (daw., starop.) --- czemu, dlaczego, za co. się w tak strasznych zatapiasz powieściach?/ Dziękować Bogu, że dzisiaj już od nas/ krwawych nie żąda ofiar jak naówczas. Ottegeba Krew, Poświęcenie, Ofiara, ChorobaChryste!... Czyż Pan Bóg sam na śmierć krzyżową/ nie wydał syna swego, by odkupił / nasze przewiny --- czyż nie patrzał na to,/ jak nasz Zbawiciel kroczył na Golgotę?/ Komu Bóg daje siły, by za bliskich/ choćby najcięższe ponosił cierpienia,/ ten --- jak powiada nasz ojciec Benedykt ---/ spośród tysiąca wybranwybran (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: wybrany. jest i szczęśliwszczęśliw (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: szczęśliwy../ A zaś potęga ludzkiej krwiekrwie (daw. forma D.) --- dziś: krwi., niewinnej/ i dobrowolnie wylanej, jest --- mówi ---/ czystą krynicą ludzkiego zbawienia/ i ma już tutaj taką moc cudowną,/ że, widzisz, nawet skóra trędowatych,/ krwią tą skropiona, staje się w tej chwili/ niepokalaną i czystą... Brygita Być może... Ottegeba A czy wiesz, matko, co opowiadają/ nasi parobcy? Brygita Nie. Ottegeba Gdyby na świecie/ wszystko się działo po sprawiedliwości,/ wówczas on dawno już powinien żebrać/ z kołatką i o kiju... Brygita O kim/ mówisz?... Ottegeba Na polu mieszkać, opuszczony/ i odepchnięty przez wszystkich... Brygita Idź, dziecko,/ idź przygotować podwieczerzpodwieczerz (daw.) --- posiłek wieczorny, kolacja, wieczerza. ... Pan chory,/ ale na duszy... A gdyby na sobie/ miał ten okropny śnieg trądu, to któż go/ mógłby ocalić?... Ani ksiądz, ni lekarz,/ ani ofiarna krew... Ottegeba Płacząc z wzruszenia. A jednak, matko,/ w krainie włoskiej, daleko, w Salerniew Salernie --- dziś popr. forma nieodmienna nazwy miasta: w Salerno.,/ żyje mnich taki, który krwią uzdrawia. Brygita Któż to powiada? Ottegeba Ottaker. Poprzysiągł,/ a brat Benedykt to potwierdził. Brygita Dobrze,/ wszystko być może... Ale dość już tego./ Nie chcę już o tym słyszeć --- ani słowa./ A ty spokojnie idź do swej roboty.../ Nikt tu nie chory --- nie trzeba ofiary./ Cokolwiek mógł ci, łatwowierne dziecko,/ ten rozpuszczony nagadać parobek,/ pan stąd niebawem wyjedzie uzdrowionuzdrowion (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uzdrowiony.. Ottegeba Rozpaczliwym wybucha płaczem. Ach! Matko, matko! Gdy on nas opuści! Brygita Kto? Hrabia Henryk?... Daj Boże... I czego/ płaczesz? Czy sądzisz, że nasza chatyna,/ nasz kaczy stawek i ogród warzywny/ to w sam raz miejsce dla takiego pana? Ottegeba Łkając. Ja, matko, pójdę... pójdę do klasztoru.../ Myślisz, że mogę zostać żoną chłopa... Brygita Na wszystko, córko, będzie czas i rada./ Wszystko się stanie według woli Boga,/ który z latami pychę tę przytłumi.../ Lecz ja ci mówię: gdy się kiedyś zjawi/ dzielny młodzieniec ze krwią chłopską w żyłach/ i o twą rękę poprosi rodzica,/ winnaś pokornie podziękować Bogu... SCENA TRZECIA Dzierżawca Gotfryd wprowadza Hartmanna von der Aue. Prosty to rycerz, o kilka lat starszy od Henryka, z posiwiałą już brodą. Ubrany w lekki pancerz, miecz, ostrogi, z zawieszonym przez ramię długim płaszczem futrzanym. Gotfryd Wejdźcie, rycerzu! Rozgrzejcie się, panie!/ Wesoły tutaj płonie ogieniaszek ---/ a wam potrzeba ciepła.../ do Brygity/ Gdzie już pan nasz?/ Matko, to, widzisz, jest pan Hartmann z Aue,/ pana Henryka sługa i powiernik.../ Spora to jazda dotąd z zamku z Aue/ o takiej porze... Siadajcie. Hartmann Dziękuję./ Powietrze ostre i wiatr od północy/ miałem wprost siebie, tylko że mój gniadosz/ dzielnie się trzymał w górach; w mgłach staliśmy/ niejednokrotnie, śród tumanów śniegu/ nie widać było ani śladu drogi,/ myśmy się jednak przedzierali naprzód ---/ ot, krok za krokiem. Rozkosz to jedyna/ tak się na wiernym przedzierać koniku/ i zamyślony pchać się naprzód w góry/ wśród białych świerków, obsypanych śniegiem,/ kiedy żadnego nie usłyszysz głosu/ prócz zimnych, ostrych poświstów i skrzypień/ zlodowaciałych gałęzi./ do Ottegeby, przyjaźnie/ A chociaż/ umilkły małe, wesołe ptaszęta,/ śnieg pod kopytem dźwięczy trzaskający,/ tak że człek słucha i duma, i słucha,/ i prawie do cna gubi się w zamysłach/ jak Piotr Badawiec, kiedy mu nuciła/ rajska ptaszyna, a zasię lat tysiąc/ tak citak ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. mu przemknął niby jedna chwilka. Brygita Siądźcie, rycerzu! Hartmann To młodziutkie dziewczę/ to wasza córka?... Brygita Jedna i jedyna. Hartmann I (wszak mam słuszność?) pana Henrykowa/ mała małżonka?... Brygita Tak, za dawnych czasów,/ gdy większym była dzieckiem, niż jest dzisiaj,/ a jego miłość, pan nasz, był chłopięciem,/ do krotochwili i żartów jedynym,/ nieraz tym mianem raczył ją nazywać. Gotfryd I dzisiaj robi to samo... Toć wczoraj,/ tu, przy kominku, gdy mu Ottegeba,/ dała stołeczek pod nogi, powiedział ---/ wszak słyszeliście: --- «dzięki, Ottegebo,/ moja ty mała małżonko!»... Nieprawda? Brygita Prawda. Hartmann Tak, prawda! A ty, moje dziecko,/ nie pozwól sobie zabierać tej nazwy ---/ onać przystoionać przystoi --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć).. Nie z urągwiska,/ nie z żadnej pychy, jak wy znać mniemaciejak wy znać mniemacie --- jak wy widocznie sądzicie.,/ dobra kobieto, zwie ją pan nasz swoją/ małą małżonką; lecz ważko i szczerze,/ w tych oto listach, wielbiących to dziewczę/ i jej troskliwość, i opiekę nad nim. Ottegeba Chwyta rękę matki i tak ją ściska z zakłopotania i zdumienia, że Brygita omal nie krzyczy. Brygita Co ci się stało, dziecko? Tak ściskałaś/ rękę, że aż mi ścierpła. Ottegeba Śmieje się, zasłania sobie oczy łokciem i ucieka. Gotfryd Tak, przyznaję,/ że warta skromnej pochwały --- ot dawniej/ były już w głowie same krotochwile... Brygita Dolejże wody do wina, Gotfrydzie ---/ wiesz, jak ten trunek idzie jej do głowy. Brygita odchodzi. SCENA CZWARTA Hartmann A teraz powiedz: jakże mu się wiedzie? Gotfryd Patrzy na Hartmanna, wzdycha i mówi. Jak mu się wiedzie? Zbyt duże pytanie,/ a i odpowiedź, panie wzdyćwzdyć właśc. wżdyć (daw.) --- wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: ,,zawsze, jednak, przecież", oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). trudniejsza,/ niźliniźli (daw.) --- niż. sądzicie... Zresztą nie wiadomo:/ nieraz wygląda rześko i ochoczo,/ jak w owych czasach, gdy jeszcze był zdrowy,/ a potem znowu wydaje się chory,/ o, bardziej chory, niżby kto przypuścił./ Niejednokrotnie myślę, że go skryty/ ból jakiś szarpie, o którym wy może/ macie wiadomość; innym znowu razem,/ kiedy przypadkiem wzrok mnie jego spotka,/ rozpłomieniony chorobliwym żarem,/ tak mi się serce ściska i głos jakiś/ mówi mi w wnętrzu, że Pan Bóg pokarał/ tego człowieka najstraszliwszą karą. Hartmann Wiecie, że pan mnie tu przyzwał? Gotfryd Nie, panie. Hartmann Więc przyzwał mnie tu --- a wam, mój Gotfrydzie,/ nic nie wyjawił zresztązresztą (daw.) --- poza tym.?... Gotfryd Nic, nic, panie./ Wiedzcie, że pan nasz żyje jak pustelnik ---/ a i samotny, pod wielką klauzurą:/ gdy Ottegeba przyniesie mu obiad,/ to czasem powie do niej dwa słóweczka ---/ i to jest wszystko przez dzień cały... zresztą/ szpera po księgach, mało sypia w nocy,/ a tylko za dnia; a jeśli go kiedy/ spotkam na miedzy albo gdzie śród jego/ niemych przechadzek i zdejmę kapelusz,/ za pozdrowienie dziękuje mi z dala/ i baczy na to, bym się nie przybliżył./ Tak schodzą całe tygodnie --- i nikt z nas,/ ani Brygita, ani ja, nie mamy/ sposobu mówić z nim, prócz Ottegeby./ Lecz i ja nieraz usłyszę od niego/ jakoweś szorstkie słowo. Hartmann Mnie się widzi ---/ a mówię o tym do was w zaufaniu.../ tak ja przynajmniej sądzę z jego listów:/ że policzone są już dni, Gotfrydzie,/ które pod waszym ma przepędzić dachem. Gotfryd Spostrzegłem ja to, że tu coś się święci ---/ myśmy to czuli... toć wczoraj dopiero/ tu na tym krześle siedział pan nasz miły/ i tak ponuro mówił i tak dziwnie,/ a potem znowu naraz tak przyjaźnie,/ iże byliśmy bliżsi łez --- prawdziwie,/ niby w godzinie pożegnania... tak więc/ ma się to spełnić, cośmy przeczuwali./ W którym z swych zamków myśli pan zamieszkać? Hartmann Dokąd się udać zamierza, ja nie wiem ---/ ale powinien pokazać się ludziom,/ do swego zamku w Aue wrócić winien,/ bo snaćsnać a. snadź (daw., starop.) --- może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. uchodzi już za straconego./ Ludzie naokół głużągłużyć --- gaworzyć, wydawać nieartykułowane dźwięki., przebąkują,/ a krewniak jego, Konrad, nazbyt głośno,/ rozprawia o tym, kark do góry pręży,/ pod bramą Aue dzwoni ostrogami/ i tak się sprawiatak się sprawia --- tak się zachowuje. , jakby już od dawna/ imię Henryka stało obok grobu/ Wilhelma Grave w zamkowym krużganku. Gotfryd My, panie, wielce stracimstracim (daw.) --- tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: stracimy., gdy on pójdzie ---/ a wierzyć trzeba, że pójdzie... Patrzajcie:/ byt nasz to wieczna jednostajność w ciasnym,/ ograniczonym kole; preczprecz --- tu: daleko. od świata,/ w tę gorżkągorżki (daw. forma) --- dziś: gorzki., leśną wtłoczeni dolinę,/ której nam dzięki dobroci Henryka/ nikt nie zaprzecza, żyjemy jednako/ dzisiaj i jutro, te same słyszymy/ dźwięki i głosy, a jeśli w zieleni/ zamknięta dusza zawoła na człeka,/ echo liecho li (...) odpowiada --- konstrukcja z partykułą ,,li"; znaczenie: tylko echo odpowiada. z ciemnych odpowiada borów./ Dziwnym, co mówisz, a przecież to prawda:/ ten chory człowiek i gość, tak ponury/ niejednokrotnie, uroczystym blaskiem/ napełnia dom mój, pokąd u nas bawi./ A teraz znowu czeka na nas z dala/ ziejące widmo powszedniości w szarej,/ powłócznejpowłóczny --- dziś popr.: powłóczysty; tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. szacie. Przy troskach i trudach,/ przy wszystkich naszych gorzkich udręczeniach/ był to jednakże szczytny czas i górny,/ który się teraz kończy. Hartmann RycerzMnie to mówić?/ Mnie, co mu byłem towarzyszem w polu/ i przyjacielem? Com przebył z nim morza,/ nie odstępował go przez całe lata?/ Wyście go w świetnym nie widzieli blasku ---/ tego słodkiego, wspaniałego męża,/ jaśniejącego cesarza Frydryka/ łaską promienną. Kiedy się cisnęły/ wyniosłe damy w śmiejących piorunach/ jego błękitnych źrenic, niemal zmysły/ tracąc z miłości --- księżne i grafinie ---/ naokół jego poręk: rękawice,/ bortyborta (daw.) --- taśma ozdobna pasmanteryjna naszywana na odzieży; lamówka. i chustki --- tak się rozsierdziły/ pomiędzy sobą, że trzy krewnekrewny --- tu: pokrewny, spokrewniony. dwory/ nie mogły znowu pojednać zwaśnionych./ Był jako gwiazda, opromieniająca/ boską światłością głowę Fryderyka,/ a myśmy wszyscy używali darów,/ które płynęły na nas z jej obrzaskówobrzask (daw.) --- początek brzasku, blask zorzy porannej, świtanie..../ Ba --- rzec by można: w cesarskim obozie/ mówiono nieraz więcej o Henryku,/ o Henrykowym słowie, jego pieśni,/ o Henrykowym strzelcu i lekarzu,/ o jego koniu, charcie i sokole,/ niż o cesarza świętym majestacie,/ który przenigdy nie zasiadł do stołu,/ gdy Henryk z Aue nie był mu u boku. Gotfryd Zaniepokojony znowu. Idzie... SCENA PIĄTA Henryk Wszedł prędko i znienacka, zaniedbany, opuszczony, blady. Hartmann Który był przedtem usiadł, zrywa się na nogi, przerażony wyglądem Henryka. Łaskawy, najmilejszy panie! Henryk Czyni mimowolnie ruch powstrzymujący, przy tym ściąga twarz, jak gdyby głośne zachowanie się Hartmanna sprawiało mu ból fizyczny. Potem mówi z wymuszonym chłodem. Jesteś? Hartmann Tak, panie! Henryk Nie wiedziałem tego... Hartmann Źle ukrywając głębokie wzruszenie. Jak wam się wiedzie, najmilejszy panie? Henryk Krótko. Dankdank (z niem.) --- dzięki, podziękowanie. ci! do Gotfryda Gotfrydzie! Gdzie jest Ottegeba? Gotfryd Pójdę poszukać. Henryk Owszem, idź poszukać. Gotfryd wychodzi. SCENA SZÓSTA Henryk Siada na krześle, odwraca twarz przez pół, rzuca przelotne spojrzenie na pasującego się z wzruszeniem Hartmanna i mówi ochrypłym, jak gdyby z długiego milczenia zardzewiałym, spokojnym, wymuszonym głosem. Dlaczego stoisz? Siadaj przyjacielu!/ Jak się masz, Hartmann?... Jakie wieści, druhu? Hartmann Mój najmilejszy, mój łaskawy panie... Henryk Głębokim, cichym, drżącym głosem, który czasami przechodzi w powściągane przemocą wzburzenie. Co? --- Najmilejszy i łaskawy panie?.../ Na cóżże mi to? Mniemasz, żem cię po to/ przyzywał tutaj, abyś, łamiąc ręce,/ zwał mnie łaskawym, najmilejszym panem./ Jeśli masz dla mnie wolną jednę chwilę,/ przysuń to krzesło do ognia i siadaj,/ bychbych --- daw. forma liczby podwójnej; znaczenie: byśmy pomówili we dwóch (we dwoje). pomówili z sobą jako męże. Hartmann Przysuwa krzesło, ale zanim usiadł, przyklęka, chcąc ucałować rękę Henryka. Henryk Gwałtownie cofa rękę. Dajże mi spokój. To błazeństwo, siadaj! Hartmann Wstaje, odwraca się przez pół i niepostrzeżenie ociera sobie oczy. Henryk PrzyjaźńA więc przybyłeś, zacny przyjacielu,/ Kiedy ode mnie dawno stronią inni!.../ Więc się nie boisz? Nie lękasz?/ przelotnym mierzy Hartmanna spojrzeniem/ I cóżeś/ pomyślał sobie, dzielny mój Hartmannie,/ gdyś list otrzymał? Czy może sądziłeś,/ że jakąś nową wręczę ci piosenkę/ i że posłańcem będziesz mej tęsknoty/ do którejś z czystych białogłów?... Przenigdy,/ mój druhu! Wielem przebolał z miłości/ srogo, lecz dzisiaj to wszystko minęło!/ Ból ten utonął dzisiaj w innym bolu ---/ ba! Jakichkolwiek doznałem udręczeń,/ wszystko to dzisiaj na dnie tego bolu,/ tak że o owej zatoniętej męce/ muszę dziś myśleć jak o utraconym,/ wielkim bogactwie!... Ale dosyć tego!/ Nieźle mi idzie! A cóż tam kochani/ mówią krewniacy o tym, że już całe/ żyję miesiące w głębi CzarnolasuCzarnolas --- tu: spolszczenie niem. nazwy Schwarzwald, pasma górskiego i krainy w płd.-zach. Niemczech.,/ niby ten jamnik, ukryty w swej jamie?/ Cóż oni na to? W jakimże też świetle/ widzą to wszystko? Hartmann O panie Henryku!/ Jeżeli można ran i mnie, i sobie/ oszczędzić proszę wyliczania wszystkich/ zajść i wydarzeń, które się spełniły ---/ które się spełnić musiały od chwili,/ gdyście tak nagle zerwali ze światem. Henryk Mówią zapewne, że będąc pod klątwą,/ jako przyjaciel cesarzabędąc pod klątwą, jako przyjaciel cesarza --- chodzi o klątwę, jaką obłożył papież Aleksander III cesarza Fryderyka I Barbarossę w 1160 r., ponoszę/ także przekleństwo boże... Czy nie prawda? Hartmann Nie żądaj tego ode mnie! Henryk Mów śmiało!/ Kłamstwo z wszystkimi zatrutymi strzaływszystkimi zatrutymi strzały --- dziś popr. forma N. lm rzeczownika: strzałami./ nie sięgnie prawdy, dlatego też --- wierzaj ---/ wolno mi kłamstwu urągać... ty jednak/ zda mi się, tego nie rozumiesz.../ wchodzi Ottegeba/ Jeśli/ zechce ktoś mówić, że Henryk pan chodził/ niby pohaniec Turczyn, że na głowie/ lśnił mu jedwabny turban, a zaś czystej/ krwi był arabskiej jego mleczny ogier,/ kroczący dumnie pod znakiem proroka,/ pod rozdźwięczonym, w złociste księżyce/ zdobnym buńczukiem --- i że chrześcijański/ Pan Bóg go za to ubrał w znak z Aleppoznak z Aleppo --- tu: trąd; określenie ,,owrzodzenie (wrzód) z Aleppo" w istocie odnosi się do innej zakaźnej choroby, mylonej niegdyś z trądem, leiszmaniozy, dającej objawy skórne w postaci owrzodzeń, trudno gojących się ran i zbliznowaceń, ale atakującej również narządy wewnętrzne, krew i szpik kostny, przez co stanowiącej zagrożenie dla życia.: ---/ gdyby tak, widzisz, zechciał ktoś powiedzieć,/ nie nakłamałby dosyć!... Hartmann Cóż to, panie/ ten znak z Aleppo? Henryk Nic! Znajdziesz to w księgach,/ czytaj --- dość tego.../ do Ottegeby/ Bliżej, Ottegebo.../ Pospieszżepospieszże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że., dziecko, do mojej komory ---/ na moim stole znajdziesz pergaminy,/ moją pisane ręką, opatrzone/ w moje pieczęci... Przynieś je tu do mnie. Ottegeba Tak, panie, idę. --- Ottegeba wychodzi. Henryk To dziecko jest, widzisz,/ nieokupionym dla mnie niewolnikiem ---/ wszystkie najlichsze moje poddańczuchy,/ wszyscy rzezańcy, wszystkie moje ciury/ nie mogły większej pełnić dla mnie służby,/ niż ona co dzień dobrowolnie sprawia./ I gdybym co dnia miał sto... O nie! ...tysiąc/ przeróżnych życzeń, tak byłyby one/ pustą igraszką dla jej gorliwości,/ która, niesyta, patrzałaby na mnie/ żebraczym wzrokiem psiego przywiązania./ Na czym mi zbywa? Ot, że moja broda/ podobna nieco, jak mówią, do wiechcia?/ Że nie wonieje ambrą ani piżmem,/ jak to bywało na cesarskim dworze?/ Tym ci jest lepsza moja woń przed Bogiem,/ co snaćsnać a. snadź (daw., starop.) --- może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. arabskich nie lubi zapachów!.../ Żem jest podobienpodobien --- dziś popr.: podobny. raczej do zwierzęcia?.../ Owszem! Więc może kiedyś zacznę leniećlenieć --- tu: pozbywać się starej skóry (wylinki)./ i, już to nieraz bywało, z zwierzęcia/ naraz wyłoni się święty... Hartmann Mój panie/ i przyjacielu, mój ty najmilejszy,/ łaskawy panie! Dajcie się nakłonić/ i ogłoście się wolnym ode klątwy./ Jeżeli jakieś ukryte katusze/ żrą wasze serce, raczcie, miłościwy/ i najmilejszy panie, kres położyć/ tajemniczościom, abychabych --- daw. forma liczby podwójnej; znaczenie: abyśmy (we dwóch a. we dwoje). razem z wami/ mógł się uzbroić przeciwko ukrytym/ nieprzyjaciołom... Cóż was nawiedziło? Henryk Z odpierającym, uspakajającym ruchem, z trudem. Nic, przyjacielu... powiedz, czy GehazesGehazes właśc. Gehazi --- postać występująca w Biblii, w Księgach Królewskich jako sługa proroka Elizeusza. Kiedy Elizeusz uleczył z trądu dowódcę aramejskiego Naamana i odmówił przyjęcia za to darów, Gehazi postanowił wykorzystać sytuację, wrócił do Naamana i twierdząc, że Elizeusz zmienił zdanie, sam zawłaszczył ofiarowane dobra, a następnie je ukrył, zaś przed swoim panem kłamliwie zataił swoją wyprawę i działania. Za fałsz, chciwość i oszustwo prorok ukarał Elizeusza, zsyłając na niego i jego potomstwo trąd (2Krl 5,20--27)./ nie byłlinie byłli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy nie był, czyż nie był. sługą Elizeuszowym? Hartmann Mój miłościwy panie! Henryk Wiesz, dlaczego/ o to się pytam? Hartmann Nie, za mało, panie,/ biegły ja w piśmie... Henryk Owszem, będziesz wiedział/ do Matki Boskiej Gromnicznej./ cisza/ Miej tylko/ cierpliwość ze mną, ty waleczny mężu!/ Wszakże spowiednik musi mieć cierpliwość./ Wiedz tylko o tym, że szybkimi krokiszybkimi kroki --- dziś popr. forma N. lm rzeczownika: krokami./ spieszę z pielgrzymką, jak pątnik do Mekki ---/ ale nie pytaj, do jakiego celu. Hartmann Panie Henryku! Nie jako przyjaciel/ do przyjaciela, przemawiacie do mnie,/ lecz ja chcę wniknąć w was i nie ustąpić/ ani na włosek z mej obranej drogi;/ nie myślę spocząć, póki się nie dowiem,/ co wam tak skrycie, tak wyżera z duszy./ Co wam się stało? Co was wytrąciło,/ panie Henryku, tak nagle z kolei?/ W tryumfującym jaśnieliście blasku/ wielkiej radości! A dziś...? Ledwie ziemi/ dotykaliście stopą, a zaś anioł/ trzymał nad wami swój puklerzpuklerz --- niewielka, osłaniająca przedramię, okrągła tarcza o średnicy 25--40 cm. we wszystkim,/ coście czynili --- w gonitwie i boju. ---/ Wracacie, sławą okryci, z podróży/ na chwałę Boga --- pył spieszył przed wami,/ częstszy biegł rozgłos!... A wy, zamiast zbierać/ żniwo z posiewu tej waszej dzielności,/ dopuściliście, aby w polu gniło/ zboże złociste!... Żaliżali, właśc. zali (daw., starop.) --- czy; czyż. szczodrobliwa/ nie kierowała k'wamk'wam (daw.) --- ku wam, do was. się dłoń cesarza?/ Nie biło dla was jego wdzięczne serce?/ Żali łaskawość jego nie obraca/ przenajpiękniejszejprzenajpiękniejsza --- forma nieistniejąc, utworzona z dwóch popr.: przepiękna oraz najpiękniejsza. dla was wynagrodywynagroda --- dziś popr.: nagroda a. wynagrodzenie. --- / książęcych Staufów latorośliStaufów latorośl --- przen.: dziecko (tu: córka) z rodu Staufów, a właśc. Hohenstaufów, niem. dynastii, która przyjęła nazwę od zamku Staufen w Szwabii i z której wywodził się m.in. cesarz Fryderyk Barbarossa; z dzieci Barbarossy przeżyli tylko synowie, obie jego córki, Beatrycze i Agnieszka, były zaręczone z następcami tronów, lecz zmarły wcześnie, zanim doszło do małżeństwa.? Mówcie:/ przeczprzecz (daw., starop.) --- czemu, dlaczego, za co. wy, na Boga, chronicie się w pustkę/ przed waszym szczęściem? Przecz pozostawiacie/ to, co się nigdy powrócić nie może? Henryk Odwraca się i patrzy nań długo i z wielką boleścią. Chce mówić, lecz głos mu zamiera --- musi kaszleć i zaczyna na nowo. Kondycja ludzka, Przemijanie, ŚmierćŻycie, mój druhu, jest jako naczynie/ wielce łomliwełomliwy --- łamliwy, kruchy. --- tak Koran powiada/ i tak naprawdę jest --- i tegom doznałtegom doznał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tego doznałem.!/ Nie chcę ja dłużej mieszkać w wydmuchanej/ skorupie jaja... A może byś zechciał/ chełpić się, bracie, swoim człowieczeństwem?/ Może byś pragnął powiedzieć o człeku,/ że jest obrazem Boga?... Weź krawieckie/ do rąk nożyce i draśnij go w skórę,/ a krew pocieknie. Szewskie wbij mu szydło/ ot --- puls --- na włosek --- tu lub tam --- gdziekolwiek,/ a bezustannie, jak woda ciekąca/ sączyć się będzie twa duma, twe szczęście,/ szlachetny umysł i złuda boskości,/ twoja nienawiść, miłość i bogactwo,/ i twoja żądza czynu, i nadgrodanadgroda (daw., gw.) --- nagroda. ---/ tak, jednym słowem, wszystko, co, obłudnej/ sługa pomyłki, zwałeś swym dobytkiem!/ Czy będzie w tobie cesarz, sułtan, papież ---/ nic to: w grobowy zawinięty całun,/ nagim li ciałem będziesznagim li ciałem będziesz --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą li; znaczenie: tylko nagim ciałem., które musi/ dziś, jutro skostnieć... Hartmann Ponury w ten sposób/ przemawia umysł. Henryk Ongiongi (daw., gw.) --- kiedyś, dawniej. był on lekki!/ Chodum zapomniałchodum zapomniał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: chodu zapomniałem (tj. zapomniałem jak zwyczajnie chodzić). od pląsów tanecznych ---/ mowy się niemal zbyłemzbyłem --- tu: pozbyłem się, zgubiłem a. zapomniałem., rozśpiewany/ tryumfalnymi hymnytryumfalnymi hymny --- dziś popr. forma N. lm rzeczownika: hymnami. --- może życie/ ramiona miało wzniesione do góry/ w wielkiej ufności i wierze --- modlitwą/ było i szczęściem, i bogobojnością.../ Ale gdym wrócił, czczą przepełnionprzepełnion (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. złudą,/ że Bóg mi blisko, kiedym seraficznąseraficzny --- właściwy serafinom, tj. aniołom./ rozbrzmiewał pieśnią z wewnętrznej uciechy,/ iżem dokonałiżem dokonał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: iż dokonałem. pobożnego czynu ---/ tak więc z niewiernym gdym powróciłgdym powrócił --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: gdy powróciłem. mieczem:/ na moim tropie kładły się już brudne/ psy mego losu i krwi pożądliwe,/ powietrze w okrąg rozdzierały wyciem.../ Gdzieś ty, myśliwy, coś mi to uczynił?/ Chodź, zdaj mi sprawę!... Wstaje i przechadza się. Ottegeba Przynosi pergaminy i czeka w milczeniu. Henryk Bierze pergaminy z rąk Ottegeby. Słuchaj!... Hartmann Panie, panie!/ Anim ja klechąanim ja klechą --- inaczej: ani jestem klechą (tj. księdzem)., ani sługą klechów,/ wszak wy to wiecie... Ale moją duszę/ dziwnie i strasznie ranią wasze słowa./ Cokolwiek wam się przydarzyło, panie,/ czymkolwiek dotknął was przedwieczny Sędzia: ---/ z pokorą, panie, znieście ten krzyż ciężki. Henryk Jestem lennikiem cesarza i ongiongi (daw., gw.) --- kiedyś, dawniej.,/ posłuszny słowu kardynała z Ostiikardynał z Ostii --- biskupi piastujący ten urząd byli szczególnie wyróżnieni w hierarchii i to oni udzielali sakry biskupiej nowemu papieżowi; cesarz Fryderyk Barbarossa dwukrotnie przez swój wpływ na dostojników kościelnych doprowadził do wyświęcenia antypapieża (Wiktora IV i Paschalisa III). ,/ wziąłem z nim razem krzyż... I krzyż ten odtąd/ został mi wierny. Ongi był wyszyty,/ na moim płaszczu, a dzisiaj głęboko/ wżarł mi się w krzyże, w krew i szpik --- i tylko/ śmierć mnie od niego uwolni --- cóż więcej,/ mój przyjaciela, możesz chcieć? Poniechaj/ wszelkich litanij --- dla mnie szkoda czasu./ do Ottegeby/ Idź, moja mała małżonko! Dziękujęćdziękujęć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć).,/ ale się oddal! Chcesz mi białe/ zgotować ręce z wełnyręce z wełny --- rękawice. --- spiesz się, spiesz się,/ bo może będzie za późno! Co teraz/ wyjawić muszę temu rycerzowi,/ dla jego tylko jest ucha./ Ottegeba odchodzi/ Patrz, druhu,/ w tym pergaminie kryje się mniej więcej/ to, co od świata jeszcze żądać może/ wasz Henryk z Aue... Cicho... Nie przerywaj/ i baczbaczyć (daw.) --- zwracać uwagę. uważnie na wszystko, co powiem.../ Posłańcem będziesz moim i to pismo/ w ręce Bernarda złożysz, mego stryjca./ To moja wola ostatnia... Bądź cicho,/ mój przyjacielu. Człek jest zbyt kwapliwykwapliwy (daw.) --- pospieszny, pochopny, niecierpliwy; por. daw. kwapić się: spieszyć się. ---/ tak mówi Koran. Co mnie nawiedziło,/ czego doznałem --- nie badajcie tego!/ Myślcie, że wiedny byłem i widzący,/ lecz nie badajcie, com widział i jakemjakem stał się --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jak stałem się./ stał się widzący... Nie dociekaj tego.../ Bo nie poniesie tak cię duch twój zbożny/ w głębi tej głuszy, byś mógł ją przeniknąć./ To, co dla waszej potrzebne jest wiedzy,/ tom wam napisałtom wam napisał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: to wam napisałem. --- zresztą pozostawcie/ mnie co mojegopozostawcie mnie co mojego --- pozostawcie mnie to, co do mnie należy.... Ja znów dobrowolnie/ i bez wahania pójdę swoją drogą,/ bo iżbym miał się wzorem innych kalek/ targać, jak Łazarz, w ulicznej kałuży,/ chełpić się hańbą swoją, swymi wrzody,/ chrapliwym jękiem wabić psy, ażeby/ lizały rany moje --- tego nie ma/ w księdze mych losów, a zaś gdyby nawet/ było --- na Boga --- ja bym to wymazał!.../ Żegnaj, mój druhu! Zanim rok przeminie,/ cierpienie moje zemrze! Ach! I ileż/ spadnie już wonnych, balsamicznych deszczów/ na grób mej nędzy!... Żegnaj! Żegnaj! Żegnaj!/ po krótkiej, straszliwej przerwie, gwałtownie/ A teraz, druhu, podnieś płaszcz swój czysty/ i --- precz! --- Uciekaj!... Mówię ci: uciekaj!.../ Z trzewików strząśnij prochy i uciekaj!/ A jeśli kto cię pochwyci za suknię,/ by cię zatrzymać, zostaw mu ją w ręku/ i --- precz!... Uciekaj!... Hartmann Przerażony. Panie! Co mówicie? Henryk Mówię ci: nie patrz poza siebie,/ tylko uciekaj!... Nie dotykaj mnie się!/ Bo tak niebiosa mnie uszczęśliwiły,/ że cieczą zionę naokół zatrutą!/ Takim bohater, że bohaterowie/ precz uciekają przed moją niezbrojną/ ręką: dotknięcie tej ręki gotuje/ coś straszniejszego niźli śmierć... Ta dziewka,/ moim przelotnym dotknięta spojrzeniem,/ umiera z wstrętu, gdy mnie zauważy. Ottegeba Weszła na scenę blada jak wosk, wargi jej drżą, wzrokiem osłupiałym śledzi szalejącego Henryka. Henryk Choroba, Rozpacz, UpadekWeź jaką kłodę, chwyć, co masz pod ręką,/ miecz podnieś głownią do góry i ubij,/ ubij mnie, mówię, ubij!... Uwolnijcie/ mnie i was razem ode mnie... A cóż wy/ czynicie wówczas, kiedy w wasz podwórzec/ wściekły pies wpadnie?... Czemu się wahacie?/ Miejcie odwagę!... Bijcie!... Bez namysłu!.../ wpada Gotfryd i Brygita/ Wy --- wszyscy! Wszyscy chodźcie tu i patrzcie!/ Pan Henryk z Aue, co po trzykroć na dzień/ mył sobie ciało, co z rękawa każdy/ zdmuchiwał proszek, możny diuk i grabia,/ zdobywca podwikpodwika (daw., starop.) --- dziewczyna, kobieta, panna. i strojniś, ma dzisiaj/ szczęście posiadać wrzody hiobowe,/ okrywające go od stóp do głowy./ Stał się, żyjący, odrobiną ścierwa,/ porzuconego na wstrętnym śmieciskuśmiecisko --- dziś popr. forma: śmietnisko a. śmietnik.,/ gdzie może sobie poszukać skorupy/ i zeskrobywać trąd... Na twarzy Ottegeby objawia się wewnątrz jakieś dziwne, radosne, prawie niebiańskie zachwycenie. Gdy Henryk upadł, z duszy wyrywa się tryumfalny okrzyk wewnętrznego wyswobodzenia; rzuca się do stóp Henryka i ręce jego okrywa pocałunkami. Ottegeba Najdroższy panie!/ Pomnijcie, panie, o baranku bożymbaranek boży --- przen. Jezus Chrystus.!/ Ja wiem... ja pragnę... mogę dźwigać grzechy.../ Jam ślubowała... Musisz być okupion. Zasłona. AKT TRZECI Dzika puszcza. Olbrzymie drzewa iglicowe i drzewa liściaste o zabarwieniu jesiennym. --- W głębi jaskinia, do której prowadzi polana. Wejście obramione ociosanymi z gruba słupami. Pod słupami suche liście, narzędzia kuchenne, siekiera, łuk etc. --- Wieczór jesienny. SCENA PIERWSZA Henryk von der Aue, opuszczony, zdziczały, z nieobciętym włosem, z zaniedbaną brodą, kopie rydlem głęboki dół na polanie. Lewą rękę ma zawiązaną. Ottaker (knecht Henryka), w rynsztunku, tak jak zeskoczył z konia, zjawia się na krawędzi skały, trzymając się bacznie w pewnym od Henryka oddaleniu. Ottaker Woła. Hej-że! Hej! Hola!... Słuchaj no ty!... Hejże! Henryk Słucha. Pod nosem. Hejże! Hej! Hola! Daj mi święty spokój! Ottaker Co ty tam robisz, kosmaty niedźwiedziu? Henryk jw. Dół sobie kopię na wieczne zbawienie. Ottaker Czy może szukasz wody?... Może skarbów? Henryk Do siebie. Nigdym nie kopał za bogatszym skarbem./ głośno/ Chodź, przypatrzże sięprzypatrzże się --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że., jeśli masz odwagę! Ottaker Waha się. A może jesteś jednym z ludzi bożych?/ Hej żołędniku! Kwap siękwapić się (daw., starop.) --- spieszyć się.! Bardzo proszę! Henryk Chwyta łuk i mierzy w Ottakera. Tak się pokwapię, że mnie popamiętasz! Ottaker Milcz, ty ropucho! Henryk Kuternoga! Ottaker Szara/ wesz!... Jadowity ukąsił cię pająk!/ Strzelaj, jeżeli chcesz skwitować z życia. Henryk Z życia i śmierci. Będę strzelał, drabie! Ottaker Jedno słóweczko: czart niech się rozprawia/ z tobą, gdy zdechniesz! Powiedz: czy tu mieszka,/ w tej dzikiej puszczy, biedny Henryk? Henryk Jaki/ zwierz? Ottaker Ano taki --- zwierz z parszywą skórą ---/ poza tym lwom on krewny i sokołom. Henryk Ktoś ty? Ottaker Ktomktom --- skrócone: kto jestem., brachu, nie ma nic do rzeczy,/ Rycerz, iż burzęm już przebyłburzęm już przebył --- przykład ruchomej końcówki czasownika; inaczej: burzę już przebyłem. niejedną. Henryk A tchórz największy pod słońcem. Ottaker Co mówisz? Henryk To. Ottaker Co powiadasz? Zmówże no Ojcze Nasz. Udaje, jakby chciał się rzucić na Henryka. Henryk Dwa Ojcze Nasze! Czemu nie przychodzisz? --- Ottaker Gdzież bym mordował taką nędzę?!... Słuchaj,/ idź swoją drogą, a inoino (gw.) --- tylko, jedynie. mi powiedz,/ czy tu nie ugrzązł trędowaty grabia/ z Aue, co uszedł z swojego folwarku? Henryk Co, grabia z Aue --- zbiegł --- z swego folwarku?/ Czy tarantula ukąsiła ciebie? Ottaker Z dzikim śmiechem, wskazującym, że jest podchmielony. Nie oszalałem! Gdyż bym go inaczej/ przecie nie szukał! Henryk Zbliż się! Ottaker E, nie! Henryk Zbliż się! ---/ Chodź! Dam ci spokój! Bez podstępu, szczerze!/ Hm! Trędowaty grabia?... Opowiadaj! Ottaker Siada na cyplu skały. A zatem spokój i zgoda... A ino/ wara ode mnie... uważaj... SługaO jakie/ siedem mil drogi stąd, na trzęsawiskach,/ leży folwarczek --- w ręku czynszownika/ trędowatego mego pana --- wiecie,/ któremu godnie dochowuję wiary./ Tak!... Nie wyłupiaj tak ślepiów!... Z nim razem/ w kraj cim ja ongi pojechałw krajcim ja ongi pojechał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika oraz konstrukcja z partykułą wzmacniającą ,,ci"; inaczej: w kraj ci ja ongi pojechałem. murzyński,/ ogniam się mnogo nakrzesałogniam się mnogo nakrzesał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: ognia mnogo (wiele) nakrzesałem. z pohańczychpohańczy --- należący do pohańca, tj. Tatara, Turka, niewiernego, poganina (daw. określenie o negatywnym zabarwieniu znaczeniowym).,/ wiecie, szyszakówszyszak (daw. szłom; z węg. sisak, z niem. Zischägge) --- typ hełmu otwartego. i turban niejeden/ zwaliłem z konia, niejedna też stalka/ prysła na stronę dzięki mnie, powietrze/ krając, miast szyi mojego panicza./ Tak jest! Na koniec dotknęło go wstrętne,/ wiecie, choróbsko. A czemu? Ot, z mego/ kpił amuletu, drwił z wszelkich zamawiań/ i zażegnywań! Ale o tym cicho!/ Ja mu zostałem wierny! Tak! Z nim razem/ ugrzązłem w chłopskiej sadybie, aż oto/ on się ulotnił, zbiegł mi, uciekł w góry. Henryk Teraz go szukasz?... Czego chcesz od niego? Ottaker Jezus-Maryja-Józef! Głupi jesteś ---/ Nie chcę niczego!... Chroń mnie Panie Boże/ od jego jadów... Niech sobie zatrzyma/ to, co posiada... Jadę z nowinami./ rzuca mu pieniądze/ Masz tu miedziaka! A jeśli go spotkasz,/ to coś mu powiesz, bo juścićjuścić --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, podwojoną w skróconej do -ć i dodaną do gwarowego ,,juści": owszem. hołota/ z hołotą zawsze się zetknie. Henryk Zatrzymaj/ swoją sakiewkę... Marny tchórz cię oblazł ---/ drżysz, abyś czasem, broń Boże, nie spotkał,/ którego szukasz. Ja mam za trzy grosze/ być twym posłańcem?! Ottaker Pociągnąwszy głęboko z skórzanego worka. Co?... He?... Ja --- Ottaker ---/ niby się boję?... Patrzcie go!... Toć przecie/ właśnie onegdajonegdaj (daw.) --- przedwczoraj; również ogólnie: dawniej. mówił nam pan Hartmann ---/ rycerz bez trwogi, rycerz nienaganny ---/ który na Aue dzierży dzisiaj władztwo/ w imię naszego pana --- oto mówił:/ «kto też pomiędzy wami ma najwięcej/ niby kurażukuraż (z fr.) --- odwaga., aby iść wytropić/ niedźwiedzia w jamie?». Tak citak ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. ja, wyszedłszy,/ roześmiałem się: «ja --- powiadam --- ja mam/ dosyć kurażu i ja go wytropię». Henryk Cicho, z ponurą ironią. Wierny pachołku, chodź w moje objęcia. Ottaker Gdy Henryk poszedł ku niemu na kilka kroków, skoczył na równe nogi, cofając się. Piekła! Kim jesteś?... Henryk Nie bój się niczego!/ Ja cija ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. to jestem, twój oparszywiały/ pan z Aue. Ottaker Panie! Łaski! Nie potępiaj!/ Po wszystkie czasy wszak ci wierny byłem/ waszej miłości, oprócz tej godziny,/ kiedym odjechał od was. My chronimy/ włady wasz zamek w Aue! Noc niejedną/ leżałem ongi przed waszym namiotem/ z ręką do miecza przymarzniętą, panie,/ aby spokojnie mogła i bezpiecznie/ spać wasza miłość. Nigdym od waszego/ nie uciekłnigdym (...) nie uciekł --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: nigdy nie uciekłem. boku! Błagam: skruszonemu/ przebaczcie winę grzesznikowi! Wyście,/ panie, pod klątwą, ale rycerz Hartmann/ mówi, iż żaden klecha nie ma władzy,/ by wam zagrodzić drogę łaski. Chora/ jest wasza miłość, więc rycerz powiada,/ że gdy Bóg zechce, to będziecie zdrowy./ Zginąłeś, panie, bez wieści... Umarłym/ świat was ogłosił i wasz krewniak Konrad,/ ale nas tysiąc i dwustu przysięgło/ sobie i naszej Przenajświętszej Pannie,/ że staniem murem za was, bo żyjecie... Henryk Z udaną serdecznością. Jużem zapomniałjużem zapomniał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: już zapomniałem. wszystko i przebaczył ---/ ni słowa więcej --- jużem ci darował!.../ Wierny mi byłeś i wierny zostałeś.../ Chodź, ty mój dzielny! Znam twoją odwagę!/ Niby wilk jaki szarpałeś na kęsy/ ciało twych wrogów --- bez drżenia. Chodź, druhu,/ w te moje progi; stalą i krzemieniem/ rozniecę chrust ten, będę ci nie panem,/ lecz twoim sługą... Ottaker W gwałtownej z śmiesznością graniczącej walce. Do czarta! Nie mogę. Henryk Jak gdyby nic nie zauważył. Co? Ottaker Muszę odejść, panie. Henryk jw. A to czemu? Ottaker Rycerz, pan Hartmann... Henryk Jest mym sługą! Zostań/ taki mój rozkaz. Ottaker Po ponownej ciężkiej walce. Na Boga! Nie mogę!/ Weź, panie, łuk ten i wpakuj mi strzałę/ w ciemię. Henryk Co? Strzałę? Tobie, pielucharzu,/ ścierki na ciebie, paska albo końskiej/ derki, nie strzały!/ podnosi obie ręce do góry/ Raz! Dwa! Trzy i cztery!/ Umykaj! Ottaker Panie! Róbcie co ze sobą,/ leczcie się, panie, umaczajcie ręce/ we krwi dziecięcej, jak to czynią inni ---/ miejcie odwagę!... Henryk --- Pięć i sześć!... Dość tego!/ Bohater! Pyskacz! Popatrz się, jak umiesz/ zmykać! Biegnie z podniesionymi rękami w stronę Ottakera, który w panicznym ucieka strachu. SCENA DRUGA Henryk Sam, dzikim wybucha śmiechem, śmiech ten o mało że nie przybiera bolesnego, prawie łkającego piętna; atoli Henryk mityguje się, milczy, a potem mówi. Tak! Cisza! Dobrze!... To me państwo... dzielny mnie chroni pancerz --- świat mój znowu dla mnie się tylko otwiera... Tak, dla mnie... jam nie samotny... Nie, samotność serca mego nie zmiażdży! Nie zdusi mnie! Nigdy!... Być pogrzebionym w lodowym krysztale pustej przestrzeni!... Nie jestem samotny!... Milczenie... cisza... w okrąg ani głosu... Nie zberczą dzwonki, nie chrupią czerepy... Morze wszechświata... swoboda!... Wyżyny i wszystkie głębie --- przeczyste, rozległe, milczące --- w chłodnej jasności... Grób, Śmierć, VanitasI cóż mi/ jeszcze potrzeba?.../ Do dzieła!/ kopie dalej grób/ Z zgniliznyś/ powstał i znów się obrócisz w zgniliznę ---/ O śnie żywota! O głębszy śnie śmierci.../ O ty żebraku i królu!... O śmierci,/ wiecznie milcząca, wiecznie zadumana,/ ty w tej brunatnej szacie sypkich grudek,/ cóżżecóżże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. ty możesz wiedzieć? Czyż na oślep/ nie pcha nas w życie straszna ręka kata,/ nas, bezlitośnie spłodzonych w lubieżnym,/ jurnym szaleństwie? Czyż zdradliwy poszept/ grzechu nie wabi co noc w sieć rozkoszy/ tysiące głupców?... Życie czyż jest kaźnią?/ Czy my chodzimy w jarzmie? Czy ty, śmierci,/ jesteślijesteśli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy jesteś. groźnym dozorcą tej kaźni/ i furtyjanem, który li zagradzaktóry li zagradza --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą ,,li"; znaczenie: który tylko zagradza./ wyjście!?... A!... Szczebiot! Myśmy wszyscy niemi,/ od urodzenia my niemi, na szlaku/ niemi wojennym --- niemi wobec człeka/ i --- alboż głazy mówią?... Głazy krzyczą!.../ Bracia!... Jam nic jest... nic --- nawet w cierpieniu!.../ droga krzyżowa i... szczęście! SCENA TRZECIA Ojciec Benedykt Pustelnik, zjawia się na krawędzi polanki. Bóg wspieraj,/ biedny Henryku! Henryk Nadsłuchuje, do siebie. Zberkający dzwonku!/ Czerepie! Głosie ludzki! Benedykt Wchodzi z wolna polaną i Henrykowi, spokojnie kopiącemu dalej, kładzie z tyłu rękę na ramieniu. Przyjacielu! Henryk Któż tam? Benedykt Co robisz? Henryk Kopię grób!... Ty czego/ pragniesz? Benedykt Uczynek spełnić dobry... Masz tu/ wino, owoce, mąkę, świeży bochen/ pszennego chleba. Henryk Wynoś się! Uciekaj,/ bo cię, mój klecho, przygwożdżę, jak sowę,/ nad mą chałupą. Syp się --- w mysią dziurę,/ jak szczur brunatny! Benedykt Miłościwy panie ---/ trafiłeś w sedno. Henryk Rozwiej się w powietrzu,/ bym cię już więcej nie widział, lub spraw to,/ bym ja się rozwiał i tyś mnie już więcej/ na swoje oczy nie ujrzał... Nie jestem/ ni tym ni owym, ni panem ni sługą ---/ dla ciebie --- słyszysz? Nie jestem ni zdrowym/ ani też chorym; nie jestem dla ciebie/ niepostrzyżonym ani postrzyżonym,/ ty postrzyżeńcze --- rozumiesz: ja jestem/ niczym! Rozumiesz? Niczym! Benedykt Cobykolwiekcobykolwiek --- dziś: cokolwiek by./ myślał o sobie człek zbłąkany, zawsze/ będzie on dzieckiem Boga. Henryk Nagle podskoczywszy, odkłada rydel na bok. Co ty mówisz?/ Chodź nochodź no --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą no. tu do mnie, księżuniu, i siadaj,/ jeżeli lubisz paskud, plug i wrzody.../ Uwierzę w tego, kto mnie dziś rozśmieszy!.../ Witam.... hm... dziecko Boga... co ty mówisz?!/ Ktoć to powiedziałKtoć to powiedział --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka ,,kto".?... Wyłóż to dokładniej!/ Ja jestem dzieckiem, a to ma kołyska.../ na pergaminie wszystko to zapiszęna pergaminie wszystko to zapiszę --- na pergaminie zapisywano niegdyś jedynie najważniejsze informacje, teksty sakralne, kluczowe dokumenty państwowe i religijne, kroniki, zapiski z posiedzeń sądów (tzw. roty sądowe) itp.; tu: zdanie ironiczne.. Benedykt W ciężkim strapieniu jesteś, biedny mężu ---/ wiem --- gorzka ciebie nawiedziła dola... Henryk Zowiesz mnie biednym... Któż tu, mój księżuniu,/ może być nazwannazwan (daw.) --- forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: nazwany. biednym?... Chodź tu bliżej ---/ do tego głogu --- tutaj w te pokrzywy/ i te krwawniki --- wybałusz te ślepie/ i patrz: gdzie tylko dojrzeć jesteś mocenjesteś mocen --- masz moc, jesteś w mocy; jesteś w stanie (coś zrobić).,/ to wszystko moje, ty marny żebraku!/ Od Hozzenwaldu aż po Raumuenzachthal,/ od cesarskiego stołbiastołb (daw., starop.) --- tron. aż po morze/ szwabskie --- te lasy górskie, te dolinne/ zboża --- to wszystko moje! A choć dzisiaj/ wszystko sprzątnięte i puste, owoce/ w moich się piętrzą spichlerzachspichlerz --- budynek służący do przechowywania zbóż.. Mym las ten ---/ mą trawa, ryba w strumyku, iglica/ i liść na drzewie; w liściu każda żyła/ i każde włókno. Patrz --- to babie lato/ na twym habicie mój cimój ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. uprządł pająk./ Żądło komara, kiedy mnie ukąsi,/ jest moim żądłem, wziętym z moich komór. Benedykt Prawda! A jednak... Henryk W tym jest sęk! W tym właśnie!/ Znudziło mi się grać pana, w jedwabiach/ chodzić i ciasnych butach, wyprostowanwyprostowan (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: wyprostowany.,/ niewolnik służby, błaznów, przyjacieliprzyjacieli --- dziś popr. forma: przyjaciół.,/ nie widzieć garnka, z którego jadałem.../ Znudziło mi się stać na szczycie góry,/ uginać krzyży, kiedym chciał przemawiać/ i, niby ślepiec, nie widzieć człowieka,/ z którym mówiłem. Biedny, w jarzmie skuty/ rabrab --- niewolnik. do wolności zrywa się --- do świata:/ lecz gdy pan jakiś chce być uczestnikiem/ swobody, świata, musi wejść w głąb jego ---/ tak jak ja --- patrzaj!... Wskakuje, w grób. Benedykt Podnieście się, panie,/ lub gdy nie chcecie, to uklęknę z wami,/ by razem serca wznieść w górę, ku Temu,/ co był i jest dziś, i będzie --- na wieki. Henryk Wyskakuje z grobu. On sam podnosi! Ani ty, mój księże,/ ni ja! --- Podnosi, jeżeli sam zechce,/ a nie na skutek jęków ani według/ twej mózgownicy! Bo gdyby inaczej/ dziać się to miało, gdyby załamane/ mogły Go wzruszać ręce, wskazujące/ na pogryzione paznokcie, na zżarte,/ bezwargiebezwargi (neol.) --- niemający warg, pozbawiony warg. twarze --- gdyby Go nakłonić/ mogły ku temu krwawe, szukające/ Jego litości puste oczodoły/ i bełkocące języki, daremnie/ usiłujące ukształtować wyraz,/ który by zamknął Jego imię: mnichu,/ raj by naówczas powstał na tej ziemi,/ my byśmy byli bogami lub Pan Bóg/ nie zmarłby z bolu tylko raz jedyny ---/ nie! Dziesięć razy marłby i sto razy/ i zapomniany leżałby na wieki/ w trumnie naszego świata... Czy pojmujesz? Benedykt Wierzcie mi, panie! Pan Bóg żyw jest --- wierzcie!/ I jeślibyście chcieli Go naprawdę/ szukać... Henryk Przychodzisz do mnie, by mi mówić,/ iże Bóg żywieżywie (daw., starop.) --- dziś popr. forma 3 os. lp: żyje.? Dobrze! Dzięki! Odejdź!/ Bo to, co mówisz, tom sam zgłębił w ciszy.../ dla mnie samego: wiem ciwiem ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci., wiem, że żywie/ a i zaprawdę! Był on u mnie przedtem,/ nim się tu zjawił mnich i Go wypędził./ Tak jest --- zaprawdę! Choć potrząsasz głową:/ Bóg był i jest tu ze mną. Ale Bóg ten/ niszczy to oko, co go dostrzec może,/ rozdziera serce, co go kochać pragnie,/ łamie dziecięce ramiona, co k'Niemuk'Niemu (daw.) --- ku Niemu, do Niego./ wznoszą się biedne, a kiedy On przeszedł,/ to, co ktoś, uszy mający, usłyszał ---/ to śmiech szyderczy.../ z dzikim śmiechem/ Tak jest! Bóg się śmieje!/ O Bóg się śmieje!/ zmieniony, opanowawszy się, szorstko/ Kogo szukasz tutaj? Benedykt Ciebie! Twojego łagodnego serca/ z czasów minionych... szukam rady twojej.../ miejżemiejże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. cierpliwość... Henryk A więc spraw się krótko:/ Muszę się zająć mym małym puchaczem/ i mym pajączkiem, co tak skrzętnie przędzie ---/ zaczynaj. Benedykt Panie, jestem wysłannikiem,/ upoważnionymliupoważnionymli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą li oraz skróconym do końcówki czasownikiem; znaczenie: jestem upoważniony. przez ten mój habit/ i przez dzierżawcę Gotfryda. Henryk Zrywa się i rzuca kamieniem. Uciekaj!/ Po coś tu przylazł w dziedziniec biednego/ Henryka? Po co? Strzelcy! Wartownicy!.../ Puść psy z obroży!... Nauczę ja ciebie/ słuchać!... SCENA CZWARTA Gotfryd Dzierżawca folwarku Henrykowego, wychodzi z krzaków, za które się był ukryłsię był ukrył --- daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: ukrył się wcześniej, uprzednio.. Najdroższy panie, ja jestem ---/ to ja, dzierżawca Gotfryd. Benedykt On, naprawdę!/ I nie przychodzisz tutaj po próżnicy ---/ ból nas tu przygnał i gorzka niedola. Henryk Patrzy na niego osłupiałym wzrokiem, potem spokojnie. Wstań! Co się stało? Wstań! Któż to ci umarł?/ Jakaż to gwiazda spaliła nareszcie/ swym jadowitym światłem twoje skromne/ gniazdo? Gotfryd Prawie z płaczem. Ma córka, panie... Henryk Dym mi oczy/ żre --- co? Umarła? Gotfryd Nie! Benedykt Gotfrydzie, pozwól!/ Ja będę twoim tłumaczem i wszystko/ powiem pokrótce... Wszak ciwszak ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. ja dotychczas/ twojego dziecka byłem spowiednikiem!/ Żyje! --- Tak, żyje! Ale od tej pory,/ kiedyście, panie, rzucili zagrodę,/ prowadzi życie wielce osobliwe ---/ inne, niż zwykle... strasznie przemienione,/ życie, jak gdyby poza krańcem świata,/ pośród którego oddychamy --- życie/ nie do pojęcia, niesycone niczym,/ a tylko jakby wewnętrznym płomieniem,/ który wydrąża jej ciało... Gotfryd Nic nie je ---/ odpycha wszelki pokarm, nieruchoma/ leży i leży z utkwionymi w niebo/ szklanymi oczyszklanymi oczy --- dziś popr. forma N. lm rzeczownika: oczami., obstając przy jednym ---/ przy tym jednym --- --- --- Benedykt Odpychając Gotfryda. Cierpliwości, panie!/ Tak jest --- w tej chwili, gdy myśmy tu przyszli,/ spowodowani ciężkim jej uporem,/ ona, wzgardziwszy trunkiem i jedzeniem,/ od pięćdziesięciu spoczywa już godzin/ bezwładna, sztywna jak łoże drewniane,/ które, prócz słomy, nie ma ani krztyny/ jakiegoś pierza. Henryk Siada i zaczyna skrobać marchew. Gadajcie wyraźniej!/ Jeżeli chora, sprowadzić lekarza.../ Będąc lekarzem, sam bym się uzdrowił,/ Po cóż więc do mnie, bracie łysa-pało?/ Weźcie rumianku albo rozchodnikuweźcie rumianku albo rozchodniku --- tj. zastosujcie terapię ziołoleczniczą (zwykłą w owych czasach).:/ choroby dzieci, chociażby największe,/ w rzeczywistości śmieszne mają źródło./ Jestlijestli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy jest; czyż jest. czymś więcej ona niźli dzieckiem?/ Ha! Wówczas idźcie i połóżcie przy niej/ to, co dziewice przemienia w niewiasty/ kipiące zdrowiem. Benedykt Miłościwy panie!/ Znam ciznam ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. ją dobrze, byłem przy jej łożu... Henryk Ja znam ją lepiej --- wiesz? Benedykt Przychodzi do mnie/ z wszystkim, co tylko jej dolega. Gotfryd Bywał/ u mnie codziennie od chwili, gdy ona,/ ta córka moja, przyszła na świat... Henryk Zatem/ mówcie! Gotfryd Prawdziwie, pan ma słuszność: lata,/ wszystkiego tutaj lata są przyczyną./ I dawno wszystko byłoby sprawione,/ gdyby nie wy tu, ojcze, i Brygita... Benedykt Pomyślcie tylko, coście uczynili ---/ jak owa próba spełzła wam na niczym. Gotfryd Wiem i przed Boga zanosić mi skargi!/ Gdybym był córkę wychował jak dziewkę/ wiejską, czyż oczy spuściłaby na dół,/ kiedym jej przywiódł zalotnika?... Panie,/ czemu odeszła od nas wasza miłość?/ Złe rozpoczęło szaleć z całą mocą/ owego rana, gdy przyszedłszy do was,/ jak zwykle, z dzbankiem świeżutkiego mleka,/ łóżko zastała próżne... I jeżeli/ dziś nie wrócicie z nami, ona umrze. Benedykt W lesie do zimy czekać nie możecie.../ wszakże ja nawet, jakkolwiek przywykły/ do wszelkiej doli, schron mający lepszy/ w mojej pustelni i w kaplicy, muszę/ ogniska szukać u poczciwych ludzi,/ posadnychposadny --- zapewne: o solidnych podstawach. murów i pewnego dachu. Henryk Łysy rajfurze! Błaźnie! I ty stary,/ siwy głuptasie! Czego wy tu chcecie?/ Żądacie wina z głogów, figi z ostów?/ Kimże ja jestem? Gdzież nadmiar mych bogactw,/ że przychodzicie, wy, marni żebracy,/ by się nim dzielić ze mną. Mnie tu szukasz,/ szalony trutniu?... Pusty śmiech mnie bierze!/ Czy cię śmiertelna nie trafiła trwoga,/ kiedym przebywał pod twym dachem? Powiedz!/ Czyż przerażenia twego nie widziała/ czeladź? Czyż z oczu twych i twojej żony/ nie biły zgroza i przestrach, i waszych/ serc najtajniejsze życzenie? Te serca/ czyż nie jęczały z ukrytej kryjówki:/ «Idź stąd! Idź sobie, byśmy znowu mogli/ zacząć oddychać?»... Gotfryd Przebóg! Wasza miłość/ myli się, panie, myli! Henryk Nie! Nie myli!/ Dosyć słów pustych, kłamliwych zarzekań,/ czczej paplaniny dosyć mi w mój kojec/ narzucało się wasze miłosierdzie!/ Na krótką chwilę pokarm ten wystarczył,/ lecz nie na długo... Uciekłem, zabrałem/ ostatnie resztki, zgarnąłem to wszystko,/ co jeszcze ze mnie zostało, i zbiegłem ---/ zbiegłem przed sobą... tak, książę uciekał,/ a za nim poszedł, gnangnan (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. straszliwą trwogą,/ zmiażdżony sługa, który dotąd żyje./ Krzyczał cikrzyczał ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. za mną i jęczał, i młode/ ofiarowywał mi ciała na sprzedaż ---/ ciała dziecięce... Wyrażam się jasno.../ Czy rozumiecie, co mówię?... Odejdźcie!/ Precz mi! Precz z drogi! Wyrażam się jasno!.../ Wy --- przychodzicie do mnie --- przychodzicie ---/ wy jako czyiś spólnicy? --- Powiedzcie!/ Po co stoicie! Posłuchajcie! Ona/ była tu u mnie --- zaraz --- dnia trzeciego.../ Wywęszyła mnie, bo węch ma charcicy.../ Tak! Była tutaj... tak! Ja ją widziałem,/ i to wam mówię, wam --- na tego Boga,/ który mnie nie zna i na me katusze/ żadnej nie zwraca uwagi: to była/ najgorsza sztuczka szatana... Lecz podstęp/ ten się nie udał!... Śmiałem się, gwizdałem,/ jak gdyby była drzewem tam, na skraju/ tej dzikiej puszczy --- takem się zachowałtakem się zachował --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak się zachowałem.,/ jakby mnie wcale nie podeszła, w oczy/ całą jej nędzę rzuciłem, szalałem/ i kamieniami trzymałem ją z dala... Benedykt Chce was ocalić, panie --- oto powód,/ że was tu przyszła nawiedzić. Dotarła/ wieść do tej biednej --- sługa wasz, Ottaker/ przyniósł ją pierwszy --- że lek krwi uzdrowić/ może was, panie. Jakiś mistrz w Salernie/ chełpi się, panie, że gotów wytępić/ waszą zarazę, jeśli młode dziewczę,/ jeśli dziewica dobrowolnie, z wiarą/ pójdzie pod ostrze jego noża... Henryk Jak to?/ Wy w to wierzycie? Gotfryd Ja nie wierzę, panie ---/ ja nie! Lecz dziecko moje uporczywie/ trzyma się tego obłędu --- na włosek/ nie chce odstąpić od niego... Pomóżcie ---/ pomóżcie, panie, wyrwać ją z obieżyobież (daw.) --- pułapka, obława./ złego... Benedykt Zbyt jesteś pochopny w swym sądzie:/ któż tu odgadnąć może, co się dzieje/ z wszechmocnej woli Boga, a co zasię/ idzie z podszeptu szatana... W jej łonie/ święta się toczy walka, jakaś siła/ pcha ją z ciasnego życia ku ofiarnej/ śmierci --- zaprawdę, na oścież ku wiecznej/ pcha ją światłości w tajemniczy sposób,/ a któż odgadnie, dla czyjego szczęścia/ i wybawienia? Gotfryd Nie, dla niczyjego!/ Natomiast, ojcze, dla jej własnej zguby. Benedykt Bóg nie opuszcza tych, co go szukają!/ A choćby była w pazurach szatana/ zbawienia żądna grzesznica, to jeszcze/ na dnie przepaści dostrzeże ją boże/ ojcowskie oko. Nie dajcie się zgnębić/ małoduszności! Miejcie wiarę w sercu!/ Prawda: jest upór w niej! I to jest prawda,/ że walczy z Bogiem, ażeby z rąk Jego/ wymóc dla siebie męczeńską koronę ---/ ale poza tym: gratia praeveniensgratia praeveniens (łac.) --- łaska poprzedzająca; termin teologiczny dotyczący łaski Boga poprzedzającej wszelkie działania ludzkie mające prowadzić do zbawienia.!/ Któż śmiałby z góry zaprzeczać wszystkiemu,/ co widzi w swoich wizjach. LeviticusLeviticus --- Księga Kapłańska, Trzecia Księga Mojżeszowa, wchodząca w skład Tory, jak również chrześc. Starego Testamentu jako części Biblii./ mówi: «Krwią człowiek okupuje życie».../ To samo wszakże szepce coś w jej wnętrzu. Henryk Hm! Tak sądzicie? Ona śni... ma wizje.../ Mniema, że Bogu miłe są opary/ krwi, ona wierzy, wierzy, iż zdołamy/ krwią utargować cośkolwiek z procentu/ od tej lichwiarskiej pożyczki, ciążącej/ na naszym wnętrzu. Mylicie się: idźcie!/ Ona się myli! Słyszycie? Prócz tego:/ z czasów, gdym jeszcze błąkał się po księgach,/ gdym nie posiadał tej niemej mądrości/ duszy, jak dzisiaj, wiem, że jest błazeństwem/ takie lekarstwo..../ Trzeba jej to rzeknąćrzeknąć (daw.) --- dziś popr. forma: rzec; powiedzieć. ---/ idźcie! Widzicie: zupełniem spokojnyzupełniem spokojny --- skrócone: zupełnie jestem spokojny.;/ w tym przepaścistym tchnieniu głupstwa byłem/ --- rzecz dziwna --- chłodny od razu i zimny/ i oto patrzcie, to co teraz mówię,/ zdrowe i zimne jest, jakby leżało/ o tam, w strumieniu, a nie pochodziło/ z mojej gorącej piersi: jam bez grzechu!/ Powiedzcie to jej, że bez grzechu jestem,/ że czysty jestem i niepokalany/ i że zaraza w mojej krwi dotychczas/ ani na chwilę nie umiała splamić/ sukni mej duszy. Powiedzcie jej --- proszę ---/ iż krwią nie można prać czystego płótna/ i że ktokolwiek chciałby to uczynić,/ jest służebnikiem prastarego węża:/ błędu, nie Boga! Benedykt Z zaprzeczającym ruchem głowy. Chcieć jej to powiedzieć,/ to znaczy, panie, niecić ją do tego,/ ku czemu rwie się z bolesną rozkoszą,/ bo sądzić będzie, jak i ja to sądzę,/ że tymi słowy pomnażacie winę,/ gdyż tylko skrucha i wielka pokora/ do wybawienia otwiera wam drogę. Henryk Nie wierzcie swojej pokorze, albowiem/ zbyt jeszcze pyszni jesteście! Na karku/ pycha ci siedzi, jak dziewka bezczelna,/ kiedy się chylisz i w prochu się tarzasz/ przed Bogiem. Czymże ty jesteś, odpowiedz ---/ że On ma pomnąćpomnąć --- forma zarchaizowana; dziś: pamiętać. ciebie i twej śmiesznej,/ mój przyjacielu, skruchy? Żaliżali, właśc. zali (daw., starop.) --- czy; czyż. mniemasz,/ żeś czegokolwiek dokonał bez Niego?/ Spójrz! Częstokrotnie staję na tym szczycie/ skały i bluźnię, i echo bluźnierstwem/ wraz odpowiada i szydemszyd (daw.) --- dziś popr.: szyderstwo.: my oba ---/ i ja, i echo --- mniemamy przekrzyczeć/ głosy płaczące i liści szelesty,/ i rozhukrozhuk (neol.) --- zapewne: donośny huk, którego dźwięk szeroko się rozprzestrzenia. wody --- a jednak, a jednak:/ o ile my się znajdujemy niżej/ popodpopod (daw., gw.) --- pod. poziomem tego, coby można/ nazywać grzechem przeciw Bogu. Gotfryd Panie!/ Sam to jej powiedz --- --- mów z nią sam.... Głos jeden/ z waszego łona może ją orzeźwić,/ jak chleb, jak woda orzeźwia spragnionych./ Nie wiem, kto dał wam tę czarowną siłę,/ kto tak przywiązał ku wam to jej serce.../ Dosyć, że ona całuje stóp waszych/ samotne ślady na polnej ścieżynie,/ którąście kiedy chodzili; we waszej/ sypia komorze; waszego nazwiska/ dźwięk ma tę siłę, że od kurczów zbawia/ drętwe jej członki... Jeśli przeklinacie,/ jak ja przeklinam, leki przeklętego/ mistrza, tak chodźcietak chodźcie --- tu ,,tak" w znaczeniu: więc, zatem, wtedy.: powróćcie jej życie./ Oświadczcie biednej, że lekarz jest kłamcą,/ że żadna wiedza na świecie i... --- --- --- Henryk ...żadna/ potęga w świecie zdurzyćzdurzyć --- odurzyć, oszukać. mnie nie może ---/ że saraceński ten lekarz to chłystek,/ podlec, poganin, żądny mego złota ---/ i że to wszystko jest kłamstwem!... Jam chory,/ ale ja jeszcze nie stałem się głupcem,/ co leci w sidła byle jakich głupców/ i chce korzystać z krwawego obłędu/ dziecka... Tak, wiem ja to i jeszcze więcej.../ Jam to powiedział --- i jeszcze coś więcej./ Cóż tak patrzycie na mnie? Tak jest, mówię ---/ albowiem była u mnie drugim razem.../ Tak, jam ją widział... I ja, niewiedzący,/ jak się odgrodzić od piekła, wrzeszczałem,/ plułem, kamieniem rzucałkamieniem rzucał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: kamienie rzucałem. i wyciągał/ oskorupiałe ku niej ręce, z zgrozą,/ przerażonprzerażon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. w tajniach duszy, że niedługo/ mógłbym wytrzymać, by się jej nie dotknąć,/ by jej nie schwycić, by jej nie pokazać/ ramion i szyi z tym pulsem bijącym.../ Idźcie, powiadam, idźcie! Nie ma rady ---/ Koniec wszystkiemu!... Wiecie, kiedy na mnie/ tak zawołała --- głosem, co mi z duszy/ wyrywał łkanie: «ja, biedny Henryku/ chcę cię ocalić» --- tak krzyknąłem: «odejdź ---/ jam trędowaty!»... Lecz w tej chwilim upadłw tej chwilim upadł --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: w tej chwili upadłem. / i leżał, nie wiem, jak długo... A kiedym/ znów się przebudziłkiedym znów się przebudził --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: kiedy znów się przebudziłem., ona była przy mnie ---/ i tak! Bliziutko --- stała tu, siedziała,/ opowiadając, że jest lekarz... lekarz.../ że jest... O Jezu!... I że ta ofiara/ będzie niebiosom miła... i tak dalej.../ i że na świecie niedługo pobawi,/ że chce umierać, ja zaś nie mam prawa/ zamykać przed nią bramicy niebieskiej/ i żem powinien podążyć z nią razem/ co tchu --- w te tropy --- do Salernydo Salerny --- dziś popr. forma: do Salerno; Salerno: miasto we Włoszech, w regionie Kampania, położone w zatoce Morza Tyrreńskiego. . Potem/ kiedy już wszystko wyrzuciła z duszy,/ kiedy w prostaczej naplotła mi wierze/ o potępieńczym tym leku, tak byłem/ całkiem bezradny. Od razum się zerwałod razum się zerwał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: od razu się zerwałem./ i przez wykroty i potok uciekłem ---/ biegłem i biegłem, aż mi dech zaparło,/ aż gdzieś milami od niej --- gdzieś daleko/ padłem na ziemię. I to było dobrze./ Pomyślcie sobie, panowie, rozważcie,/ com ja uczynił, żem uciekł! Nie jestem/ ubezpieczony od najgorszej klątwy,/ zbawion od wszelkiej słabości? Wypędzon/ z waszego świata, wolny od prawideł,/ wiążących nawet książąt... Czyż nie jestem/ więcej niż książę?... Rozważcie, pomyślcie:/ przybyła do mnie samotna i w moim/ wnętrzu wygrzane bije serce: --- straszny,/ przeklęty anioł, który po rycersku/ słabiznę Boga ochrania!... Co więcej/ chcecie ode mnie? Dobrze! Precz stąd! Ze mną/ koniec!... Skończona już moja litania.../ Głód mi doskwiera, trza pożywić trupa,/ którego włóczy za sobą ma tchórzem/ oblazła dusza: sam Bóg wie, dlaczego?!/ Sam Bóg wie, dokąd?! Dosyć... Benedykt Wstrząśnięty i po długim milczeniu. Żegnaj, panie./ Szukaj przytułku!/ po cichu i litośnie/ Panie, zima będzie/ ciężka... Szukajcie przytułku! .../ do Gotfryda/ Tak, chodźmy,/ chodźmy, Gotfrydzie. Gotfryd Szukajcie przytułku! Odchodzą. SCENA PIĄTA Henryk Sam./ Odeszli... zamęt... wir... wzburzone kręgi.../ nic więcej... dziecko... świat... bohaterowie:/ wszystko więdnieje, a w zwiędłej pustyni/ czaszek samotne dziecko... Daje znaki!/ Dokąd mnie wabią na onej dolinie/ chrzęszczących kości?... Nic!... nic!... Stawię czoło/ zasadzie... Rydel!... Mój rydel?... Sen... Mara.../ Tam coś leżało... Około południa.../ Sam... Ach!... Ja nie wiem... Świat... Co? Dajesz znaki?.../ Bóg?... Co.../ zaczyna ponownie kopać grób/ Ja nie wiem.../ Szukajcie przytułku!... Zasłona. AKT CZWARTY Wnętrze kaplicy leśnej Benedykta. Po lewej stronie ołtarz z lampką wieczystą, po prawej brama. Tło: boczna ściana kaplicy z małymi drzwiczkami w pobliżu ołtarza, prowadzącymi do celi pustelnika. Na ścianach obrazy, ręce, nóżki z wosku etc. Ołtarz i krzyż uwieńczone kwiatami jesiennymi. SCENA PIERWSZA Brygita i Benedykt stoją w pobliżu głównej bramy, rozmawiając półgłosem. Brygita zbliża się do wejścia, ma chustkę na głowie i krzyż na ramieniu. Benedykt Nie, oni kłamią, kłamią bardzo dużo,/ któż tam odgadnie, ile na tym prawdy! Brygita Trzeba nam wierzyć, Benedykcie... Stary/ sługa, co nigdy nie kłamie... co rzadko/ mówi w ogóle, widział go na własne ---/ powiada --- oczy i gotów jest na to/ położyć rękę na krucyfiks... Benedykt Dziwy ---/ niezwykłe dziwy --- w rowie --- mówisz --- pełzał? Brygita Nie! Stary sługa widział go, jak leżał/ w trawie, tuż obok ogrodu, i niby/ czyhał na kogoś. Pełznącego w rowie/ widział go koźlarz Ignacy. Benedykt Więc stary/ mówi, że z rowu wyskoczył? Brygita A jakże ---/ skoro na niego zawołał, wyskoczył/ i uciekł w pole. Benedykt Nie mogę uwierzyć ---/ nic pojąć tego nie mogę --- a zresztą,/ czegóż on może od was chcieć? Toć przecie/ nigdyście przed nim domu nie zamknęli ---/ po cóż więc dzisiaj okrąża zagrodę/ niby wilk jaki? Brygita Nie wiem. I zapewne/ nikt tego nie wie. Zdziczał --- powiadają ---/ zeszedł nieomal na zwierzę, a przy tym/ jest zrozpaczony i całkiem zniweczonzniweczon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: zniweczony.. Benedykt Niepodobieństwo!... Mógłby tak podupaść/ człowiek --- --- mężczyzna, przyjaciel cesarza,/ jego towarzysz broni, com go jeszcze/ spotkał niedawno, prawda, że w łachmanach,/ lecz wspaniałego, jak dawniej? --- Ci ludzie/ wietrzą biedaka wszędzie --- tak, we wszystkim/ radzi by widzieć bliskość dotkniętego/ klątwą. Brygita Żywo. Toć znacie, ojcze Benedykcie,/ to nasze wielkie podwórzowe psisko ---/ kiedy się wczoraj udali parobcy/ z nim na zasadzkę, krztynękrztynę (daw.) --- odrobinę, trochę. po północy,/ przyszedł ów człowiek i walił do bramy./ Wtedy to oni puścili nań dogędoga --- suka (w ogóle) a. samica psów rasy dog.,/ ta jednak, zamiast żeby go opadła,/ podbiegła k'niemu, skowycząc z radości,/ i położyła się u nóg przybysza. Benedykt Niech i tak będzie... Dziewczyna jest u mnie ---/ jest w mojej celi --- pod opieką Boga. / I tak na razie jest wolna... Co prawda,/ dotychczas jeszcze nie wierzę, co mówisz.../ a choćby z sprawą biednego Henryka/ źle było w świecie... Brygita Powiadają nawet,/ że go już w mieście Konstancji złożono/ śród wielkiej pompy w grobach jego przodków. Benedykt Choćby niedobrze było z jego sprawą,/ choćby nazwisko jego wykreślono/ z szeregu żywych... dusza tego człeka/ ma, niby plecy potężnych demonów,/ dwie pary skrzydeł albo jeszcze więcej:/ gdy mu opadną białe, co go niosły/ w górę, taktak --- tu w znaczeniu: więc, zatem, wtedy. spocznie na ciemnych! Jać mówięjać mówię --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego ,,ja".,/ że go widziałem na krawędzi świata ---/ takiego świata, gdzie z głębin przepastnych/ dozna zawrotu każdy, kto tam stanął,/ wiedzion odwagą li --- męską./ Grób kopał/ i raczej gotów lec w tym swoim grobie,/ niżby miał skradać się naokół chałup/ złodziejskim trybem. Lecz bać się należy/ iż dziecko, tymi zarażone wieśćmi/ i o tych dziwnych słysząc odwiedzinach,/ niepokojących dom wasz, może łatwo/ dostać się w sidła jakiego łotrzyka. Brygita Pójdę... Niech będzie pochwalony Jezus/ Chrystus. Już ciemno, a droga daleka./ Gotfryd mnie czeka --- i tak już za długo/ bawiłam tutaj... Więc mogę mu rzeknąćrzeknąć (daw.) --- dziś popr. forma: rzec.,/ że tutaj u was wzdyćwzdyć właśc. wżdyć (daw.) --- wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: ,,zawsze, jednak, przecież", oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). się czuje lepiej. Benedykt Sza, sza! Mów ciszej, by nas nie słyszała.../ Widziałaś sama: ogółem jest dobrze --- ---/ a tylko wierzy wciąż, że on powróci,/ i, niby jedna z owych mądrych panien,/ czeka na niego, z pełną lampką w ręku,/ niby na przyszłość Zbawiciela Pana!/ Złuda ją trzyma --- muszę ją podsycać/ i podtrzymywać kłamstwami, jak wówczas,/ gdym po raz pierwszy tym pobożnym kłamstwem/ zażegnał u niej owyowy --- skrócona forma: ów (tj. tamten). kurcz febryczny./ Zaradzimzaradzim (daw.) --- tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: zaradzimy. jeszcze temu --- tylko czasu,/ czasu potrzeba --- dużo trzeba czasu,/ a to wzruszenie ucichnie w jej łonie:/ choć może potem, wybranicawybranica --- dziś popr. forma męska: wybraniec, natomiast żeńska: wybranka. niebios,/ przywdzieje welon zakonny. Brygita Niech wszystko/ stanie się według woli Pana Boga./ płacze/ Cud! Żeby pan nasz już nie żył!/ całuje rękę Benedykta/ Biedny Henryk. Benedykt ...idź, pociesz/ tę twoją duszę... Cóż na pocieszenie/ mam ci powiedzieć? Chyba że w mym wnętrzu/ kryje się jeszcze coś z pradawnych czasów/ owych najgłębszych tajemnic, gdy Pan nasz/ zjawiał się w krzaku ognistym... lub może/ jakowaś wiedza, albo też przynajmniej/ silna jakowaś wiara --- tak... widzenie,/ w którym to dziecko równa się krzakowi/ na górze Horebkrzak na górze Horeb --- także: krzew gorejący; postać, pod którą wg Księgi Wyjścia (Wj 3--4) Bóg Jahwe objawił się Mojżeszowi na górze Synaj (inna nazwa: Horeb) i przemówił do niego, wyjaśniając znaczenie swego imienia (,,jestem, który jestem") oraz oznajmiając swój zamiar wyzwolenia swego wybranego ludu z niewoli egipskiej, by wprowadzić go do Ziemi Obiecanej. --- krzakowi, co płonie,/ lecz się nie spala... Poza małymi drzwiami słychać klaskanie. Brygita Cóż to? Benedykt Nic, nic! Odejdź!... Brygita odchodzi. SCENA DRUGA Ojciec Benedykt sam, nadsłuchuje, dopóki nie przebrzmią kroki Brygity... Potem przysłuchuje się owym dziwnym hałasom dobywającym się z celi, potrząsa niechętnie głową; podchodzi ku drzwiczkom i puka. Benedykt Dziecko! Ottegebo! Ottegeba Z wewnętrz. A idę, ojcze!... Wchodzi z płonącą lampą w ręku. Tymczasem ściemniło się zupełnie. Benedykt Odbierając jej lampę. Cóż to znowu?/ A gdzie mój zakaz!? Ottegeba Z wyrazem zadziwienia na woskowym, uduchowionym obliczu. Jezus! Maryja! Józef!/ Duszę i serce wam oddaję... Jezus,/ Maryja, Józef! Bądźcie mi podporą/ w tej mojej walce ostatecznej! Jezus!/ Maryja! Józef! Benedykt Słuchaj, moje dziecko:/ bądź mi posłuszną, proszę, boś ty mojej/ oddana pieczy, jać jać --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego ,,ja".muszę za ciebie/ zdawać rachunek przed Bogiem i twymi/ rodzicielami... Ciało, CierpienieCzemu się biczujesz/ dziś po raz wtóry? Ottegeba Całuje drżąca kraj jego rękawa. Nie wiem, ojcze. Benedykt Jak to?/ Nie wiesz? I znowu bezmyślnie okrywasz/ ciało świeżymi sińcami? Ottegeba Bo, ojcze,/ tak mi przyjemnie! Benedykt Co? Ottegeba Bo pod razami/ mogę oddychać. Benedykt Jak to? Czyż bez tego,/ dziewico, znaleźć oddechu nie możesz? Ottegeba Z westchnieniem. Z trudem! Benedykt Zapalmy teraz te gromnice,/ które w koszyku przyniosła nam matka,/ a potem razem zmówiwszy modlitwy,/ spożyjem, Bogu dziękując, wieczerzę,/ którą nam zesłał w tym samym koszyczku/ za pośrednictwem rąk twej matki. Chodźmy. Ottegeba Stoi spokojnie, wielkie, wilgotne oczy utkwiwszy w krucyfiks. Ojcze... Benedykt Co? Ottegeba Jestem zupełnie gotowa! Benedykt K'czemuk'czemu (daw.) --- ku czemu, do czego. gotowa? Ottegeba By cierpieć i umrzeć. Benedykt Daj teraz spokój... Skieruj teraz duszę/ ku innym sprawom, chociażby i ziemskim,/ trzeba ci tego... Żyć musisz --- nieprawda? ---/ Chcąc służyć Bogu. Tak, musisz zachować/ życie, jeżeli chcesz, gdy przyjdzie pora,/ oddać je Bogu. Ottegeba Tak ojcze! Benedykt A zatem/ bierz --- jedz --- tu trochę masz wina od ojca. Ottegeba Usiadła na stopniach ołtarza, patrzy na sufit. Nie sądzisz, ojcze, że przyjdzie za chwilę? Benedykt Tak! --- Ale nie ma go już w dawnym miejscu. Ottegeba Tam, gdzieś go spotkał i gdzie grób swój kopał? Benedykt Tam go już nie ma... Ludzie powiadają,/ że chciał raz jeszcze przed śmiercią zobaczyć/ świat i roiskaroisko --- dziś popr.: rojowisko. wszelkich grzechów ludzkich. Ottegeba Lecz wam powiedział... przyrzekł, że tu przyjdzie/ przyrzekł na pewno?! --- Benedykt Owszem --- tak, to znaczy:/ tak, jako szlachcic taki przyrzec może./ Ty moje biedne, trwożne i przeczujneprzeczujne (neol.) --- niezwykle czujne; przeczulone.,/ drogie stworzenie! Bądź cierpliwa! Dosyć/ umartwiłaś się postem i modlitwą/ i tym czuwaniem --- wątłe ciało twoje/ niemal prześwieca w ciemności. Proś nieba,/ by ci zesłały cierpliwość i spokój,/ który łagodność umie wlać w czekanie. Ottegeba On dzisiaj przyjdzie. Benedykt Myślisz? Ottegeba Tak! Benedykt A po czym/ sądzisz, że przyjdzie? Ottegeba Bo czuwając dzisiaj/ w nocy i za dnia, po dwakroć słyszałam/ jakby kołatkę dotkniętego trądem.../ O --- słuchaj --- znowu!... Benedykt Co? Ja nic nie słyszę./ Nie, moje dziecko, jeżeli pewniejszych/ nie masz dowodów i widomszychwidomszy --- lepiej widoczny; por. daw. widomy: widoczny, oczywisty. znaków/ niż uderzanie wichru o tarcice,/ tak nie wierztak nie wierz --- tu ,,tak" w znaczeniu: więc, zatem, wtedy.... Ottegeba Przyjdzie! Przyjdzie dziś na pewno!/ Wiem to... wiem... Patrzaj, wczoraj o północy/ jakieś mnie głośne zbudziło wołanie,/ które wołało, które mi mówiło:/ «Czuwajcie! Pan się wasz zbliża!». I kwiatem/ przyozdobiłam swą lampkę, oliwy/ nalałam do niej i wyszłam --- tak, ojcze! ---/ Ażeby czekać na progu --- przed drzwiami./ A gdy tak siedząc, cała zatopiona/ w swej własnej duszy, nie zważałam, ojcze,/ na szalejącą wokół nawałnicę ---/ naraz... tak straszna zerwała się groza,/ jakiej dotychczas nigdy nie zaznałam./ Pokusa --- myślę. Ale z przerażenia/ prawie odbiegły mnie zmysły... Powietrze/ napełniło się krzykiem, charkiemchark --- dziś popr.: charkot a. charczenie. , wyciem;/ Oddech wichury był niby gorący,/ obmierzły oddech z paszczy wilków... Chciałam/ precz stąd uciekać, chciałam się ratować,/ przycisnąć głowę do twej piersi, ojcze,/ chwycić się tego ołtarza... a potem/ oczy przywarłam obiema rękoma./ A jednak wszystko widziałam wyraźnie,/ jak widzę postać twoją. --- Samą siebie/ widziałam, ojcze... patrzyłam, jak w dzikim,/ strasznym tryumfie niosły moje ciało ---/ me nagie ciało --- okropne demony/ z psimi głowami: długi nóż utopion/ był w mojej piersi... Ojcze! Podaj rękę/ Zawrót mam w głowie... Mnie --- o tak! Mnie samą/ poczęło chwytać piekło! Grzech się zaczął/ kłębić w mym łonie, jakbym skoczyć miała/ w ten wir odmętny, bezwstydna, jak piekło!/ Potem... skończyła się groza... W tej walce ---/ w tej burzy strasznej trzymała się mężnie/ ma czysta wola; i Stwórca ją poznał/ i wnet ją spędził jednym tchnieniem łaski:/ rozproszył z ziemi te majaki nocy./ I cicho w onej jaskini północnej/ jęła się cisnąć z wschodu i zachodu ---/ jak gdyby z studni, jęła tryskać ku mnie/ czysta, potężna światłość, a z światłości/ wzniosły się w górę dwa milczące, obce/ dla siebie słońca, które coraz bliżej/ schodząc się k'sobie, stopiły się w jedno,/ o tam! Na szczycie niebiosów. I w okrąg/ stała się czystość: we mnie i wokoło/ mnie, na niebiesiech i na ziemi --- wszędzie!/ I z jednej z gwiazd tych dwóch nad moją głową/ wraz się narodził jedyny, przesłodki,/ święty Zbawiciel! I szum się rozpoczął/ spośród tysięcznych chórów usłyszałam/ wyraz jak Sursum cordaSursum corda (łac.) --- w górę serca. albo słowo/ jak Gloria in excelsis deoGloria in excelsis deo (łac.) --- chwała na wysokościach Boga., a głos wielki/ odrzekł donośnie: «Amen: O co prosisz,/ wszystko się spełni! Sędziowskich wyroków/ już przełamana surowość». Benedykt Hm. Prawda!.../ Jam nieświadomy i wielce przykuty/ do rzeczy ziemskich; z mojego więzienia/ żadne nie patrzy okno w wieczne światło. ---/ Ginę w ciemnościach... Ty mię ucz! --- On swoją/ wygłasza chwałę przez usta nieletnich. Ottegeba Śmiejąc się, jakby z wielkiego wewnętrznego szczęścia. Kiedy mnie nieraz nazywał swą świętą,/ mniemasz, że myślał o tym?... Benedykt Wątpię, dziecko!/ Lecz bądźmy cicho!... Nie godzi się igrać/ z wyniosłą myślą i owej korony,/ która nas czeka może tam w niebiesiech,/ nie mogę sobie kłaść na głowę --- własną,/ niegodną ręką... Przypuśćmy, że Stwórca/ powołał ciebie, żeś na dobrej drodze,/ lecz wówczas, pomna grzesznego sposobu,/ który od chwili upadku Adama/ stał się własnością człowieka, powinnaś/ strzec się tym bardziej i w tym większej jeszcze/ chodzić pokorze... Przed dawnymi laty/ opowiadałem twej matce o pewnym/ nieskromnym jeźdźcu, którego tak strasznie/ oszołomiła, widzisz, miłość ludzka..../ to znaczy: który swoją biedną duszę,/ zamiast do Boga, przywiązał do człeka,/ do białogłowy, co żywiła w sobie/ pychę mężczyzny --- i patrz, co się stało./ Gdy się w swej dumie odwróciła odeń/ owa niewiasta, padł zgnębion i złaman/ i od tej chwili obmierzły był światu./ Taka przekora jest, dziecko, i w tobie ---/ i oto boję się wielce, że możesz/ tak się odwrócić od Boga, jak ongi/ jam się odwrócił od świata, jeżeli/ zechce odmówić ci tego, ku czemu/ z takim uporem kierujesz swe oczy ---/ ku czemu zmierza wysiłek twej żądzy... Ottegeba O nie, mój ojcze, nie! Wiem to na pewno. Benedykt Maszlimaszli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy masz; czyż masz. odwagę wnikać w plany Boga?/ Któż może wiedzieć, że człeka, którego/ od swego tronu odtrącił, uważa/ godnym swej łaski?... Patrzaj! Niby żubra/ albo niedźwiedzia, tak go osaczyli/ knechty Konrada Grave, a wszak Pan Bóg/ zezwolił na to! Lekarz, SzatanZaś lekarz z Salerny/ jest może w ścisłym przymierzu z Szatanem,/ łowcą dusz biednych, piekielnego morza/ chytrym piratąpirata (daw.) --- forma rzeczownika r.m. z końcówką -a w M lp (podobnie jak sędzia, poeta, cieśla i in.) dziś ustąpiła formie o końcówce zerowej: pirat., a krwawe lekarstwo/ jest może tylko czartowską zasadzką.../ A może Pan już odbiegł go daleko... Ottegeba mdleje. Benedykt Może... być może!... To niepewne... Boże!/ Cóż ci się stało? Zimno ci?... To wszystko/ ponad twe siły!... Zlana krwią!... O Święta,/ gdy będziesz w niebie, racz pamiętać o mnie! Idzie z Ottegebą do celi, więcej ją niosąc, niż prowadząc. SCENA TRZECIA Kaplica pusta; pali się lampka wieczysta i wiele gromnic. Wtem daje się słyszeć kołatka, potem, jak zbrodniarz, w habicie z kapturem na twarz zsuniętym, zjawia się Henryk. Ma kołatkę i długą laskę z woreczkiem. Henryk Zawlókłszy się do ołtarza, pada na stopniach, błagając pomocy. Z wnętrza wydobywają mu się oderwane, rozpaczliwe wyrazy. Modlić się --- modlić... nie mogę! O Boże,/ daj mi wyrazy!... Czemu mi nie dajesz/ Twoich wyrazów, abym mógł się modlić?/ Łez!... Łez!... O, daj mi łez!... O, daj mi wody,/ bym te ogniste zagasił języki/ w pogorzeliska rozsypanych gruzach./ Zabij mnie! Zabij!... Podstępnieś mnie odwiódł,/ chytry myśliwcze, od wybrzeża cichej,/ chłodnej, głębokiej, przeogromnej wody,/ kiedym się właśnie, jak bóbr, chciał zanurzyć/ na dno to zimne, gdzie już nic nie gore.../ Sen, ŚmierćZgaś mnie! Ach, zgaś mnie! Wszelką mękę świata/ zgaś w czarnym łonie ciemności!... Przenigdy/ Ty mnie już nie budź, albowiem to słońce/ dręczy mnie swymi zatrutymi strzały.../ Snu! Snu mi nie skąp, albowiem me łoże/ nie jest już łożem: w mej głowie szaleją/ nocą tysiączne żmije słońca: zbaw mnie ---/ zbaw mnie tejzbaw mnie tej --- pozbaw mnie tej a. zbaw mnie od tej. strasznej światłości! Bóg, Cierpienie, Śmierć, Kondycja ludzkaDlaczego/ siejesz nienawiść? Czemuś na kształt gradu/ rozsypał ślepców po ziemi, ażeby/ wzajem szarpali się na kęsy? Czemu/ karmisz nas mlekiem troski? Przeczprzecz (daw., starop.) --- czemu, dlaczego, za co. musimy/ znosić katusze w płomieniach słonecznych,/ nie mając kropli ochłody? O Boże!/ Zapomnij o mnie, zapomnij! Ach pomyśl,/ żem już nic nie wart, żem przestał być cegłą/ Twej tynkowanej krwią budowli! W krwawym/ gruncie i krwawym spojona cementem/ sterczy ta straszna, bolesna budowla,/ udręczonego pełna życia --- grozą/ przejmując biedną mą duszę!... Zapomnij,/ zapomnij o mnie, o Ty przeogromny,/ Ty przeraźliwy budowniczy! Na cóż/ przyda się Tobie jedno ziarnko piasku?/ Cóż Ci ubędzie, gdy mnie wyobleczesz/ spod Swojej męki i Swego zbawienia,/ jeśli mnie zwolnisz, jeśli mnie odpędzisz/ od robocizny i płacy zarazem. SCENA CZWARTA Benedykt Wchodzi z latarką w ręku, staje obok zakapturzonego przy ołtarzu i przerażony pyta. Czego ty szukasz? Ktoś ty jest? Henryk Nie pytaj. Benedykt Czego tu szukasz tą późną godziną? Henryk Tego, com właśnie pomyślał... Benedykt Cóż to ma znaczyć? Henryk Że człowiek jest sitem,/ które nie chwyta tego, wiesz, co chwyta. Benedykt Ktoś ty? Henryk Szczur! Benedykt Proszęćproszęć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć)., tajemniczy człeku,/ stoisz na miejscu poświęconym Bogu ---/ i jeśli szukasz tutaj miłosierdzia,/ bądź mi pozdrowionpozdrowion (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: pozdrowiony.!... Lecz wyznaj, kto jesteś? Henryk Masz sam to zbadać, mnichu, bo ja nie wiem. Benedykt Możeś tymożeś ty --- przykład konstrukcji z formą czasownika ,,być" skróconą końcówki fleksyjnej dołączonej do czasownika modalnego; inaczej: może ty jesteś. jeden --- wyznaj --- z ludzi bożych? Henryk Nie! Z pogrzebionych... Benedykt Żegnając się. Wieczny odpoczynek/ daj Panie Boże tym bezsennym duchom,/ lecz ty, znać, jesteś człekiem z krwi i kości. Henryk Ratuj mnie, ojcze! O, ratuj mnie! Ratuj!/ Pomówżepomówże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. z Bogiem Ojcem, twoim panem,/ by mnie wybawić chciał od złości ludzkiej./ Tyś jego sługą. Powiedz mu, ażeby/ zagwizdać raczył na tę sforę ludzką,/ która, szalona żądzą krwi i łowów,/ nie poprzestaje mnie tropić... Czyż kiedym/ zatruwał studnie? Czyliżczyliż --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li-; dziś raczej tylko: czyż. z nieczystości/ krwi mej i ikry ropuszej lepiłem/ kulki i czyż je rzucałem do źródeł,/ skąd piją ludzie?... Kiedyż jam to zrobił?/ Pomóż mi! Ukryj, schowaj, bo inaczej/ muszę się spalić!... Zamknij drzwi te --- zamknij!/ Bom ja niewinienniewinien (daw.) --- dziś raczej forma: niewinny.! --- Nie! O, nie otwieraj ---/ pomóż mi! Ratuj! Ocal! Nienawidzą/ wszyscy mnie ludzie! Tak z kołatką ręku/ w mniszym habicie wyszedłem ukradkiem/ na świat, stąpając po nożach, a ludzie/ co kroku w twarz mnie smagali biczyskiem./ Ja chcę wyzdrowieć, mnichu! Chcę wyzdrowieć!/ Uzdrów mnie! Usuń z mojej krwiekrwie (daw. forma D.) --- dziś: krwi. tę straszną,/ haniebną klątwę! Obsypię cię złotem/ po samą szyję, wszak jestem bogaty!/ Oczyść mnie, księże! Zmuśżezmuśże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. do milczenia/ głos, dzień i noc mi wyjący: «Nieczysty!»,/ a ja ci oddam wszystkie moje skarby,/ wszystkie me zamki rzucę ci pod nogi/ niby garść piasku! Cierpienie, Choroba, Bóg, RozpaczPomów z Bogiem Ojcem,/ pomów z tym panem! Powiedz mu, że dosyć/ mam jego razów, poniżeń i męki! ---/ Że mi aż nadto dał już odczuć tutaj,/ kim jest i że już nie zostało we mnie/ nic do zniszczenia. Powiedz mu to, mnichu!/ Powiedz mu, powiedz, że jestem rozdarty,/ że zepsowanezepsowany (daw., starop.) --- dziś popr. forma: zepsuty. jądro mego życia,/ że psom na strawę już się nie nadaję/ i --- Bóg jest wielki! Przepotężny! Wielki!/ Chwalę Go, chwalę! Nie ma nic nad Niego/ i jam jest niczym... lecz ja żyć, żyć pragnę!!!!... Pada z szlochem do nóg mnicha. Benedykt Wyście to może Henryk von der Aue? Henryk Nie --- nie! Tamtego dawno pogrzebiono!/ Patrzaj! Wyrokuj: czy on jeszcze żyje. Zrywa kaptur z twarzy, widać blade, wygłodniałe, zniszczone oblicze. Benedykt Cofa się przerażony. O panie! Panie! To wyściewyście --- przykład konstrukcji z czasownikiem ,,być" skróconym do końcówki fleksyjnej dodanej do zaimka osobowego; inaczej: wy jesteście. naprawdę! Henryk Powiedzżepowiedzże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. mi to! Utkwij oczy we mnie,/ badaj i powiedz, czy to ja... Bo chociaż/ jestem ja niczym, tylko czymś, co wieczną/ gnane wichurą, straszne znosi męki,/ to na dnie mego szaleństwa jest przecie/ coś, co z chełpliwym szepce mi uporem:/ jam kiedyś księciem był i jednym z możnych/ tej ziemi... Mnichu, powiedz mi, kim jestem!/ Wszak to niedawno, jak mnie pogrzebionopogrzebiono --- dziś raczej forma: pogrzebano. / w grodzie Konstanckim, w grobach moich przodków,/ a przecież żyję lub śnię może w grobie?/ jakże ty sądzisz: śnię czy żyję? Sen to,/ że pogrzebiono mnie przy biciu dzwonów,/ że sam ci byłemsam ci byłem --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci. przy tym, gdy mą trumnę/ nieśli z znakami książęcej potęgi?/ Senli tosenli to --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą li; znaczenie pytajne: czy to sen, czyż to sen; czy to tylko sen., powiedz, był, że iskra ognia/ z żarnej pochodni jednego z trabantówtrabant (daw.) --- żołnierz należący do straży przybocznej monarchy lub wysokiego dostojnika./ spiekła mi nogę? Żem słyszał, jak kuzyn/ Konrad, wychodząc z kościoła, z szyderstwem/ krzyczał: «zobaczym, żalizobaczym, żali --- zobaczymy, czy; konstrukcja złożona ze skróconej formy 1 os. lm czasownika zobaczyć oraz zaimka pytajnego żali (właśc. zali): czy, czy też. taka świnia/ będzie umiała rozburzyć grobowiec?»./ Powiedz mi, księże, czy to jest ten Konrad,/ który mi sprawił trumnę i grobowiec ---/ ten sam, któregom ciężką bryłą złota/ wykupił ongi tam w Maroch? Czy jestem/ tym samym, powiedz, który to uczynił?/ Lub czy też jestem marnym psem żebraczym,/ który, gdy w polu pokaże się jakaś/ głowa kapusty, dziwnie małpująca/ mądrość człowieka, zaraz się przeważa/ i drżeć zaczyna, i na siedem stajaństajanie (także: staja a. staje) --- starop. miara odległości licząca ok. 135 m; stajanie było definiowane dość nieprecyzyjnie, jako odległość między dwoma postojami konia podczas podróży, różną więc mogła mieć miarę: np. staja nowopolska liczyła nieco ponad 1 km./ skrada się z strachu przez rowy i bagna,/ by tylko w oczy nie spojrzeć GorgonieGorgona (mit. gr.) --- tu: Meduza, której spojrzenie zamieniało w kamień; trzy siostry zwane Gorgonami: Steno, Euriale i Meduzę, przedstawiano jako skrzydlate, groźne postacie, wyposażone w szpony, ostre kły i włosy z jadowitych węży.?! Benedykt Powiedzieliście mi ongiongi (daw., gw.) --- kiedyś, dawniej., w godzinie,/ gdy was przenikał jeszcze duch pokoju --- ---/ powiedzieliście mi, że mędrcy świata/ mają ze sobą wspólną myśl głęboką,/ żeśmy się winni zbroić w równowagę;/ że ta w nich wspólna nauka, iż człowiek/ winien się cały poddać woli bożej... Henryk Nagle zmieniony. Nie! Nie chcę! Gdzież to dziecko? Benedykt Przerażony. Jakie dziecko? Henryk Ta dziewka! Dziecko! --- Owa obłąkana ---/ córka dzierżawcy Gotfryda! Gdzie?... Benedykt Po co?/ Na co wam ona? Czego chcecie od niej? Henryk Co? Czego chcę ja? Na co to pytanie? Benedykt Chciałbym wybadać, jakie ma zamysły/ człek chrześcijański. Henryk Dziko. Zbawienie, Dziecko, Dziewictwo, OkrucieństwoCzy Bóg jest litośnylitośny (daw.) --- dziś: litościwy.? Benedykt Tak. Henryk Czy mnie może zbawić? Benedykt Tak. Henryk Czy może/ zbawić mnie przez to dziecko? Jednym słowem:/ gdzie ona? Powiedz! Benedykt Kto?... Wszakeściewszakeście --- konstrukcja ze skróconą do samej końcówki formą odmiany czasownika być dodaną do zaimka przysłownego wszak; znaczenie: wszak jesteście., panie,/ szlachcic! Henryk A tyś jest łotrem! Benedykt Macie w myśli/ to nieszczęśliwe i biedne stworzenie,/ które w ciemnościach szło, szukając drogi/ do Pana Boga i zasię zbłądziło/ tuż nad krawędzią przepaści? Henryk Zbłądziła/ czy nie zbłądziła: ona jest u ciebie!/ Posłuchaj mnichu! Popatrz mi, księżuniu/ w oczy --- tak, popatrz, abyś każde słowo,/ nim je wypowiesz, dokładnie rozważył,/ a gdybyś nie chciał zrozumieć przestrogi,/ którą na twarzy mej krwawymi głoskikrwawymi głoski --- (daw.) --- dziś popr. forma N. lm rzeczownika: głoskami./ wyryły ciernie płomienne --- naonczasnaonczas (daw.) --- wówczas, wtedy./ w klepsydrze twojej piasek już przesypanprzesypan (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. ---/ na łeb na szyję spadniesz w otchłań zguby. Benedykt Mnie wasza groźba wcale nie przeraża./ Dziwny jesteście, prawda, i straszliwy/ i ten przybytek święty drga od ogni/ krwawych błyskawic przepaści, lecz Ojciec/ ochroni dzieci swoje... Henryk Nie ochroni!/ Nic nie ochroni cię, jeżeli kłamiesz!/ Gdzie ona? Powiedz! Jest tutaj!... Dwie noce/ jam się zakradałjam się zakradał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: ja się zakradałem. pod strzechę dzierżawcy/ i nie spotkałem nigdzie mej małżonki,/ chociażem ucho przykładałchociażem ucho przykładał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: chociaż ucho przykładałem. do każdej/ marnej szczeliny, chociażemchociażem (...) drapał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: chociaż drapałem. się chyłkiem,/ prawdziwy szlachcic, drapałdrapać się --- tu: wdrapywać się; wspinać się. poprzez płoty,/ aby ją ujrzeć... Ona jest u ciebie.../ Zdradził to w stajni jeden z mych parobków,/ który, po udziechpo udziech --- dziś popr. forma: po udach. klepiąc klacz, powiedział:/ «Bądźżebądźże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. posłuszną, a nie jak naszego/ córka dzierżawcy, bo inaczej pójdziesz/ do pustelnika w zaloty»... Benedykt Nie!... Panie,/ powiedzcie raczej, czemu się jak złodziej/ zakradaliście popod dom Gotfryda?/ Cóżeście chcielicóżeście chcieli --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: cóż chcieliście. czynić z Ottegebą? Henryk Co chciałem czynić?... Małpy chciałem chwytać/ i potem z nimi pójść na dwór cesarski/ i przeszachrować je za trzy czerwieńceczerwieńce --- złote dukaty../ Tak, mój księżuniu, tegom chciałtegom chciał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tego chciałem.... Nic więcej! --- Benedykt Czyście nas sami nie uczyli kiedyś... Henryk Kimżekimże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. ja jestem, bym kogo pouczał?/ Ty na podziękę poucz mnie, gdzie ona?... Benedykt Nie ma jej tutaj!... Nie ma! Henryk Nie? Więc gdzieś jest? Benedykt U Boga, panie! Henryk Co --- gdzie? Benedykt W bożych rękach. Henryk U Boga, mówisz?... Cóż to? Czy umarła? Benedykt Nie, kto u Boga, ten żyje. Henryk Umarła? Benedykt Tylko dla świata i jako niebiosówniebiosów (daw.) --- dziś raczej forma: niebios./ oblubienica. Henryk Dobrze, mój księżuniu!/ Wiem to, tak, wiedzieć o tym powinienem./ Zaciśnij arkan! Mocno! Dość mam tego!/ wyczerpany i złamany/ Po raz ostatni, mnichu: dzień dzisiejszy/ wzdyćwzdyć właśc. wżdyć (daw.) --- wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: ,,zawsze, jednak, przecież", oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). mnie pouczył: nikt nie jest tak biednym,/ by go biedniejszym nie mógł Bóg uczynić./ Bo jakiż rabuś obrabował kogoś,/ który nic nie ma?! --- Tak, tak, dziecko zmarło,/ dziecko nie żyje! Gdy mi Łazarz biały/ przyniósł wiadomość, że ona nie żyje,/ że serce pękło jej z wielkiego bolu/ nad trędowatym panem, z mocą szału/ krzyk wyrzuciłem, co mi szarpał wnętrze,/ a potem zmilkłem --- i nie dałem wiary./ Potem me nogi mknęły jak na skrzydłach./ Dokąd? Jam tego nie wiedział... I potem/ mknęły i lasem, górą i doliną,/ przez dzikie gąszczagąszcza --- dziś popr. forma lp męska: gąszcz a. lm gąszcze. i wzdęte potoki,/ ażem tu stanąłażem tu stanął --- przykład ruchomej końcówki czasownika; inaczej: aż tu stanąłem., na tym ostatecznym/ progu... Dlaczegom biegłdlaczegom biegł --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: dlaczego biegłem. tak? Jakaż złota/ kazała mknąć mi nagroda --- odpowiedz ---/ niby jakiemu biegunowi? Cóżem/ mniemałcóżem mniemał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: cóż mniemałem (tj. cóż sądziłem). tu znaleźć? Żalićżalić (daw., starop.) --- konstrukcja złożona z zaimka pytajnego zali: czy, czyż oraz partykuły -ci (skróconej do -ć) w funkcji wzmacniającej. mnie nie porwał/ jakiś wir ognia? Żalić sam nie byłem/ żagwią pożarną niby jakiś dziki/ jastrząb, lecący z krzykiem i pożogą/ wskroś lasów?... Słuchaj, tak mi się zdawało.../ Przestwór powietrza brzmiał: «Ona nie zmarła!/ Nie! Ona żyje! Twa małżonka mała/ żyje! Nie zmarła!»... --- A jednak umarła... SCENA PIĄTA Ottegeba Zjawia się w drzwiczkach celi i mówi głosem zaledwie dosłyszalnym. Nie! Ona żyje... żyje... Henryk Nie widząc jej, nie poznając, tak samo: Któż to mówi? Ottegeba Ja... Henryk Kto? Benedykt Po cichu, gwałtownie. Idź sobie!... Czego chcesz tu? Henryk Mnichu,/ któż tutaj mówił? Benedykt Nikogom nie słyszałnikogom nie słyszał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: nikogo nie słyszałem.. Ottegeba Ja! Henryk Ty? Kto? Jeszcze raz! Kto? Kto tu mówił? Ottegeba Ja! Ottegeba, twa małżonka mała. Henryk Milczy przez chwilę z niesłychanego osłupienia, potem. Kto?... Kto?... Nieczysty! Nieczysty! --- Pozostań!/ Myślę ja wprawdzie, że jesteśli cieniemjesteśli cieniem --- konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jesteś; czyż jesteś tylko.,/ i wiem ciwiem ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. o tym --- lecz żaden śmiertelnik/ wiedzieć nie może, czy ten jad przepastny,/ który mam we krwi, nie kazi i duchów/ zmarłych... Nie zbliżaj się do mnie! Nie! Zostań!/ Wiem ci ja o tym, żeś nie jest śmiertelna:/ lecz dla mnie, dla mnie mogłabyś... ach! Umrzeć!/ A ja pożądam, ażebyś ostatnią/ żyła iskierką na dnie moich mrących/ ócz... Ty nie jesteś Ottegebą! Nigdy!/ Czoło twe, prawda, czyste jest i białe,/ i tak wyniosłe jak u niej, lecz zasięzasię (daw.; starop.) --- zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie./ tyś nie jest prochem... Prawda, w głosie twoim/ coś mi tak dźwięczy... coś bardziej znanego/ niż kołysanki mej umarłej matki./ Jednak dzierżawcy ty nie jesteś dzieckiem,/ moją ty małą nie jesteś małżonką,/ nie siadywałaś mi u stóp i włosem/ ran nie suszyłaś ropiącychropiący --- dziś popr.: ropiejący; tu: forma krótsza przymiotnika użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca.: --- odpowiedz! ---/ Gdybyś... nie jesteś nią... lecz gdybyś była:/ jakżeż ja wówczas mam pojąć to światło,/ co przeszywało mury mojej kaźni?.../ Wówczas ja ślepcem byłem całe życie/ i wzrok zyskałem dopiero w przepaści!/ I nie przeklinać musiałbym naonczas,/ lecz błogosławić, składać dziękczynienia,/ zamiast oskarżać, dziękczynienia temu,/ który prowadził me kroki: i z wyżyn/ tronu --- raz jeszcze gdybym stanął na nim,/ musiałbym sobie grzebać paznokciami ---/ tak, i zębami stopnie do mogiły,/ w którą wtrąciła mnie moc niewszechmocna/ tą swoją arcymiłosierną pięścią? ---/ To nie ty... Salve ReginaSalve Regina (łac.) --- bądź pozdrowiona Królowo; incipit pieśni ku czci Matki Boskiej. !... O Boże,/ bądźże miłościw dla mnie!... Pada, złamany, jego szloch zmienia się w głośne łkanie i dusza jego wyswobadza się w łzach. Ottegeba Wygląda w dziwnym oświetleniu kaplicy na zjawisko prawie bezcielesne, otoczone glorią. Przystępuje do Henryka, opiera się na jednym kolanie, obiema rękami podnosi głowę jego do góry i całuje go w czoło. On patrzy na nią osłupiały, posłuszny jak dziecko, jakby miał przed sobą zjawisko niebiańskie, a i ojciec Benedykt ukląkł, oszołomiony. Chodź, już późno.../ Biedny Henryku? Chodź!... Henryk Salve Regina! Ottegeba Chodź! Benedykt Dokąd idziesz? Ottegeba Obchodzić niebiańskie/ me narodziny. Benedykt Pod nożem lekarza/ z Salerny? --- Ottegeba Dzięki, ojcze Benedykcie!/ Pamiętaj o mnie! Benedykt A cóż mam powiedzieć/ twemu biednemu ojcu? Ottegeba Tam! W niebiesiech/ mieszka mój ojciec i ja chcę być prędzej/ niż ty u ojca... Benedykt Do Henryka. Dokąd pójść pragniecie? Henryk Jej się zapytaj! Ja nie wiem. Ottegeba Zbawienie, Święty, Dziewictwo, OfiaraChodź w drogę,/ biedny Henryku! Chodź w drogę, nie zwlekaj!/ Chceszlichceszli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy chcesz. mnie, ojcze, sznurami przywiązać/ do ziemiedo ziemie (daw. forma D.) --- dziś: do ziemi.? Mamżemamże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; tu w znaczeniu pytajnym: czy mam. przez ciebie utracić/ tę odrobinę krwi, za którą mogę/ kupić niebieską koronę? Henryk Dziewico!/ Należysz do mnie... Ottegeba Nie! Do Pana Boga!/ Biada! Co mówisz? Chodź... Henryk Albowiem tyle/ dano mi jeszcze życia, ile twoja/ zaczerpnąć może święta dłoń!... Ottegeba Jaćjać --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego ,,ja". tobie/ zaczerpnę z zdroju zbawienia, lecz nigdy/ na waszym świecie... Chodź, chodź! Tak na bożej / uznano Radzie... Muszę! Chcę! Tak, muszę!/ I ludzkie słowa nie staną mi w drodze./ Święta Agnieszkaświęta Agnieszka (ok. 291--304 a. 305 r. n.e.) --- także: Agnieszka Rzymianka, w tradycji prawosławnej Agnia; dziewica, męczennica i święta kościoła katolickiego oraz prawosławnego, umęczona za panowania cesarza Dioklecjana; legenda głosi, że pochodząca z zamożnej rodziny Agnieszka, twierdząc, że jej serce jest zajęte, odrzucała zaloty wszystkich młodzieńców, w tym oświadczyny syna prefekta Semproniusza, który w akcie zemsty oskarżył ją o bycie chrześcijanką (religia ta była w staroż. Rzymie nielegalna i kojarzona z antypaństwową postawą) i skazał na śmierć. Ponieważ prawo zakazywało uśmiercania dziewic, Agnieszka zaprowadzona została do domu publicznego; nikt jednak nie śmiał się tam do niej zbliżyć, zaś jedyny mężczyzna, który się na to odważył, został rażony ślepotą. Wobec tego postanowiono spalić ją na stosie, lecz drewno nie chciało zająć się ogniem. Ostatecznie została ścięta przez dowódcę oddziału egzekucyjnego.... Benedykt Jeśli jesteś bożą/ oblubienicą, tak cię, jak tu stoję,/ zawiodę w mury klasztorne, w tej chwili. Ottegeba Nie, ojcze! Henryk Idę za tobą, dziewico./ Wiedź mnie do życia... prowadź mnie ku śmierci!/ Wiedź mnie do rożna świętego Wawrzyńcarożna świętego Wawrzyńca --- nawiązanie do rodzaju męczeńskiej śmierci jednego ze świętych kościoła katolickiego, który wg tradycji miał zginąć przy via Tiburtina w Rzymie 10 sierpnia 258 r. spalony na rozżarzonej kracie (ruszcie, ale nie rożnie); Wawrzyniec był diakonem i skarbnikiem wspólnoty chrześcijańskiej; kiedy władze rzymskie zażądały od niego wydania skarbów kościoła, zatroszczył się o potajemne odesłanie części z nich do swej rodzinnej Hiszpanii; wśród cennych przedmiotów uratowanych w ten sposób miał znajdować się m.in. legendarny święty Graal (Sangreal z daw. hiszp. grial: kubek), czyli kielich, którego Jezus Chrystus miał używać podczas Ostatniej Wieczerzy.,/ do płomiennego stosu Polikarpapłomienny stos Polikarpa --- chodzi o rodzaj śmierci męczeńskiej jednego ze świętych kościoła katolickiego i prawosławnego zabitego za rządów cesarza Marka Aureliusza (121--180 n.e.). Polikarp (ok. 69--156 n.e.), biskup Smyrny (podobno wyznaczony do tej funkcji przez Jana Apostoła) i zwierzchnik prowincji kościelnej w całej Azji Mniejszej, przybywszy do Rzymu, aby ustalić z tutejszym biskupem datę świętowania Wielkiejnocy, miał zostać uwięziony i skazany na spalenie na arenie cyrku; jednakże płomienie nie imały się jego ciała, otaczając je niby żaglem, a zjawisku towarzyszyła kadzidlana woń; ostatecznie więc pilnujący egzekucji ściął skazańca mieczem. Polikarp miał zginąć jako blisko stuletni starzec (datowanie jego urodzin oscyluje jednak między 69 a 82 rokiem, zaś śmierci między 156 a 167); uznawany jest za jednego z tych świętych, którzy znali osobiście apostołów i przez to ich nauczanie stanowiło bezpośrednią linię przekazu od założyciela kościoła, Jezusa Chrystusa.:/ przy tobie śmiać się będę z wszystkich katów/ i krwi świadectwo dam twojemu słowu. Zasłona. AKT PIĄTY Sala zamkowa w Aue. Przez boczne drzwi w głębi widać kaplicę z ołtarzem etc. --- Wiszą w niej proporce i herbowe znaki panów z Aue, sztandary krzyżowe etc. --- Na prawo od kaplicy, w tym samym położeniu loggia rzymska. Po lewej stronie sali bogate krzesło tronowe z stopniami. Nad tronem baldachim. Promienny poranek późną wiosną. SCENA PIERWSZA Hartmann von der Aue w bogatych szatach, ojciec Benedykt i Ottaker w rynsztunku z aktów poprzednich. Benedykt Zajęty rozmową z Hartmannem, podczas której stoi z respektem z dala. Ponoć w turnieju zginął w Akwizgranie ---/ jakowyś rycerz ciął go poprzez szyszak. Ottaker Gryzie już trawkę. Hartmann Jeśli jest naprawdę,/ jak powiadacie, a i ja te same/ dostałem wieści o Konradzie Grave,/ wówczas --- pokorny sługa rzec to może ---/ podwójnie dziwne są nam drogi Pańskie./ Albowiem teraz... Wiecie, że z trudnością/ mogłem utrzymać dla dawnego pana/ ten gród warowny! --- A więc teraz wiatry/ przywiały ku mnie ten list z jego silnej,/ męskiej prawicy... Benedykt Z Włoch? Ottaker O nie, znam człeka,/ który go przyniósł: jest to pewien węglarz/ z doliny Zastel. Hartmann I cóż? Czyś go badał? Ottaker A jużci, jużcijużci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, podwojoną w skróconej do -ć; znaczenie: pewnie, owszem (por. gw. juści).! Wziąłem go na spytki ---/ inoino (gw.) --- tylko, jedynie. że, wiecie, ten hycel uparty/ milczy jak kłoda, z której pali węgiel. Benedykt A więc sądzicie, że jest już w dolinie/ Zastel? Ottaker Powiesić dam się, jeśli kłamię. Hartmann Prawda! Gdzież indziej mógłby on przebywać?/ I któż by zresztą pisał list ten --- patrzcie!/ Jest w nim niejeden ustęp nieco ciemny,/ ale odgadnąć można niemal pewno,/ że może dziś już będzie razem z nami. Benedykt A ten --- spojrzycie --- list mój, napisany/ mową łacińską, pochodzi z Wenecji. Ottaker Na świętą Annę! Mnie coś się wydaje,/ że on żadnego nie napisał listu. Hartmann A cóż zawiera? Benedykt Jasnych słów niewiele:/ wprawdziemwprawdziem go (...) rozgniewał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: wprawdzie go rozgniewałem. go kiedyś --- powiada --- rozgniewał,/ lecz po chrześcijańsku chce mi to przebaczyć... Ottaker Dajże nam wszystkim, Boże, odpuszczenie. Benedykt ...ino że mam się okazać posłusznym/ i wczesnym rankiem, w dniu świętego Jana,/ mam mu zgotowićzgotowić (daw.) --- przygotować. kaplicę zamkową/ w Aue. Hartmann Z pełną przeczucia wesołością. Jesteście tutaj i możecie/ wypełnić jego wolę. Weźcie klucz ten ---/ zawdzięczam Bogu i mym tysiąc trzystu/ dzielnym rycerzom i knechtomknecht (z niem.) --- giermek; pomocnik rycerza, pachołek; żołnierz pieszy., żem dotąd/ mógł go utrzymać na kółkuklucz (...) utrzymać na kółku --- tj. zachować dostęp do pomieszczenia (w tym przypadku skarbca) i możność dysponowania jego zawartością. --- a zasięzasię (daw.; starop.) --- zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie./ jemu zawdzięczam znowu, żem odzyskał/ knechtów... więc bierzcie klucz ten i ze skarbca ---/ o, hrabia Konrad miał k'temuk'temu (daw.) --- ku temu, do tego. niemałą/ chętkę --- przynieście ciężkie, szczerozłote/ naczynia mszalne z cesarza Karola/ pradawnych czasów. Benedykt Bierze klucz. Czynię, jak każecie./ Jak wasza miłość sądzi?... Czy wyzdrowiał? Hartmann Wzruszając ramionami. Jać tego nie wiem, ojcze Benedykcie. Benedykt Żaliżali, właśc. zali (daw., starop.) --- czy; czyż. i do was dotarła wiadomość,/ iże cudowny lekarz sprawił swoje? Hartmann I to, i inne. Po dwadzieścia razy/ mówiono o tym, że umarł w Florencji,/ w Padwie, Rawennie, że leży --- pochowanpochowan (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: pochowany./ w Monte Kasyno i że się utopił,/ że został przebitprzebit (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: przebity. sztyletem, że w gardziel/ Etny się rzucił --- a potem stokrotne/ chodziły wieści, że go oczyściły/ te w Puzzuoli cudowne kąpiele,/ że go uzdrowił słynny mistrz w Salernie. Benedykt Z westchnieniem. Czemuż tu wierzyć i coby tu czynić?! Hartmann Myśleć, jak myślę ja: dochować wiary. Benedykt A Ottegeba? Hartmann Ojcze Benedykcie!/ Jeżeli pan nasz wyzdrowiał, naonczas/ powiem, że nieba zesłały mu świętą/ ową dziewczynę, aby żył, a śmierć jej/ niech pozostanie już zrządzeniem bożym. Benedykt Owszem. A jednak gorżkagorżki (daw. forma) --- dziś: gorzki. to powinność/ dziś go przyjmować: bo com ja w tym czasie/ widział i przebył od chwili, gdy dziecko/ znikło bez śladu... Myśmy go szukali:/ Gotfryd, Brygita i ja --- wszędzie, wszędzie/ po wsiach i miastach, po wszystkich szpitalach,/ w zaułkach nędzy i występku --- panie,/ to się zapomnąćzapomnąć --- forma zarchaizowana; dziś popr.: zapomnieć. nie da!... Przy tym, panie,/ gdybym ja nie był tu spólnikiemspólnik --- dziś: wspólnik. winy!/ Lecz w piersi mojej zarył mi się straszny/ wyrzut i nie chce umilknąć. Hartmann Miłość, Zbawienie, Święty, Miłość silniejsza niż śmierćZnaliście/ ową dziewczynę od młodości? Benedykt Panie!/ Jak swoją córkę, jak swe własne dziecko!/ I obym był ją uważałbył ją uważał --- daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: uważał ją wcześniej, uprzednio. za własną!/ Abym był dla niej mógł byćbył dla niej mógł być --- daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: mógł (wtedy, wcześniej, uprzednio) dla niej być. jako ojciec!/ A tak najemcą byłem, nie pasterzem. Hartmann Mamżemamże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; tu w znaczeniu pytajnym: czy mam. powiedzieć, co ja o tym myślę?/ To WenusWenus (mit. rzym.) --- bogini miłości. tak ją ubrała... Benedykt Tak, prawda!/ Ziemska to była miłość... Beznadziejna/ była to miłość, która musi wszelką/ żywić nadzieję i ból wszelki znosić./ I jam był kiedyś na tej błędnej drodze,/ jednak omamion blichtrem niebiańskości,/ i teraz, ślepiec, poznać jej nie mogłem. Hartmann Ja tak nie myślę, ojcze Benedykcie!/ Dla mnie to dziecko i dziś jeszcze święte./ To, co się tobie wydało niebiańskim,/ zostanie zawsze niebiańskim, a miłość/ zawsze jest jedna, ziemska czy niebiańska. Benedykt Świecka to mądrość! Owszem! Tylko czemu/ takem niewiele miałtakem niewiele miał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak niewiele miałem. jej w tych okropnych/ godzinach próby! Hartmann Szła w śmierć za Henryka./ Czemu? Badałem rzecz tę i powiadam:/ W śmierci jej miłość święciła tryumfy:/ On stał się dla niej miłosnym wyznaniem! Benedykt Błoto, UpadekGdyby to dziecko zginęło, jak mówisz,/ rzecz podziwienia godna, cud miłości!/ I ja, zaprawdę, znalazłbym pociechę!/ Lecz ja nie wierzę --- nie! Ta piękna perła/ upadła, panie, i zagasła w błocie!/ Boże mój! Przebacz panu, mnie --- przenigdy! Hartmann Do Ottakera, wyglądającego, jakby chciał uciekać. Dokąd, Ottaker? Ottaker Czyni ruch przeczący; zostając z niechęcią. Hartmann Cóż się stało? Mówżemówże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że.!/ do Benedykta/ Czy wam jest znany ten pachołek, ojcze? Benedykt Nie. Hartmann Nie? Po uszy siedzi w krotochwilach,/ którymi chełpi się nie tylko w stajni/ wobec parobków i dziewek, lecz także/ lubi uraczyć nimi małe dzieci. Ottaker Niech mnie pioruny!... Panie, nie wiem wcale,/ co chcecie mówić? Hartmann Klnie się, aż się niebo/ kurczy, przysięga, aż ropuchy skaczą,/ że nigdy biednej córeczce dzierżawcy/ o salerneńskim nie mówił lekarzu. Benedykt Wy to jesteście? Ottaker Co? Jak? Kim ja jestem?/ A niech mnie czarci!... Panie! Kląć się nie chcę ---/ pozwólcie, panie, odejść mi na szaniec. Ottaker wychodzi. SCENA DRUGA Hartmann Tak! On to! On!... Benedykt Co rzucił pana? Hartmann I głowę dziecka nabił poczwarami./ Ta jego czaszka to gniazdo jaj żmiichżmiich --- dziś popr. forma przymiotnikowa: żmijowych; a. forma D. lp (kogo? czego? czyje?): żmii.,/ z których co chwila jedno się wylęga/ pod niespokojnym żarem jego ciała./ On wam nabożnie będzie znosił kłody/ na stos dla żydów i dla trędowatych,/ cały wypchany jest amuletami,/ wiarę ma w ptactwo trupie i w złodziejskie/ palce i nosi zawsze buteleczkę/ krwi ludzkiej w sakwie i klnie się na sprawy/ dziwne, nieczyste, zgroźnezgroźny (neol.) --- wywołujący zgrozę., tajemnicze. Benedykt Tak, świat się roi od demonów... Zawszeć/ człowieka hańbi przeniewierstwo. Hartmann Patrzcie!/ Drab ten, co ongiongi (daw., gw.) --- kiedyś, dawniej. odbiegł swego panaodbiegł swego pana --- uciekł od swego pana.,/ jak tchórz, niedawno rzucił się z tej twierdzy/ właśnie na wrogów tego pana: straszny/ dzik rozjuszony, urągliwy śmierci. SCENA TRZECIA Ottaker Wpada gwałtownie na sceną. A niech mnie diabeł rozsadzi, lecz panie,/ teraz mi dajcie urlop. Hartmann Dokądże to? Ottaker Precz! Tam w dziedzińcu stoi stary człowiek/ i, Boże przebacz, jakieś babsko stare.../ Do czarta! Lepiej iść między murzyny! Hartmann Z okna patrzy w dziedziniec. Gotfryd! Brygita! Ojcze! Przez Bóg miły/ To z Wehrawaldu tych dwoje staruszków. Ottaker wychodzi. SCENA CZWARTA Benedykt Rozumielirozumieli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy rozumie, czyż rozumie. to wasza miłość, panie? Hartmann Coś niezupełnie. Ale zdaje mi się,/ że nie oznacza to nic złego... Teraz/ pomyślcie, ojcze, o waszym ołtarzu!/ Wszystkie te znaki, a zwłaszcza ostatni,/ świadczą wam o tym, iże pan nasz dawny/ zaczyna znowu dawnym swym sposobem/ i według planu dzierżyć ster. Snaćsnać a. snadź (daw., starop.) --- może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. dobry/ jakowyś święty począł dzień dzisiejszy,/ jemu, po Bogu, myślę się poruczyć. SCENA PIĄTA Mnich, lewą ręką przysłaniający sobie twarz kapturem, z laską pielgrzymią w prawej, szybkim krokiem przechodzi przez scenę. Hartmann Przerażony, zatrzymuje mnicha. Dokąd podążasz i jakeśjakeś się dostał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jak się dostałeś. się tutaj/ dostał wskroś straże?/ mnich daje znak, że chce z nim pozostać sam na sam/ Idźcie! Mnie jedynie,/ widać, przynosi wieści. Benedykt odchodzi. Hartmann Mów! Mnich Hartmannie! Hartmann Henryk! O Boże! Henryk i Hartmann Milcząc rzucają się w objęcia. Henryk Bóg przemówił do mnie:/ «Idźże i pokaż się kapłanom!». Hartmann Zdrowy?/ A... Henryk Dziecko? Poszlijposzlij (daw.) --- dziś popr. forma: poślij. do lasu i rozkaż/ oblubienicy mojej, by ci sama/ dała odpowiedź. Hartmann Na żywego Boga!/ Więc dziecko żyje?! Henryk Mniemasz, że bym stał tu,/ gdyby nie żyła?... Mniemaszlimniemaszli --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy mniemasz.? Hartmann Stanowczo. Nie, panie! Henryk Tak samo. Nie, mój Hartmannie!/ ponownie padają sobie w objęcia; uwolniwszy się z objęć/ Ale dość na teraz./ Jak się to stało, że zdrowymi stopy/ dotykam znowu tych dawnych kamieni/ mojego grodu... cicho! O tym wszystkim, / co wiem, com słyszał, przeżył i przecierpiał ---/ tak, o tym wszystkim cicho! Sposobniejszej/ zostawmy porze te sprawy... Hartmannie,/ dobry Hartmannie! Cierpliwości! Hartmann Wiecie,/ że w Akwizgranie leży ciężko chory/ wasz krewny Konrad? Zmożonzmożon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: zmożony (tj. pokonany). jest w turnieju. Henryk Wiem, upadł z konia; umarł, wysadzony/ z siodła przez własną szkapę! Aniołowie,/ tak, aniołowie potrząsają kubkiem/ z kośćmi... Lecz o tym cicho, przyjacielu!/ Pomówmy teraz o ważniejszych sprawach./ Gdzież dzielny ojciec Benedykt? Hartmann Do skarbca/ poszedł, by przybrać ołtarz... Henryk Tak mu powiedz,/ aby się spieszył; a w krużganku, drogi,/ rozkaż splądrować wszystek krzak mirtowy ---/ wesele sprawiam --- dzisiaj --- bez wahania,/ a niech odźwierny uwije mi wianek/ skromny, lecz zasięzasię (daw.; starop.) --- zaś, natomiast; na odwrót, przeciwnie. taki, by wystarczył/ na skronie młodej dzieweczki dzierżawcy. Hartmann Co wasza miłość mówi? Henryk Nic innego,/ tylko to właśnie, drogi przyjacielu:/ i com w swej duszy raz już postanowił,/ tego przed ludźmi bronić nie mam w myśli./ Wszystko tak będzie, jako jest. I na tym/ koniec./ Z tą chwilą, kiedy pierwszy promień/ łaski mnie drasnął, gdy zstąpiła ku mnie/ ta owa święta, byłem wraz oczyszczonoczyszczon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: oczyszczony.:/ z mojej zatęchłej, potępionej piersi,/ znikło od razu wszystko, co w niej było/ niskiego; rozwiał się zabójczy opar/ mej zimnej duszy --- zmarły w niej nienawiść/ i żądza zemsty, złość i chęć szaleńcza,/ by się narzucić ludziom, choćby nawet/ z pomocą mordu! Alem byłalem był --- przykład ruchomej końcówki czasownika; inaczej: ale byłem. bezradny!/ Oszołomiony czepiłem się ręki/ mej zbawicielki i w jej aureolę/ wciśnięty, szedłem za każdym jej krokiem.../ W jej mgławym kole znów mogłem oddychać,/ a gdy na skronie kładła mi swą rękę,/ taktak --- tu w znaczeniu: więc, zatem, wtedy. sen, co dotąd unikał mych powiek,/ w mym biednym sercu zamknął mi znów przystęp/ wrogim demonom.../ zjawia się ojciec Benedykt/ Ciebie to ja szukam!/ Tak, ojcze, ciebie przede wszystkim! Zbliż się!/ Pomóż mi, pomóż! Jestem zdrów! Uleczonuleczon (daw.) --- tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uleczony.!/ Jestem u celu, a jednak daleko/ od tego celu! Nie mów nic, o, nie mów,/ tylko posłuchaj dalej mej spowiedzi.../ Wtem spłynął na mnie nowy promień łaski./ Cóż mam powiedzieć? W tym nowym promieniu,/ który mi błyszczał spod powieki dziecka --- ---/ żyję! O, nie patrz na mnie, stary człeku,/ z taką woskową bladością! --- Na nowo/ odrodziła się moja miłość w zmarłym,/ posępną grozą przepełnionym świecie./ I znowu w fali świetlnego żywiołu/ rozpłomieniły się wzgórza radością,/ morze rozkoszą, a niebiańskie dale/ szczęściem --- i znowu w mej piersi poczęły/ rwać się do życia i wrzeć świeże siły:/ zwarły się we mnie znów w przemożną wolę,/ ażeby walczyć, niemal dotykalnie,/ przeciwko memu wiądowiwiąd --- dziś popr.: uwiąd, więdnięcie.... Lecz jeszczem/ nie był wyzdrowionjeszczem nie był wyzdrowion --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jeszcze nie byłem wyzdrowiony (wyleczony, zdrowy)., ale czułem jedno:/ że wyzdrowieję albo też z nią razem/ jednakiej doznam śmierci.../ Posłuchajcie!/ Wbrew mojej woli, na przekór mym prośbom/ wiodła mnie z sobą do Salerny. Chciałem/ złamać jej śluby --- ale mnie przemogła.../ Prawda: Południa raje hamowały/ nieraz jej kroki; w kwiecistych smaragdachsmaragd --- forma zarchaizowana; dziś: szmaragd. / gór apenińskich stawała zdumiona,/ tknięta ich czarem, albo na błękitnych/ milkła wybrzeżach, pobladła z boleści/ i szczęśliwości... lecz potem... --- o, wielką/ wydała mi się tą chwilątą chwilą --- tu w znaczeniu: w tej chwili., w mych oczach/ rosła do jasnych rozmiarów serafaseraf a. serafin --- tu: anioł; w Biblii istota stojąca najwyżej w hierarchii bytów, najbliższa Bogu, w wizji proroka Izajasza serafiny posiadają trzy pary skrzydeł, unoszą się nad tronem Boga i śpiewają hymn ku Jego chwale (Iz 6,1--6).!/ Potem zamknęła się, mówię, dla świata/ i, jakby szarpał ją głód śmierci, znowu/ z podwójną mocą ciągłaciągła --- dziś popr.: ciągnęła (tu: forma krótsza, daw. i gw. użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca). mnie za sobą/ hen na Południe.../ Stanęliśmy razem/ wobec lekarza: --- o tak, mimo wszystko,/ jakem powiedział... daleko! W Salernie.../ Cud, Kobieta, Ofiara, ZbawieniePrzemówił do niej... Pytał, czego pragnie. ---/ Chce umrzeć dla mnie. Dziwił się, odradzał,/ nóż pokazywał i tortury --- na nic!/ Ani na chwilę nie umiały zachwiać/ słowa lekarza jej wolą: i wtedy/ zamknął się razem w komorze --- z nią razem./ Ja zaś... tak, nie wiem, co się działo ze mną./ Straszne słyszałem huki --- jakaś światłość/ błyskawicowa wdzierała się we mnie,/ paląc i krając mi serce! Straciłem/ zmysły! I z dźwierzydźwierze (daw.) --- drzwi. poleciały trzaski,/ krew popłynęła z moich pięści obu,/ zdawało mi się, że wszedłem przez ścianę!/ I oto, mówię, leżała przede mną/ naga, jak Ewa, silnie przywiązana/ do deski... Patrzcie, mężowie, naonczasnaonczas (daw.) --- wówczas, wtedy./ trzeci mnie dotknął promień świętej łaski./ Cud się wypełnił, byłem uzdrowiony!/ Wierzaj, Hartmannie! Jak ciało bez serca,/ jak golemgolem --- tu: bezduszne stworzenie, ulepione z gliny na kształt ludzki przez człowieka (w akcie niedoskonałego naśladowania aktu stwórczego Boga), lecz pozbawione duszy, zdolności rozumienia, własnej woli i umiejętności mowy; słowo ,,golem" występuje w Biblii w Psalmie 135 (w. 15--17), lecz ginie w przekładach (por. ,,Bożki pogańskie to srebro i złoto,/ dzieło rąk ludzkich./ Mają usta, ale nie mówią, / mają oczy, ale nie widzą./ Mają uszy, ale nie słyszą;/ i nie ma oddechu w ich ustach"). Golem jako ,,twór czarnoksięski" to postać należąca do legend kultury żydowskiej w Europie. Najbardziej znaną jej wersją jest opowieść o rabinie Maharalu z Pragi, żyjącym w XVI w., oczytanym w literaturze mistycznej, który aby ochronić członków swej gminy wyznaniowej przed prześladowaniami, utworzył glinianego olbrzyma i ożywił go dzięki magicznym formułom. Opowieść ta jest późniejsza wobec akcji utworu, ale mogła być znanym kontekstem dla autora. będziesz, jak twór czarnoksięski,/ nie dzieło boże --- z gliny lub kamienia,/ albo i skruszon będziesz, póki czysty/ i nieskrzywiony, nieprzerwany, prosty/ strumień boskości nie wyryje sobie/ drogi do owej niezgasłych tajemnic/ pełnej łupiny, kryjącej przed naszym/ okiem prawdziwy cud stworzenia: --- wówczas,/ wówczas dopiero przeniknie cię życie./ I z piersi twojej rozszerzą się nieba,/ wielkie, bezkreśnebezkreśny --- dziś: bezkresny; niemający kresu., przecinając ściany/ twego więzienia --- i ty razem z światem,/ wyzwolon jego zbawiającą mocą,/ wraz się rozpłyniesz w przedwiecznym żywiole/ miłości.../ Sprowadź ją tutaj./ Hartmann odchodzi/ Tak, ojcze!/ Ona jest tutaj! Ale ty --- toć mówię ---/ już jej nie spotkasz takiej, jaką znałeś./ Jeszcze naonczas, kiedym ją odwiązał/ od stołu mistrza i uniósł ze sobą/ ten dar niebiosów, upadła, złamana./ Naprzód tygodnie długie przeleżała/ w ciężkiej gorączce, a potem, powstawszy/ z łoża boleści, była przemieniona./ Chociaż ją nogi zaledwie udźwigłyudźwigły --- dziś popr.: udźwignęły (tu: forma krótsza, gwarowa użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca).,/ nie chciała żadną miarą dosiąść konia,/ któregom dla niej najął do podróży./ Przy moim boku, z wielkim biegnąc trudem,/ ciężar ołowiu w wątłych mając członkach,/ wciąż się zdawała unikać mnie w drodze/ i tylko z drżeniem znosić me sąsiedztwo. Benedykt Gdzie ona, panie? Prowadźcie mnie do niej!/ Racz wasza miłość przebaczyć: ociężał/ ten ci mój język w tej chwili wdzięczności./ Idzie! --- Zostawcie nas sam na sam, panie! Henryk wchodzi do kaplicy. SCENA SIÓDMA Ottegeba Wchodzi, prowadzona przez Hartmanna. Blada i zmęczona, bosa, w ubraniu pielgrzymim, o kiju. Ottegeba Gdzie jestem, panie? Powiedz... Hartmann W zamku w Aue. Ottegeba Gdzie? Hartmann W zamku w Aue. Ottegeba Gdzie? W jakiej dziedzinie? Hartmann W Szwarcwaldzie, pani, na ojczystej ziemi. Benedykt Popatrz się na mnie, już mnie nie poznajesz? Ottegeba W uporczywym zamyśleniu. Przebacz... cokolwiek.../ z lękliwą radością, rzucając mu się na piersi/ Ojcze Benedykcie!/ Nie mów nikomu! Nie mów, kim ja jestem!/ Pomóż! Bądź wierny! Dobry! Litościwy/ bądź mi, mój ojcze, iżby mnie nie zabił/ ten wstyd bezmierny!... Benedykt Cicho, dziecko, cicho!/ Ja cię ukryję, jeżeli gdzie indziej/ nie masz ukrycia. Ottegeba Tak, tutaj przy tobie,/ w cichej pustelni... Benedykt Co? Ottegeba Przy tobie, ojcze,/ w głębokiej puszczy. Benedykt Powróćżepowróćże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. do zmysłów,/ ty moje drogą utrudzone dziecię./ Mylisz się: ptactwo śpiewa o tam, w kniejach!/ Tu echo tylko odbija się w zamku./ My nie jesteśmy, dziecko, w moim lesie. Ottegeba Jać sobie, ojcze, przypomnąćprzypomnąć --- forma zarchaizowana; dziś popr.: przypomnieć. nie mogęJać sobie (...) przypomnąć nie mogę --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego ,,ja".,/ gdzie my jesteśmy... Idźmy głębiej w góry!/ Słuchaj... Nie! Później... Idźmy! Nie! Nie jeszcze ---/ kłamałam... Jestem potępiona, ojcze!/ Jestem stracona... ojcze... Benedykt Nie, dziewico!/ Czyn twój przeciwko tobie świadczy, rada/ oddałaś życie, by okupić dolę/ biednego pana Henryka, atoliatoli (starop.) --- mianowicie./ Bóg ci uczynił, jak Izaakowi ---/ miłośnie przyjął ofiarę z ołtarza. Ottegeba Nie! Ja umarłam na ołtarzu! Obcy,/ surowy, dziki pochłonął mnie ogień,/ który się palił w szpiku moich kości.../ Pragnęłam krzyczeć: puśćcie mnie, wy piekła!/ Ale ten wyraz milkł na żądnych ustach ---/ Bij, zanim umrę, bij, ty zły lekarzu ---/ takem jęczała --- daremnie! Truciznę/ nieprzyjaciela wessały już w siebie/ spragnione członki. I nim aniołowie/ poczęli śpiewać «hosanna», ma żądza/ zmarła na piersiach szatana. Benedykt Podpierając ją i prowadząc do ołtarza. Cóż na to/ można powiedzieć? Znasz mnie i wiesz dobrze,/ iż na szerokiej ziemi nikt mojemu/ tak nie jest bliski sercu, jak ty, dziecię./ Miej na uwadze słowa spowiednika:/ Lekarz, być może, jest czartem, lecz właśnie/ pan nasz w ostatniej chwili był powołan,/ by cię ratować. I tak to leżałaś/ nie na szatańskim łonie, lecz w uścisku/ tego człowieka, o którego duszę/ takeś walczyłatakeś walczyła --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tak walczyłaś., jak on w owej chwili/ walczył o twoją. Ottegeba W największym wyczerpaniu pada na krzesło. Kłamałam! Kłamałam!/ Nigdym o jego nie walczyłanigdym (...) nie walczyła --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: nigdy nie walczyłam. duszę/ i przetoprzeto (daw.) --- przez to, dlatego; z tego powodu, zatem. Bóg mnie postawił pod pręgierz. Zasłania sobie twarz rękami. Henryk Wychodzi po cichu z kaplicy i klęka przed nią. Spójrz wokół siebie! Nie drżyj! Wszak nie jesteś/ gołębiem w klatce --- a jam nie jest wężem,/ abyś drżeć miała przed moim spojrzeniem./ Ale tyś moją, męża, którym jestem,/ który jest twoim... a nie kusicielem,/ nie! To mnie kuszą, kuszą tak jak ciebie!/ A choć ty jesteś czystsza, choć wolniejszaśwolniejszaś --- przykład konstrukcji z czasownikiem ,,być" skróconym do końcówki fleksyjnej dodanej do przymiotnika; inaczej: wolniejsza jesteś./ od skaz, to ogień i mnie uszlachetnił,/ że, jako pierścień z czystego metalu,/ mogę już dzisiaj służyć za oprawę/ dla tego wody najczystszej brylantu,/ jakim jest dusza twoja./ Przetoprzeto (daw.) --- przez to, dlatego; z tego powodu, zatem. mała/ oblubienico, powiedz mi słóweczko,/ ciche słóweczko na ciche pytanie,/ a potem możesz wypocząć po strasznych/ trudach długiego poranku, co dla nas/ skończył się teraz jasnym dniem. Odpowiedz:/ żaliżali, właśc. zali (daw., starop.) --- czy; czyż. nie chciałaś wrócić mi znów życia/ i w zamian za nie dać twego? Więc teraz/ daj mi twe życie: moim jest i moim/ było od wieków! Wierną, na śmierć wierną/ byłaś mi dotąd służebnicą: dzisiaj/ po raz ostatni niechaj znajdzie posłuch/ u ciebie moja modlitwa: bądź moją/ panią! Bądź moją żoną! --- Ottegeba Rozwarła szeroko oczy, jak w natchnieniu, a potem, jak gdyby oszołomiona wielką światłością, powoli zamknęła je znowu. Benedykt W nawałnicy/ światła zasnęła, a jednakże jeszcze/ widziała glorię. Henryk Zaślubiny ziemskie/ lub wiekuista śmierć! SCENA DZIEWIĄTA Ottaker Zjawił się we drzwiach. Poznaje Henryka, postępuje kilka kroków ku niemu i pada zemdlony. Henryk Wstań, Ottakerze!/ Wstańżewstańże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że., mój wierny przeniewierco! Łaska/ i przebaczenie spływa na nas wszystkich./ Walczyłeś! Jam się poznał na twej walce!/ Żyw ten, kto walczy, a na dobrej drodze/ ten, który, błądząc, ciągle dąży naprzód./ A teraz na znak, drogi przyjacielu,/ że jestem twoim tak, jak byłem ongi,/ gdy ja się będę ubierał w purpurę,/ ty jak stróż Grala, staniesz mi przy boku. SCENA DZIESIĄTA Benedykt Spoczywaj, dziecię, spoczywaj! Ottaker Stojący obok tronu. A choćby/ miała lat tysiąc wypoczywać tutaj,/ a ja się ruszył z miejsca --- kromiakromia a. kromie, krom (daw.) --- oprócz; poza. tego,/ iżby mnie zmogła śmierć, to, mój księżuniu,/ niech mnie w wieczyste strącą potępienie. SCENA JEDENASTA Benedykt Udał się do kaplicy; widać go zajętego przy ołtarzu. Sala zapełnia się powoli rycerzami zbrojnymi i bez zbroi. Pierwszy rycerz Co? Drugi rycerz Tam! Pierwszy rycerz Rycerzu, gdzie? Drugi rycerz O tam, na tronie! Ottaker Cicho, panowie! Pierwszy rycerz Cóż to jest za obraz? Rycerz, Pozycja społecznaTrzeci rycerz To jest ta sama, panowie... na Boga!/ ...którą widziałem jeszcze wczoraj z góry,/ z okna Pallady, jak z studni, pod murem,/ o tam, przy bramie, piła nachylona/ wodę rękami! --- Mówię wam, rękami... Pierwszy rycerz Czy to jest może pani Awantura? Ottaker Panowie, cicho! Świętym jest sen świętej,/ przy tym to nasza pani. Czwarty rycerz Co? Ogólny, serdeczny śmiech rycerzy. Piąty rycerz Ten tuman ---/ co on powiada? Mary mu się snują ---/ To jakieś dziewczę wędrowne, nic więcej. Ottaker Niech was pchły zjedzą!... Niech wam bielmem zajdą/ te wasze oczy, pano... --- --- --- / Bogu dzięki:/ Żyje! Pierwszy rycerz Naprawdę! Porusza wargami. Ottegeba Nigdym ja dotąd nie słyszała takiej/ nawały hymnów... Drugi rycerz Śni! Ottegeba Czy słyszysz, ojcze? Pierwszy rycerz Co ona mówi? Ottegeba Matko! Matko! Widzisz?... Piąty rycerz Czego to dziecko chce? Ottegeba Korona spływa ---/ Niesie ją tyle, tyle rąk!... Trzeci rycerz Kim jesteś ---/ powiedz, dziewczyno... Ottegeba Przez sen. Waszą teraz panią! Pierwszy rycerz Kimkolwiek jesteś, moje dziecko drogie,/ przed twym urokiem uginam kolana./ Ale nam biedny hrabia z Aue zginął/ w dalekim świecie i jest nieżonaty. Tłumione i wzrastające poruszenie śród rycerzy. Benedykt Wychodzi z kaplicy, tajemniczo. Cicho, panowie! Spokój! Posłuchajcie:/ cud ten przywiodła ku nam taka ręka,/ że się jej żadna, żadna ludzka wola/ oprzeć nie może; nigdy też baldachim/ nie krył kobiety czystszej, szlachetniejszej.../ Korzcie się przed nią! Ona jest tu panią,/ musi być panią... A on, zaginiony/ w dalekim święcie książę, Henryk z Aue,/ jest między nami i za chwilę, zdrów już,/ stanie się dumnym filarem tej sali. SCENA DWUNASTA Rycerze tryumfalne wznoszą okrzyki, albowiem Henryk, w purpurze i przy mieczu wchodzi na scenę przy boku Hartmanna; przed nim trzej paziowie, z których pierwszy niesie na wezgłowiu trzy korony. Henryk Dankdank (z niem.) --- dzięki; podziękowanie. wam rycerze! Dank wam! Z odmłodzonej/ witam was duszy, lecz z dawną miłością! / Pod tą purpurą kryję blizny... Blizny/ wzdyćwzdyć właśc. wżdyć (daw.) --- wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: ,,zawsze, jednak, przecież", oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). kosztowniejsze od purpury! Prawdę/ po tysiąckrotniem chwytałpo tysiąckrotniem chwytał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tysiąckrotnie chwytałem (a. po tysiąckroć chwytałem). , a com chwyciłcom chwycił --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: co chwyciłem.,/ ranę mi ryło w ciele... Wszystkie strachy,/ wszystkiem ja poznałwszystkiem ja poznał --- przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: wszystkie ja poznałem. leki, wszystkie jadnejadny --- tu: jadowity, trujący.,/ krwią rozpienione widziałem zapasy./ Sam ci się wiłemsam ci się wiłem --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci. w mękach potępieńców,/ aż mnie znalazła miłość, co nas wszystkich/ szuka./ zwrócon do Ottegeby/ Gołąbka, nieznająca żółci,/ święta Ottgeba... Ustąpcie się od niej!.../ Zbudź się, małżonko! / do paziów/ Dajcie mi koronę!/ bierze koronę i trzyma nad głową Ottegeby/ ZbawienieMą pośredniczką była ta dziewica ---/ bez pośrednictwa Bóg zbawiać nie może ---/ to niech wam starczy.../ nakłada jej koronę/ A teraz się pytam:/ Stwórca wybranych swoich koronuje/ we śnie --- czy chcecie czcić ją jako waszą/ panią --- goręcej czcić niż mnie --- powiedzcie ---/ pod jej łagodnym berłem żyć czy chcecie?/ Czy nam w weselne uderzycie dzwony? Hartmann Panie! Co mówisz! Nie tylko we dzwony,/ ale w spiżowe uderzymuderzym (daw.) --- tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uderzymy. puklerze,/ a okna tego starego zamczyska/ w wielką, jak usta, rozkrzyczą się radość. Podnoszą tryumfalne okrzyki. Henryk Sposępniał, pospiesznie. Cicho, bez wrzawy! Bez tej wesołości,/ co oszałamia, lecz nie budzi --- precz z nią,/ albowiem ona kazi uroczystość,/ przytłacza duszę świętych dni!... Tchórzostwo/ słucha dzikiego głosu trąb wrzaskliwych,/ a my nie tchórze; mężami jesteśmy/ i wierzącymi w każdy czas. Rzecz wzniosła/ rozumieć radość i być panem nad nią./ Przepastną głębię ma pod sobą okręt,/ na którym płyniem, a gdy się pogrąży/ nurek w tych bezdniach i wróci z nich cały,/ wówczas śmiech jego, jeśli się zaśmieje,/ wart cici --- tu: w funkcji partykuły wzmacniającej. jest złota. --- Ottegeba Budzi się. Co się ze mną dzieje? Benedykt Poddaj się! Ukórz! Henryk Nie! Miastmiast (daw.) --- zamiast, w miejsce. się ukorzyć,/ dumnie się podnieś! ... Ottegeba Prostuje się z drżącą rozkoszą. Jak mi każesz, panie! Henryk Do Benedykta. Czyń, co masz czynić... Ojciec Benedykt zamienia pierścionki. Przy tym słychać przyciszone dzwony. Ottegeba Ach! Tyle wycierpiał,/ biedny Henryku! Henryk Ty więcej ode mnie!/ Lecz o tym cicho, ty moja małżonko ---/ wszak mówi Koran, że po tym, co ciężkie,/ nastąpić musi zawsze to, co lekkie. Ottegeba Niechaj się stanie, jak chcesz. Benedykt Już się stało. Henryk Przytula Ottegebę w długim pocałunku. Ottegeba Henryku! Słodką teraz umrę śmiercią. Henryk Drugą koronę wkładając na głowę swoją. Otom znów panem swojego dziedzictwa./ Śmierć, zmartwychwstanie --- oto dwa są dźwięki,/ które wybija dzwon wieczności... Wolny/ jestem od klątwy... Niech się wzbiją w niebo/ te moje orły, te moje sokoły!...