Gałczyński, Konstanty Ildefons Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu 2024-02-27 2024 Fundacja Wolne Lektury pol Konstanty Ildefons Gałczyński, Wybór poezji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1967. https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-chryzostoma-bulwiecia-podroz-do-ciemnogrodu/ Domena publiczna - Konstanty Ildefons Gałczyński zm. 1953 Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Wieczorek, Justyna Sekuła, Aleksandra Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl). Współczesność Liryka wiersz https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7741.jpg Houses and Figure, Vincent van Gogh, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7741/ DCC Konstanty Ildefons Gałczyński Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu Lis --- Czy to «Orbis»Orbis --- powstałe w 1920 roku we Lwowie Polskie Biuro Podróży (PBP Orbis). Działało do 1991 roku. Dziś już nie funkcjonuje w swojej pierwotnej formie instytucji turystycznej i hotelarskiej.?/ --- Tak, proszę pana./ --- Gdzie jest CiemnogródCiemnogród --- nazwa fikcyjnej miejscowości; tytuł poematu Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego pt. Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu, opublikowanego w ,,Przekroju" w 1953 r. odwołuje się aluzyjnie do piętnującej fanatyzm religijny i bezrefleksyjny konserwatyzm powieści satyrycznej Podróż do Ciemnogrodu (wyd. 1820) Stanisława Kostki Potockiego (1752--1821), aktywnego działacza i twórcy okresu polskiego oświecenia.?/ --- Stacja nieznana./ --- Jak to nieznana?/ --- Tak to nieznana./ --- Czy to «Orbis»?/ --- Tak, proszę pana. Bulwieć słuchawkę cisnął: łoskot./ A niech to jasny piorun!/ Za oknem jesień jak kalejdoskop./ Lub szarfa. Do wyboru. Bulwieć słuchawkę poprawia na widełkach; / porządku wzywa głos go. / Za oknem jesień jak barwne szkiełka,/ czyli wspomniany kalejdoskop. Taką jesienią, gdy liście lecą,/ chętka na podróż bierze./ Bulwieć w atlasach szuka ze świecą./ O, Ciemnogrodzie, gdzieżeś? Jesienią odkrył Guglielmo Mezzo/ Wyspę Łotrów Panteję;/ Bulwieć też mógłby odkryć co nieco,/ np. Ciemnogród gdzie jest. Chryzostom Bulwieć chce Ciemnogród ujrzeć;/ wciąż o tym piszą gazety;/ patrzy na globus: Barcelona, Brema,/ a gdzie Ciemnogród? Oto problemat./ Bo Ciemnogrodu nie ma i nie ma,/ nie ma i nie ma./ Niestety. Gdzie się dowiedzieć?/ Jak to wyjaśnić?/ Chryzostom Bulwieć/ nie może zasnąć. Wertuje księgi,/ szuka w opisach;/ w końcu po radę/ idzie do Lisa. --- Lisie kochany,/ lisku, liseczku,/ gdzie jest Ciemnogród,/ gdzie to miasteczko? --- Panie --- Lis powie ---/ w tym jest coś z szykanszykana --- przeszkoda; działanie, którego celem jest dokuczenie komuś lub prześladowanie go../ Może pan myśli,/ że to WatykanWatykan --- południowoeuropejskie państwo sprawujące zwierzchnictwo nad Kościołem katolickim; rezyduje tam papież; stolicą również jest Watykan. ? Pan mnie znieważa!/ Pan mnie potrąca!/ Ciemnogród to rzecz/ nieistniejąca. Paszkwilpaszkwil --- utwór literacki, którego celem jest ośmieszenie innego dzieła, autora, stylu itp.; jego przeciwieństwo to satyra, która zamiast personalnego ataku, skupia się na uniwersalnym dydaktycznym przesłaniu. jest takiPaszkwil jest taki --- nawiązanie do powieści satyrycznej Podróż do Ciemnogrodu Stanisława Kostki Potockiego z 1820 r.,/ nie mówię, że nie,/ Ale Ciemnogród/ to przywidzenie. Bulwieć coś bąknął./ Lis zmrużył ślepie./ Nie ma, to nie ma./ Może i lepiej. A jednak myśli:/ lisy to zbóje./ Pójdę. Spróbuję./ Wypenetruję. Przez siódme góry Więc sakum-pakumsakum-pakum --- gra językowa oparta na podobieństwie dzięki końcówce -um do łaciny; pośpieszne pakowanie sakw./ puścił się w teren./ Księżyc odmieniał/ rogi jak jeleń. Minęła jesień/ druga i trzecia:/ wciąż cień na szosach:/ to cień Bulwiecia; i jeszcze drugi,/ i ogon wisi,/ coś niby lisi,/ niby nie lisi. Bulwieć miał nieraz / przeprawy trudne: / to Rzeki Siódme;/ to Góry Siódme; gdzie rak zimuje;/ i gdzie pieprz rośnie; / widział Feniksafeniks --- mityczny ognisty ptak będący symbolem Słońca i nieustannego, ciągłego odrodzenia. Pisze o nim Herodot w swoich Dziejach, gdzie zauważa, że feniks ma złote upierze i rozmiary orła.;/ i Łąki Ośle; nawet odwiedził/ znany po części/ straszny Przylądek/ Zielonej GęsiZielona Gęś --- nawiązanie do cyklu groteskowo-satyrycznych miniatur teatralnych Teatrzyk Zielona Gęś autorstwa Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego.. Pierwszy widoczek A stamtąd udał/ się w podróż dalszą./ Patrzy: postaci/ jakoweś walczą. Gęby perfidne./ Spojrzenia tępe./ --- Z czym to walczycie,/ bracia? --- Z postępem. --- A jak wam leci?/ --- Jak to jarmarek:/ raz kapnie deszczyk,/ a raz dolarek. W walce nam sił do-/ daje piosenka/ z refrenem VIVAT/ TRZECIA WOJENKA. Lis, co w Bulwiecia/ ślady podążał,/ chwalił ten refren,/ jak tylko można. Był zachwycony/ melodią, rymem/ i w lisiej mowie/ wołał: --- Optime!optime (łac.) --- najlepiej, doskonale. Tak! Złączcie serca/ w pieśni wysokiej!/ Ja jestem z wami./ Amen i Okay. «Koniec świata» Bulwieć się pięknie/ skłonił łobuzom,/ a nagle skądsiś/ ozwie się puzon: --- Tratata tata,/ tratata tata!/ Panie, panowie,/ już koniec świata. Na dźwięk puzonu,/ czyli tej surmysurma (z tur.) --- instrument dęty drewniany używany w wojsku jako narzędzie do przesyłania sygnałów; pochodzi z Indii lub z Persji, gdzie zwyczajowo uświetniał ceremonie i procesje.,/ zaraz na sklepy / rzucą się hurmyhurma (daw.) --- tłum ludzi. Zgnieceni w tłumie/ wołają: --- Mamo!/ A w sklepach znika/ pieprz i cynamon; kolejki stoją/ jak stąd do Zgierza;/ baby uuu! wyją,/ pisk się rozszerza; baby skupują/ kołdry, szparagi,/ pineski, nawet/ wypchane ptaki, rurki do włosów,/ oliwę z soi;/ tak zwany konsum-/ pcyjny wszystkoizm. A Lis się cieszy, / że taki zamęt,/ łapkę podnosi:/ --- Okay i Amen. Kręci się w tłumie/ nie szczędzi nóg/ i naszeptuje/ Vatike FuchsVatike Fuchs --- nawiązanie do tytułu i głównej postaci poematu heroikomicznego Johanna Wolfganga Goethego z 1793 r. Reineke Fuchs (dosł. Lis Reineke, w tłum. polskim funkcjonujący jako Lis Przechera); przez analogię byłby to ,,lis watykański". . Trochę bakteriologii Od szeptu Lisa / fala po fali/ szept poszedł w tłumie./ Wszyscy szeptali: (i że podobno) / (i że na pewno) / (że już już już już)/ (że pod Izdebną) (że wczoraj w nocy)/ (że w pewnej puszczy)/ (na własne oczy) / (na własne uszy) (że niewątpliwie)/ (że daję głowę)/ (że nad Warszawą)/ (że pod Mrągowem) (że wieprzowina)/ (że w wieprzowinie)/ (że Karolina)/ (że w Gogolinie) A Lis się śmieje,/ aż zrywa boki./ Bo strasznie lubi/ te szeptokokiszeptokoki --- żart językowy polegający na połączeniu nazwy bakterii, które często atakują gardło i płuca: streptokoki (inaczej paciorkowce) z czasownikiem szeptać.. O łzach Tu płacz niewieści/ usłyszał Bulwieć./ Jakaś szantrapaszantrapa (pot.) --- obraźliwie: niesympatyczna kobieta; często też nieatrakcyjna. / snać musi ból mieć. Głowa jak kubeł./ Supermanikirsupermanikir --- prześmiewcze określenie stylizacji paznokci; spolszczenie francuskiego manucure i posłużenie się dodatkowo wartościującym przedrostkiem ,,super"../ Suknia sportowa/ w białe koniki. --- O, matko! matko! ---/ łka szantrapina ---/ Com ja znalazła/ u mego syna! O, hańbo! świecie,/ gdzieś ty się zapadł? ---/ I pokazuje/ czerwony krawat. Niektórzy chcieli/ powstrzymać babkę,/ lecz ona skacze/ w rzekę CiemnawkęCiemnawka --- nazwa wymyślonej rzeki mająca korespondować z miejscowością Ciemnogród.; ale nie tonie,/ choć słychać chlupot./ Wielka jak słonie / jest siła głupot. Niewątpliwie u celu podróży Bulwieć na sobie/ poprawił odzież:/ --- Teraz na pewnom/ jest w Ciemnogrodzie, bo taka mżawka,/ noc, pleśń, swąd, mrok, brud;/ a jak Ciemnawka,/ to i Ciemnogród. Tylko Lis zniknął,/ lecz widać ślady./ Poszedł na pewno/ do Ambasady. «Barbara Ubryk»Barbara Ubryk, właśc. Anna Ubryk (1817--1898) --- mniszka żyjąca w XIX w. w klasztorze karmelitanek bosych na Wesołej pod Krakowem; jej nazwisko łączy się z tzw. sprawą Barbary Ubryk: duchowna miała być więziona przez współsiostry zakonne, na skutek anonimowego powiadomienia przekazanego do sądu rejonowego, po uzyskaniu pozwolenia miejscowego biskupa dnia 20 lipca 1869 r. komisja sądowa znalazła ją w celi z zamurowanym oknem nagą, poobijaną, wygłodzoną i z objawami choroby psychicznej (jak się okazało spędziła w karcerze 21 lat); po uwolnieniu umieszczona w zakładzie dla umysłowo chorych, dożyła wieku 81 lat./ zwał się hotelik,/ gdzie się położył/ Bulwieć w pościeli. Przez okno widać/ gwiazdeczkę z nieba;/ szlafmycaszlafmyca --- czapka używana dawniej do spania., nocnik,/ wszystko jak trzeba. Mamo, jak rzewnie! / Tato, jak cudnie! / Kiedy się zbudził, / było południe. Umył się. Z szynką/ zjadł trochę groszku/ i na wizytę/ udał się do szkół. Ciekawe, co też/ w tym Ciemnogrodzie/ studiuje złota,/ kochana młodzież. Z katedry upiór/ zdobny siwizną/ nauczał magii/ i okultyzmuokultyzm --- zespół poglądów opierających się na wierze w mistyczne stworzenia i nadnaturalne moce, których istnienia nie można zaobserwować naukowo.. Inny profesor/ (z łagodną twarzą)/ miał kurs dywersji/ i sabotażu. Nad nim sentencja/ wisiała śliczna:/ SZKOŁA BYĆ WINNA/ APOLITYCZNA. Dyrektor szkoły,/ wpółniewidomy,/ twierdził, że WSZECHŚWIAT/ JEST NIERUCHOMY; że WSZYSTKO STOI,/ NIE MA SPRZECZNOŚCI./ Bo bardzo lubił / NIERUCHOMOŚCI. Wciąż w żółtym palcie,/ jak duch, w swym biurze/ pisał swój traktat/ «Przeciw Naturze». --- Dziękuję! --- Bulwieć/ powiedział mistrzom/ i poszedł zwiedzać/ Ciemnogrodziszcze. Tu widok dziwny/ oko mu przykuł:/ wiele tysięcy/ parawaników. Wszędzie: przez skwery,/ place, placyki,/ chodziły jakieś/ parawaniki. Bo tutaj każdy/ ma parawanik,/ chodzi z nim, jeździ/ i sypia na nim. Gdy się, na przykład,/ spotka dwóch panów,/ to rozmawiają/ zza parawanów; u góry widać/ głowy, kosmyki,/ zaś za zasłoną/ reszta psychiki. Taka metoda,/ jak łatwo zgadnąć,/ ocala w pełni/ życia prywatność; i tę intymność,/ i to zacisze,/ świat psychoprzygód.../ Któż to opisze? Ciemnogród nie zna/ publicznych latarń,/ każdy ze swoją/ latarnią lata. Każda latarnia,/ choć wielki to kram,/ ma swój futerał / oraz monogrammonogram --- znak będący połączeniem dwóch lub więcej liter, zwykle inicjałów imion i nazwiska, czyli pewien znak własnościowy.. A gdy pomylą/ się monogramy, / wszystko się leje / po łbach latarniami, tłuką latarnie/ w bydlęcej złości, / no i Ciemnogród / stoi w ciemności. A mostów nie ma./ Każdy cichutko/ rżnie przez Ciemnawkę / prywatną łódką. Orkiestr też nie ma/ z tym strasznym brzękiem./ Każdy gra w domu/ na własną rękę. O tęsknocie Szedł ulicami/ ciemnogrodzkimi/ Bulwieć Chryzostom./ Wieczór się czynił. Ciemnogrodzianie/ na placach stali,/ wyczekiwali,/ wypatrywali tego zdarzenia,/ tego konisia./ A może jutro?/ A może dzisiaj? Może wieloryb?/ Pięć komet w masie?/ Może już nigdy?/ Lecz w każdym razie. Jest w Ciemnogrodzie/ niewąska wieża./ Na wieży stoi/ rodzaj rycerza, który w pogodę,/ a i na deszczach/ patrzy, czy Biały/ Koń nie nadjeżdża. A gdyby zjawił/ się w jakiejś stronie,/ rycerz ma sygnał/ dać na puzonie; wtedy Ciemnogród,/ rajcerajca --- członek rady miejskiej; dziś M.lm: rajcy. i ludność/ hymn odśpiewają,/ kantatękantata --- uroczysty utwór wokalno-instrumentalny. cudną: Hymn Ciemnogrodzian «Aczkolwiek świat idzie do przodu,/ My go ciągnijmy w tył,/ Synowie my Ciemnogrodu,/ Walczmy z postępem co sił!» Hymn ten dla wprawy/ też ćwiczą czasem:/ baby sopranem,/ mężczyźni basem; bardzo prześlicznie/ śpiewają oni,/ a Lis przygrywa/ na fisharmoniifisharmonia --- instrument muzyczny z grupy instrumentów dętych klawiszowych, wyglądem przypominający niewielkie i niewysokie pianino.. Hotel «Ubryk» «Barbara Ubryk» ---/ dziura nad dziury;/ «Barbara Ubryk» ---/ hotel ponury. Pokojów nigdy/ się nie przewietrza,/ wszyscy wołają: / --- Powietrza nie trza! Nieprzewietrzane/ izby i betybety (pot.) --- pogardliwe lub żartobliwe określenie brudnej pościeli.;/ na oknach czarne/ wiszą rolety i dniem, i nocą./ Może to haremharem --- w tradycji muzułmańskiej część domu przeznaczona dla kobiet, w tym żon i nałożnic mężczyzny.?/ Portier śpi pod sto-/ jącym zegarem. W tzw. hallu/ trzy sztuczne palmy/ i plakat: WIEDZĘ/ BOMBĄ ROZWALMY; tuż oleodrukoleodruk --- reprodukcja naśladująca obraz olejny; obraz tani, o znikomej wartości artystycznej./ z jakąś Wenecją;/ w fotelach duchy/ siedzą i szepcą, ślęczą nad radiem,/ mówią na migi ---/ duże kanalie/ i kanalijki, kombinujące/ dzionki i nocki./ A deszczyk pada,/ deszcz ciemnogrodzki. Tajemniczy pustelnik Lecz nawet pośród/ takich żyjątek/ czasem się zdarzy/ jakiś wyjątek. Na wprost Bulwiecia, / całkiem oddzielnie,/ w pięciu izdebkach/ mieszkał pustelnik. Z dala od świata/ i jego psotek/ w cichym hotelu/ pędził żywotek. Każdą myśl zdrożną/ odpędzał od się, / jadał owsiankę/ i nic na occie, sam prał koszule,/ sam kurz omiatał,/ z dala od życia,/ z dala od świata. Oczy miał smutne,/ płuca miał słabe,/ zdziebko zegarków/ złotych i sztabek. Zegarki w ścianę./ Sztabki do beczki./ Na beczce portret/ zmarłej córeczki, podpis: «Tatusiu,/ twa Weronika..."/ Tylko Lis bywał/ u pustelnika. Wizyta młodzianków i opis jesieni Bezsenność. Bulwieć/ w łóżku się kręci,/ wtem: puk-puk: wchodzą/ piękni młodzieńcy. Ręce ich długie,/ kręcone loki./ Może studenci/ angelologiiangelologia --- chrześcijańska nauka o dobrych duchach, aniołach.? --- My przepraszamy,/ że przeszkadzamy./ W kwestii rodzinnej,/ np. mamy. Pan nam wypłaci/ małe à contoà conto (fr.) --- zaliczka.:/ mamę czy tatę/ możemy sprzątnąć. A może chciałby/ pan zabić zięcia?/ Jesteśmy zbóje/ do wynajęcia. A może kogoś/ na stanowisku?/ Rzetelnie panu/ załatwim wszystko. Nie? Żadnych życzeń?/ Więc uciekamy / i przepraszamy,/ że przeszkadzamy. Już jesień z jabłkiem/ biegła wądołemwądół --- głęboka i wąska forma podmokłego terenu.,/ a przez Ciemnogród/ z miedzianym czołem. KsiężycJuż tu-uit, tu-uit/ wołała sowa,/ a księżyc w niebie/ coś tam majstrował, potem za chmurkę/ chował się śmiało, / jak gdyby nigdy / nic się nie stało; rycerz na wieży/ wytrzeszczał gały;/ Ciemnogród marzył;/ liście szeptały; jesień szła w miasto/ supergrobowa,/ cibalginowo-/ aspirynowacibalginowo-aspirynowa --- złożenie powstałe z dwóch nazw substancji przeciwbólowych: cibalginy o działaniu uspokajającym oraz przeciwbólowej i przeciwzapalnej aspiryny.. Plaga egipska W ostatniej chwili,/ po dżdżu śmigusie,/ niezwykła ilość/ zjawiła much się: dużych i małych,/ końskich, jelenich/ i wirowały/ w ciemnej przestrzeni: krótkie i długie,/ i choleryczne,/ i te malutkie/ muchy komiczne. W ślad za muchami/ wyszły pająki,/ gzy, ćmy, komary,/ trzmiele i bąki, z nóżką włochatą,/ z ryjkiem i z noskiem/ i przez ulice/ szły ciemnogrodzkie. Potem stonogi,/ potem szczypawki/ sekstylionamisekstylion --- liczba 10 do potęgi 36, czyli jedynka i 36 zer w zapisie dziesiętnym./ wyszły z Ciemnawki. Pustelnik, który/ o pladze słyszał,/ twierdził, że to jest/ dopust Jowisza. Więc panom licznym/ drygały kupry/ w hotelu ślicznym/ «Barbara Ubryk». Medycyna Prospera Opodal szpital/ stał w bzowych laskach,/ szpital na medal,/ mówiąc z warszawska. Leczył tam ProsperProsper --- łacińskie imię oznaczające ,,pomyślny" lub ,,szczęśliwy"./ z Baltazarei,/ a wszystko octem/ siedmiu złodziei: padaczkę, odrę,/ stadia pleurytu,/ i cichy obłęd,/ i fixum-dyrdum; najwięcej raka:/ baltazarejskim/ cudownym octem/ siedmiozłodziejskim. Rano przez lufcik/ (a mieszkał nisko)/ świeciło kuprem/ szarlatanisko. Wtedy Ciemnogród/ z obłędnym krzykiem/ wyciągał ręce/ pod tym lufcikiem: --- Prosper! ach, Prosper! ---/ krzyki szalone./ A w jasnym niebie/ dzwonił skowronek. Co drugi przez ten/ ocet umierał,/ ale, kitując,/ chwalił Prospera, że się tak schyla/ nad ludzką dolą,/ że taki skromny,/ chociaż onkolog. Ci, którym ocet/ poszedł na zdrowie,/ w bzowych gaikach/ chodzili sobie. Każdy szczęśliwym/ spozierał liczkiem,/ na głowie świeczkę/ miał lub doniczkę. W głębi gaików/ był rodzaj auli./ Tam się zbierali,/ dyskutowali --- «że w tym Pekinie/ w pewnej dzielnicy/ tunel przebili/ czterej Chińczycy, czterej Chińczycy/ z oczami w ukos/ tunel przebili/ kitajskąkitajski (pogard., z ros.) --- chiński. sztuką, z wierzchu przykryli/ papą krakowską,/ a tunel idzie/ przez cały kosmos; tam się tych czterech/ skryło głęboko,/ książki czytają/ i grają w okooko a. oczko --- prosta gra karciana, polegająca na dobieraniu kolejnych kart tak, aby osiągnąć wartość liczbową posiadanych kart jak najbliższą 21, lecz nie wyższą; gra się talią od 2 do asa, karty 2 do 10 mają wartość równą wartości karty, zaś figury odpowiednio: walet 2 pkt., dama 3 pkt., król 4 pkt., as 11 pkt.; perskie oko to dwa asy, które mimo wartości 22 zawsze stanowi wygraną.; że mnie tu, panie,/ w dołku coś tego,/ co im do tego,/ panie kolego; lecz przyjdzie moment,/ mój przyjacielu,/ czterej Chińczycy / wyjdą z tunelu, a wtedy, panie,/ kosmos i odór,/ sodomagomor,/ siarka i wodór, pustynia naga,/ ni pół człowieka...»/ Bełkot się wzmaga,/ szumi jak rzeka, że aż tańcują/ flaszki na szafkach./ Tak bełkotała/ rzeka Ciemnawka. «To be or not to be» Bulwieć od plot tych/ niemal się zatruł./ Trzeba odetchnąć./ Jak? Do teatru! Ogolił zarost,/ wdział spodnie inne./ Teatr ma siły/ rekreacyjne. Na mieście śnieżna/ szalała zamieć,/ lecz jednak dojrzał:/ «Hamlet» w programie! Na placu BakiBaka, Józef (1707--1780) --- jezuita, misjonarz, kaznodzieja, panegirysta i hagiograf, poeta późnego baroku jeden z najbardziej znanych przedstawicieli kultury czasów saskich, autor zbiorów wierszy religijnych: Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej (1766) i Uwagi śmierci niechybnej (1766), przez lata uznawanych za przykład złego smaku, wręcz grafomanii, ze względu na hiperboliczną realizację motywu vanitas, prostotę formy, operowanie krótkim wersem, rymami gramatycznymi (częstochowskimi), dosadnymi sformułowaniami; dziś dzieło Baki uchodzi za skrajne spełnienie estetyki barokowej, jedną z odmian poezji metafizycznej epoki, wręcz za arcydzieło nasycone duchem groteski. / pośród olszynek/ stał z drewna bardzo/ dziwny budynek: tu przybudówka, / tam przybudówka,/ na jednej blacha,/ indziej dachówka. Od frontu żółto,/ po bokach biało,/ halucynacja,/ horror i chaos: tutaj filarek,/ tam zakamarek, / tu parka kolumn,/ tam kilka parek; tu jakiś wykusz,/ tam jakiś psikus,/ wokoło balkon, / a na nim fikus. W niszy Apollo/ z lutnią natchnioną/ pomalowany/ był na zielono. Dawniej ten teatr/ był większy o pół,/ lecz pożar strawił/ piętnaście kopuł. Bulwieć siadł grzecznie/ na straponteniestraponten (z fr. strapontin) --- składane siedzenie w kinie, teatrze itp., dostawka./ i czekoladkę/ przełknął z nadzieniem. Kurtyna wolno/ w górę się wznosi./ O, cudowności/ teatralności! Więc jeszcze jedno/ połknął nadzienie/ i już zaczęło/ się przedstawienie. Przycichła nieco/ orkiestra dęta./ Na scenę weszli/ duńscy książęta; chłopy jak byki/ z grzywą na karkach,/ przy kordelasach/ i przy zegarkach. Bo po co aktor/ płacze i skamle,/ że tylko on jest/ jedyny Hamlet? Dobra Dyrekcja,/ by te łzy otrzeć,/ zadaptowała/ sztukę samotrzećsamotrzeć (starop.) --- samemu z dwoma towarzyszami; we trzech.. Zamiast dwudziestu/ pięciu postaci / sami Hamleci/ byli w dramacie. Na diabła Grabarz/ z tą Ofeliją!/ Chcą grać chłopaki,/ niech się wyżyją. W ten sposób szlagier!/ pierwszy raz w świecie!/ grali w «Hamlecie''/ sami Hamleci. Ręka na sercu./ Twarze ponure./ «Być albo nie być»Być albo nie być --- początek najbardziej znanego monologu tytułowego bohatera sztuki Shakespeare'a Hamlet. ---/ wołali chórem. «Pod białą lilią» Zima na mieście/ bieliła już się./ Ciemnogród leżał/ jak na obrusie. Hotel jak lampa/ naftowa pełgałpełgać --- o płomieniu: palić się słabo, ledwo się tlić.;/ opodal wieża/ jako butelka; budynki różne/ jak góry serów;/ i żółte plamy/ placów i skwerów. już opuściły/ miasto szkaradne/ jaskółki, szpaki,/ gile i trznadle. Czasami tylko/ mignie wśród ulic/ pliszka, sikorka/ lub mysikrólik. Wróble zbierały/ najmniejszy okruch./ Pod śniegiem biały/ skrzył się Ciemnogród. Bulwieć, że hotel/ był zimny zimą,/ w dzień tkwił w gospodzie/ «Pod Białą Lilią». Schodziły tu się/ na kawkę słabą/ różne aniołki/ oraz kollabo, mrugacze oczu,/ deptacze schodów,/ szeptacze nowin,/ ćmy Ciemnogrodu. Mieszali w głowach,/ mieszali w szklankach/ «korespondenci»/ «Głosów» i «Ankar»korespondenci ,,Głosów" i ,,Ankar" --- chodzi o nadające w języku polskim radiostacje zagraniczne: Głos Ameryki (ang. Voice of America, VOA) nadawał polską audycję z Waszyngtonu, począwszy od 7 maja 1942 r. aż do 27 lutego 2004 r. ; duże judasze,/ małe judaszki/ za cent złamany/ piszące paszkwil; łowcy srebrników/ i soczewicy ---/ zdrajcy paryscy,/ zdrajcy madryccy, Siwy kollabo/ (w nietrzeźwym stanie)/ grał im Chopina/ na fortepianie. Wtem jakiś yankesyankes --- określenie Amerykanina, na początku indiańskie słowo odnoszące się do białoskórych osadników, potem termin używany przez Brytyjczyków względem Amerykanów w trakcie rewolucji amerykańskiej./ rzucił dolarka/ i już to bractwo/ jest na czworakach. Kłębią się, pędzą/ sforą ponurą/ korespondenci/ «Wolnych Europ»Wolna Europa --- Radio Wolna Europa (RWE, ang. Radio Free Europe), amerykańska rządowa rozgłośnia utworzona w 1949 r. i prowadząca transmisje audycji dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej, Azji Środkowej i Bliskiego Wschodu., pod stolikami/ wyją i kwilą./ Larum w gospodzie/ «Pod Białą Lilią»: Łapaj monetę!/ Chwytaj monetę!/ Jednego przy tym/ zgnietli «poetę»; czterej panowie/ pod żyrandolem/ piątemu panu/ przegryźli wole. --- Hańba! --- wołali,/ robili zeza./ A piękny starzec/ grał poloneza. Pejzaż powyższy/ z psami wśród niwy/ jest zły czy dobry,/ ale prawdziwy. «Uliczkę znam w Ciemnogrodzie» Jest w Ciemnogrodzie/ pewna ulica,/ groźna ulica,/ lumpen-ulica. A na chodniku / owej uliczki/ trzy drzewka stoją,/ drzewka-patyczki. A nad drzewkami/ nie ma niczego ---/ chyba że niebo,/ niejasne niebo. Na rogu knajpa,/ innego cóż by?/ A morska świnka/ wyciąga wróżby na katarynce,/ że brunet kłamie/ i jaki nosić/ należy kamień. Życie jest krótkie./ Ulica krótka./ Dzieci śpiewają/ o krasnoludkach. A śnieżek prószy./ i A deszczyk leje./ Ogonów końskich/ i psów złodzieje tutaj mieszkają,/ na tej ulicy,/ czarnej ulicy,/ lumpen-ulicy; i nie ma wyjścia:/ ciemność grobowa,/ ciemność i tęskność/ 100%-owa. Biały koń Tak się tęskniło/ nad rzeką zgniłą./ Słońce wschodziło/ i zachodziło. Przez ciemnogrodzkie/ bulwary mokre/ chodził pod rękę/ idiota z łotrem; i naradzali/ się, że aż miło,/ jakby ten światek/ cofnąć do tyłu; potem zwracali/ się do rycerza:/ --- Czy już nadjeżdża?/ --- Nie, nie nadjeżdża. --- A może jednak?/ A w międzyczasie/ zjechał karnawał/ w złotej kolasie. By lśniły w lodu/ taflę lustrzaną,/ rude pochodnie/ pozapalano. Pokryta ludźmi / cała Ciemnawka. / Wszyscy wołają:/ --- Cóż za ślizgawka! --- Co za bufety! / --- I lodowisko!/ --- My się ślizgajmy! / --- Chociaż tak ślisko! Para za parą,/ chaîne z prawej rączki,/ my się ślizgajmy/ jak te zajączki. Nawet pustelnik/ (zwan Smutne Oczy)/ do swoich kapci/ łyżwy przytroczył; lecz --- niezwyczajny ---/ na lodzie zemdlał,/ potem na wieki/ wpadł do przerębla. I nagle --- jak to/ dziwnie się składa ---/ sygnał na wieży:/ Trata tatata. Trata tatata,/ trata tatata,/ ach, już nadjeżdża/ Ojczyzny Tata, ach, już nadjeżdża/ Tata Ojczyzny,/ który uleczy/ rany i blizny. Nadjechał. W siodle/ wspiął się postacią/ i: --- Bracia! --- zaczął,/ ale się zaciął. --- Ten... tego... bracia.../ lata... mordęgi... ---/ i ucho potarł,/ bo mróz był tęgi. Ciemnogrodzianie/ stali na lodzie,/ w zwykłym ordynku:/ łotr przy idiocie, pętak ze szpiegiem,/ mętniak z faszystą,/ a okultysta/ z surrealistą, kociak przy bubku,/ koło chłoptasia./ A cisza była/ jak makiem zasiał. Takim się chwilom/ cisze należą./ A Lis podawał/ chleb na talerzu i sól przy chlebie/ w misce głębokiej./ --- Witamy Ciebie!/ Amen i Okay. Że chwila była/ nie byle jaka,/ rycerz wciąż trąbił/ tratatatata. «Nemezis... Jowisz...»/ (tratatatata)/ «Zegar dziejowy...»/ (tratatatata) Że dźwięki trąby/ były ogromne,/ wciąż było słychać/ tylko tę trąbę. I coraz prędzej/ uszy pocierał/ Biały Generał!/ Piękny Generał! Tu wyżej w siodle/ wspiął się postacią/ i znowu zaczął,/ i znów się zaciął: --- Tentego... bracia.../ gdy pod Marengo... ---/ Mówił językiem./ Pocierał ręką. --- Zegar dziejowy.../ chwila dziejowa... ---/ Tu wodze puścił,/ trąc uszy oba. Tratatatata/ Tratatatata,/ chwila gorąca,/ lecz lodowata; uszy jak maki/ zielone kwitną./ Wtem koń się potknął/ i wykopyrtnął; na lód upadli/ po jakiejś desce/ pan razem z koniem,/ koń razem z jeźdźcem, z tego powodu,/ że Białe Zwierzę/ miało trzy nogi,/ jedną protezę. --- Bracia!!! --- Zawalił/ tu z trzaskiem lód się/ i potonęli/ w jednej minucie ludzie-upiory,/ ludzie-koszmary,/ chaîne z prawej rączki,/ para do pary, w Ciemnawce mętnej,/ w mazi głębokiej,/ z cichym lamentem. / Amen i Okay. Została tylko/ ciemność i mżawka./ Ale pod lodem/ płynie Ciemnawka. patrz skan 36 - znak ,,and" w tytuleFinał [and] motto Bulwieć do domu/ udał się prosto,/ znany podróżnik/ Bulwieć Chryzostom. Drogi powrotne/ też były trudne:/ to rzeki Siódme,/ to Góry Siódme, lecz w końcu dotarł/ jesienią czwartą/ i zaczął pisać/ księgę in quarto. Księdze dał motto/ na pergaminie:/ «ALE/ POD LODEM/ CIEMNAWKA/ PŁYNIE». Pierwodruk: «Przekrój» 1953, nr 447--452.