Słowacki, Juliusz Godzina myśli Kwiatkowska, Katarzyna Sekuła, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Powieść poetycka Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/godzina-mysli http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=9317 Juliusz Słowacki, Liryki i powieści poetyckie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2009-11-08 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1496.jpg Violin, pellaea@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1496 DCA 1DTN 3MN Juliusz Słowacki Godzina myśli Dźwięk, Obraz świataGłuche cierpiących jęki, śmiech ludzki nieszczery/ Są hymnem tego świata --- a ten hymn posępny,/ Zbłąkanymi głosami wiecznie wniebowstępny,/ Wpada między grające przed Jehową sfery/ Jak dźwięk niesfornej struny. Sen, MarzenieZiemia ta przeklęta,/ Co nas takim piastunki śpiewem w sen kołysze./ Szczęśliwy, kto się w ciemnych marzeń zamknął ciszę,/ Kto ma sny i o chwilach prześnionych pamięta. Trzeba życie rozłamać w dwie wielkie półowypółowa (daw.) --- dziś: połowa.,/ PamięćJedną godziną myśli --- trzeba w przeszłość wrócić;/ I przeszłość jako obraz ściemniały i płowy,/ Pełny pobladłych twarzy, ku słońcu odwrócić.../ I ścigać okiem światła obrazu i cienie/ Jak lśniące rozpryśnionych mozajek kamienie./ MiastoTam --- pod okiem pamięci --- pomiędzy gór szczytem/ Piękne rodzinne miasto wieżami wytryska/ Z doliny, wąskim nieba nakrytej błękitem./ Czarowne, gdy w mgle nocnej wieńcem okien błyska;/ Gdy słońcu rzędem białe ukazuje domy,/ Jak perły szmaragdami ogrodów przesnute./ Tam zimą lecą z lodów potoki rozkute/ I z szumem w kręte ulic wpadają załomy./ Tam stoi góra, Bony ochrzczona imieniem,/ Większa nad inne --- miastu panująca cieniem;/ Stary --- posępny zamek, który czołem trzyma,/ Różne przybiera kształty --- chmur łamany wirem;/ I w dzień strzelnic błękitnych spogląda oczyma,/ A w nocy jak korona, kryta żalu kirem,/ Często szczerby wiekowe przesuwa powoli/ Na srebrzystej księżyca wschodzącego twarzy./ W dolinie mgłą zawianej, wśród kolumn topoli,/ MarzenieNiech blade uczuć dziecko o przyszłości marzy,/ Niechaj myślami z kwiatów zapachem ulata,/ Niechaj przeczuciem szuka zakrytego świata;/ To potem wiele dawnych marzeń stanie przed nim,/ I ujrzy je zmysłami, pozna zbladłe mary./ Karmił się marzeniami jak chlebem powszednim,/ Dziś chleb ten zgorżkniałzgorżknieć (daw.) --- dziś popr.: zgorzknieć., piołun został w głębi czary./ Do szkieletu rozebrał zeschłe myśli ciało,/ Odwrócił oczy, serce już myśleć przestało. SenGdy lampa gaśnie, kiedy pieśń piastunek ścicha,/ Kiedy się małe dziecko z kołyski uśmiecha,/ Ma sen całego życia... A gdy tak przemarzą,/ Dzieci na świat nieznany smutną patrzą twarzą/ I bladym przerażają czołem od powicia;/ Smutne pomiędzy ludźmi --- bo miały sen życia. DzieckoWśród litewskiego grodu, w ciemnej szkolnej sali/ Siedziało dwoje dzieci --- nie zmięszanizmięszany (daw.) --- dziś: zmieszany. w tłumie./ Oba we współzawodnej wykarmieni dumie,/ Oba wątłej postaci, marmurowo biali./ Młodszy wiekiem nadzieje mniejsze zapowiadał,/ Pierś mu się podnosiła ciężkim odetchnieniem;/ Włos na czole dzielony na ramiona spadał/ I po nich czarnym, gęstym sypał się pierścieniem./ Widać, że włos ten, co dnia ręką dziewic gładką/ Utrefionytrefić (przestarz.) --- układać włosy w loki., brał blaski dziewiczych warkoczy./ Ludzie nieraz: ,,On umrze" --- mówili przed matką;/ PrzeczucieWtenczas matka patrzała długo w dziecka oczy/ I przeczyła z uśmiechem --- lecz w smutku godzinie,/ Kiedy na serce matki przeczuć spadła trwoga,/ Lękała się nieszczęścia i myśląc o syniesynie --- dziś popr.: synu./ Nie śmiała wyrzec: ,,Niech się dzieje wola Boga"./ Bo w czarnych oczach dziecka płomień gorączkowy,/ Przedwcześnie zapalony, trawił młode życie. Wśród ciemnej szkolnej sali było drugie dziecię./ Włos miało jasny, kolor oczu lazurowy./ Ludzie na nim nadzieje budowali szczytne./ Pożerał księgi, mówił jak różne narody,/ Do licznych nauk dziennie palące czuł głody,/ Trawił się --- jego oczy ciemne i błękitne,/ Jak polne dzwonki łzawym kryształem pokryte/ I godzinami myśli w nieruchomość wbite,/ Tonąc w otchłań marzenia, szły prostymi loty/ Za okresy widzenia, za wzroku przedmioty./ Gdy patrzał w niewidziane oczyma obrazy,/ Ludzie obłędność w oczach widzieli --- lecz skazy/ Żadnej dostrzec nie mogli. Dusza, Pamięć, PrzeczucieMłoda pamięć obu,/ Ogromna pamięć, z myśli uwita łańcucha,/ Świadczyła o istności przedżywotnej ducha;/ A przeczuciami życie widzieli do grobu./ I nic ich nie dziwiło, co z lat poszło biegiem,/ I smutni nad przepaści życia stali brzegiem/ Nie odwracając lica. W ciemnej szkolnej sali/ Smutna poezja duszy dała dźwięk uroczy./ Wiosna, ZimaNa ciemnych, mglistych szybach zawieszając oczy,/ Wiosną --- wśród szmeru nauk, myśleniem słuchali/ Szmeru rosnących kwiatów. A w zimowe pory/ Biegli na błonia, białym pogrzebane śniegiem,/ Tam prędkim po równinach zadyszani biegiem,/ Twarze umalowane zimnymi kolory/ Obracali na stronę, skąd przyjść miała wiosna,/ I pierwszy powiew pili ustami jak życie./ Potem, gdy w wiosennego powietrza błękicie/ W balsamy się rozlała czarna lasów sosna,/ Znudzeni wonią kwiatów zmieszaną, stokrotną,/ Wynaleźli woń tęskną --- dziką i ulotną;/ Była to woń wierzbami opłakanej wody,/ Z cichej fali wstawała każdego wieczora,/ Tajemnicze w powietrzu rozlewając chłody./ Potem jesienią --- dzieci wyobraźnia chora,/ Wypalona, igrała z żółtym liściem lasów,/ Smutna jak w starcach pamięć przeminionych czasów. Serce każdego równą miarę uczuć trzyma,/ Smutna poezja duszy oba serca żywi;/ Lecz wrażeniami duszy odmiennie szczęśliwi,/ Odmiennie czuli. Dziecko z czarnymi oczyma,/ Młodsze wiekiem, natchnieniom dało myśl skrzydlatą/ I wypadkami myśli żyło w siódmym niebie./ WizjaMłodszy marzenia stroił czarnoksięską szatą,/ A potem silną wolą rzucał je przed siebie,/ I stawały --- i widział przed sobą obrazy,/ Od których się odłamał zimniejszym rozumem:/ Więc przeczuł, że marzeniom da kiedyś wyrazy,/ Że się zapozna myślą z myślnym ludzi tłumem./ Przed sobą miał krainę duchów do zdobycia./ Jego towarzysz, większy nauką i laty,/ ŚmiechNigdy od krain myśli nie odłamał życia;/ Sprzągł razem i powiązał dwa niezgodne światy./ I nieraz go śmiech ludzi, śmiech, co czucia głuszy,/ Budził --- i rzeczywistość zimna roztrącała./ DuszaJako posągom nieraz braknie w rysach duszy,/ Posągom jego myśli brakowało ciała./ Dusza, jak w kryształowym zamknięta przezroczu,/ Patrzała na świat dzikim obłąkaniem oczu,/ Niezupełności wrażeń łamana katuszą. Nieraz te dzieci myślą dwoistą i duszą/ Składali jedne, piękne całością obrazy./ W dnie wiosenne przy ścieżce piaskowej, na kwiatach,/ Gdzie nad nimi różowe rozkwitały ślazyślaz --- malwa.,/ Gdzie wiszniewisznia (daw.) --- dziś: wiśnia. jak dziewice w białych wiosny szatach/ Między zarumienione kryły się jabłonie;/ Tam wzajem na ramionach opierając skronie/ Zamieniali słowami uczucia wzajemne./ Marzenie, KsiążkaOni marzeniem księgi rozumieli ciemne/ Nie rozumiejąc myślą. Z dziecinnego piasku/ Na księgach SwedenburgaSwedenburg --- właść. Emanuel Swedenborg (1688--1772), naukowiec, filozof i mistyk, twórca doktryny związanej z wizjami Sądu Ostatecznego oraz koncepcji płciowego Anioła jako stadium życia duchowego człowieka. budowali gmachy/ Pełne głosów anielskich, szaleństwa i blasku,/ Niebu tytanowymi grożące zamachy. Ciemność, ŚwiatłoPrzez tworów państwa snuli myślą dwa łańcuchy,/ W światło zbite u góry, w ciemność spodem zlane;/ Tych ogniwa jak szczeble wschodów połamane/ Wiodą w światło idące albo w ciemność duchy,/ I świat tworów, w dwa takie rozłamany ruchy,/ Wiecznie krąży. Anioł, Bóg, Ciało, Dusza, Kwiaty, ŚwiatłoA dusza z iskry urodzona/ Różnym życiem przez wieki rozkwita --- i kona/ Przez długie wieki, biorąc kształty różnych tworów./ W kwiecie jest duszą woni i treścią kolorów,/ W człowieku myślą, światłem staje się w aniele./ Raz wstępnym pchnięta ruchem, ciągle w Boga płynie,/ W doskonalszym co chwila rozkwitając ciele./ Człowiek się silną myślą w anioła rozwinie,/ Ten anioł zachwyceniem w światło się rozleje/ I będzie częścią Boga na żywiołów tronie./ Lecz męty ziemskie w światła osiadają łonie;/ SzatanJak o spadłych aniołach święte uczą dzieje,/ Ziemskimi sny ścigani --- grzeszą myślą dumy./ I co dnia z łona Boga dusz zagasłych tłumy/ Lecą na ziemię jak gwiazd zepchnięta lawina./ Każda się w kształty ziemskie krysztali i ścina,/ I rosnącym ciężarem w bieg strącona skory,/ Przechodzi w ludzkie, czuciem zardzawiałezardzawiałe (daw.) --- dziś: zardzewiałe. twory;/ I będzie jadem w gadzie, a trucizną w kwiecie./ Patrząc na tłumy ludzi na tym ciemnym świecie,/ Oni widzieli, którzy z łona Boga spadli,/ I po schodzących szczeblach szli w otchłań --- i bladli. Dusza, SłowoW duszy dziecinnej woli czarnoksięska siła,/ Ciągłym myśleniem, ciągłym rozwijana snuciem,/ Nie wyjawiona słowy --- często w ludzi biła./ Zaczarowanie wolą nazwali --- zaczuciem./ Bo nieraz wśród ciemnego tłumami kościoła,/ Którą z klęczących dziewic natrafiwszy losem,/ Wołali na nią silnie niemym duszy głosem;/ Wtenczas twarz odwracała od Pańskiego stoła/ I pośród tłumu ludzi jej wzrok, w zadziwieniu,/ Nieobłędnie rzucony, na twarz dzieci padał,/ Jak gdyby na wołanie duszy odpowiadał,/ Jak gdyby ją po znanym wołali imieniu. Nieraz starszy, błękitne topiąc w ziemię oczy,/ Mówił: Czas,,Słyszysz, mój luby, jak obecna chwila/ Pada w przeszłość, rzucając dźwięk tęskny, uroczy,/ Ona nigdy nie wróci, ona nas nachyla/ Smutniejszymi twarzami w przeszłość upłynioną./ Szczęśliwy! SłowoTwoje myśli świetniej w słowach płoną,/ Niż gdy w sercu zamknięte --- moje myśli gasną,/ Słów nie cierpią --- lecz nieraz w godzinie tajemnic/ Tłumnymi słowy w piersiach jak szatany wrzasną/ I wołają, ażebym je wypuścił z ciemnic,/ Abym je wywiódł na świat --- słów otworzył drogę./ PoezjaNiech mi świat da poezjąpoezją (daw. B. lp) --- dziś: poezję. --- dać mu jej nie mogę./ OtchłańW tłumie myśli mam przepaść wiecznie czczą myślami,/ Przepaść ciemną, głęboką; napełnię ją życiem... / Jeżeli nie wystarczy, biada! Grób, ŚmierćCiągłym gniciem/ Myśl się w martwą przekształci ciemnością i łzami,/ Stanę się myśli grobem --- lub umrę przedwcześnie./ Słuchaj! Wschodnie krainy dziś ujrzałem we śnie,/ Piękne były, czarowne, nieraz o nich marzę./ Widzę słońcem ściemniałe Beduinów twarze,/ Widzę lasy palmowe, świadki dawnych czasów./ Myśl moja niewstrzymana w te krainy goni,/ Chciałbym jak duch w kwiecistej roztopić się woni,/ Chciałbym jak liść nieznany paść tam, w głębi lasów". Gdy tak marzył --- to wisznie i kwiaty ogrodu/ Bezwonne przed nim rosły, bo myśl dalej biegła/ I wkrótce marzeniami ognistymi wschodu/ Zamknęła go w płomieni kole i obiegła./ Więc pojechał do wielkiej na północ stolicy,/ Gdzie długo patrzał w Koran, zwierciadło kalifów;/ Albo samotny słuchał wieków tajemnicy,/ Wymówionej niepewną twarzą hieroglifów./ Po trzech latach nauki miał wziąć kij pielgrzyma. MiłośćPrzez te trzy lata dziecko z czarnymi oczyma/ Poznało miłość. --- Pierwszą i ostatnią była,/ I najsilniejsza z uczuć, uczucia przeżyła./ Anioł, KobietaWidziałem go przy stopach dziewicy --- anioła,/ Czarnymi weń oczyma patrzała i bladła/ Myśląc o dziecka życiu, bo z wielkiego czoła/ Przyszłość mu nieszczęśliwą jak wróżka odgadła./ Więc odwracała oczy, a wtenczas łzy lała./ Przed nią dusza dziecięcia jako karta biała/ Czerniła się na wieki miłością daremną./ Ona go chciała wysłać na tę ziemię ciemną/ Ze wspomnieniami szczęścia --- chciała zbroić nieminiemi (daw. N lm) --- dziś: nimi./ Przeciwko własnej duszy i czczym chwilom ziemi;/ Więc kładła w niego marzeń i myśli tysiące,/ A słowa jej tak były łagodne, tak drżące,/ Że we wspomnieniach dziecka zlane, dały dźwięki/ Podobne do miłości zeznanej wyrazu./ Miłość silniejsza niż śmierćOna umiała oczom nadać wzrok rozkazu/ I nieraz wstrzymać zamach samobójczej ręki. On sam od siebie śmierci odsunął widziadło/ Dziwnym wynalezieniem cierpiącego życia./ WizjaOn przed sobą przyszłości postawił zwierciadło/ I rzucał w nie obecne chwile --- i z odbicia/ Wnosił, jaki blask przyszłe wspomnienia nadadzą/ Obecnym chwilom życia. Taką myśli władzą/ Śmiech nieraz słyszał, wspomnień powtórzony echem,/ Smutny i połamany przyszłością niepewną,/ I na wesołą chwilę twarzą patrzał rzewną;/ A nieszczęście przyjmował półsmutnym uśmiechem,/ Patrząc na nie z przyszłości. --- Był to wzrok wędrowca,/ Co w drodze życia wstąpił na szczyty grobowca/ I stamtąd ściga mgliste rysy krajobrazów. Nieraz z dziewicą bory przelatywał ciemne;/ Gdy pod ich końmi iskry sypały się z głazów,/ Mówili wzajem myśli głębokie, tajemne,/ Jak do snu kołysani --- marzący jak we śnie./ A dziecię, bólem uczuć złamane przedwcześnie,/ Po takich mowach ludzi chroniło się tłumu/ I biegło w ciemne lasy --- tam na dzikie wrzosy/ Kładło się bladą twarzą --- sosnsosn --- dziś: sosen; tu prawdopodobnie forma skrócona dla zachowania rytmu. słuchając szumu;/ Tam uspionemuuspiony --- dziś popr.: uśpiony. myślą wiatr rozwiewał włosy,/ A myśli rosły wielkie, ciemne, tajemnicze,/ Jak gwiazdy ogromnymi płynące obroty./ ŚwiatłoLub w niebo kładł się twarzą --- wtenczas na oblicze/ Padało światło lasów --- promień słońca złoty,/ Pocięty cieniem liści w marmurowe plamy./ A potem w głębiach lasu wicher z szumem wzbity/ Nad głową mu odmykał gałęziste bramy,/ Skąd w ciemne myśli nieba spadały błękity. Po trzech latach ów drugi młodzieniec powrócił,/ Biegły wschodnich narodów tłumaczyć się mową./ W otwarte dziecka ręce z rozkoszą się rzucił/ I rzekł: ,,Odjeżdżam na wschód, w krainę palmową". ---/ A potem umilkł nagle.Przemiana, Szaleństwo, Tajemnica O jakże odmienny/ Od marzącego dziecka --- pobladł --- jego oczy/ Obłąkane jak dawniej, lecz wzrok miały senny,/ Widać, że myśl, co niegdyś żywiła, dziś tłoczy/ I wbija go do ziemi. --- Jakaś tajemnica/ Niedocieczona spała w rysach martwych lica./ Mało mówił --- i tylko raz wśród dzikich sosen/ Wykrzyknął z obłąkaniem: ,,Ginę marzeń zdradą!/ Wysyłają mię w kraje bez zim i bez wiosen./ Chcą mię zabić!" --- a potem uśmiechnął się blado/ I resztę zamknął w serca głębokim tajniku./ Potem wziąwszy uściski matki, druhów, bratnie,/ Odjechał --- i w drugiego dziecka imionniku/ Zapisał pożegnania wyrazy ostatnie:/ ,,Po długich latach, gdy wiek sił ukróci,/ Gdy będziesz myślą w złotej przeszłości się stawił,/ Wspomnij na przyjaciela, który cię zostawił,/ Jak przeszłość zniknął, jak przeszłość nie wróci". Wkrótce potem... pamiętam... o księżyca wschodzie/ Drugie dziecię wśród ciemnej dębowej ulicy/ Siedziało pochylone przy stopach dziewicy./ Z drzew opadały liście i w całym ogrodzie/ Zaledwo kilka kwiatów szronami srebrzystych;/ Na niebie ledwo kilka gwiazd zabłysło mglistych,/ Księżyc płynął samotny, las szumiał daleki./ Tego wieczora dziecię ustami drżącemidrżącemi (daw. forma N. lm) --- dziś: drżącymi./ Anioła snów dziecinnych żegnało na wieki;/ A potem bladą twarzą upadło do ziemi/ Jak zabite słowami, dumnym wstydem drżące./ Bo dziecko miało dumę wielkiego człowieka/ Przeczuciem nakarmioną. Wtenczas lat tysiące,/ Wtenczas mu w oczach przyszłość stanęła daleka,/ Świetna okrzykiem ludzi --- a z tymi obrazy/ Obecna chwila czarnym łamała się cieniem,/ Odrzuconą miłością, dumą, oburzeniem,/ Serce jak kryształ w setne poryło się skazy/ I tak wiecznie zostało. Wszystkie czucia skarby/ Ognistej wyobraźni rzucił na pożarcie,/ Wyobraźnia złotymi rozkwitała farby/ I kładła się jak tęcza na ksiąg białej karcie;/ Lecz nie było w niej wiary w szczęście ani w Boga./ Ludzie w nim mieli druha, w myślach świat miał wroga./ On, w głębi duszy słysząc krzyk szczęścia daremny,/ Mścił się i gmach budował niedowiarstwem ciemny./ Ta budowa, ciężkimi myślami sklepiona,/ Stała otworem ludziom, lecz by się w nią dostać,/ Musieli wprzód jak wielcy szatani MiltonaJohn Milton (1608--1674) --- poeta i pisarz ang., autor poematu Raj utracony, w którym jest mowa o buncie aniołów pod wodzą Szatana./ Zmniejszać się i myślami przybrać karłów postać. Tak w rozstania godzinie młody anioł zginął.../ Wzniósł twarz... już nad nim młodej nie było dziewicy;/ Długo dumał... bo księżyc pół nieba przepłynął/ I patrzał drugą stroną dębowej ulicy/ Jak lampa w końcu ciemnej klasztornej arkady./ Młodzieniec zadumany patrzał w księżyc blady,/ Potem nagle uspioną budząc się pamięcią,/ Wydobył pismo, całą zamknięte pieczęcią;/ I przy księżyca świetle czytał nieruchomy,/ Na nieznajomym liście podpis nieznajomy,/ A w głębi listu smutne kryły się nowiny. ,,Twój przyjaciel, wysłany w piramid krainy/ Jako drogmandrogman --- właść. dragoman (z arab.), tłumacz, pośrednik między mieszkańcami Bliskiego Wschodu a cudzoziemcami. poselstwa, zajechał po drodze/ Do przyjaciół rodziców domu, trzy dni bawił.../ Niewinnej wesołości długie puścił wodze/ I przy lampie wieczornej powieści nam prawił./ Wczoraj miał dalej jechać... Widzieliśmy rankiem,/ Jak po jesiennym liściu chodził smutny, cichy.../ Potem konie pocztowe brzęknęły przed gankiem,/ Potem wielkie strzemienne podano kielichy.../ SamobójstwoŻegnał się --- za łzy dawał wesołe uściski/ I pucharem o nasze puchary uderzył./ Odszedł. Wtem ucztujących strzał przeraził bliski,/ Tłumem biegliśmy w jego komnatę... już nie żył./ Przez serce przeszła kula, a broń trzymał w dłoni./ Spoczywa na rozdrożu --- wśród leśnej ustroni./ Ksiądz grób jego poświęcił, wierząc w zdanie tłumu,/ Że samobójstwo było w młodzieńcu chorobą/ Obłąkania, ciemnoty, szału, nierozumu./ Ten wypadek dómdóm --- dziś popr.: dom. cały napełnił żałobą". Oto jest romans życia nie skłamany w niczemniczem (daw. forma N lp) --- dziś popr.: niczym..../ Zabite głodem wrażeń jedno z dzieci kona,/ A drugie z odwróconym na przeszłość obliczem/ Rzuciło się w świat ciemny... powieść nieskończona...