Goethe, Johann Wolfgang von Herman i Dorota Jenike, Ludwik Kozioł, Paweł Ołusek, Paulina Ołtusek, Paulina Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska. Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Eine Publikation im Rahmen des Projektes Wolne Lektury. Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/goethe-herman-i-dorota http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=19670&from=FBC Johann Wolfgang von Goethe, Herman i Dorota, tłum. Ludwik Jenike, oprac. Zygmunt Zagórowski, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1928. Domena publiczna - Ludwik Jenike zm. 1903 1974 xml text text 2013-09-03 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2675.jpg arrow, Robb North@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2675 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/goethe-herman-i-dorota.pdf ISBN-978-83-288-0232-2 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/goethe-herman-i-dorota.html ISBN-978-83-288-1291-8 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/goethe-herman-i-dorota.txt ISBN-978-83-288-2246-7 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/goethe-herman-i-dorota.epub ISBN-978-83-288-3228-2 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/goethe-herman-i-dorota.mobi ISBN-978-83-288-4314-1 ISBN application/x-mobipocket-ebook Romantyzm DCA 6RA Utwór, który stał się inspiracją dla Adama Mickiewicza do napisania Pana Tadeusza. Herman i Dorota to poemat, określany niekiedy jako poemat idylliczny ze względu na tematykę, na który składa się Elegia (w przekładzie Leopolda Staffa) oraz dziewięć Pieśni. Choć jest klasycznym dziełem opowiadającym o miłości oraz trudnościach, które stają na drodze kochanków do szczęścia, wyróżnia się formą --- został napisany na wzór antycznego eposu, ale przedstawieni bohaterowie pochodzą z czasów współczesnych autorowi. Johann Wolfgang Goethe to najsłynniejszy niemiecki pisarz przełomu XVIII i XIX wieku, reprezentował okres tzw. Sturm und Drang (Burzy i naporu). Obecnie wiązany z tradycją romantyczną, ale w rzeczywistości był przedstawicielem estetyki klasycznej, znawcą wielu dziedzin nauki i sztuki. Znany przede wszystkim jako autor Cierpień młodego Wertera, tworzył jednak zarówno prozę, jak i poezje oraz dramaty (na czele z nieśmiertelnym arcydziełem kultury europejskiej, jakim pozostaje Faust). Johann Wolfgang von Goethe Herman i Dorota Ortografię i interpunkcję dostosowano do norm współczesnych. Wielokrotnie usunięto dywiz oddzielający partykułę -by. śród -> wśród; tem, czem, swem -> tym, czym, swym; zbliska -> z bliska. śpichlerz -> spichlerz; niepewno -> niepewnie. z poza -> spoza. I. KalliopeKalliope (mit. gr.) --- muza poezji epickiej. Klęska i współczucie «Jakom żyw, nie widziałem i rynku, i ulic tak pustych!/ Miasto jak wymiecione! jak gdyby wymarłe!... Zaledwo,/ Zda się, kilkudziesięciu mieszkańców naszych zostało./ Emigrant, Ucieczka, OpiekaCo to może ciekawość! W te pędy każdy wybiega,/ By przypatrzyć się rzeszy tych biednych zareńskichzareński --- przybywający zza Renu. wygnańców./ Toć do grobli, przez którą przechodzą, godzina jest drogi,/ A ludziska wylegli, pomimo skwaru południa./ Wolę siedzieć tu w chłodzie, niż widzieć smutną niedolę/ Tych poczciwców, co część zaledwo uniósłszy chudobychudoba (daw.) --- dobytek.,/ Ziemię ojczystą rzucili i ciągną przez naszą dolinę.../ Dobrześdobrześ (...) zrobiła --- konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: dobrze zrobiłaś., żono, zrobiła, żeś syna wysłała tam do nich/ Z jadłem, napitkiem, odzieżą i trochą bielizny znoszonej,/ By obdzielił tułaczów, boć dawać jest rzeczą zamożnych.../ Jak ten chłopak powozi! Jak dzielnie prowadzi gniadosze!/ Doskonale wygląda kolasa nowa; wygodnie/ Czworo zasiąść w niej może, a piąty woźnica na koźle./ Dziś pojechał sam Herman; ot, właśnie skręcił za węgieł!» Tak przemawiał do żony, przed bramą swego zajazdu,/ Zacny właściciel gospody pode Lwem Złotym, na rynku./ Na to odrzekła mężowi rozumna i rządnarządny (daw.) --- umiejący gospodarować. gosposia:/ «Ojcze, nie lubię ja zwykle rozdawać zużytej bielizny,/ Boć to skarb jest domowy, i dostać jej za pieniądze/ W razie potrzeby nie można. Lecz dziś wyszukałam najchętniej/ Kilka calszych poszewek, i koszul też trochę wybrałam;/ Bo mówiono, że dzieci i starcy uciekli półnago./ Ale wybacz mi, ojcze, żem nawet i ciebie złupiła,/ A szczególniej, że dałam ten szlafrok we wzory indyjskiewzory indyjskie --- desenie kwiatowe na sprowadzanych z Indii Wschodnich lepszych gatunkach perkalu.,/ Na flaneli; wszak był wytarty i wyszedł już z mody». ModaZ dobrotliwym uśmiechem odpowie jej na to gospodarz:/ «Szkoda mi tego szlafroka; prawdziwy był wschodnioindyjski,/ Chociaż niemodny w istocie. Ha, dziś wymagają od człeka,/ Aby cały dzień boży w surduciesurdut --- długa, dwurzędowa marynarka męska. chodził i w butach,/ Lub w kapocie przynajmniej; pantofle i szlafrok wyklęte». «Patrz --- wtrąciła gosposia --- już oto niektórzy wracają,/ Co widzieli wygnańców; zapewne przejść już musieli./ Jak opyleni są wszyscy, i jak im twarze pałają!/ O, nierada bym po to na taki upał biec w pole,/ Aby widzieć cierpienie! Mnie dosyć tego, co słyszę». Na to zacny jej mąż po chwili odrzeknie z przyciskiem:/ «Rzadko taka pogoda na takie żniwo przypadaRzadko taka pogoda na takie żniwo przypada --- ten wers pozwala wnioskować, że akcja dzieje się w sierpniu../ Ani wątpić, że plon zdążymy sprzątnąć szczęśliwie,/ Bo bez chmurek jest niebo, a wiatr od wschodu powiewa./ Znak to stałej pogody, a zboże dawno dojrzałe;/ Jutro rano, da Bóg, obfite żniwo zaczniemy». Gdy tak mówił, wzrastała gromada mężczyzn i niewiast,/ Co wracając z nad grobli, skwapliwieskwapliwie (daw.) --- szybko i chętnie. ku domom śpieszyli./ Jechał także z córkami, w odkrytej landauskiej kolasielandauska kolasa a. lando --- powóz konny ze składanym dachem; nazwa miała powstać stąd, że tego rodzaju powozu użył po raz pierwszy cesarz Józef I w czasie oblężenia miasta Landau w Palatynacie (1702).,/ Możny kupiec, właściciel nowego domu na rynku. ---/ Więc zaludniły się wkrótce ulice miasteczka, bo sporo/ Rękodzielni w nim było i różnych rzemiosł moc wielka. I tak para małżonków gwarzyła przed bramą zajazdu,/ Nad tłumami przechodniów niejedną czyniąc uwagę./ Aż nareszcie czcigodna niewiasta poczęła w te słowa:/ «Patrz, tam idzie ksiądz pleban, a z nim nasz sąsiad, aptekarz;/ Oni wszystko widzieli i chętnie nam to opowiedzą». I przyjaźnie podeszli przybysze, witając małżeństwo,/ I zasiedli strudzeni przed bramą na ławach drewnianych,/ Kurz strzepując z obuwia i twarze wachlując chustkami./ Pierwszy, po przywitaniach, rozpoczął aptekarz dość kwaśno:/ «Ludzie zawsze są ludźmi, słabymi jeden w drugiego!/ Każdy pogapić się lubi, gdy bliźni nieszczęściem dotknięty./ Lecą, by się przypatrzyć płomieniom niszczącym dobytek/ Lub cierpieniu zbrodniarza, gdy kat na stracenie go wiezie./ Teraz oto znów biegną, by ujrzeć tych biednych wygnańców,/ Niepamiętni, że może i na nas, prędzej lub później,/ Taka dola wypadnie. Gorsząca to lekkomyślność!» Ale mu na to odpowie rozumny i zacny ksiądz pleban,/ Chluba miasta całego, młodzieniec bliski męskości./ Znał on życia koleje i znał potrzeby słuchaczów,/ I głęboko przejęty Świętego Zakonuzakon (daw.) --- prawo. słowami/ Wiedział, jaki ich wpływ na ludzkie myśli i sprawy,/ Choć nieobce mu były i świeckie pisma co lepsze./ On więc rzekł:/ «Kondycja ludzkaNie potępiam ja żadnej skłonności człowieka,/ Jaką go obdarzyła troskliwa matka-natura;/ Bo gdzie rozum nie sięga, tam nieraz popęd bezwiedny/ Łatwo wszystkiego dokona. Toć gdyby nie owa ciekawość,/ Człek nie wiedziałby często, jak pięknie wszystko na świecie/ W jedną całość się splata. Szukając tego, co nowe,/ Łatwo w drodze się spotka i z tym, co jest pożyteczne;/ Potem zapragnie dobrego i przez nie sam się uzacni./ Lekkomyślność w młodości wesołą mu jest towarzyszką,/ Kryjąc niebezpieczeństwo i ślad zacierając cierpienia./ Ale godzien szacunku jest mąż, co w latach dojrzałych/ Zdoła rozum stateczny wyrobić z młodzieńczej swobody,/ Co w nieszczęściu, jak w szczęściu, niezłomny gorliwie się krząta/ I zastąpić potrafi czym innym to, co utraci". Lecz niecierpliwa gosposia nieśmiało przerwała mu mowę;/ «Jak tam było? Powiedzcie, bo trawi nas wielka ciekawość»./ «Wątpię --- odparł jej na to aptekarz głosem poważnym ---/ Bym rozweselić się prędko potrafił po tym, com widział./ UcieczkaTrudno bo opowiedzieć słowami tę nędzę dotkliwą./ Jeszcze na łące z daleka ujrzeliśmy gęstą kurzawę/ I, jak okiem zasięgnąć, wędrowców tłum nieprzejrzany./ Lecz zaledwośmy weszli na drogę poza wzgórzami,/ W wielką wpadliśmy ciżbę powózek, jeźdźców i pieszych./ Dużo nam biedy, niestety, przed wzrokiem się przewinęło,/ Dużo dowodów, jak ciężko z ojczystą rozstać się strzechą,/ A jak słodko ocalić w nieszczęściu kęs chleba i życie./ Smutno patrzyć, gdy wszystko, co w domu zasobnym stanowi/ Ład gospodarczy, jeżeli użytym zostanie właściwie,/ Gdzieś po wozach i karachkara (z niem. Karren) --- dwukołowy wózek. zmieszane leży w rozsypce:/ Ponad szafą spoczywa rzeszotorzeszoto --- rodzaj sita z dużymi otworami. i kołdra wełniana,/ Pościel w jakimś korycie, a prześcieradło na lustrze./ Zwykle człowiek utraca przytomność w niebezpieczeństwie,/ Że pochwyca drobiazgi, a to, co kosztowne, zostawia./ Tak i tutaj niejeden niebacznie, choć zabiegliwie,/ Lichym sprzętem na próżno obciążał i konie i woły,/ Stare deski wywożąc i beczki, dzięciorkidzięciorek --- przenośne ogrodzenie przestrzeń dla ptactwa domowego. i kojec./ I kobiety, i dzieci stękały pod ciężkim brzemieniem/ Koszów i worów ładownych rupiećmirupiećmi --- dziś popr. forma N.lm: rupieciami. bez żadnej wartości;/ Bo niechętnie się człowiek rozstaje i z lichą drobnostką./ Wśród tumanów kurzawy przesuwał się pochód wygnańców/ Bez porządku i ładu. Jednemu, co konie miał gorsze,/ Wolniej jechać się chciało, drugiemu śpieszyć co żywoco żywo (daw.) --- jak najszybciej../ Więc się krzyki rozległy duszonych niewiast i dzieci,/ Głosy bydląt wszelakich, zmieszane z psów ujadaniem,/ I znów jęki bolesne staruszków i chorych, co w górze/ Na chwiejących się wozach siedzieli w poduszkach i kołdrach./ Wtem się koło złamało i jeden z wozów tych runął,/ Wyrzucając daleko na pole z wielkim zamachem/ Tych, co byli na wierzchu, za nimi skrzynie i paki./ Leżał wóz połamany i ludziom zabrakło pomocy,/ Bo ich inni mijali pośpiesznie, sobą zajęci./ Więc pobiegliśmy do nich, a byli tam starcy i chorzy,/ Co już w domu zaledwo znosili wiek i cierpienie,/ A tu w pyłu tumanach na skwarnymskwarny --- upalny. słońcu leżeli». Odrzekł na to wzruszony gospodarz zajazdu pode Lwem:/ «Oby Herman ich znalazł i zdołał posilić i odziać!/ Nieradbym ujrzeć ich; mnie boli widok cierpienia./ Zaraz po pierwszej wieści o losie biednych tych ludzi,/ Myśmy dla nich posłali okruchy naszego dostatku,/ Aby wspomóc choć kilku. --- AlkoholLecz rzućmy smutne te myśli,/ Bo obawa i troska zbyt łatwo serce ogarnia./ Wejdźmy raczej do domu, do owej izby chłodniejszej/ Od północy. Mateczka starego przyniesie nam wina;/ Boć to dobry, jak wiecie, jest trunek na wszelki frasunekfrasunek (daw.) --- smutek, zmartwienie../ Tu nam pić niedogodnie, bo muchy topią się w szklankach»./ I powstali, i weszli do izby, ciesząc się chłodem. Wkrótce wniosła gosposia klarowny jak kryształ napitek,/ W szlifowanej butelce, na czystej cynowej podstawce,/ I zielone kielichy, jak trzeba do wina reńskiego./ Więc zasiedli we trzech przy stole okrągłym, świecącym,/ Co na potężnych stał nogach; i zaraz w kieliszki stuknęli/ Zacny gospodarz i pleban, sam tylko aptekarz próżnował,/ Przetoprzeto (daw.) --- więc. rzekł mu gospodarz uprzejmym słowem zachęty: «Pijże, miły sąsiedzie! Wszak dotąd nas Pan Bóg łaskawie/ Od nieszczęścia zachował, to raczy zachować i nadal./ Od owego pożaru, co tyle nam szkody wyrządził,/ Święta jego prawica widocznie we wszystkim nas chroni;/ Miałażby miasto kwitnące na nową wystawić zagładę?» Na to zacny ksiądz pleban poważnie rzekł i łagodnie:/ «Tej się wiary trzymajcie, bo ona w szczęściu rozwagę,/ A w nieszczęściu pociechę i błogą daje nadzieję». I znów wtrącił gospodarz rozumne i męskie te słowa:/ «Jakżem często podziwiał łożysko Renu wspaniałe,/ Gdy zawitać doń przyszło w podróżach moich za chlebem./ Zawsze zdał mi się wielkim; lecz nigdy przypuścić nie mogłem,/ Że uroczy ten brzeg za wał nam posłuży od wrogaten brzeg za wał nam posłuży od wroga --- w 1797 r. w wyniku traktatów pokojowych w Rastatt uznano Ren za granicę francusko-niemiecką../ Więc gdy broni nas rzeka, gdy broni ramię współbraci/ I opieka Wszechstwórcy, to któżby zwątpił o jutrze?/ Już ustają walczący i wszystko wróży nam pokój;/ Niechże przy jego obchodzie, gdy zagrzmią trąby i dzwony,/ Gdy wspaniale Te DeumTe Deum laudamus (łac.) --- Ciebie, Boże, wysławiamy; początek hymnu kościelnego przypisywanego św. Ambrożemu. przy wtórze organu zadźwięczy,/ I nasz Herman przed wami, czcigodny księże plebanie,/ Wespół z zacną dziewicą na ślubnym stanie kobiercu./ Aby ta uroczystość, pamiętna dla kraju całego,/ Odtąd i dla mnie się stała rocznicą i świętem domowym./ SamotnikTylko nierad spostrzegam, że chłopiec nasz, w domu tak czynnyczynny (daw.) --- aktywny.,/ Jakoś leniwo się garnie na zewnątrz, że stroni od ludzi,/ I usuwa się nawet od dziewcząt młodych i tańca». Rzekł i ucha nastawił. I słychać było tętnienie/ Kopyt końskich przed domem i głuchy turkot powozu,/ Który szybko i grzmiąco pod bramę zajazdu się wtoczył. II. TerpsichoreTerpsichore (mit. gr.) --- muza tańca. Herman Ledwo wszedł do gościnnej komnaty dorodny młodzieniec,/ Pleban rzucił nań wzrokiem badawczym i bystrym zarazem,/ Śledząc całą postawę i wzięciewzięcie (daw.) --- sposób zachowania. się jego i ruchy/ Okiem znawcy, co łatwo do głębi umysłu przenika;/ Potem zwrócił do niego z uśmiechem te słowa poufne: «Coś bo w tobie spostrzegam dziwnego! Nigdym cię jeszcze/ Tak wesołym nie widział i tak ruchawymruchawy --- dziś popr.: ruchliwy., jak dzisiaj./ Żwawy wracasz i rześki, boś pewnie dary matczyne/ Rozdał między ubogich i zebrał plon błogosławieństw». Na to odrzekł spokojnie młodzieniec słowem poważnym:/ «Czym rozsądnie postąpił, sam nie wiem; ale mi serce/ Tak uczynić kazało, jak zaraz dokładnie opowiem./ Długoś, matko, zwlekała, szukając i znów przebierając/ Między starymi szmatami, więc późno dostałem, co trzeba./ Gdym nareszcie wyruszył za bramę i wjechał na drogę,/ Wracających spotkałem mieszkańców z żonami i dziećmi./ A tułaczów gromady daleko były za miastem./ Wyciągniętym więc kłusemkłus --- bieg czworonożnego zwierzęcia, w trakcie którego jednocześnie podnosi ono nogi znajdujące się na przekątnej. jechałem ku wiosce sąsiedniej,/ Gdzie wygnańcy odpocząć i szukać mieli noclegu./ Kiedym tak szybko i prosto po nowym puścił się trakcie,/ Z dala ujrzałem tam wóz, z potężnych tarcic spojony,/ Zaprzężony w dwa silne i rosłe woły robocze,/ Obok których kroczyła dziewczyna jakaś i zręcznie/ Kierowała zwierzętyzwierzęty --- dziś popr. forma N.lm: zwierzętami., wstrzymując je lub popędzając./ Ledwom zrównał się z nią, dziewczyna ku umie podeszła,/ Mówiąc głosem łagodnym: Nie dziwcie się, gdy nas konieczność/ Znaglaznaglać --- dziś: przynaglać. prosić o pomoc, bo wiele ten może, co musi./ Na tym wozie spoczywa małżonka dziedzica, z dziecięciem/ Dziś powitym; jeżeli w kuferku waszym jest płótno,/ To zostawcie je mnie, przez miłość Boga i bliźnich. ---/ Tak mówiła dziewica, a jam jej odparł skwapliwieskwapliwie (daw.) --- szybko i chętnie.:/ Dobrym ludziom, zaprawdę, natchnienie z nieba przychodzi,/ Że częstokroć przeczują niedolę współbraci. Mnie właśnie/ Matka dziś w takim przeczuciu na drogę dobrała zapasy. ---/ I rozpiąłem tłumoczek, i dałem jej szlafrok ojcowy,/ i koszule, i płótno; a ona, dziękując, odrzekła:/ SzczęścieW szczęściu nikt nie uwierzy, że cuda się dzieją na świecie,/ Bo w niedoli dopiero widomiewidomie (daw.) --- widocznie. zacne się serca/ Ku cierpiącym skłaniają. Niech Bóg wam przysługą nagrodzi! ---/ Więc poniosła mój dar do chorej, a ta, ucieszona,/ Przerzucała zapasy. Dziewica wtedy jej rzekła:/ Śpieszmy do wsi na nocleg, gdzie spocząć możemy wygodniej./ I skinęła mi głową uprzejmie, i dalej ruszyła./ Jam samotny pozostał, z rozterką w myśli, nie wiedząc,/ Czy pojechać do wioski i tam porozdawać jedzenie/ Między ubogich, czy tutaj nieznanej owej dziewicy/ Wszystko oddać, z wezwaniem, by sama rozdział zrobiła./ Ale wkrótce powziąłem stateczny zamiar, i wtedy/ Pogoniłem za nimi i rzekłem: Dobra panienko,/ Matka mi w powóz włożyła nie tylko starą bieliznę,/ Lecz i zapas żywności; niemało jej u mnie w tłumoku./ Więc ją złożyć zamierzam do waszych rąk; wy rozdacie/ Wszystko według potrzeby, a ja bym się rządził domysłem. ---/ Na to dziewica: Uczynię sumiennie, jako żądacie;/ Niech dobroczynny wasz dar prawdziwie zgłodniałych posili. ---/ Rzekła tak. A jam szybko otworzył tłumok i wyjął/ Szynki potężne, i chleby, i wino, i piwo, a ona,/ Wszystko to razem złożywszy na wozie, u nóg położnicy,/ Odjechała... I jam też pośpieszył z powrotem do miasta./ Ledwo Herman zakończył opowieść, aptekarz rozmowny/ Zabrał głos i zawołał:/ «SamolubstwoSzczęśliwy, kto w dniach niepokoju/ Sam na świecie, bez żony i drobnych dziatek gromady,/ Co się tulą do niego i trwożnie wzywają pomocy!/ Dziś niedobrze być ojcem. Ja dawno już mam odłożone/ Rzeczy najkosztowniejsze i trochę gotowych pieniędzy,/ Na przypadek ucieczki. Niech tu prowizor zostanie/ Przy aptece; najłatwiej się schronić, gdy człek niezwiązany». MałżeństwoNa to Herman się wnet odezwał z przyciskiem: «Sąsiedzie,/ Nie podzielam ja wcale tych obaw waszych przesadnych./ Czy szlachetny to mąż, co w smutku albo w radości/ Myśli tylko o sobie, nie dzieląc doli, niedoli,/ Z tymi, których pokochał? Ja właśnie dziś bym się prędzej/ Do małżeństwa nakłonił; bo w takich czasach kobiecie/ Trzeba opieki, a znów mężczyźnie weselej z niewiastą». Dobrze mówisz, Hermanie --- rzekł ojciec --- za to cię lubię;/ Tak rozsądnych wyrazów już dawnom z ust twych nie słyszał»./ Ale matka w te słowa schwyciła wątek rozmowy:/ «Synu, że słuszność z tobą, niech świadczy przykład rodziców;/ Myśmy się także pobrali nie w chwilach radości, lecz w smutku./ Pomnę, lat temu dwadzieścialat temu dwadzieścia --- takie określenie daty ślubu rodziców powoduje pewną sprzeczność, ponieważ Herman ma więcej niż 20 lat., w niedzielę, podczas posuchy/ Wybuchł straszny ów pożar, co miasto obrócił w perzynę./ Ludzie święto spędzali po wsiach, po karczmach i młynach,/ Gdy krzyknięto na trwogę. Płomienie się szybko szerzyły,/ Chłonąc w prawo i w lewo to domy, to spichrze ze zbożem,/ Bo nie było tam komu ratować, i wody zabrakło./ Zgorzał rynek, a z nim domostwo naszych rodziców,/ Z cała prawie chudobąchudoba (daw.) --- dobytek.. Jam z płaczem noc przesiedziała./ Strzegąc skrzyń ocalonych, i gratów, i wiązek z pościelą./ W końcu zmorzył mnie sen, a gdy o chłodzie porannym/ Wschód mnie słońca rozbudził, ujrzałam dym i pożogę,/ Mury wpół obalone i czarne, sterczące kominy./ Serce się w piersi ścisnęło; lecz słońce weszło wspaniale,/ Budząc w duszy zwątpiałej otuchę. Zerwałam się szybko/ I pobiegłam ku gruzom naszego domu, zobaczyć,/ Czy nie znajdę swych kur, bo byłam jeszcze dziecinną./ Kiedy tak przełaziłam przez belki i zgliszcza dymiące/ I stanęłam ze smutkiem na gruzach rodzinnej siedziby,/ Tyś nadchodził, ojczulku, z przeciwnej strony, szukając/ Konia, co ci go pożar zasypał; głowniegłownia --- tlący się kawałek drewna. tlejące/ Wkoło stajni leżały, lecz zwierza nie było i śladu./ I tak chwilę na siebie patrzyliśmy smutnie i łzawo,/ Bo runęła przegroda dzieląca nasze podwórza./ Potem ty mnie ująłeś za rękę, mówiąc: ElżbietoElżbieta --- aluzja autobiograficzna: tak brzmiało imię matki Goethego.,/ Co tu robisz? Odejdźmy, bo gruz podeszwy ci spali./ I chwyciłeś mnie w pół i niosłeś przez swoje podwórze,/ Aż do bramy sklepionej, co jedna, nietknięta pożarem./ Stała tak jak dziś stoi, i mimo wzdragania się mego,/ W czoło-ś mnie pocałował i rzekłeś te słowa znaczące:/ Patrz, mój dom jest zniszczony. Dopomóż mi go odbudować,/ A ja za to nawzajem i twemu ojcu pomogę. ---/ Jam cię nie zrozumiała; aż matka twoja do ojca/ Przyszła w swaty, i wkrótce się związek skojarzył serdeczny.../ Nieraz dziś jeszcze radośnie wspominam ową pożogę/ I wspaniały wschód słońca, bo dały mi męża dobrego./ Więc ci chwalę, Hermanie, że z taką ufnością dziecięcą/ Mówisz nam dziś o miłości, pomimo czasów burzliwych,/ I że chciałbyś się nawet ożenić, nie bacząc na wojnę»./ Na to znów się gospodarz odezwał skwapliwie i żywo:/ «Dobre są to zasady, i twoja opowieść, mateczko,/ Słowo w słowo prawdziwa. Lecz zawsze: co lepiej, to lepiej!/ Nie każdemu sądzono zaczynać zawód z niczego/ I mozolić się w życiu, jak nam to za młodu przypadło./ Ileż szczęśliwszy jest ten, co dom rodzicielski zasobny/ Bierze w dziedzictwo i tylko już myśli o jego ozdobie./ Każdy początek jest trudny, lecz najtrudniejszy podobno/ W gospodarstwie, bo coraz się zwiększa na wszystko drożyzna./ Więc spodziewam się, synu, że wkrótce sobie wybierzesz/ Jakie dziewczę posażne i w dom je ojca wprowadzisz./ Bogactwo, KobietaToć młodzieniec uczciwy, jak ty, wart żony majętnej,/ A przyjemnie to bardzo, gdy razem z serca wybraną/ W dom ci w kufrach i koszach dostatek wchodzi wszelaki./ Nie na próżno się krząta troskliwa matka, gromadząc/ Dla swej córki wyprawę w bieliźnie cienkiej i szatach;/ Nie na próżno ją chrzestni sprzętami darzą srebrnymi,/ A grosiwo na posag gromadzi ojciec w szkatule;/ Bo tym wszystkim dziewica ma kiedyś ucieszyć młodziana,/ Co wśród wielu ją wybrał na życia swego wspólniczkę./ Potem, jakże to miło, gdy żonka w nowym swym domu/ Własne sprzęty znajduje i w kuchni, i w izbach; gdy sobie/ Łóżko własną pościelą umości i własnym obrusem/ Stół nakryje. Zaprawdę, daleko to lepiej i składniej./ Kiedy panna posażna, bo biedną w końcu mąż gardzi/ I na równi ją ceni ze sługą, co przyszła z węzełkiem./ Zatem, synu kochany, pocieszyłbyś starość rodzica,/ Gdybyś wprędce do domu mojego wprowadził wybraną,/ Ot tak córkę sąsiada, z zielonej tej kamienicy./ Bogacz to niepośledni, a handel i wyrób rękodzieł/ Coraz go czynią możniejszym; bo kupiec na wszystkim zyskuje./ Ma on tylko trzy córki, dziedziczki całego majątku./ Starsza już zaręczona, jak wszystkim wiadomo: lecz średnia/ I najmłodsza są wolne, choć może już nie na długo./ Gdybym na twoim był miejscu, to chwyciłbym jedno z tych dziewcząt,/ Jak przed laty dwudziestu chwyciłem twoją mateczkę». Aż potulnie i skromnie odrzecze ojcu młodzieniec:/ «Tak, w istocie, myślałem i ja zabiegać o jedną/ Z córek naszego sąsiada; toć razem się z nimi chowałem/ Dzieckiem jeszcze, i często igraliśmy z sobą na rynku,/ Gdziem obronił je nieraz od dzikiej chłopców swawoli./ Ale dawno to już, bo gdy podrosły dziewczęta,/ W domu zostać musiały, od pustejpusty (daw.) --- beztroski i pozbawiony znaczenia. stroniącstronić (daw.) --- unikać. zabawy./ Panny bogate i ładne; więc nieraz u nich bywałem,/ Jako stary znajomy i zgodnie z waszym życzeniem;/ Ale jakoś mi z nimi nie było nigdy swobodnie./ Zawsze coś przyganiałyprzyganiać (daw.) --- krytykować.; to krój surdutasurdut --- długa, dwurzędowa marynarka męska. mojego,/ To znów sukno zbyt grube, to włos nieskładnie trefionytrefiony (daw.) --- ułożony w loki, ufryzowany../ Więc zapragnąłem i ja ustroić się, jak te kupczyki,/ Co w niedziele i święta w bławatachbławat --- kosztowna tkanina jedwabna, zazwyczaj błękitna. tam się pyszniły./ Strojny w modną fryzurę, wybrałem się do nich w gościnę,/ Kiedym wszedł, chichotały panienki; lecz jeszczem ja tego/ Zrazu nie wziął do siebie. Najmłodsza, Mincia, siedziała/ Przy klawikordzieklawikord (muz.) --- instrument będący prototypem fortepianu., śpiewając światoweświatowy (daw.) --- świecki a. dworski. jakieś piosenki./ Jam niewiele rozumiał z jej słów; to tylko słyszałem,/ Że Tamino się kochał w PaminieTamino i Pamina --- postaci z opery Mozarta Czarodziejski Flet (1791).. Zaledwo skończyła,/ Nie chcąc niemym być świadkiem, począłem się pytać skwapliwie/ O piosneczki osnowę i o te obie osoby./ Wszyscy chwilę milczeli; aż ojciec drwiąco rzekł do mnie:/ Brawo, Hermanie! Jak widzę, znasz tylko Adama i Ewę./ Wtedy panny parsknęły już głośno i chłopcy za nimi;/ Jam w kłopocie upuścił kapelusz, a chichy i śmiechy/ Trwały ciągle... Zgniewany i kwaśny wróciłem do domu./ Surdut w szafę schowałem i włosym przyczesał palcami,/ I przysiągłem, że noga już moja tam nie postanie./ Miałem słuszność, zaprawdę, bo panny to próżne, zalotne,/ I, jak słyszę, w swym kółku przezwały mnie czułym Taminem». Ale matka mu na to: «Hermanie, tyś nie powinien/ Brać tych żartów do serca; toż one dziećmi są jeszcze./ Mincia dobra dziewczyna i w gruncie sprzyja ci szczerze;/ Zawsze się pyta o ciebie. Tę wybierz, synu kochany!» Lecz niechętnie, choć skromnie, odrzecze jej Herman: «Sam nie wiem,/ Czemu przykrość doznana tak bardzo mi w myśli utkwiła,/ Ale za nic bym w świecie już nie chciał słyszeć jej śpiewu». Na to uniósł się ojciec i rzekł te gniewne wyrazy:/ «Mało z ciebie rodzicom pociechy. Wszak zawsze mówiłem,/ Widząc, jako się garniesz do koni tylko i roli:/ To, co Herman nasz robi, potrafi każdy parobek;/ A ja rad bym się przecie przed ludźmi dziecięciem pochlubić./ Matka mnie pocieszała, gdyś w szkole bywał ostatni,/ Że to z wiekiem się zmieni. Tymczasem widzę ze smutkiem/ Brak ambicjiambicji --- ze względu na rytm czytamy czterosylabowo (am-bi-cy-ji). w tobie i dziwne jakieś zdziczenie./ Gdyby mnie tak za młodu uczono, jak ciebie, to pewno/ Byłbym dzisiaj czymś więcej, a nie oberżystą pode Lwem». Ledwo skończył peroręperora --- napuszona mowa z pouczeniem., młodzieniec powstał w milczeniu/ I ku drzwiom się posunął, a ojciec głosem gromiącym/ Posłał za nim z goryczą te słowa:/ «Znam cię, żeś hardy!/ Idź i pracuj jak chłop; lecz wara, abyś mi kiedy/ W dom wprowadził synową prostaczkę albo ubogą!/ Wiedz, że umiem żyć z ludźmi, i zawszem się starał dla gości/ Być usłużnym i wszystkim dogadzać jako należy./ Więc wymagam nawzajem, by kiedyś mi przyszła synowa/ Trudy te osłodziła, wet za wet oddając teściowi./ Niech mi na klawikordzie przygrywa, niech z miasta całego/ Wybór się towarzystwa wieczorem u mnie gromadzi,/ Jak w niedzielę się schodzi w sąsiada domu». --- Tu Herman/ Lekko klamkę przycisnął i z cicha się wymknął z pokoju. III. TaliaTalia (mit. gr.) --- muza komedii. Obywatele Tak dalszego gromienia uniknął młodzian przezorny:/ Ale ojciec, jak krewkokrewko (daw.) --- porywczo. rozpoczął, tak ciągnął i dalej:/ «Czego nie ma w człowieku, już tego nikt mu nie nada;/ Kondycja ludzkaWątpię też, czy się spełni serdeczne moje życzenie,/ By prześcignął syn ojca; a czymże będzie rodzina,/ Czym i cała społeczność, gdy nikt nie postara się o to,/ Żeby, szanując co dawne, popierać i krzewić, co lepsze./ Wszak-ci człowiek nie grzyb, co tam, gdzie z gruntu wyrośnie,/ Musi zmarnieć i zgnić, bez śladu swego istnienia./ Zaraz znać po domostwie, jakiego właściciel jest ducha,/ A po miejskim porządku, czy zwierzchność grodu sprężysta./ Gdzie i mury, i wieże niszczeją, gdzie się po rowach/ Kupy śmieci walają i błoto zalega ulice./ Gdzie popsuty jest bruk, a nikt o naprawie nie myśli,/ Gdzie podwaliny przegniłe, a domy próżno czekają,/ By właściciel je podparł: tam miasto źle jest rządzone./ Przykład dobry powinien iść zawsze z góry, bo łatwo/ Ludzie się do niedbalstwa wdrażają i do nieładu,/ Jako żebrak przywyka do swych obszarpanych łachmanów./ Otóż dlatego pragnąłem, by Herman wkrótce się udał/ W podróż, żeby zobaczył przynajmniej Strasburg i Frankfurt,/ I do Manheimu zawitał; albowiem kto ujrzy te grody/ Wielkie i schludne, ten pewnie upiększyć kiedyś zapragnie/ I rodzinne swe gniazdo, choć ono ubogie i małe./ Czyż cudzoziemcy nie chwalą w miasteczku naszym bram pięknych,/ Odnowionej świątyni i wieży świeżo bielonej?/ Czyż nie zwracają ich oczu wyborne bruki, kanały/ Dobrze kryte i w wodę zasobne, aby od ognia/ Pomoc była gotową? A wszak to wszystko zdziałano/ Już po owym pożarze straszliwym. Ja sam zasiadałem/ W radzie miejskiej sześć razy, i wdzięczni mi dotąd ziomkowie,/ Żem gorliwie się krzątał około zaczętej roboty,/ Podniecając ochotę i w innych radnych. Już nawet/ Wkrótce ma się rozpocząć budowa nowej żwirówki,/ Co połączy nas z głównym gościńcem. Ale się lękam,/ Że nie wstąpią w te ślady synowie nasi: bo jedni/ Myślą tylko o marnych błyskotkach i o zabawie,/ Drudzy w domu bezczynnie gnuśnieją, siedząc za piecem./ Takim jest i nasz Herman, i ponopono (daw.) --- podobno, tu: zapewne. takim zostanie». Na to zaraz odparła mu matka rozumna i dobra:/ «Zawsze, ojczulku kochany, dla syna zbyt jesteś surowy,/ A to wcale niedobrze. Toć trudno nam wszystko przerobić/ Według myśli; jak Bóg zarządził, tak przyjąć należy./ Chować dzieci poczciwie, a resztę zostawić czasowi;/ Boć to ludziom natura przeróżne daje przymioty,/ A każdemu z tym dobrze i każdy też po swojemu/ Szuka szczęścia. Więc nie łajłajać (daw.) --- ostro krytykować. tak srodze biednego Hermana:/ Rządnyrządny (daw.) --- umiejący gospodarować. z niego gospodarz, oszczędny i pracowity,/ A i do rady nie będzie ostatnim. Tylko nie trzeba/ Ciągłą naganą odbierać mu wiary w siebie i w przyszłość,/ Jakoś ty dziś uczynił». I wnet pośpieszyła za synem,/ By pocieszyć go słowem kojącym i radą serdeczną. Ledwie wyszła z pokoju, z uśmiechem odezwał się ojciec:/ «Dziwneż bo te kobiety, we wszystkim podobne do dzieci!/ Wiecznie chciałyby tylko głaskania, pieszczot i pochwał;/ Ale tymczasem prastara to prawda i mądre przysłowie,/ Że kto naprzód nie idzie, koniecznie cofać się musi». Aż po chwili się znowu aptekarz odezwał z powagą:/ «Zgoda na to, sąsiedzie. I ja też się zawsze starałem/ Dążyć ku postępowi, gromadząc, co nowe a dobre./ Ale na co się zdało zabiegać i skrzętnie pracować,/ Gdy na każdym się kroku obliczać przychodzi z kieszenią?/ Człowiek kurczyć się musi, i choć zapragnie lepszego,/ Nie dosięgnie go nigdy, bo środki jego za słabe,/ A potrzeby wzrastają, i o to się wszystko rozbija./ Byłbym zrobił niejedno, lecz zawsze lękałem się kosztu/ W takich czasach niepewnych. Już dawno mi się uśmiechał/ Dom mój w modnej sukience, z szybami czystymi jak kryształ;/ Lecz kto zdoła dorównać kupcowi, co ma i majątek,/ I dokładnie zna drogi, jakimi do celu iść trzeba?/ Patrzcie tylko, jak pysznie wygląda ta kamienica!/ Jak tam rzeźba się biała odrzyna od tła zielonego!/ Wielkie w oknach ma szyby i jak zwierciadła błyszczące,/ Więc zupełnie zaćmiła przyległe gmachy na rynku:/ A jednakże, po owym pożarze, dom mój z apteką/ I gospoda pod Lwem trzymały prymprym --- pierwszeństwo. przed innymi./ Tak i ogród mój słynął szeroko na okolicę;/ Każdy się zatrzymywał i przez czerwone sztachety/ Pstre karzełki podziwiał i inne posągi kamienne,/ A gdym kawą uraczył przybysza w tej grocie wspaniałej,/ Która teraz, niestety! już w gruzach legła i pyle,/ To z rozkoszą spoglądał na barwy świetne, promienne/ Różnowzorych muszelek i na szkarłatne korale./ SztukaPotem oko nęciły misterne znów malatury/ W sali; na nich panowie i panie, w pięknym ogrodzie,/ Koniuszczkami paluszków prześliczne kwiaty zrywają./ Dziś nie spojrzy nikt na to. Ja sam niechętnie tam chodzę./ Bo to teraz ma wszystko być inne i niby gustowne./ Jak mawiają; więc białe sztachety, a ławki drewniane,/ Gładkie i niewytworne; złocenia i rzeźby wyklęte./ No, i jakbym się przecie nie wzdragał iść za postępem/ I odnawiać niekiedy rupiecie: ale się lękam/ Dotknąć tego, bo któż opłacić dziś zdoła robotę?/ Ot, niedawno pragnąłem pozłocić świętego Michałapozłocić świętego Michała --- walczący ze smokiem archanioł Michał często występował na szyldach niemieckich aptek.,/ Co mi zdobi aptekę, i smoka pod jego stopami./ Lecz musiałem się wyrzec ochoty: zraziła mnie cena». IV. EuterpeEuterpe (mit. gr.) --- muza poezji lirycznej. Matka i syn Tak prawili mężczyźni, rozmową się bawiąc; a matka/ Wyszła naprzód za dom, popatrzyć, czy syna nie znajdzie/ Na kamiennej ławeczce, gdzie lubił siadywać wieczorem./ Gdy go tu nie zastała, poniosła kroki ku stajni,/ Sądząc, że się tam krząta około dzielnych ogierów,/ Które kupił źrebcami i sam starannie wychował./ Alić rzekł jej parobek: «Nasz panicz poszedł do sadu»./ Więc puściła się żwawo przez długie a wąskie podwórze,/ Zostawiając na boku stodoły i puste spichlerze,/ Prosto ku ogrodowi, co murów miasteczka dosięgał;/ Weszła, ciesząc się myślą i wzrokiem wszelakiej roślinie,/ Poprawiała podpory, na których spoczęły gałęzie/ Grusz i jabłońjabłoń --- popr.: jabłoni (błąd ze wzgl. na rytm)., bogatym owoców plonem schylone,/ Zdjęła kilka gąsienic ze zwojów bujnej kapusty,/ Bo kobieta zabiegłazabiegły --- tu: zapobiegliwy. i kroku nie zrobi daremnie./ I tak doszła nareszcie, przy końcu wielkiego ogrodu,/ Do altany cienistej, pokrytej bluszczem: lecz syna/ Tam nie było, a furtka przymknięta w murze miastowym/ (Co ją któryś tam pradziad, sławetny burmistrz, przed laty/ Przebić sobie pozwolił) świadczyła, że wyszedł aż w pole./ Toż i matka w te pędy przez suchą fosę graniczną/ Przeszła i szybko dążyła w kierunku, kędykędy (daw.) --- gdzie. winnica/ Pięła się stromo pod górę, płaszczyzną zwrócona ku słońcu./ I wkroczyła na szczyt, radując się win urodzajem,/ Których grona pękate powabnie spod liści błyszczały./ Ocieniona i równa drożyna szła środkiem winnicy,/ A wchodziło się tam po stopniach z ciosucios --- blok kamienny. wykutych./ Więc na prawo i lewo chyliły się grona białawe/ I czerwono-niebieskie, wielkości takiej, jak nigdzie,/ Przeznaczone na wetywety (daw.) --- desery. wytworne dla gości przedniejszych;/ Dalej na stoku pagórka ujrzała szczepy, choć drobne,/ Lecz szlachetne, co rodzą gatunki rzadkie i cenne./ I tak, idąc pod górę, zawczasu już się cieszyła/ Porą jesienną i dniem, gdy pośród radości ogólnej/ Winobranie się zacznie i grona się włożą do kadzi/ I udepczą, gdy moszczmoszcz --- niesfermentowany sok z winogron. się spuści i w beczki przeleje,/ A wieczorem blask ogni się sztucznych rozejdzie dokoła,/ Kończąc święto powszechne. --- Lecz mocno ją to zadziwiło,/ Że, choć trzykroć wołała Hermana, echo jej tylko/ Odpowiedzią zabrzmiało, od wieżyc miejskich odbite./ Nie przywykła go szukać, bo młodzian nigdy daleko/ Poza dom nie wychodził bez wiedzy troskliwych rodziców;/ Więc nie traciła nadziei, że spotka go jeszcze gdzie w drodze./ Drzwiczki bowiem i dolne, i górne na szczycie winnicy/ Były otwarte. I weszła gosposia na czyste już pole,/ Co szerokim rozłogiem ciągnęło się grzbietem pagórka./ Jeszcze dotąd kroczyła po własnym gruncie, i radarad (daw.) --- zadowolony./ Spoglądała na rolę i bujnie kłoniące się fale/ Złotych kłosów, co plon obfity żeńcom wróżyły;/ I tak idąc ścieżynką po miedzy, miała na oku/ Wielką gruszę na wzgórzu, granicę ich posiadłości./ Kto ją zasadził, na pewno nie wiedział nikt, lecz ją z dala/ Widać było, i drzewo słynęło z wybornych owoców./ Pod nim zwykle żniwiarze w południe na obiad siadali/ I pastuchy szukały pod cieniem jego ochłody,/ ŁzyNa ławeczce ubitej z kamieni polnych i darnidarń --- górna warstwa gleby wraz z trawą i korzeniami../ Nie myliło jej serce: młodzieniec, oparty na dłoni./ Siedział tam w zamyśleniu, do matki plecami zwrócony./ Więc podeszła cichaczem i z lekka mu ramię dotknęła,/ A gdy głowę odwrócił, dostrzegła łzę w jego oku. «Matko --- rzekł pomieszany --- znienacka mnie zaszłaś!» I śpiesznie/ Otarł z oczu łez ślady. A ona mu na to troskliwie:/ «Czego płaczesz, mój synu? To rzecz niezwykła u ciebie;/ Powiedz, co cię udręcza, że szukasz sobie ustroni/ Pod tą gruszą samotną i łzami zalane masz oczy?» I, skupiwszy rozpierzchłe marzenia, odrzecze jej młodzian:/ «Dziś zaprawdę by trzeba mieć w piersi serce spiżowe./ By nie uczuć niedoli tułaczów tych nieszczęśliwych:/ Człowiek chyba bezmyślny w tym czasie o własne się dobro/ I o dobro ojczyzny nie troska. To, com dziś widział,/ Srodze mnie zasmuciło; więc --- w pole wyszedłem wzruszony/ I spojrzałem na cudną, rozkoszną tę okolicę,/ Kędy plon już dojrzały ku snopom z pokłonem się chyli/ I obfitość owoców zasobne nam wróży komory./ Ale bliskim jest wróg, a lubolubo (daw.) --- chociaż. nurty nas Renu/ Strzegą od jego napaści, to czymże wody i góry/ Dla tych tłumów, co na nas gniotącą spadają nawałąDla tych tłumów, co na nas gniotącą spadają nawałą --- mowa o wojskach Napoleona, który wiosną 1796 rozpoczął marsz przez Alpy do Włoch, a następnie do Styrii.?/ Toć to oni bez względu zwołują i młodych i starych;/ HonorNie lękając się śmierci, za hufcem hufiec podąża./ A ja miałbym sromotnie pozostać w domu za piecem,/ Aby życie ocalić, gdy inni je niosą w ofierze?/ Matko droga, niedobrze się stało, że w brance do wojska/ Mnie pominięto w tym roku. No, prawda, że jestem jedynak,/ Że gospodarstwo i wielkie, i pracy wymaga nie lada;/ Lecz zaszczytniej by przecie i dla mnie było tam walczyć/ Na granicy, niż tutaj bezczynnie czekać niewoli./ Tak honoru mu głos powiada, i w głębi się piersi/ Dzielność męska obudza i chęć służenia krajowi./ Gdybyż młodzież się nasza rzuciła hurmem do broni,/ Walcząc ze zgrają przybyszów, to pewno obca by stopa/ Nie dotknęła tej ziemi i nikt zabierać by nie śmiał/ W naszych oczach jej płodów bogatych, nikt obelżywych/ Mężom rozkazów wydawać, a żony i córki uwozić! ---/ Owóż, matko, ja dzisiaj powziąłem zamiar niezłomny,/ Że bez zwłoki uczynię, co honor mi każe i serce;/ Bo kto długo rozmyśla, nie zawsze wybiera najlepsze./ Już do domu nie wrócę i zaraz się stawię u władzy,/ By to ramię i życie poświęcić usłudze ojczyzny./ Niechże ojciec mi wtedy zarzuci, że wyższe uczucie/ Piersi mej nie ożywia, że nie mam szlachetnych dążności!». KłamstwoLecz znacząco mu na to odpowie matka rozsądna,/ Ciche łzy wylewając, bo łatwą była do płaczu:/ «Synu, co ci się stało, co umysł tak ci zmieniło,/ Że nie wynurzasz się matce otwarcie i szczerze, jak zawsze?/ Gdyby z boku kto obcy usłyszał twą mowę, to pewnie/ Zamiar by twój pochwalił i nazwał szlachetnym natchnieniem,/ Uwiedziony pozorem i brzmieniem pięknych frazesów./ Ale ja ci to ganię; bo, widzisz, znam cię dokładnie./ Ty ukrywasz coś w sercu i inne zupełnie masz myśli;/ Wiem, że odgłos cię trąb i bębnów tak bardzo nie nęci,/ Że nie pragniesz w mundurze zawracać głowy dziewczętom,/ Bo sądzono ci raczej, choć dzielny jesteś skądinąd,/ Domu swego pilnować i pole uprawiać spokojnie./ Więc mi powiedz otwarcie: skąd zamiar taki powziąłeś?» Ale syn jej poważnie odrzecze: --- «Mylisz się, matko;/ Dzień nierówny jest dniowi. Młodzieniec dojrzewa na męża/ I w zaciszu się lepiej wyrabia nieraz do czynu,/ Niż wśród wrzawy światowej, co już niejednego zepsuła./ Cichy byłem i jestem, lecz w piersi mojej uderza/ Serce, co żywo odczuwa bezprawie wszelkie i krzywdę,/ A z łatwością potrafię ocenić i rzeczy światowe:/ Silne przy tym mam ramię i pracą pochwalić się mogę./ Jednak słusznie mi dzisiaj zarzucasz brak otwartości,/ Bo ze wstydem wyznaję, że z domu mnie ojcowskiego/ Nie wygania pragnienie obrony ojczyzny od wroga./ Marne były to słowa, i ukryć tylko przed tobą/ Miały inne uczucie, co serce moje zapełnia./ Lecz nie wstrzymuj mnie, matko; bo gdy daremne życzenia/ Tłumię w piersi, to niech i życie zakończę daremnie,/ Wiem bo o tym dokładnie, że nic nie poradzi jednostka,/ Gdy się ogół do czynu nie zerwie i siłą zjednoczy». «Dobrze mówisz, Hermanie, odrzekła matka łagodnie;/ Tylko nic nie ukrywaj przede mną: powiedz mi wszystko./ Bo Mężczyzna, Kobietamężczyźni z natury namiętni i gwałtowni,/ A spotkawszy przeszkodę, zbyt łatwo się z tropu zbijają;/ Gdy niewiasta, przeciwnie, obmyśla różne sposoby/ I manowcemmanowiec --- bezdroże. się zręcznie dostaje nieraz do celu./ Więc mi wyznaj otwarcie, dlaczegoś tak mocno wzruszony,/ Jako nigdy dotychczas, dlaczego krew w twoich żyłach/ Krąży szybko i łzy poniewolnie się cisną do oczu?» Wtedy, folgującfolgować --- (o uczuciach, pragnieniach itp.) przestać hamować. boleści, młodzieniec głośno zapłakał,/ Do matczynej się piersi przytulił i rzekł rozrzewniony:/ «Słowa ojca, zaprawdę, niesłusznie dziś mnie dotknęły,/ Bo szanować rodziców przywykłem z młodu, i zawsze/ Cenić umiałem rozsądek i dobroć tych, co w dzieciństwie/ Potrafili poważnie kierować moimi krokami./ Więc znosiłem cierpliwie od współtowarzyszów igraszek/ Figle, żarty i psoty, a nawet podstępną złośliwość,/ Nigdy się na nich nie mściłem za ciosy swawolne i plagiplagi (daw.) --- uderzenia, zwł. batem.;/ Ale niech no się który poważył ojca wyszydzić,/ Gdy w niedzielę z kościoła wychodził krokiem mierzonym,/ Niech no wyśmiał wstążeczkę u czapki, lub szlafrok indyjski,/ Co tak pięknie go stroił, a dziś darowany ubogim:/ Wtedy w gniewie straszliwym ściskałem pięści i wściekle/ Napadałem szyderców, i biłem kułakiem na oślep,/ Że zaledwo, skrwawieni, spod ciosów się moich wymknęli./ I tak krzepko wzrastałem, i wielem znosił od ojca,/ Który nieraz zły humor odbijał na mnie łajaniem;/ Bo gdy zajście miał w radzie, lub przykrość jaką na mieście,/ Zwyklem ja pokutował za winy jego kolegów./ Często samaś mnie przecie, mateczko, żałować musiała./ Alem milczał z pokorą, i w sercu chowałem wspomnienie/ Tylu dobrodziejstw rodziców, co na to tylko pracują,/ Żeby dla nas gromadzić wszelaki dostatek i zasób,/ Sami sobie ujmując, by coś oszczędzić dla dzieci./ SamotnośćLecz nie tylko dostatki stanowią szczęście na świecie,/ Nie stanowią go ziemi rozległe i bujne obszary;/ Bo starzeje się ojciec, a z nim starzeją i syny,/ Nie zaznawszy radości i z troską wieczystą o jutro./ Spojrzyj, matko, na piękne te niwy, na plony bogate,/ Na winnice, ogrody i gumnagumno --- budynek do składowania niewymłóconego zboża.: wszystko to nasze./ Ale gdy rzucę wzrokiem na dom, na moje okienko,/ Kędy mi w cichej izdebce dzień za dniem życie upływa,/ Kędy tyle wieczorów spędziłem i nocy i ranków ---/ Wtedy samotnym się czuję; ta izba, te pola, te łany,/ Wszystko smutne i puste: mnie, matko, brak towarzyszki». Aż odpowie mu na to rozsądna matka w te słowa:/ «Synu, pewnie goręcej nie pragniesz kochanki i żony,/ Jako pragną synowej rodzice Twoi. Toć zawsze/ Do zalotów godziwych obojeśmy cię nakłaniali,/ Lecz od dawna to wiem i dziś mnie serce ostrzega,/ że swatanie daremne, jeżeli w chwili właściwej/ Przed młodzianem nie stanie dziewica dlań przeznaczona./ Otóż, synu, poznaję, żeś wybór stanowczy uczynił:/ Więc nie ukrywaj przede mną, co matki przeczuciem odgadłam:/ Serca twojego wybraną jest owa dziewczyna-wygnanka». Miłość, Rodzina«Tak, nie mylisz się, matko --- odrzecze Herman; to ona!/ Ją wybrałem, i jeśli jej dzisiaj w dom nie wprowadzę,/ To na zawsze utracić ją mogę w zamieszce wojennej;/ A daremnie mi wtenczas uśmiechać się będzie swym plonem/ Piękne ojca dziedzictwo, daremnie dom nasz i ogród;/ Nawet twoje pieszczoty, o matko, mnie nie pocieszą./ Miłość, czuję to dziś, wszelakie związki rodzinne/ Targa, a nowe kojarzy; nie sama tylko dziewica/ Ojca i matkę porzuca, by iść za mężem wybranym;/ I młodzieniec wyrzeka się domu, gdy ukochaną/ Los mu srogi wydziera. Toż ojciec słowo stanowcze/ Wyrzekł, i odtąd wasz dom przestaje być moim, jeżeli/ Nie przyjmiecie w swe progi wybranej serca mojego». Ale matka roztropna i dobra znów się odezwie:/ «Wy, mężczyźni, stajecie naprzeciw siebie jak skały,/ Niewzruszeni i dumni, i żaden nierad ustąpić,/ Żaden ręki wyciągnąć ze słowem pokoju i zgody./ Jednak, mówię ci chłopcze, nie tracę jeszcze nadziei,/ Że przygarnie ją ojciec, jeżeli poczciwa i dobra,/ Choć uboga. Wszak wiesz, że nieraz groźba gwałtowna/ Z ust mu wyjdzie niebacznie, lecz rzadko ją bardzo wykona;/ Tylko słowa dobrego wymaga, i słusznie zaprawdę,/ Boć jest ojcem. A zresztą on zwykle bywa gniewniejszym/ W poobiednich godzinach, gdy wino rozgrzeje mu głowę;/ Wtedy innych nie słucha i trzyma się swego uparcie/ Lecz gdy wieczór się zbliża i w toku przyjaznej rozmowy/ Wiele zdań się przewinie, to zwykle i on łagodnieje,/ Czując krzywdę zrządzoną drugiemu w zbytecznej żywości./ Pójdźmy szczęścia spróbować, bo tylko odwaga zwycięża,/ A potrzeba nam też pomocy naszych przyjaciół./ Tam w tej chwili zebranych, szczególniej księdza plebana». Tak prawiła wymownie, i sama powstając z kamienia,/ Pociągnęła za sobą i syna. W milczeniu oboje/ Z wolna ścieżką schodzili, o ważnym swym myśląc zamiarze. V. PolyhymniaPolyhymnia (mit. gr.) --- muza śpiewu chóralnego. Obywatel świataobywatel świata --- mowa o wprowadzonym w tej pieśni sędzi. Ale trzej przyjaciele siedzieli jeszcze pospołupospołu (daw.) --- razem.,/ Przy duchownym aptekarz, a z nimi gospodarz uprzejmy,/ I rozmowa się żwawo ta sama jeszcze toczyła./ Więc poważnie z kolei odezwał się zacny ksiądz pleban:/ «Nie chcę sprzeczać się z wami, boć wiem, że człowiek powinien/ Ku lepszemu się zwracać, i tak też bywa, że pragnie/ Tego, co wyższe i lepsze, lub tego, co nowe przynajmniej./ Lecz unikajcie przesady, bo obok owego dążenia/ Dała nam jeszcze natura i cześć dla dawnych zwyczajów,/ Przywiązanie do tego, co każdy zna od młodości./ Wszystko jest dobre, co tylko rozumne i naturalne./ Człowiek wiele pożąda, choć mało mu w rzeczy potrzeba./ Bo i życie jest krótkie, i los śmiertelnika niepewny./ Nie potępiam ja męża, co pchnięty wewnętrznym popędem,/ Morza i lądy przebiega i zyskiem godziwym się cieszy,/ Skrzętnieskrzętnie (daw.) --- zapobiegliwie. dla siebie i drugich gromadząc owoce swej pracy;/ Ale godzien jest dla mnie szacunku i rolnik spokojny,/ Co cichymi krokami po glebie stąpa ojczystej/ I uprawia ją pilnie, i w pocie czoła pracuje./ Jemu ziemia się co rok nie zmienia, ani mu drzewo/ Nowosadzone od razu gałęzi kwiatem nie zwieńczy./ Cierpliwości mu trzeba i myśli trzeźwej a czystej./ Zawsze równej, spokojnej, pod sterem zdrowego rozsądku./ Garstkę ziarna on tylko powierza ziemi rodzajnej./ Szczupłą ledwie gromadkę hoduje zwierząt domowych,/ Bo wyłącznie rozsądek czynami jego kieruje./ Szczęśliw, kogo natura umysłem takim obdarzy!/ On nas żywi swą pracą; lecz dwakroć szczęśliwszy od niego/ Obywatel miasteczka, co przemysł łączy z rolnictwem!/ Jemu obcy jest kłopot, co dni ziemianina zatruwakłopot, co dni ziemianina zatruwa --- ustawiczna troska o pogodę.,/ Nie zakłóca mu życia i żądza owa miast wielkich/ Dorównania bogatszym, co trawi zwłaszcza niewiasty./ Więc błogosławcie wy raczej spokojne syna pragnienia,/ I synową, gdy sobie wybierze dziewczynę podobną». Tak zakończył ksiądz pleban. A wtem do izby gościnnej/ Weszła matka ze synem i rzekła, stając przed mężem:/ «Ojcze, nieraz, pamiętasz, gawędząc mówiliśmy z sobą/ O radosnym tym dniu, gdy Herman do domu naszego/ Serca wybraną wprowadzi, i samiśmy mu przeznaczali/ Tę lub ową, jak zwykle troskliwi o syna rodzice./ Otóż nadszedł ten dzień, zesłało mu niebo dziewicę,/ Którą szczerze polubił i wybrał stanowczo za żonę./ Wszak mawialiśmy zawsze: niech serce jego rozstrzyga;/ Sam pragnąłeś niedawno, by żywo i raźno pokochał/ Dobrą jaką dziewczynę. I oto wybiła godzina!/ Uczuł miłość nasz Herman stateczną, jako przystoi;/ Więc zamierza poślubić wygnankę ową, co dzisiaj/ Ją napotkał za miastem, lub... zostać na zawsze bezżennym». I odezwał się syn: «Mój wybór, ojcze, jest czysty/ I stanowczy: zaręczam, że córką wam będzie nalepszą». Milczał ojciec. A wtem duchowny wstał i dobitnie/ Rzekł do niego te słowa: «O losie człowieka zazwyczaj/ Jedna chwila rozstrzyga, bo choćby myślał najdłużej,/ Zawsze, co postanowi, to będzie dziełem momentu./ Niebezpieczną jest rzeczą zanadto się wahać w wyborze/ I postronnąpostronny --- tu: uboczny, nienależący do tematu. rachubą zamącać swobodę uczucia./ Toć Hermana ja znam od lat dziecinnych: on nigdy,/ Nawet w wieku chłopięcym, nie sięgał po to i owo;/ Ale czego pożądał, to zawsze osiągnął i trzymał./ Nie lękajcie się przeto, że nagle dziś się pojawia/ Życzeń waszych spełnienie, choć w innej zapewne postaci/ Niż roiliście sobie; wszak dary wszelakie Bóg zlewa/ Na nas ręką ojcowską, w tym kształcie, jakiego nam trzeba./ Więc dziewicę, ku której dobremu synowi waszemu/ Serce się z piersi wyrywa, oceńcie bez uprzedzenia./ Szczęśliw młodzian, gdy pierwszej kochance zaraz mu wolno/ Rękę podać, gdy taić uczucia w sobie nie musi./ Tak, postrzegam to jawnie, że los się jego rozstrzygnął,/ Bowiem miłość prawdziwa młodzieńca w męża przemienia./ Herman nie jest zmiennikiemzmiennik --- osoba zmienna w uczuciach.; więc jeśli celu nie dopnie,/ Lata mu najpiękniejsze upłyną w tęsknocie i smutku». Aż odezwie się na to aptekarz słowem rozważnym./ Które, z dawna tłumione, wstrzymywał, choć z ust mu się rwało:/ «Zawsze się trzymać należy we wszystkim drogi pośredniej./ Śpiesz się powoli --- tak brzmiała dewiza cesarza Augusta./ Chętnie gotówem służyć w potrzebie kochanym sąsiadom/ Słabym moim rozumem, ku wspólnej naszej korzyści,/ A szczególniej młodzieży potrzeba kierunku i rady./ Więc pozwólcie, niech pójdę wybadać ową dziewczynę/ I rozpytać się o nią u ludzi, którzy ją znają./ Nikt nie podejdzie mnie, ręczę, bo umiem oceniać wyrazy». Ale zaraz mu na to skwapliwie Herman odrzecze:/ «Tak uczyńcie, sąsiedzie; badajcie ją. Ale ja pragnę,/ Aby z wami pospołu się wybrał szanowny ksiądz pleban;/ Dwaj tak zacni mężowie świadectwo niech dadzą niezbite. ---/ Drogi ojcze! Toć ona nie z rzędu owych zalotnic,/ Co to kraj przebiegają, szukając przygód i zysków./ Ją z domostwa cichego wygnała ta wojna nieszczęsna,/ Która wszystko dokoła pustoszy i z posad porusza./ Wszak to dzisiaj dostojni mężowie żyją w niedoli,/ I książęta, i króle w tułaczce szukają schronienia./ Tak i owa dziewica, z rówiennicrówiennica --- dziś popr.: rówieśnica. swoich najlepsza,/ Ujść musiała z ojczyzny; lecz własnych nieszczęść niepomna,/ Innym jeszcze pomaga, choć sama bez żadnej pomocy./ Wielka niedola, zaprawdę, ogarnia ziemię dokoła;/ Czyżby spłynąć nie miało i szczęście z owej niedoli?/ Czy sprowadzając mi w progi kochankę i żonę poczciwą,/ Wojna dać mi nie może, co niegdyś ojcu dał pożar?» Wtedy łagodnie gospodarz te słowa wyrzekł znaczące:/ «Jakże dzisiaj, mój synu, swobodnie obracasz językiem!/ Toć od wielu już lat nie byłeś taki wymowny./ Otóż doznać mi przyszło, co zwykle ojcom zagraża,/ Że za synów życzeniem ujmuje się serce matczyne,/ Zbyt uległe i słabe, a jeszcze i sąsiad się skłania/ Ku przymierzu, gdy idzie o szturm do głowy rodziny./ Ha, co robić? Nie myślę daremnie wam stawiać oporu,/ Bo przeczuwam, że tutaj na łzy się zanosi i dąsy./ Więc zbadajcie dziewczynę, i jeśli zacna, niebawem/ Ją przywieźcie». --- A syn mu na to radośnie odpowie:/ «Przed wieczorem wam jeszcze przybędzie córka najlepsza,/ Jakiej pragnie mężczyzna, gdy żywi w piersiach myśl zdrową./ Oby tylko i dla niej urosło stąd szczęście prawdziwe,/ Oby w was odnalazła, nieboga, straconych rodziców!/ Ale po co odwlekać? Założę konie i zaraz/ Zacnych naszych przyjaciół na trop sprowadzę dziewicy;/ Tam niech sami się rządzą rozważną myślą i czynem,/ Ja zaś, ojcze, przysięgam, że poddam się ich wyrokowi/ I nie zobaczę kochanki, dopóki moją nie będzie»./ Rzeki i wyszedł, a starsi radzili jeszcze statecznie/ To i owo, wszechstronnie i mądrze rzecz roztrząsając. Herman pobiegł do stajni, gdzie para dzielnych gniadoszówgniadosz --- koń o maści jasnobrązowej z odcieniem czerwonobrunatnym, z czarną grzywą i czarnym ogonem./ Stała, jedząc spokojnie ze żłobu owies i siano./ Śpiesznie konie okiełznał i przewlókł przez sprzączki srebrzone/ Mocne rzemienie z surowcasurowiec (daw.) --- niegarbowana skóra., a potem, lejc przytwierdziwszy,/ Na podwórze je wywiódł, gdzie już parobczak usłużny/ Lekki powóz wytoczył, i wnet też konopne postronki/ Na orczykiorczyk --- drążek do zaczepiania pasów uprzęży. założył, a sam, usiadłszy na koźle,/ Chwycił za bat i szparko zajechał przed bramę gospody./ Więc gdy miejsca wygodne zajęli ksiądz i aptekarz,/ Powóz się szybko potoczył, turkocąc wesoło po bruku,/ A mijając kolejno wieżyce miejskie i mury,/ Skręcił ku drodze żwirowej, pod górę jadąc i na dół./ Aż gdy Herman z daleka zobaczył wieżę wioskową/ I dokoła chałupy, w zielonym wieńcu ogrodów ---/ Stanąć tam postanowił, wstrzymując rączy bieg koni. Ocienione poważnie gałęźmi lip rozłożystych,/ Co wyniośle od wieków szczytami się pięły ku niebu,/ Było błonie obszerne, pokryte miękka murawą./ Miejsce zabawy dla mieszczan i wsi pobliskich mieszkańców./ Tu w parowieparów --- dolina o stromych, porośniętych roślinnością zboczach. wytryskał obfity zdrójzdrój (poet.) --- źródło. pod drzewami;/ Schodki wiodły do niego, a wkoło ławki wygodne/ Stały, wkrąg otaczając kamienne łożysko krynicy./ Otóż w miejscu tym Herman przystanął i rzekł do przyjaciół:/ «Chciejcie wysiąść, sąsiedzi, i idźcie dalej, by zbadać,/ Czyliczyli --- czy z partykułą pytajną -li. godną mej ręki jest owa dziewica-wygnanka./ Łatwo ją poznać możecie, bo wdziękiem jej żadna nie zrównazrównać --- dziś popr.: dorównać.,/ Lecz opiszę wam jeszcze jej skromne a schludne ubranie:/ Na czerwonym podkładzie, co pierś sklepioną ujmuje,/ Stanik czarny otacza jej kibićkibić (daw.) --- talia. smukłą i wiotką;/ Rąbek śnieżnej koszuli, marszczony w kryzę, okala/ Wdzięcznie brodę okrągłą; nadobnie główkę przystraja/ Warkocz bujny i gruby, upięty srebrnymi szpilkami;/ W gęstych zwojach pod stanem faluje spódnica niebieska,/ Osłaniając dziewicę po kostki, kształtnie i skromnie./ Ale o jedno was proszę: nie mówcie z nią sami w tej sprawie,/ Tylko drugich badajcie, słuchając, co oni powiedzą/ A gdy się już dowiecie wszystkiego, razem uradźmy/ Co przedsięwziąć wypada; --- tak sobie myślałem przez drogę». Skończył. A przyjaciele wysiedli i poszli ku wiosce,/ Kędykędy (daw.) --- gdzie. szeroki gościniec zalegał dobytek na wozach,/ Kędy w ogrodach i domach i gumnachgumno --- budynek do składowania niewymłóconego zboża. roili się ludzie,/ Koło koni i bydła mężczyźni, koło bielizny,/ Rozwieszonej na płotach, niewiasty i zwinne dziewczęta,/ A w strumyku na łące, igrając, pluskały się dzieci./ Tam to, krocząc powoli przez tłumy ludzi i zwierząt,/ Dwaj wysłańcy patrzyli dokoła w prawo i lewo,/ Czy nie ujrzą gdzie owej dziewicy, wybranki Hermana:/ Lecz nie było jej nigdzie, a ciżba coraz wzrastała./ Wtem przy wozach się wszczęły niesnaski jakieś i swary,/ Głosy mężczyzn grożące i niewiast krzyki piskliwe/ Echem brzmiały w dolinie. Aż starzec jakiś poważny/ Do zwaśnionych przystąpił, i wnet się hałas uciszył,/ Gdy nakazał milczenie i tak przemówił do rzeszy:/ «Czyż nieszczęście nas jeszcze i tyle nauczyć nie mogło,/ Byśmy jedni dla drugich umieli być z pobłażaniem/ I, do zgody pochopnipochopny --- tu: prędki, skłonny., urazy w niepamięć puszczali?/ Tylko szczęśliwym uchodzą zatargi; w nas utrapienie/ Przecież wpoićby winno braterską jedność w pożyciu./ Nie zazdrośćmy więc sobie nawzajem przytułku w tułaczce,/ Owszem, dzielmy się wszystkim, a Bóg miłościw nam będzie». Tak przemówił ów maż, i wszyscy, milcząc pokornie,/ Jęlijąć (daw.) --- zacząć. krzątać się znów około dobytku i zwierząt./ Ale zacny ksiądz pleban, gdy słyszał te słowa gromiące,/ Choć łagodne i ciche, przystąpił i rzekł do staruszka:/ «Ojcze, wielka to prawda! Gdy w dni szczęśliwych kolei/ Lud się żywi z tej ziemi, co łono mu swoje otwiera/ I hojnymi plonami corocznie za pracę go darzy,/ Wtedy nie ma kłopotu, bo każdy dla siebie najmędrszy/ I najlepszy; więc nikt nie ceni ludzi rozumnych./ Lecz gdy burza znurtuje powszednie drogi żywota,/ Niszcząc zasiew i plon; gdy męże, niewiasty i dzieci/ Wygna z domowej zaciszy w nieznaną dal i tułactwo:/ O, zaprawdę! Natenczas się każdy za mądrym obejrzy/ I nie pójdą na wiatr zbawienne słowa rozwagi. ---/ Wyście, ojcze, zapewne sołtysem czy sędzią gromady,/ Że kojący wasz głos od razu pojednał zwaśnionych;/ Jako JozueJozue (bibl.) --- pomocnik Mojżesza, dowódca wojsk Izraelitów, zdobywca Jerycha. niegdyś lub Mojżesz lud Izraela/ Przez pustynię prowadził, tak wy wiedzcie te tłumy». Na to sędzia w te słowa z powagą się ozwał: «Zaprawdę,/ Chwile, w których żyjemy, ciekawe są i pamiętne:/ Dzień dziś starczy za lata, tak wszystko się skupia nawalnie./ Dobrzeście nas porównali do Żydów, boć i nam przecie/ Pan Swój wyrok karzący objawił w płomieniach i gromach». Kiedy potem ksiądz pleban, prowadząc dalej gawędę,/ Pytać zaczął o losy i starca, i całej gromady,/ Schylił się doń nieznacznie aptekarz i rzekł mu na ucho:/ «Pogadajcie tu z sędzią i zwróćcie rozmowę na dziewczę;/ Ja tymczasem wybiegnę poszukać jej, a gdy ją znajdę,/ Zaraz do was powrócę»./ Gdy na to kiwnął ksiądz głową,/ Zwinny sąsiad poleciał na zwiady przez pola i łąki. VI. KlioKlio (mit. gr.) --- muza historii. Duch wieku Skoro więc pleban poufnie obcego sędzi zapytał/ O gromadę, czy dawno rzuciła domowe siedziby,/ Ten mu odrzekł: «Zaiste, niemałe są nasze cierpienia,/ Bośmy się do dna dobrali goryczy wszelkiego rodzaju,/ Tym straszniejszej, że wkrótce zawiodły nas wszystkie nadzieje./ Komuż silniej się pierś nie wzniosła błogim uczuciem,/ Gdy blask słońca nadziei jutrzenką zajaśniał nad światem,/ Gdy chodziły posłuchy, że ludzie radzą o sobie,/ O swobodzie powszechnej, o prawach i bratniej równościludzie radzą o sobie, O swobodzie powszechnej, o prawach i bratniej równości --- mowa o uchwaleniu na wniosek La Fayette'a Deklaracji praw człowieka i obywatela w sierpniu 1789 r../ Wtedy każdy wyglądał nowego życia; te więzy,/ Co sobkostwa je duch narzucił krajom i ludom,/ Rozpryskiwać się zdały, i wszyscy z tęskną nadzieją/ Spoglądali na Zachód, ku wielkiej świata stolicyku wielkiej świata stolicy --- tj. ku Paryżowi../ Czyż nazwiska tych mężów, zwiastunów wieści radosnej,/ Sławą nie rozbrzmiewały na całym ziemi obszarze?/ Czyż nie przybyło każdemu otuchy w sercu i wiary?» «Nas, sąsiadów najbliższych, ogarnął zapał ogólny./ Rozpoczęła się wojnarozpoczęła się wojna --- w lecie 1792., ciągnęły tłumnie zza Renu/ Zbrojnych Franków zastępy; lecz niosły nam przyjaźń, nie walkę,/ Wznosząc drzewa wolnościdrzewa wolności --- długie laski z jakobińskimi czapkami, symbolizujące suwerenność narodu. i dając ludom rękojmięrękojmia (daw.) --- gwarancja./ Własnych rządów swobodnych. Więc wszyscy w szale uniesień/ Jęlijąć (daw.) --- zacząć. gromadzić się tłumnie około nowego sztandaru/ I tak owi przybysze podbili mężczyzn dzielnością,/ Potem serca niewieście ponętą i wdziękiem rycerskim./ Lżejsze się nawet wydały ciężary wojny niszczącej,/ Bo nadzieja przed nami igrała w złudnej postaci,/ Wabiąc umysł i wzrok ku szlakom tym nowo odkrytym./ Cudne były to chwile, bo w nich wydało się bliskim/ I możliwym to wszystko, co szczytem jest dobra i prawdy;/ Rozwiązały się usta, więc starce, młodzieńce i męże/ Głośno, z podniosłym uczuciem, o sprawie postępu mówiły. «Ale wkrótce się niebo ściemniło. O zysk i o władzę/ Walka straszliwa wybuchła; zaczęto mordować się wzajemzaczęto mordować się wzajem --- aluzja do politycznego procesu i skazania na śmierć Dantona./ I sąsiadów ciemiężyć. Więc zdziercze tłuszcze łupiły,/ Wielcy w wielkich rozmiarach, a mali w małych. Każdemu/ Szło o grabież chwilową, bo jutra nikt nie był pewien./ Ciężka to była niedola; ciemięstwo rosło z dniem każdym,/ A okrzyków boleści w rozgwarze nikt nie dosłyszał./ Wtedy zaciętość ponura owładła umysły --- i wszyscy/ O tym tylko myśleli, jak pomścić siebie i drugich./ I zwróciło się szczęście na naszą stronę. Przybysze/ Śpiesznie uchodzić musieli. Wojna, Wróg, KlęskaO, wtedy poznaliśmy z bliska/ Całą wojny okropność; bo wróg zwycięski niekiedy/ Bywa jeszcze szlachetnym i względnym, choćby z pozoru;/ Więc oszczędza mieszkańców, gdyż co dzień są mu potrzebni./ Lecz w ucieczce już nie zna hamulca; broniąc się śmierci,/ Wszystko pustoszy lub grabi, i dzika go wściekłość ogarnia,/ Nie ma dla niego świętości; zwierzęcej chucichuć --- pożądanie. jedynie/ Folgę daje, i krew, i ryk rozpaczy go cieszą. «Ale i w naszych się mężach ocknęło zemsty pragnieniew naszych się mężach ocknęło zemsty pragnienie --- Francuzów wyparto za Ren w maju 1794.;/ Tłumnie za oręż chwycili i jękły dzwony na trwogę,/ I zmieniły się w broń spokojne narzędzia rolnicze;/ Widły i kosy i cepy ociekły krwią napastników;/ Nie dawano pardonupardon (daw.) --- oszczędzenie przeciwnika w walce., tak wielką była zawziętość./ PrawoO, bodajem już nigdy nie ujrzał podobnej wściekłości!/ Dzikie zwierzę mniej straszne, niż człowiek w ślepym obłędzie./ Niechże nikt o swobodzie nie prawi, o rządach narodu:/ Ledwo znikną zapory, a wnet rozpasa się w ludziach/ Wszelkie zło, co je dotąd w zarodzie prawo tłumiło». «Zacny mężu --- odpowie mu na to ksiądz pleban z przyciskiem,/ Jeśli ludzi surowo sądzicie, nie mogę was ganić,/ Boście od nich doznali utrapień wszelakich niemało./ Lecz sięgnijcie pamięcią w te smutne dni upłynione,/ A znajdziecie tam pewno niejedno dobre, niejeden/ Czyn szlachetny, co może zbudziła go tylko do życia/ Zła przygoda; albowiem w nieszczęściu człek dobry dopiero/ Stać się może dla drugich aniołem opieki i zbawcą». Ale starzec sędziwy z uśmiechem odrzeknie te słowa:/ «Pocieszacie mnie oto, podobnie jak po pożare/ Ktoś pogorzelca pociesza, że może kędyś, wśród gruzów/ Domu swego, odkopie kawałki złota i srebra,/ A on szuka cierpliwie i cieszy się tym, co odnajdzie./ Tak i ja z przyjemnością wspominam czyny chwalebne/ W owych czasach spełnione. Widziałem, jak dawne się wrogi/ Ku obronie wzajemnej łączyły; widziałem rodziców/ Śmierć ponoszących za dzieci; widziałem jako młodzieńce/ W mężów nagle wyrosły, a jako starce młodniały;/ Dzieci nawet i płeć niewieścia, słaba zazwyczaj,/ Męstwa dawały dowody i wielkiej dzielności umysłu./ Jeden zwłaszcza opowiem wypadek: Młoda dziewica/ Sama z dziewczętydziewczęty --- dziś popr. forma N.lm: dziewczętami. została w mieszkaniu swoim, albowiem/ Z mężczyzn kto żyw wyruszył orężnie przeciw wrogowi./ Wtem na dom jej napada znienacka oddział ruchawki,/ i rabując, dociera niebawem do komnat niewieścich./ Tam, ujrzawszy dziewicę nadobną w gronie panienek,/ Tłuszcza z chucią zwierzęcą na drżące naciera ofiary./ Lecz dziewica odważna jednemu z nich pałasz wyrywa,/ Tnie go w głowę i ściele u stóp swych ciężko rannego;/ Inni, lękając się może zasadzki, śpiesznie uchodzą». Skoro duchowny usłyszał pochwałę taką, natychmiast/ Myśl mu przyszła o owej dziewicy, wybranej Hermana,/ Czy nie ona to była, i właśnie zapytać miał starca,/ Gdy przystąpił aptekarz i szepnął księdzu na ucho:/ «Przecie że ją na koniec znalazłem pośród tej ciżby,/ Podług opisu jedynie. No, pójdźcie zobaczyć ją sami,/ A i sędzia niech idzie, by coś nam o niej powiedział». Ale gdy się zwrócili ku niemu, starca nie było,/ Bo go kędyś wezwano do rady, czy na rozjemcę./ Więc sam pleban już tylko bez zwłoki poszedł z sąsiadem/ Poza płoty, gdzie ten figlarnie wskazał mu otwór./ «Patrzcie, zawołał, to ona! Spowija właśnie dzieciątko/ I poznaję dokładnie ów kartunkartun --- gatunek perkalu; tu mowa o szlafroku ojca. i owe poszewki/ W pasy niebieskie, co dziś je Herman powiózł dziewczynie;/ Widać, że szybko i dobrze umiała dar spożytkować./ Znaki to już niepochybne, a Strójopis także się zgadza;/ Bo na czerwonym podkładzie, co pierś sklepioną ujmuje,/ Stanik czarny otacza jej kibić smagłą i wiotką;/ Rąbek śnieżnej koszuli, marszczony w kryzę, okala/ Wdzięcznie brodę okrągłą; nadobnie główkę przystraja/ Warkocz bujny i gruby, upięty srebrnymi szpilkami,/ A, choć siedzi, nietrudno dopatrzyć, że słuszna jest wzrostem,/ I pod stanem ku ziemi faluje spódnica niebieska,/ Osłaniając dziewicę po kostki, kształtnie i skromnie./ Tak, niewątpliwie, to ona. Więc pójdźmy dowiedzieć się jeszcze,/ Czy jest równie cnotliwą i dobrą, jak urodziwą». Na to rzecze ksiądz pleban, badając spojrzeniem siedzącą:/ «Że ujęła młodziana, zaprawdę, to mnie nie dziwi,/ Bo uroda jej zająć potrafi i wzrok doświadczony./ Jakże cenny to dar, gdy komu matka natura/ Dała postać nadobną; on nigdzie obcym nie będzie,/ Każdy chętnie go przyjmie, przytuli i szczerze ukocha./ Piękno, DobroPewny jestem, sąsiedzie, że Herman znalazł dziewczynę,/ Co w przyszłości uwieńczy mu życie i starość ozdobi,/ Wierną dłonią niewieścią wspierając go zawsze i wszędzie./ Takie ciało bez skazy jest czystej duszy znamieniem». Lecz rozważny aptekarz z namysłem odpowie w te słowa:/ «Często pozór zawodzi. Nie lubię ufać wzrokowi,/ Bom doświadczył już nieraz, że dobrze mówi przysłowie:/ Beczkę soli z człowiekiem należy zjeść, by go poznać./ Więc starajmy się naprzód wybadać ludzi poczciwych,/ Co ją znają dokładnie, a potem osądźmy, co warta». «Chwalę taką ostrożność, odezwie się na to duchowny,/ Boć nie swatamy dla siebie, a swatać dla innych rzecz trudna». Więc ruszyli pospołu na sędzi starego spotkanie,/ Który krokiem mierzonym ulicą wracał wioskową./ I do niego przezornie ksiądz pleban wyrzekł te słowa:/ «Ojcze, myśmy ujrzeli w sąsiednim ogrodzie dziewczynę/ Pod jabłonią, jak skrzętnie robiła sukienki dla dzieci/ Ze starego kartunukartun --- gatunek perkalu., co pewno dostała go w darze./ Podobała się nam, bo widać zabiegła i dobra./ Mówcie o niej, co wiecie; pytamy w celu chwalebnym»./ Gdy do płotu się sędzia przybliżył, by zajrzeć przez otwór,/ Rzekł:/ «Dziewczynę tę znacie. Jeżelim wspomniał niedawno/ o rycerskiej niewieście, co siebie i drugie umiała/ Od niesławy obronić --- to ona! Silna a dobra,/ Jest dla wszystkich cierpiących aniołem pociechy w strapieniu,/ Chociaż sama boleje; bo zginał jej narzeczony./ Szlachetnego młodzieńca uniosło razem z innymi/ Pierwsze tchnienie wolności; lecz śmiercią przypłacił w Paryżu/ Walkę przeciw swawoli, w obronie swobody i prawa». Skończył starzec. Przybysze, żegnając, składali mu dzięki,/ A ksiądz pleban wydobył czerwieńcaczerwieniec (daw.) --- czerwony złoty, złota moneta obiegowa. (srebrną monetę/ Dawno już porozdawał pomiędzy rzeszę tułaczą),/ I podając go sędzi, powiedział: «Oto grosz wdowi;/ Chciejcie biednych obdzielić, a Bóg niech dar ten pomnoży»./ Ale wzdragał się starzec i rzekł: «Zdołaliśmy trochę/ Grosza zabrać w ucieczce i trochę niezbędnej chudobychudoba (daw.) --- dobytek.;/ Sądzę, że nam wystarczy wszystkiego do chwili powrotu». Wtedy odparł ksiądz pleban, wciskając mu pieniądz do ręki:/ «Niech się nikt nie ociąga z jałmużną w tych czasach, i niechaj/ Nikt nie odmawia przyjęcia ochoczo niesionej ofiary./ Dziś nikt nie wie, jak długo posiadać będzie swe mienie,/ Ani zdoła przewidzieć, czy prędko przeminie nawała,/ Co go roli pozbawia, ogrodu i wszelkich zasobów»./ «Oj, to prawda! --- zawołał z kolei ruchliwy aptekarz; ---/ Gdybym tylko miał jeszcze pieniądze, rozdałbym wszystkie,/ Grube i drobne, bo wielu zapewne jest tutaj w potrzebie./ Lecz i tak was nie puszczę bez daru; niechaj tym razem/ Stanie chęć za uczynek». I wyjął kapciuch skórzany,/ I wysypał na papier co było na dnie tytuniu./ Więc dziękował mu sędzia, a on swój knasterknaster --- ceniony gatunek tytoniu. wychwalał. Ale pleban go naglił. «Wracajmy, rzekł, bo tam Herman/ Niecierpliwie nas czeka, spragniony wieści pomyślnej»./ I zdążyli pod lipy przy zdroju, kędy młodzieniec/ Stał o powóz oparły. Ogniste konie parskały./ Grzebiąc ziemię kopytem; a Herman patrzył przed siebie/ I w zadumie nic widział przyjaciół, aż się zbliżyli,/ Czyniąc znaki radosne, ochoczo a głośno wołając./ Gdy podeszli, ksiądz pleban pochwycił młodziana za rękę/ I odezwał się pierwszy; »Niesiemy dobre nowiny./ Oko twoje i serce wybrały trafnie; dziewica/ Godna ciebie i zacna. Więc zawróć konie ku wiosce,/ Byśmy z nią pomówili i zaraz zabrać ją mogli. Lecz młodzieniec stał smutny, i bez oznaki radości/ Słuchał wieści pomyślnej; aż rzekł z westchnieniem głębokim:/ «Rączo-śmy przyjechali, z nadzieją w sercu, a może/ Smutno wracać nam przyjdzie do domu, z zawodem i wstydem./ Kiedym czekał tu na was, uczułem w sercu zwątpienie./ Czyż sadzicie, że ona dlatego musi pójść z nami,/ Iż jest biedną wygnanką bez dachu, my zaś bogaci?/ Wszak i ubóstwo, gdy zacne, szlachetną dumą się rządzi./ Skromną zdaje się być dziewica w swoich żądaniach,/ Świat jej stoi otworem: a trudno przypuścić, zaiste,/ Żeby takiej kobiety dotychczas nikt nie ocenił,/ Żeby serce jej było zamknięte dla uczuć miłości./ Nie zdążajmy tak szybko, bo łatwo zdarzyć się może,/ Iż wrócimy z odprawą. Najbardziej tego się boję,/ Czy nie przyrzekła już ręki innemu. O! Zawstydzony/ Odejść wtedy bym musiał z niewczesnąniewczesny (daw.) --- uczyniony w niewłaściwym momencie. moją ofiarą». Już ksiądz pleban się miał odezwać, chcąc go pocieszyć./ Gdy towarzysz-gaduła pochwycił mowę w te słowa:/ «Jużci takiego kłopotu nie było czasy dawnymi,/ Bo się wtedy rzecz każdą robiło jakoś statecznie./ Skoro ojciec upatrzył stosowną dla syna dziewicę,/ Wprzód uprosił poufnie jednego z przyjaciół rodziny,/ By na zwiady się udał do domu owej panienki./ Więc, świątecznie przybrany, pan swat w niedzielę się którą/ Wybrał odwiedzić sąsiada, oględnie tocząc rozmowę/ Naprzód w zwrotach ogólnych, a potem ją zgrabnie kierując/ Manowcami różnymi na córkę, i chwaląc młodziana./ Mądrej głowie dość słowa: więc łatwo zręczny wysłaniec/ Zbadać zdołał rodziców i dalej rzeczy kierować./ Jeśli źle się powiodło, to młody uniknął odkoszaodkosz a. kosz (daw.) --- odmowa w zalotach.:/ Gdy przeciwnie, to swat, co takie małżeństwo skojarzył,/ Był na wieczne już czasy w ich domu gościem najdroższym./ Teraz wszystko inaczej, bo razem z wielą innymi/ I ten zwyczaj się zmienił; dziś każdy swata sam siebie./ Niech więc przyjmie i sam harbuzaharbuz (daw.) --- odmowa w zalotach. w razie odmowy/ Z rąk okrutnej kochanki, i niech się wstydzi dziewczyny». «Bądź jak bądź! --- na to rzecze młodzieniec (mało on słuchał/ Słów aptekarza, bo już dojrzały zamiar miał w myśli) ---/ Sam rozmówię się z nią i wyrok stanowczy usłyszę/ Z ust dziewczęcia. Co ona mi powie, to przyjmę z pokorą./ Chciałbym ujrzeć raz jeszcze spojrzenie jej oka czarnego,/ I tę kibićkibić (daw.) --- talia. toczoną, co objąć ją pragnę gorąco,/ I te usta, co mają rozstrzygnąć przyszłą ma dolę./ Więc zostawcie mnie, proszę. Pojedźcie sami do domu,/ By powiedzieć rodzicom, że syn ich wybrał rozumnie:/ Ja piechotą powrócę tą ścieżką koło winnicy,/ Może radośnie i żwawo, prowadząc serca wybraną,/ Może głucho i smutnie, sam jeden się wlokąc do domu». Rzekł, i lejce powierzył opiece zacnego plebana,/ Który zręcznie je ujął i usiadł na miejscu woźnicy./ Lecz aptekarz się wahał i jakoś lękliwie spoglądał./ «Chętnie --- rzekł --- wam powierzam staranie o duszy i sercu,/ Ale ciało i kości --- nie sądzę, by były bezpieczne/ Tam, gdzie ręka duchowna prowadzi wodze światowe». Na to odparł z uśmiechem ksiądz pleban:/ «Siadajcie bez trwogi,/ Powierzając mi ufnie zarówno ciało, jak duszę;/ Umiem dobrze powozić, bo kiedyś, bawiącbawić (daw.) --- przebywać. w Strasburgu./ Często z młodym baronem jechałem lekkim wolantemwolant (daw.) --- czterokołowy odkryty powóz konny na resorach.,/ Sam kierując nim zwykle i tłumy ludu mijając». Pocieszony na poły, aptekarz siadł do powozu,/ Z miną taką, jak człek, co myśli zawczasu o skoku;/ I ruszyli pośpiesznie, bo konie dążyły do stajni,/ A spod kopyt się rączych tumany pyłu wzbijały./ Herman długo stał w miejscu i patrzył w głębokiej zadumie,/ Jak kurzawa się w górę kłębiła i nikła w oddali. VII. EratoErato (mit. gr.) --- muza poezji lirycznej. Dorota SłońceJako wędrowiec, co długo wpatrywał się w tarczę słoneczną,/ Zanim znikła na niebie, dostrzega wszędzie przed wzrokiem/ Widmo słońca promienne; czy spojrzy w krzewy cieniste,/ Czy na skałę --- jaśnieje mu ono w blasku jaskrawym:/ Tak przed wzrokiem Hermana nadobne kształty dziewicy/ Wdzięcznie się przesuwały, jak gdyby szła miedzą przez pole./ Ale młodzian się otrząsł z widziadeł marnych i zwrócił/ Oczy swoje ku wsi; lecz wkrótce się zdumiał na nowo,/ Bo i tutaj zobaczył wyniosłą postać dziewczyny./ Silnie wpatrzył się w nią: nie była to żadna ułuda,/ Lecz Dorota w istocie. Kroczyła, niosąc dwa dzbany,/ I zmierzała do zdroju. Więc młodzian zastąpił jej drogę,/ Ośmieliwszy się wnet i tak do zdziwionej przemówił:/ «Znów was tedy spotykam, panienko, gdy ludziom strapionym/ Pomoc nieść pośpieszacie. Lecz czemuż wy jedna po wodę/ Aż do zdroju idziecie, gdy inne ją czerpią ze studzien?/ Prawda, że przewyborna, i pewno niesiecie ją chorej». Mile witała młodzieńca dziewczyna i rzekła uprzejmie:/ «Już nagrodził mi Bóg tę drogę daleką do zdroju,/ Gdy zacnego szafarzaszafarz --- tu: osoba rozdająca jakieś dobra. rozlicznych darów spotykam./ Pójdźcie sami zobaczyć, co litość wasza zdziałała/ I odbierzcie podziękę od tych, co ulgi doznali./ Ale żebyście też świadomi byli, dlaczego/ Tu zaczerpnąć przychodzę w naczynie wody krynicznej,/ Powiem wam: w naszej wsi ludziska nam studnie zmącili/ Nierozważnym pławieniem i koni i bydła przy zdroju,/ Który wody dostarcza mieszkańcom; również zbrudzone/ Wszystkie we wsi koryta, bo tam znów piorą i płuczą./ Każdy tylko o sobie i o potrzebie najbliższej/ Dziś rozmyśla, a nikt nie patrzy następstw późniejszych». Tak mówiła dziewczyna i zeszła po schodach szerokich/ Wraz z towarzyszem; oboje usiedli na zdroju cembrzynie./ Ona z jednym się dzbanem schyliła po wodę, on z drugim,/ I ujrzeli swe lica odbite w zwierciadle krynicy./ «Dajcie mi napić się», wesoło rzekł młodzian dziewczynie./ Ona podała mu dzban. I razem siedząc, poufnie/ O tym i owym gwarzyli, aż ona się wreszcie ozwała:/ «Skądże tędy wam droga wypadła, bez koni, kolasy,/ I opodal od miejsca, gdziem was po raz pierwszy ujrzała?»/ Zadumany spoglądał ku ziemi Herman, a potem/ Podniósł wzrok i namiętnie nim objął swa towarzyszkę;/ Ale nie śmiał jej prawić miłosnych słów, bo jej oko/ Tak rozumnie patrzyło, że mówić kazało rozumnie./ Więc opamiętał się szybko i rzekł poufale a cicho:/ «Powiem wręcz, bo i na cóż ukrywać, że tu przybyłem,/ Aby z sobą was zabrać do domu moich rodziców./ Jam jedynak, i skrzętnie w zarządzie im mienia pomagam:/ Do mnie pola należą, do ojca dom, a mateczka/ Gospodarstwo wewnętrzne ochoczo i z ładem prowadzi./ Ale wiecie zapewne, jak często miejska czeladka/ Zwykła grzeszyć niedbalstwem, jak często zmieniać ją trzeba./ Dawno też matka już pragnęła mieć przy swym boku/ Kogoś, coby ja mógł wyręczyć jak córka rodzonajak córka rodzona --- w oryginale mowa tu o zmarłej siostrze Hermana.,/ Pomagając nie tylko ramieniem, lecz myślą i sercem./ Otóż kiedym was dziś na drodze ujrzał tak żwawą,/ Kiedym słowa z ust waszych usłyszał rozumne i zacne,/ Tom obojgu rodzicom zachwalił was według zasługi/ I przychodzę zaprosić.... wybaczcie mowę jąkliwą». «Nie wstrzymujcie się --- rzekła dziewczyna --- mówcie mi wszystko,/ Nie obrażę się wcale, i owszem, wdzięczna wam jestem./ Więc rodzice mnie wasi do służby zgodzić by radzi,/ Licząc na to, żem jest zabiegła i niezbyt prostacza./ Krótkie to bardzo żądanie, i krótka też moja odpowiedź./ Chętnie pójdę za wami, gdzie głos przeznaczenia mnie woła,/ Bom zrobiła już swoje: przywiozłam chorą do wioski,/ Gdzie się złączyła z rodziną. I inni już się zebrali,/ Marząc o rychłym powrocie, jak zwykle biedni wygnańcy./ Lecz co do mnie, zaprawdę, nie łudzę się taką nadzieją,/ Wiem, że po smutnych dniach smutniejsze jeszcze nastąpią;/ Bo rozprzęgły się więzy społeczeństw i nic ich nie spoi,/ Chyba wspólna i ciężka niedola, która nas czeka./ Jeśli w domu poczciwym dziś znaleźć mogę przytułek,/ Pod kierunkiem szanownej niewiasty, przyjmę go rada;/ Zawszeć dziewczę tułacze, samotne, wątpliwej jest sławy./ A więc idę za wami: pozwólcie tylko te dzbany/ Odnieść do wsi i tam pożegnać moich przyjaciół./ Zobaczycie ich także; niech oni mnie wam oddadzą». Młodzian słuchał z radością roztropnej mowy dziewczęcia,/ Sam nie wiedząc, czy ma jej wyznać wszystko, czy milczeć./ Ale uznał za lepsze zostawić ją w błędzie chwilowo,/ Póki w domu rodziców miłości jej nie pozyska./ Zresztą trwożyła go także obrączka na palcu dziewczyny;/ Więc zamilczał i tylko skwapliwie słowa jej chwytał. «Powracajmy --- mówiła Dorota --- bo ludzie to ganią,/ Gdy dziewczęta za długo u studni wieczorem zostają,/ Choć tak miło jest gwarzyć przy szmerze żywej krynicy»./ I powstali oboje, i jeszcze raz się przejrzeli/ W czystym zdroju zwierciadle, z uczuciem słodkiej tęsknoty. Milcząc potem ujęła obydwa dzbany za ucha/ I kroczyła schodami pod górę. Herman szedł za nią,/ Prosząc ją, aby połowę ciężaru jemu oddała./ «KobietaDajcież pokój --- odrzekła --- tak lepiej trzyma się wagę./ Zresztą przyszły mój pan i dziś nie powinien mi służyć./ Nie spoglądajcie tak smutnie, jak gdyby mój los był wątpliwy!/ Służyć niech się nauczy zawczasu każda niewiasta,/ Bo przez służebność jedynie do rządów w końcu dojść może./ Toć dziewczyna od młodu rodzicom służy i braciom,/ Całe życie jej schodzi na żmudnym zajęciu i pracy./ Na krzątaniu się wiecznym dla drugich, rzadko dla siebie./ Niech szczęśliwą się mienimienić (daw.) --- nazywać., gdy wcześnie przywyknie do znoju,/ Gdy poświęcać się umie wytrwale dla swojej rodziny./ Jako matce, zaprawdę, potrzeba jej cnoty wytrwania,/ Skoro niemowlę zakwili, żądając pokarmu, i zbudzi/ Osłabioną i senną, gdy z troską troska się zejdzie./ Takim trudom nie sprosta dwudziestu mężczyzn złączonych»./ Tak mówiła, przechodząc z milczącym swym towarzyszem/ Poprzez ogród, aż pod stodołę, kędy leżała/ Chora. I weszli i oboje./ Tymczasem ze strony przeciwnej/ Przybył sędzia, prowadząc za ręce dwie drobne dzieciny,/ Które w ciżbie zginęły, a teraz odszukał je starszy./ Więc się dziatwa cisnęła do matki naprzód z pieszczotą/ I do małego braciszka, którego jeszcze nie znała;/ Potem wesoło skoczyła ku swojej Dorotce, żądając/ Z krzykiem chleba lub bułki, owoców, a pić przede wszystkim./ Ona dzban pochyliła. Napiły się dzieci, napiła/ I położnica, i sędzia skosztował wody zdrojowej,/ Chwaląc smak jej wyborny./ Wtem rzekła poważnie dziewczyna: «Drodzy moi! Już dziś zapewne po raz ostatni/ Tę przysługę wam świadczę. Niechętnie was rzucam, zaprawdę,/ Ale w chwilach tułactwa ciężarem są jedni dla drugich/ I rozproszyć się trzeba w obczyźnie, gdy wracać nie można./ Oto młodzian, co hojnie przez moje was ręce obdarzył,/ Dziś przybywa tu sam, by zabrać mnie z sobą do domu,/ Ku usłudze bogatym i zacnym jego rodzicom./ Ja z nim pójdę, boć każdy pracować musi na siebie./ Więc bywajcie mi zdrowi! Ty, matko, ciesz się dziecięciem,/ Co tak mądrze już patrzy, a gdy je przyciśniesz do piersi/ W tych powijakach wzorzystych, to wspomnij o dawcy szlachetnym,/ Który odtąd i mnie opiekę przyrzeka uczciwą./ I wy, mężu czcigodny --- dodała, zwrócona do sędzi ---/ Przyjmcie podziękę, że ojcem byliście mi w każdej przygodzie». I uklękła przy łożu, całując płaczącą niewiastę,/ A ta cichym ją szeptem żegnała i błogosławiła./ Wtedy głos zabrał sędzia i rzekł do Hermana z powagą: «Słusznie, chłopcze, do dobrych zaliczyć się możesz szafarzy,/ Co to dbają, by mieć w domostwie czeladkęczeladka --- zdrobnienie od ,,czeladź", tj. służba. dobraną./ Częstom bardzo widywał, jak ludzie koniom i bydłu/ Bacznie się przyglądają przy kupnie i przy zamianie;/ Lecz człowieka, co wszystko w porządku trzyma, gdy dzielny,/ A marnuje i niszczy, gdy sam niezaradny lub próżniak,/ Tego bierze się zwykle na chybił trafił do domu./ Ty stanowisz wyjątek, boś wybrał rozważnie dziewczynę,/ Która wiernie i skrzętnie rodzicom twoim się sprawi./ Bądźcie dla niej dobrymi, i wiedzcie, że ona we wszystkim/ Wam gospodynię zastąpi, i córkę, i siostrę życzliwą». Skończył. Kilka tymczasem przybyło krewnych do chorej/ I chwaliły Dorotę, rzucając znaczące spojrzenia/ Na Hermana. «Jeżeli --- szeptała jedna do drugiej ---/ Pan w oblubieńca się z czasem przedzierzgnieprzedzierzgnąć (daw.) --- przemienić., to nasza dziewczyna/ Dobrze się tam pokieruje». --- A Herman wziął ją za rękę./ «Pójdźmy, rzekł, bo już wieczór zapada, a droga daleka»./ Więc niewiasty Dorotę całować jęłyjąć (daw.) --- zacząć., i ledwo/ Z objęć ich się wydarła: aż tu rozżalone dzieciaki/ Z krzykiem i płaczem okrutnym do sukni jej się przypiły./ «Cicho, dzieci! --- ozwała się wtedy któraś matrona ---/ Ona idzie do miasta i stamtąd przyniesie wam ciastek,/ Które braciszek w przelocie w cukierni tam dla was zamówił,/ Gdy go bocian przynosił». Więc dziatwa puściła Dorotkę/ I odeszła dziewczyna z Hermanem. Długo chustkami/ Z oddalenia wiewały kobiety, na znak pożegnania. VIII. MelpomenaMelpomena (mit. gr.) --- muza tragedii. Herman i Dorota Tak oboje kroczyli ku słońcu, co na zachodzie/ W czarne chmury się kryło, gromami grożące i deszczem,/ A spoza gęstej zasłony płomienne ciskając wejrzenia,/ Tu i ówdzie po łanach świeciło smugiemsmug --- dziś w r. ż.: smuga. jaskrawym./ «Byle ta nawałnica --- powiedział Herman --- gradobić/ Nie przyniosła ze sobą, bo pola piękny plon wróżą»./ I cieszyli się razem wysokim, chylącym się kłosom,/ Które im niemal sięgały po głowy./ Dziewczyna zaś rzekła:/ «Chciejcież mnie przede wszystkim zapoznać teraz choć trochę/ Ze skłonnościami rodziców, bo szczerze dogodzić im pragnę./ Sługa zadość uczyni najlepiej, gdy wolę zna pana;/ Więc powiedzcie mi, proszę, jak ująć sobie oboje?» Na to swej towarzyszce statecznie odrzekł młodzieniec:/ «Macie słuszność, i chętnie objaśnię was, ile potrafię./ Matce łatwo dogodzić; krzątajcie się tylko po domu/ Zabiegliwie i żwawo, jak dobrej przystoi gosposi,/ A zjednacie ją sobie, i z serca was pewnie pokocha./ Ojciec bardziej wybredny, u niego i pozórpozór (daw.) --- zewnętrzna świetność. coś znaczy./ Ceni wielce i to, co zdobi życie człowieka,/ Pragnie oznak zewnętrznych należnej mu czci i miłości,/ I pozyska go snadniesnadnie (daw.) --- łatwo., kto tego dopełnić potrafi». Na to odrzekła radośnie Dorota, kroku zdwajając,/ Bo ciemniało na polu: «Da Bóg, obojgu dogodzę;/ Matki bowiem życzenia z własnego spełnię popędu,/ A zewnętrzna ogłada nieobca mi także od młodu,/ Więc rodzica waszego otoczę czcią i staraniem./ Ale kto mi poradzi, jak z wami postąpić należy,/ Z wami, synem jedynym, i chlebodawcą wygnanki?» Tak mówiła, gdy właśnie stanęli pod gruszą na wzgórzu./ Cudnie księżyc na pełnina pełni --- dziś popr.: w pełni. przyświecał z niebios wyżyny;/ Noc zapadła; ostatnie już blaski słońca zagasły/ I kupiły się wkoło na łąkach kłęby pomroczne/ Sprzecznych świateł i cieni./ W tym miejscu, tak mu pamiętnym,/ Herman rad był usłyszeć pytanie owo. Więc siadłszy/ Na ławeczce z dziewczyną, pochwycił dłoń jej i odrzekł:/ «Poradź się serca swojego, a co ci powie, to uczyń»./ Więcej wyznać jej nie śmiał, choć pora zwierzeniom sprzyjała,/ Bo odmowy się lękał i czuł obrączkę złowrogą./ I siedzieli tak chwilę przy sobie w milczeniu głębokim;/ Aż ozwało się dziewczę: «Jak księżyc świeci nam jasno,/ Blaskiem równym dziennemu! Toć widzę w dali domostwa/ I tam w szczycie okienko, którego bym szyby zliczyła»./ «Co widzicie --- rzekł młodzian --- to moich rodziców siedziba,/ A okienko należy do mego pokoju pod strychem./ Ale śpieszmy do domu, bo ciężka zbliża się burza». I powstali oboje, i szli przez żyta wysokie,/ I dosięgli winnicy, gdzie ciemność wędrowców objęła./ Herman z wolna po stopniach sprowadzał swą towarzyszkę;/ Lecz na drodze nierównej zachwiała się z nagła dziewczyna,/ I padając, spoczęła na chwilę w objęciach młodziana;/ Pierś zetknęła się z piersią i czoło z czołem. On stanął,/ Niby posąg z marmuru. Potęgą woli wstrzymany,/ Nie przycisnął jej silniej, choć poczuł bicie jej serca,/ Choć mu twarz pałającą owionął oddech dziewicy./ Ona w żart obróciła wypadek i rzekła z uśmiechem:/ «Zła to wróżba, gdy komu przed progiem zwichnie się noga;/ Więc spocznijmy tu trochę, by matka was nie złajała,/ Że wiedziecie jej w dom kulawą służącą niezdarę». IX. UraniaUrania (mit. gr.) --- muza astronomii. Powikłanie Muzy! wy, które zawsze sprzyjacie miłości prawdziwej,/ Któreście dotąd szczęśliwie dzielnego wiodły młodziana/ I w objęcia mu trafem rzuciły oblubienicę:/ Dopomóżcie i nadal, by złączyć parę nadobną,/ Rozegnajcie te chmury, co zwisły nad jej głowami!/ Lecz przede wszystkim powiedzcie, co teraz w domu się dzieje. Niecierpliwie wchodziła już po raz trzeci do mężczyzn/ Matka, srodze stroskana, bolejąc, że burza nadciąga,/ To znów ganiąc przyjaciół, że przyszli, nie oświadczywszy/ Syna owej dziewczynie. Aż cierpko ozwał się ojciec:/ «Przestań zrzędzić! Toć widzisz, że sami jesteśmy w kłopocie». Na to sąsiad aptekarz po chwili wyrzekł te słowa:/ «W takich razach niepewnych z wdzięcznością zawsze wspominam/ Nieboszczyka rodzica, co jako chłopca mnie jeszcze/ Cierpliwości nauczył, że dziś i śladu gorączki/ Nie zostało już we mnie, że umiem czekać, gdy trzeba./ ŚmierćKiedym razu pewnego w niedzielę stanął przy oknie,/ Wyglądając powozu, co nas miał zawieźć pod lipy/ Do krynicy --- gdym biegał po izbie tam i na powrót,/ Tupiąc niesfornie nogami, już już rozpłakać się gotów,/ Ojciec wziął mnie spokojnie za rękę i rzekł dobrotliwie:/ Spojrzyj tam naprzeciwko; czy widzisz warsztat stolarza?/ Co dzień tam się uwija zabiegły majster z czeladzią./ Ale przyjdzie ten dzień, że trumnę tobie sporządzą/ I przyniosą w twe progi ów dom z deszczułek spojony,/ Co zarówno przyjmuje cierpliwych i niecierpliwych. ---/ Na te słowa ojcowskie ujrzałem już w duchu, jak ludzie/ Czarną mi trumnę gotują, i odtąd czekałem cierpliwie». Na to odparł łagodnie ksiądz pleban:/ Śmierć, Mądrość, Cnota«Śmierć nie przeraża/ Mędrca ni cnotliwego. Pierwszego zwraca ku życiu/ I naucza go działać; drugiego krzepi nadzieją/ Szczęścia w przyszłym żywocie; dla obu staje się życiem./ Ojciec niesłusznie postąpił, że śmierć wam w śmierci pokazał./ Młodzieńcowi należy wysławiać starość dojrzałą,/ A starcowi wiek młody, by obaj w tym kole wieczystym/ Mogli sobie podobać. --- Tak życie w życiu się spełnia». Wtem otwarły się drzwi i weszła para młodzieńcza,/ I dziwili się wszyscy wspaniałej urodzie obojga;/ Drzwi się zdały za niskie, gdy razem stanęli na progu./ Herman swą towarzyszkę przedstawił naprzód rodzicom./ «Oto, rzekł, jest dziewczyna, o której mówiliśmy rano./ Ojcze, przyjm ją łaskawie, bo ona godną jest tego;/ A ty, matko kochana, wypytaj ją zaraz dokładnie,/ Byś wiedziała, co umie i co powierzyć jej można»./ Potem księdza proboszcza wziął na bok i rzekł mu na ucho:/ «Ojcze wielebny, zechciejcie mnie szybko wywieść z kłopotu/ I rozwiązać ten węzeł, którego się lękam splątania./ Jam nie powiedział jej nic o mojej miłości: więc mniema,/ Że zgodziłem ją tylko na sługę dla moich rodziców,/ I obrazi się może, gdy teraz o wszystkim się dowie./ Lecz nie godzi się zwlekać, niech wnet z ust waszych usłyszy/ Prawdę szczerą». Więc proboszcz obrócił się ku zgromadzonym./ Ale duszę dziewczęcia boleśnie dotknęły tymczasem/ Słowa ojca, wesoło i w dobrym rzucone zamiarze./ «Dziecko moje! --- zawołał --- z radością spostrzegam, że Herman/ Gust ma wcale wytworny. I jam tak niegdyś do tańca/ Najładniejsze brał zawsze, a potem piękną wśród pięknych/ W progi domowe wprowadził, tę oto moją mateczkę./ Bo w wyborze kochanki mężczyzna uczcić powinien/ Własny godność, i w tym najłatwiej poznać, kto zacz on./ Lecz i tyś się, dziewczyno, zapewne nie bardzo wzdragała,/ Boć to chłopiec jak dębczak, i łatwo pokochać go można». Na to dziewczyna, dotknięta drwiącymi na pozór wyrazy,/ Żywym spłonęła rumieńcem, lecz jeszcze gniew wstrzymywała,/ Gdy, nie kryjąc boleści, po chwili rzekła do starca:/ «Syn wasz na takie mnie żarty zaprawdę nie przygotował,/ Kiedy obraz mi kreślił rodzica. Wiem, że umiecie/ Mądrze z każdym wychodzić i wedle zasługi go cenić;/ Ale litości, jak widać, nic macie nad biedną sierotą,/ Która ten próg przestępując, pragnęła wiernie wam służyć,/ Skoro z gorzkim szyderstwem zwracacie uwagę na przedział,/ Co od syna waszego i od was wygnankę rozłącza./ Wprawdzie staję przed wami uboga, lecz umiem się cenić./ Czyż szlachetność pozwala na wstępie samym urągać/ Niezasłużonej niedoli i niemal wypędzać mnie z domu?» PodstępHerman stał jak na mękach i skinął na księdza plebana,/ By rozproszył niepewność i prawdę stroskanej wyjawił./ Ale mąż doświadczony przybliżył się tylko i spojrzał/ Na dziewczynę, z trudnością tłumiącą gniew utajony,/ Bo rozkazał mu duch nie zaraz wywodzić ją z błędu./ Więc odezwał się do niej: «Zaiste, łudziłaś się, dziecię,/ Jeśliś się zdolną mniemała do służby między obcymi;/ Nie wiesz chyba, co znaczy zależność i co obowiązek/ Dobrowolnie przyjęty. Najcięższą rzeczą dla sługi/ Nie jest praca i znój, lecz umieć znosić cierpliwie/ Przykre pana dogryzkidogryzki --- docinki. i często niesłuszną naganę,/ Albo pani gwałtowność, gdy nieraz się gniewem uniesie./ Tego snadźsnadź (daw.) --- widocznie. nie potrafisz, jeżeli te żarty niewinne/ Tak obeszły cię srodze; boć zwyczaj to pospolity/ Prześladować dziewczynę, że jej się podobał młodzieniec». Skończył pleban, a dziewczę odrzekło, gorzkie łzy roniąc:/ «O, nie pojmuje przenigdy rozumny mąż, gdy zapragnie/ W utrapieniu nam radzić, że słowo jego nie zdoła/ Zwolnić piersi zbolałej z ciężaru, jaki ją gniecie./ Wy jesteście szczęśliwi, więc żart nie może was ranić;/ Lecz cierpiący uczuje najlżejsze szyderstwa dotknięcie./ Nie, zaprawdę, obłuda nie zdałaby tutaj się na nic;/ Lepiej być szczerą od razu, niż później żałować nie w porę./ Rozstać z wami się muszę, odszukać biednych wygnańców,/ Których w nieszczęściu rzuciłam, na siebie tylko pamiętnana siebie tylko pamiętna --- myśląc tylko o sobie../ Taki zamiar mój stały; więc wyznać wam mogę otwarcie,/ Iż nie dlatego szyderstwo ojcowskie mnie żywo dotknęło,/ Żem uraźliwa i dumna, jak słudze być nie przystoi,/ Lecz że w sercu się moim naprawdę zbudziło uczucie/ Dla młodziana, co dziś wydźwignął mnie z ciężkiej niedoli./ Bo, gdy rozstał się ze mną, myślałam o nim statecznie/ I o szczęśliwej dziewczynie, co może ją nosi już w sercu;/ A gdym znów go ujrzała u studni, to mi się zdało,/ Że zjawisko niebiańskie zstąpiło ku mnie, i chętnie/ Poszłam za nim, choć tylko na sługę do was mnie zgodził./ Wprawdzie, wyznać to muszę, szeptało mi serce przez drogę,/ Że zasłużę nań może, gdy stanę się domu podporą;/ Ale teraz dopiero poznałam, jak to zdradliwie,/ Przy kochanym tajemnie tak blisko wciąż się znajdować;/ Teraz widzę dopiero, że biednej dziewczynie daleko/ Do zamożnego młodziana, chociażby była najlepszą./ Wypowiedzieć to wszystko musiałam, byście poznali,/ Czemu umysł się mój tym żartem dopiero roztrzeźwił./ W porę przyszła przestroga i w porę się tajemnica/ Z piersi wyrwała, gdy złe uleczyć jeszcze się daje./ Rzekłam. ---Ucieczka A teraz w tym domu, gdzie wstydzić się muszę skłonności,/ Którą wyznałam otwarcie, już nic mnie dłużej nie wstrzyma:/ Ani noc, co się płaszczem okrywa ciemnych obłoków,/ Ani grzmot szalejącej opodal burzy gwałtownej,/ Ani deszcz, co na dworze rzęsistym leje strumieniem,/ Ani wicher i grad; to wszystko nieraz znosiłam/ W smutnej naszej ucieczce, uchodząc przed wrogów pogonią./ Pójdę tułać się znów i, jakom przywykła od dawna,/ Rozstać się z tym, co mi drogie. Żegnajcie! Zostać nie mogę»./ Tak mówiła dziewczyna i szybko się ku drzwiom cofnęła,/ Z zawiniątkiem pod pachą, tak jako przyniosła je z sobą./ Ale matka obiema rękami ujęła ją silnie/ W pół, i rzekła zdziwiona:/ «Co znaczą, powiedz, łzy twoje?/ Nie, nie puszczę cię stąd; tyś syna mojego wybrana». Aż z niechęcią się ozwał gospodarz, czoło zmarszczywszy:/ «Takąż odbieram nagrodę za względną swą pobłażliwość,/ Że sam koniec mi dnia zatruwa lament niewieści?/ Bo nieznośne są dla mnie łzy kobiet i krzyki niesforne/ Tam, gdzie trochę rozsądku załatwić by mogło rzecz całą./ Dosyć tego: nie mogę na takie patrzyć cudactwa!/ Róbcie sobie co chcecie; dobranoc... ja spać się położę». I odwrócił się wnet ku izbie, kędy małżeńskie/ Stało łoże i gdzie spoczywać przywykł po pracy./ Ale syn go zatrzymał i wyrzekł błagalne te słowa:/ «Ojcze, chciejcie poczekać i nie gniewajcie się na nią!/ Jam tu winien wszystkiemu, jam sprawił to zamieszanie,/ Które słowy złudnymi przyjaciel nasz jeszcze powiększył./ Mówcie, ojcze wielebny, boć wam powierzyłem tę sprawę;/ Nie zrządzajcie na próżno niesnasek i skończcie rzecz całą!/ Toć nie godzi się wam urągać biednej dziewczynie!» Lecz z uśmiechem mu na to odrzecze zacny ksiądz pleban:/ «Jakimże, powiedz, sposobem wydobyć z niej było wyznanie,/ Że cię kocha, i jak odsłonić jej umysł dziewiczy?/ Czyż chwilowa się troska nie stała rozkoszą dla ciebie?/ Teraz przemów ty sam, nie trzeba tu obcej pomocy». Więc się Herman przybliżył i rzekł do płaczącej te słowa:/ «Nie pożałuj tych łez, boć one nam szczęście przyniosły./ Jam nie po to się przecie do studni wybrał za miasto,/ Aby sługę ugodzić, lecz by pozyskać twą miłość./ Lecz nieśmiały mój wzrok nie umiał dostrzec od razu/ Serca twojego skłonności; widziałem tylko życzliwość;/ Dosyć szczęścia mi było wprowadzić cię w progi rodziców». A dziewczyna spojrzała z uczuciem w oczy młodziana,/ Gdy miłośnie ją objął ramieniem i w czoło całował. Innym pleban tymczasem tłumaczył wszystko, jak było,/ A Dorota przed ojcem nadobnie głowę skłoniła,/ I całując go w rękę pokornie, choć stary ją cofał,/ Rzekła: «Łaska mi wasza zarówno pewnie przebaczy/ Łzy poprzednie boleści, jak teraz łzy rozrzewnienia./ Niech się tylko oswoję z tym nowym dla mnie uczuciem,/ A dotrzyma wam córka, co sługa wierna przyrzekła». I uściskał ją ojciec serdecznie, łzy ukrywając,/ Utuliła ją matka, i obie niewiasty płakały. ZaręczynyAle zacny ksiądz pleban uchwycił naprzód dłoń ojca,/ I pamiątkę dnia ślubu, obrączkę, z palca mu ściągnął/ (Nie tak łatwo to poszło, bo palec był pulchny i gruby);/ Potem od matki wziął drugą i wnet zaręczył kochanków,/ Mówiąc:/ «Niech złote obrączki raz jeszcze związek skojarzą,/ Równie trwały jak tamten. Młodzieniec kocha dziewicę,/ A dziewica wyznaje, że młodzian miłym jest dla niej./ Więc zaręczam was dzieci i błogosławię na przyszłość,/ Zgodnie z wolą rodziców i wobec świadka zacnego». I przystąpił do pary, winszując, sąsiad aptekarz./ Lecz gdy pleban na rękę dziewczyny obrączkę chciał włożyć,/ Ujrzał drugą na palcu, tę samą, którą z frasunkiemfrasunek (daw.) --- zmartwienie./ Herman dostrzegł przy studni, i rzekł półżartem te słowa:/ «Jak to? Więc po raz wtóry zaręczasz się? Byle ten pierwszy/ Nie wystąpił z protestem, gdy staniesz przy ślubnym ołtarzu». Na to rzecze dziewczyna:/ «Pozwólcie mi, niech tej pamiątce/ Chwilkę jedną poświęcę! Zasłużył na to zaiste/ Ten, co ów pierścień mi dał i nie powrócił z obczyzny./ On przewidział to wszystko, gdy miłość go wrząca swobody/ I pragnienie udziału w dążnościach nowych i czynach/ Do Paryża powiodły, gdzie śmierć go spotkała przedwczesna./ «Bądź szczęśliwą, rzekł wtedy. RewolucjaJa idę, bo wszystko na ziemi/ Teraz się burzy i wre, i wszystko dąży do zmiany./ Starych państw podwaliny od dawna w posadach wstrząśnione,/ Własność się z właścicielem, rodzice z dziećmi, brat z bratem,/ Z przyjacielem przyjaciel, kochanek z kochanką rozstają./ Więc i ja ciebie żegnam, a kiedy i gdzie się spotkamy,/ Któż przewidzi? Rozmowa ta może ostatnia już z tobą./ Słusznie mówią, że człowiek jest tylko pielgrzymem na świecie,/ A w tej chwili jest obcym u siebie nawet. Ta ziemia/ Nie należy już do nas, ni mienie nasze rodzinne;/ Grzmi dokoła i huczy, jak gdyby świat się z chaosu/ Miał wyłonić na nowo i w inne oblec się kształty./ Ty zachowaj mi serce, i obyśmy kiedyś się zeszli,/ Odnowieni duchowo, pod swobód zdobytych sztandarem./ Lecz gdy Bóg da inaczej, to obraz mój piastuj w pamięci,/ Abyś dobre i złe zarówno znosiła z odwagą./ Jeśli nowy cię los i nowy związek pociągnie,/ Przyjm go wdzięcznie, pokochaj, co godne czystej miłości;/ Ale z lekka już tylko, ostrożnie stopą dotykaj/ Gruntu, bo, co posiędziesz, utracić możesz powtórnie»./ Tak mi mówił z rozwagą, i już nie ujrzałam go więcej./ Wszystkom później straciła i tysiąckrotnie myślałam/ O życzliwej przestrodze. I teraz, kiedy tak błogo/ Świt miłości przede mną jaśnieje jutrzenką nadziei,/ Słowa te tkwią mi w pamięci. O, daruj luby, że nawet/ Dłoń twą w dłoni trzymając, drżę jeszcze. Tak rozbitkowi/ Ląd się stały pod nogą niepewnym i chwiejnym wydaje». Tak prawiła dziewczyna, obrączkę na palec wkładając./ Ale z męską jej na to czułością rzekł narzeczony:/ «Tym silniejszym niech będzie nasz związek. Wśród wstrząśnień ogólnych/ Stójmy mężnie przy sobie i przy tym wszystkim, co nasze;/ Bo kto w czasach niepewnych niepewnie myśli i działa,/ Ten pomnaża złą dolę i szerzej ją tylko roznosi;/ Lecz kto stałą się wolą kieruje, ten świat sobie tworzy./ Nie przystoi nam dziś na fale przewrotu się ważyć;/ To, co nasze, trzymajmy; bo chwała narodom, co dzielnie/ Bronią Boga i prawa, rodziców, żon swych i dzieci./ Tyś jest moją; więc pragnę posiadać teraz, co moje,/ Bez frasunku i trosk. A jeśli dziś albo kiedyś/ Wróg napadnie nasz kraj, to sama podasz mi oręż./ Wiedząc, że pieczą troskliwą otaczasz dom i rodziców,/ Chętnie piersi nastawię w obronie świętej nam sprawy./ Gdyby każdy tak myślał, to siła odparłaby siłę,/ I cieszyłyby nas owoce błogiego pokoju».