Fredro, Aleksander Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca Kowalska, Dorota Szczęsny, Wojciech Choromańska, Paulina Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Dramat Komedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fredro-sluby-panienskie http://polona.pl/item/1049514/3/ Aleksander hr. Fredro, Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca: komedia w 5 aktach wierszem, Spółka wydawnicza ,,Vita", Lwów 1929 Domena publiczna - Aleksander Fredro zm. 1876 1947 xml text text 2012-03-29 L pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Portret_Marii_z_Cie%C5%9Blik%C3%B3w_%C5%BBebrowskiej.jpg Portret Marii z Cieślików Żebrowskiej (fragment), anonimowy (XIX w.), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6457 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/fredro-sluby-panienskie.pdf ISBN-978-83-288-0218-6 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fredro-sluby-panienskie.html ISBN-978-83-288-1279-6 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/fredro-sluby-panienskie.txt ISBN-978-83-288-2234-4 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/fredro-sluby-panienskie.epub ISBN-978-83-288-3214-5 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/fredro-sluby-panienskie.mobi ISBN-978-83-288-4300-4 ISBN application/x-mobipocket-ebook Dramat FS Aniela i jej kuzynka Klara postanawiają nigdy nie wychodzić za mąż. Dziewczęta, czerpiąc swą wiedzę z powieści o miłości (romansów), umacniają się wzajemnie w przekonaniu, że mężczyźni zasługują jedynie na nienawiść: ich miłosne wyznania są zawsze nieszczere, a mają na celu usidlenie jednej ofiary, po czym zdradziecki kochanek zwraca swe zabiegi do kolejnej. Tymczasem do Klary wzdycha od lat Albin, młodzieniec z sąsiedztwa hołdujący stylowi sentymentalnemu, zaś Anielę swatają z Gustawem. Przebywający wraz ze swym stryjem na dworze pani Dobrójskiej Gustaw przyzwyczajony jest do uciech miejskich (nie stroni od kart i wina), dla których nocą wymyka się z domu, i początkowo nudzą go zaplanowane przez starszych konkury do wiejskiej panienki. Kiedy jednak dowiaduje się o ślubach złożonych przez Klarę i Anielę, budzi się w nim energia. Obmyśla intrygę: chce rozkochać w sobie Anielę i jednocześnie pomóc Albinowi, który zakochany jest w Klarze, ale doświadcza on niej niezmiennie obojętności i odrzucenia. Śluby panieńskie to utwór wybitnego polskiego komediopisarza, bajkopisarza i poety, Aleksandra Fredry. Komedia powstawała w latach 1826--1832 i jak sam autor relacjonuje w krótkim posłowiu, miała premierę we Lwowie w roku 1832, w 1834 zaś ukazała się drukiem w IV tomie zbioru jego komedii. Autor Ślubów panieńskich był jedynie kilka lat (pięć lub siedem) starszy od Mickiewicza, ale były to lata wiele ważące. Podczas swojego życia m.in. służył w armii Księstwa Warszawskiego i brał udział w wyprawie wojsk Napoleona na Rosję, w 1815 r., po abdykacji cesarza, któremu towarzyszył aż do Paryża, wrócił do domu i gospodarował w rodzinnym majątku Bieńkowa Wisznia. Fredro, będąc człowiekiem majętnym, nie musiał utrzymywać się z pisarstwa. Chwycił za pióro dla własnej przyjemności i tworzył również dla przyjemności odbiorców. Jego komedie zawierają wiele trafnych obserwacji obyczajowych i charakterologicznych, dowcipu słownego i sytuacyjnego, cechuje je pogoda ducha i dobrotliwy humor. Tworząc w okresie romantyzmu komedie po trosze w duchu molierowskim --- zdawał się nie pasować do swojej epoki (choć w istocie jej krajobraz uzupełniał). Naraził się też na ostrą krytykę młodego pokolenia romantyków, szczególnie ze strony Seweryna Goszczyńskiego, reprezentanta szkoły ukraińskiej i tzw. czarnego romantyzmu. W tekście Nowa epoka poezji polskiej z 1835 r. Goszczyński zarzucił komediom Fredry i stworzonym przez niego postaciom ,,niepolski charakter", ,,kosmopolityzm", jedynie powierzchownie osadzony w rodzimych realiach. Krytykę podjęli również inni: Wincenty Pol, Edward Dembowski, Leszek Dunin Borkowski; zmienił się też gust odbiorców, doświadczonych niedawnym nieudanym powstaniem i represjami, które za sobą pociągnęło. Pod wpływem ataków Fredro przestał pisać na wiele lat (1839--1854). W tym czasie powstały wspomnienia z czasów napoleońskich Trzy po trzy (pisane w l. 1846--1848) oraz inne dzieła pisane do szuflady. Jego pamiętniki to jednak nie wspominki bonapartysty; Fredrę cechowała autoironia, miał dystans do siebie i do rzeczywistości, a romantyczny patos popychał go do parodii. W okresie realizmu znów odnalazł swoją publiczność i odtąd nieprzerwanie nazwisko jego nie schodzi z plakatów teatralnych. Jego komedie doczekały się też ekranizacji: Zemsta w 1956 r. (reż. Antoni Bohdziewicz i Bohdan Korzeniewski) i w 2002 r. (reż. Andrzej Wajda), Śluby panieńskie w 2010 r. (reż. Filip Bajon) --- a także miana utworów ,,arcypolskich". Komedia Aleksandra Fredry Śluby panieńskie jest dostępna jako e-book w formatach EPUB i MOBI oraz jako PDF. Aleksander Fredro Śluby panieńskie
czyli
Magnetyzm serca komedia w 5 aktach wierszem Zmodernizowano pisownię w zakresie: * pisowni łącznej/ rozdzielnej, np.: nie koniecznie > niekoniecznie; nie miłą > niemiłą; niema > nie ma; jużto > już to; jakto > jak to; w około > wokoło; odemnie > ode mnie; zawiele > za wiele; dowoli > do woli; zwolna > z wolna; czekajno > czekaj no; nie raz > nieraz itp. * pisowni joty, np.: arjetkę > arietkę; djasek, dyasek > diasek; , komedja > komedia itp. * fleksji, np.: żebrzy > żebrze; tem > tym, wszystkiem > wszystkim, czemże > czymże, krótkiem > krótkim, udanem > udanym, twojem > twoim; mojem > moim; tamtę > tamtą itp. * pisowni spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, np.: blizki, bliski > bliski, pomódz > pomóc itp. * ortografii, np. tłómaczę > tłumaczę; giestów > gestów; piskórz > piskorz; zamężcia > zamęścia. Przywrócono pisownię: wziąść > wziąć (zgodnie z wyd. z 1834 r.). Uzupełniono pisownię z é pochylonym w pozycjach rymowych (wg wydania z 1834 r.). Pozostawiono w pozycjach rymowych daw. formy fleksyjne, zwłaszcza N. i Msc. lp. rn. (np. tem, krótkiem) oraz inne formy archaiczne o odmiennym niż dziś brzmieniu (np. mowię, rym do powie). warjata > waryjata; elegje > elegije - zmieniono zapis, oddając dawną wymowę i pozostawiając liczbę sylab nieodzowną dla zachowania rytmu wiersza. Poprawiono błędy źródła: Ach Z panem... > Ach! Z panem...; z płaczam > z płaczem; wetchnie > westchnie; przedmiotów Anieli > przymiotów Anieli; będziesz > będzież (Ależ ta miłość, będzież ona stała?); zniszczę > zyszczę (Zyszczę jej litość); fotannę > fontannę; To za wiele > A! co tego... (kwestia Pani Dobrójskiej); mościa dobrodziejsko > mościa dobrodziejko; A waćpan za nim byłeś w pogoni; > A waćpan za nim nie byłeś w pogoni; Których ukrywam krocie > Których odkrywam krocie; Kogoo > Kogoż; Tylko zmiłuj się, przestań być trzpiotem > Tylko zmiłuj się, przestań też być trzpiotem; nie da temu wiarę > nie da temu wiary; W jakie, gdzie, kiedy, w której kochasz się Anieli? > W jakiej (...). Poprawiono rytm (zgodnie z wyd. 1834 r.): przysięgła > poprzysięgła (,,Nadobna Klara poprzysięgła sobie"); w końcu > na końcu (,,Prośbami, łzami na końcu się wzruszy"); to piękne prawo > to mi piękne prawo; Nienawidzić i kochać go wzbrania > I nienawidzić, i kochać go wzbrania; itp. Usunięto uwagi takie jak ,,Koniec aktu pierwszego" itp. (użyteczne w książce drukowanej, ale nie w wydaniu elektronicznym); rozwinięto skrót: And. Max. Fredro > Andrzej Maksymilian Fredro. Ujednolicono pisownię i interpunkcję didaskaliów. tekst właściwy od skanu 50Rozum mężczyzną, białogłową / afekt tylko rządzi; orazoraz (daw.) --- tu: raz; jednocześnie, naraz. kocha, / oraz nienawidzi; nie gdzie rozum, / nie gdzie afekt, tam wszystko.Andrzej Maksymilian FredroFredro, Andrzej Maksymilian (ok. 1620--1679) --- polityk i pisarz. OSOBY: Pani Dobrójska Aniela Klara Radost Gustaw Albin Jan Na wsi w domu pani Dobrójskiej. AKT 1 Duży pokój --- dwoje drzwi w głębi --- trzecie drzwi po prawej stronie sceny do pokojów pani Dobrójskiej, czwarte po lewej do pokoju Gustawa, okno. SCENA I JAN sam --- w płaszczu zarzuconym na ramiona --- chodzi --- patrzy w okno, potem mówi, ziewając Czekaj mnie, nie śpij, powrócę o trzeciej./ Piękna mi trzecia: słońce jak w dzień świeci,/ A mój pan drogi gnie sobie parolegiąć parole --- tu: grać w karty na pieniądze; zagiąć parol odnosi się do sytuacji w grze, kiedy postawiono na jakąś kartę, a ta wygrała, wówczas stawiając na nią po raz drugi i podwajając stawkę, zaginano róg tej karty.,/ Albo z butelką... albo... No! już milczeć wolę. SCENA II Jan, Radost. RADOST idąc ku drzwiom Gustawa Śpi Gucio? JAN Czy śpi? --- Jak zabity, panie. RADOST Lubi spać hultaj. JAN zastępując od drzwi Niechże pan nie chodzi. RADOST A to dlaczego? JAN Bo śpi. RADOST Nic nie szkodzi. JAN zastępując Będzie się gniewał. RADOST Nic mi się nie stanie. JAN Dopiero zasnął --- ledwie pół godziny. RADOST Cóż w nocy robił? JAN Nie spał! RADOST A z przyczyny? JAN Z przyczyny? --- Zasłabł. RADOST troskliwie Zasłabł? JAN z westchnieniem Niespodzianie. RADOST Cóż mu jest? JAN Co jest? --- jakiś zawrót głowy... RADOST Hm! JAN Wstręt do wody... RADOST Hm! JAN Pragnienie wina... RADOST Hm! proszę, proszę, wieczórwieczór jeszcze zdrowy --- wieczorem jeszcze był zdrowy. jeszcze zdrowy! JAN wzruszając ramionami Ha! słabość, panie, piorunem zaczyna. RADOST do siebie Hm! wstręt, pragnienie! hm... hm... zawrót głowy. JAN Niech no się wyśpi, po południu wstanie. RADOST Chciałem być w domu i dziś tu z powrotem; / Lecz taką rzeczątaką rzeczą --- tu: wobec takiej rzeczy; w takich okolicznościach. ani myśleć o tem. JAN Owszem, jedź pan, jedź; ręczę, że za chwilę... RADOST A sen spokojny? JAN zastępując drogę Lada co obudzi./ Cicho, dla Boga. RADOST Drzwi tylko uchylę. JAN Ale drzwi skrzypią. RADOST Własnymi oczyma... JAN odstępując Ha, kiedy już tak! Niech się pan nie trudzi:/ Darmo tam patrzeć --- mego pana nié manié ma --- daw. forma z é pochylonym, wymawianym jak i; tu zachowana dla rymu: oczyma - nié ma (i dalej w tej wymianie zdań).. RADOST Nié ma? JAN A nié ma. RADOST Gdzie jest? JAN Stąd o milę. RADOST Jak? Co? JAN Pojechał. RADOST Dokąd? JAN Do Lublina. RADOST Do Lu... Lu... JAN z ukłonem kończąc słowo ...blina. RADOST Kiedy? JAN Wczoraj. RADOST Po co? JAN Nie wiem. RADOST Macieżmacież (daw.) --- no macie, macie przecież (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że skróconą do -ż); macież go: oto on; proszę, taki to on jest. go! Już szaleć zaczyna,/ Już, Bogu dzięki. --- Jeździć, latać nocą.../ I czegóż stoisz? Panie, zawrót głowy?/ Hm! wstręt do wody! Co --- wina pragnienie? JAN Stoję na warcie, muszę być gotowy / Otworzyć okno na pierwsze skinienie. RADOST Na co otworzyć? JAN Dla mojego pana:/ Tędy wychodzi, tędy się i wchodzi. RADOST załamując ręce Przez okna łazić śródśród (daw.) --- wśród. jasnego rana!/ To waryjatawaryjat --- dziś: wariat; zachowano daw. formę ze wzgl. na rytm wiersza (wers 9-sylabowy). prawdziwie dowodzi./ ironicznie/ I kiedyż wróci na swoje wesele? JAN Jeśli mu wierzyć, miał o trzeciej wrócić. RADOST do siebie O, muszę, muszę cugli mu przykrócićprzykrócić cugli --- zdyscyplinować; ukrócić samowolę.!/ O, czego nadto, tego i za wiele! Słychać pukanie do okna. JAN idąc do okna Niechże pan łaje, bo przybywa właśnie. Otwiera okno. SCENA III Gustaw ubrany do konia, Jan, Radost w głębi. GUSTAW włażąc przez okno To czas! --- niech go piorun trzaśnie! JAN Dobrze pan mówi: bogdajby go trzasnął! GUSTAW A co? Śpią jeszcze? JAN Byłby sen nie lada! GUSTAW Trochemtrochem się spóźnił --- inaczej: trochę się spóźniłem (daw. konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). się spóźnił. JAN Mnie to pan powiada. GUSTAW Pewnieś nie dospał. JAN Gdybym był choć zasnął. GUSTAW oddając pręt, czapkę, rękawiczki i ocierając twarz No, prawdę mówiąc, jak jestem na świecie,/ Jeszczem tak pięknie zębami nie dzwonił:/ Wicher, deszcz, zimno... psa by nie wygonił. RADOST A ciebie wygonił przecie. SCENA IV Radost, Gustaw. GUSTAW A stryjaszek!/ całując w rękę/ Dzień dobry! RADOST ozięble Witamy z podróży! GUSTAW Już wstałeś? RADOST Jeszcześ nie spał? GUSTAW Dość czasu. RADOST Dzień dużyduży --- tu: w pełni.. GUSTAW Dopiero świta. RADOST Świta, ale w twojej głowie. GUSTAW Niech i tak będzie, niech świta na zdrowie./ Byle mnie kochał stryjaszek kochany,/ Był mi zawsze zdrów, czerstwy i rumiany./ Lecz, cóż to? marsmars (daw.) --- tu: gniewna mina; od imienia Marsa, boga wojny w mit. gr.? mars? fe! precz z nim do licha!/ zaglądając w oczy/ No... proszę... troszkę. --- Niknie wyraz srogi./ Czoło się równa, oko się uśmiecha./ Otóż tak lubię,/ ściskając go/ mój stryjaszku drogi! RADOST płaczliwie, zawszezawsze (daw.) --- tu: ciągle. dając przestrogi Mój Gustawie, powiedz mi: chcesz, czy nie chcesz żony? GUSTAW Chcę, chcę, stryjaszku. RADOST Pewnie? GUSTAW Jestem jej spragniony --- RADOST Jakiże to więc sposób wyszukałeś sobie? GUSTAW Ja nic dotychczas nie wiem o sposobie. RADOST Te wycieczki przez okna, te nocne wyprawy. GUSTAW I cóż! RADOST zniecierpliwiony Cóż! Panna! GUSTAW A, bardzom ciekawy./ Co moją pannę to obchodzić może,/ Kiedy, jak i gdzie ja się spać położę?/ Nie śpię --- tym lepiej dla niej, bo na jawie / Nią tylko jedną myśli moje bawię,/ I do niej wzdycham jak w dzień, tak i w nocy; / Ale jak zasnę --- jestżejestże (daw.) --- czy jest (konstrukcja z partykułą pytającą -że). to w mej mocy? RADOST płaczliwie Mój Gustawie! --- Dla Boga, porzuć myśli płoche, / I raz tylko, raz pierwszy zastanów się trochę. / Kilka dni jesteś pośród tak godnej rodziny/ I nie ma dnia jednego... gdzie tam dnia!... godziny, / Żebyś czegoś nie zbroił, aż się serce kraje./ Pani Dobrójska sama opiekę ci daje;/ Nie idąc wzorem matek, co nos górą nosząnos górą noszą --- przen.: są dumne; por. wyrażenie: zadzierać nosa.,/ Kiedy w duszy o zięcia wszystkich świętych proszą --- / Pamiętna twych rodziców i mojej przyjaźni,/ Swój zamiar względem ciebie głosi bez bojaźni. / Ale wszystko na próżno, daremnie się trudzi:/ Miejski panicz w wieśniakach innych widzi ludzi; / Swoich nudów nie kryje, grzeczności nie sili,/ I chce dać uczuć wartość każdej swojej chwili. / Wróbel się tylko, mówią, pustej strzechy trzyma, / Ale co w twojej głowie już i wróbla nie ma. GUSTAW ze szczerym zastanowieniem Prawda, prawda, stryjaszku, zbyt słuszne przestrogi; / Ach, ojcowskimi strzeżesz mnie oczyma,/ ściskając go / O, jesteś dla mnie skarb, przyjaciel drogi,/ Dzięki ci, dzięki za twoje przestrogi. RADOST z rozczuleniem ściskając go Mój ty poczciwy, mój luby Gustawie! GUSTAW Mój przyjacielu, mój ojcze kochany! / Zobaczysz, jak się ogromnie poprawię,/ Bylembylem miał tylko powód --- skrót od: bylebym tylko miał powód; inaczej: jeśli tylko będą miał powód. miał tylko powód do odmiany./ A teraz zgadnij, jaką dziś zabawę... RADOST O dla Boga! on swoje! Otóż masz poprawę. / Ach zmiłuj się, uważaj, powiedz, czy to ładnie, / Że z domu pan zalotnik oknem się wykradnie, / Aby noc całą Bóg nie wie gdzie trawić! GUSTAW Ależ stryjaszku, ja się muszę bawić. RADOST Bawić! GUSTAW A wprawdzie, w tym szanownym domu,/ Gdzie każdy dla mnie aż nadto łaskawy,/ Gdzie nie ubliżam w niczym i nikomu,/ Żadnej dotychczas nie widzę zabawy. RADOST Idzież tu o zabawę, wrzawę nieustanną? GUSTAW Ależ o nudy idzie. RADOST Nudy z piękną panną! GUSTAW Nie będą nudy, jak się kochać będę. RADOST I kiedyż to nastąpi? GUSTAW Jak się z nią ożenię. RADOST Albo inaczej: jak na koszusiąść na koszu a. dostać kosza --- oświadczyć się i nie zostać przyjętym. siędęsiędę --- dziś forma 1os.lp: siądę.. GUSTAW Ba, ba, ba! jeszcze czego. RADOST I skąd pewność, że nie?/ Jestże to napisano, wyryto na niebie,/ Że Aniela koniecznie musi pójść za ciebie? GUSTAW Pójdzie, pójdzie, stryjaszku. RADOST Tylko bardzo proszę,/ Niech samochwalstwa od ciebie nie znoszę. GUSTAW Do samochwałów któż tego policzy,/ Który rozsądnie zważa i powiada,/ Że gdzie dwie rodzingdzie dwie rodzin (...) sobie życzy --- daw. składnia, dziś: gdzie dwie rodziny sobie życzą. związku sobie życzy,/ Związku się w końcu spodziewać wypada? RADOST Prawda, jeśli Aniela choć trochę polubi. GUSTAW Bądź z łaski swojej spokojny w tym względzie./ Już ja ci ręczę, wszystko dobrze będzie. RADOST Nadto pewności, a ta pewność zgubi. GUSTAW Już spuśćspuścić się na kogoś (daw.) --- polegać na kimś, liczyć na kogoś. się na mnie... Ale dość tych fraszek. / Teraz niech zgadnie kochany stryjaszek... RADOST Pewnie, gdzie byłeś? GUSTAW Gdziem bawił tak długo. RADOST Wymów już, wymów, bo cię diablediable (daw. forma) --- diablo; pot. bardzo, szalenie. dusi. GUSTAW Na miejskim balu byliśmy przebrani. RADOST Na jakim balu? GUSTAW Pod Złotą Papugą. RADOST W karczmie! GUSTAW Przebrani. RADOST O Boże! o Boże! GUSTAW Tego młodemu nikt pewnie nie zgani. RADOST ironicznie Pewnie pochwali? GUSTAW Bo pochwalić musi. RADOST Piękna mi szkoła! GUSTAW Lepsza być nie może./ Na małym świecie, co się wielkim mieni,/ Gdzie każdy trwożnie po śliskiej przestrzeni,/ Jakby na szczudłach i w przyłbicy chodzi; / Tam, czym są ludzie, niechaj nikt nie bada. / Ale gdzie człowiek mało pozór ceni,/ Przybranym kształtem nie chce i nie zwodzi,/ Gdzie więcej wola niż rozum nim włada, / Tam schwytaj pędzel, wzór stoi gotowy. RADOST Otóż go macie! Jest La BruyèreLa Bruyère, Jean de (1645--1696) --- fr. pisarz, autor Charakterów (Les Caractères ou les Mœurs de ce siècle), dzieła opisującego postaci i obyczaje XVII-wiecznej Francji. nowy. / płaczliwie / Gucio! dopieroś dziękował za radę. GUSTAW nie słuchając I co mi teraz przychodzi do głowy. RADOST Na przykład? GUSTAW Jedźmy tam dziś. RADOST Ja z tobą? GUSTAW Ty ze mną. RADOST Oszalał! GUSTAW Wcześniej wrócisz. RADOST ironicznie Tą drogą tajemną. GUSTAW Jedziesz? RADOST Dajże mi pokój. GUSTAW No, to sam pojadę. RADOST Guciu! dopieroś dziękował za radę. GUSTAW żałośnie Luby stryjaszku! wkrótce się ożenię. RADOST do siebie z zadziwieniem No! i dlatego takie figle stroi. GUSTAW jak wyżej, prosząc Już raz ostatni. RADOST OpiekaJa go nie odmienię,/ To rzecz daremna. GUSTAW Na kasztana wsiędę!... RADOST przestraszony O! na kasztana! GUSTAW Przede dniemprzede dniem (daw.) --- przed świtem. tu będę. RADOST Weź już moją dorożkę, a kasztan niech stoi. / do siebie/ Jeszcze kark skręci z tego waryjata. GUSTAW Dobrze, stryjaszku. RADOST I delijędelija, właśc. delia (daw.) --- kurtka męska. moją. GUSTAW Dobrze, stryjaszku. RADOST W tej kurteczce lata./ Jeszcze kataru u diaskau diaska --- przekleństwo: do diabła. dostanie. GUSTAW Dobrze, stryjaszku, jak chcesz, tak się stanie./ Ja zawsze mówię, święte rady twoje. RADOST Otóż masz, teraz powie, że to z mojej rady / Przez okna łazi na nocne biesiady. GUSTAW Zatem radzisz wchodzić drzwiami? RADOST Gadajże z waryjatami!/ Ja ci radzę pójść spać. GUSTAW Spać? RADOST Bladyś, aż niemiło. GUSTAW Blady? To dobrze, to nic nie zaszkodzi: / Bladość niepokój miłosny dowodzi,/ Bladości prędzej niż słowom się wierzy./ UcztaPamiętasz przecie, jak to dobrze było / Rano, nazajutrz, po twojej wieczerzy? RADOST Mojej wieczerzy? GUSTAW To jest, mówiąc szczerze,/ Ja sam dawałem tę sławną wieczerzę,/ Ale stryjaszek potem długi płacił. RADOST Niestety! GUSTAW WcalemWcalem (...) nie stracił --- inaczej: wcale nie straciłem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). na cerze nie stracił./ Miłość, Choroba«Teraz to kocha --- rzecz niezaprzeczona --- / Jak blady, słaby! --- on z miłości skona» --- / Powiedz sam, wszakże prawda, tak mówiono. / I gdybym nie był zanadto... RADOST No, no, no,/ Nie dość szaleje, jeszcze mnie powiada!/ Teraz idź i śpij, taka moja rada./ Ale mój Guciu, Guciuniu serdeczny,/ Staraj się zbliżyć, podobać Anieli. GUSTAW Dobrze, stryjaszku. RADOST Dla matki bądź grzeczny. GUSTAW Dobrze, stryjaszku. RADOST I na miłość Boga,/ Jeśli ci jeszcze moja przyjaźń droga,/ SłowoNim się odezwiesz, pomyśl pierwej nieco./ Bo często słowa jakby z worka lecą,/ Ale sensu w nich --- no! --- tego tam nié ma. --- / A teraz idź spać, już mrugasz oczyma. GUSTAW Pójdę się przebrać. Całuje go w rękę. RADOST całując go Pamiętaj, Gustawie... GUSTAW Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię. Odchodzi w lewe drzwi boczne. RADOST patrząc za nim, serio Poprawię! Zawsze jedno co godzina,/ Zadziwisz się! tak!/ przechodząc nagle w uczucia/ Kochany chłopczyna! SCENA V Radost, Albin (chustka w ręku, tragicznym tonem). RADOST Cóż cię, panie Albinie, sprowadza tak wcześnie? ALBIN Niestety! RADOST Jak wzdychałeś, tak wzdychasz boleśnie. ALBIN Ach! jakże nie mam wzdychać, kiedy w smutku tonę;/ Kiedy nocne minuty łzami przeliczone! RADOST A ja ci radzę, wypogódź twe czoło, / Nie bądź Gustawem --- lecz kochaj wesoło:/ Te elegije i miłosne żale/ Młodej dziewczyny nie podbiją wcale;/ A zwłaszcza Klarę, co jak iskra żywa,/ Jeżeli westchnie, to wtedy gdy ziéwa;/ Klara, co spocząć, rzadziej milczeć zdoła,/ Sprzeczna z układu, z natury wesoła,/ Lęka się smutku, któregośktóregoś obrazem --- skrót od: którego jesteś obrazem. obrazem. ALBIN Ach! możnażmożnaż --- czy można (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -że, skróconą do -ż). kochać i nie płakać razem? / po krótkim milczeniu/ Już dwa lata się kończą, jak powabność Klary / Wznieciła moją miłość bez granic, bez miary./ Nie ma dnia, bym nie błagał najczulszym wejrzeniem; / Samym już tylko teraz oddycham westchnieniem; / Łzami skrapiam jej ślady, skrapiam całą drogę:/ I kamień już bym zmiękczył, jej zmiękczyć nie mogę. RADOST Żebyś i sto lat jęczał, wszystko nic nie znaczy. ŚmierćALBIN Ach! RADOST Cóż dalej chcesz robić? ALBIN Co? --- Umrę z rozpaczy. RADOST Może cię kocha. ALBIN Kocha? --- Umarłbym z radości. RADOST Każ więc sobie zawczasu dzwonićKaż więc sobie zawczasu dzwonić --- w domyśle: na pogrzeb. z przezorności. ALBIN Ja płaczę, ty się śmiejesz. RADOST Śmiej się i ty razem. ALBIN Ach, posłuchaj mnie raczej, nie dręcz tym rozkazem. / Myślałem, że wytrwałość najczystszych płomieni / Nienawiść w łagodniejsze uczucia przemieni, / Ową nienawiść mężczyzn powziętą z rachuby,/ Którą w duszy piastuje, z której szuka chluby. / Ach, błędna myśl, niestety! zwodnicze nadzieje! / Jej serce coraz stygnie, a moje goreje! RADOST tymże tonem Bywaj zdrów! ALBIN Ach, gdzie idziesz? RADOST jak wprzódy Ach, idę do siebie. ALBIN Nie litujesz się żalu, opuszczasz w potrzebie. RADOST Chciałbym jeszcze do domu pojechać na chwilę./ dobywając zegarka / Tylko że już podobno... jeśli się nie mylę... / Oho! tak to już późno! Wdaj się tylko z trzpiotemtrzpiot --- człowiek lekkomyślny, roztrzepany i beztroski; lekkoduch.: / U niego jak rozsądek, tak wszystko na potem. ALBIN chwytając go za rękę Czekaj, zwierzyć ci muszę straszną tajemnicę. RADOST przestraszony Dla Boga, co to będzie! ALBIN Rzecz całą oświécę. RADOST Albinie; ja truchleję! ALBIN Zachowasz ją święcie? RADOST Mów! ALBIN Klara i Aniela mają przedsięwzięcie.../ Słuchaj i zapłacz, nigdy --- nie iść za mąż. RADOST zadziwiony i wstrzymując się od śmiechu Szczerze? Na znak potakujący Albina Radost parska śmiechem. ALBIN Co? --- Ty się śmiejesz z tego? RADOST Śmieję, bo nie wierzę. ALBIN Ja ci ręczę. RADOST I skąd wiesz? ALBIN Wiem pewnie. RADOST Daj Boże!/ do siebie:/ Taki bodziec Gustawa obudziłby może./ Byle mu wierzył./ do Albina/ Dzięki za dobrą nowinę. ALBIN Jak to, Radoście, dobrą? --- Dobrą, a ja ginę. RADOST Nie zginiesz, będziem żyli. ALBIN Śmiech, ŁzyTy się śmiejesz zawsze. RADOST Ty zaś nie płacz, a losy będą ci łaskawsze. Odchodzi w lewe drzwi środkowe. ALBIN O miłości, miłości! ty żalów przyczyno! / Złorzeczyć ci nie mogę, bo mile łzy płyną./ Lecz Klaro! kiedyż równą odpłacisz mi miarą?/ Kiedyż ze mną zapłaczesz? Klaro! Klaro! Klaro! SCENA VI Albin, Aniela, Klara wchodzą przed ostatnim wierszem z prawych drzwi środkowych. KLARA cicho stanąwszy przy Albinie Po raz pierwszy, drugi, trzeci!/ Na wezwanie takie dzielne,/ Powtórzone po trzy razy,/ Nawet duchy nieśmiertelne,/ Jak posłuszne ojcu dzieci,/ Porzucając ciemne cele,/ Stają władcy brać rozkazy./ Mogęż spóźnić przyjście moje?/ Otóż jestem, otóż stoję. ALBIN całując w rękę Ach! KLARA Nic więcej? ALBIN To tak wiele./ Klara śmieje się --- po krótkim milczeniu / Ach, urągasz miłości. KLARA śmiejąc się Urągam? --- broń Boże! ALBIN Twoje serce bez czucia. KLARA Lwie, tygrysie może? ALBIN Nikt go zmiękczyć nie zdoła. KLARA Nie każdy, to pewnie. ALBIN Ja tak kocham. KLARA A ja nie. ALBIN Ja płaczę tak rzewnie. KLARA Ja się śmieję. ALBIN Okrutna! Poznasz mnie po stracie. KLARA Okrutna! sroga! niestety! o nieba!/ do Anieli/ Uchodźmy prędko, tu miłość na czacie, / Prędko, Anielo, dowierzać nie trzeba. śpiewa «O! gdzie miłość stawia siatki,/ Nie figlujcie, moje dziatki,/ Bo z miłością figlów nié ma: / Jak was złapie, to zatrzyma». Tak babunia nam śpiewała,/ Ja uciekam, pókim cała. ALBIN Zostań, okrutna, zostań! Uwolnię twe oczy/ Od smutnego przedmiotu, co ich świetność mroczy. / Cieszy cię moja męka? --- Ciesz się więc do woli: / Żaden twój raz nie minął, każdy mocno boli./ Jedna tylko pociecha mej duszy zostaje,/ Żem nie zasłużył wzgardy, której dziś doznaję. ANIELA Panie Albinie! któż tak ściśle bierze? / Zostań się z nami, wszak ci to są żarty. KLARA Com powiedziała, powiedziałam szczerze. ALBIN A ja wszystkiemu co do słowa wierzę. KLARA Godzien pochwały, kto nie jest uparty. ALBIN Godzien litości, kto pokochał Klarę, / Bo razem w litość stracił wszelką wiarę. Odchodzi w prawe drzwi boczne. SCENA VII Aniela, Klara. ANIELA Tak drażnić, dręczyć, to się już nie godzi. KLARA Cóż? Pójść za niego? ANIELA Ja tego nie mowięmowię --- dziś mówię; pozostawiono archaiczną formę o odmiennym niż dziś brzmieniu jako rym do ,,powie".;/ Lecz gorycz losu niech litość osłodzi,/ Niech mu przynajmniej o przyczynie powie. KLARA Na co? Niech kocha, płacze, jęczy, kona. ANIELA Ach, tego nie chcę, i ty nie tak sroga. KLARA Gardzę miłością, jestem niewzruszona. ANIELA Wszak ci się znajdzie łagodniejsza droga:/ I na cóż tam słów, gdzie dosyć na znaku. KLARA Może mam przed nim, dygnąwszy trzy razy,/ Kręcąc fartuszkiem, piekąc rak po rakupiec raka --- zarumienić się, zaczerwienić się z zawstydzenia itp.,/ Prosić lękliwie, aby bez urazy / Przyjął odpowiedź, wprawdzie niezbyt miłą, / Ale ogólną dla całej płci jego? --- ANIELA O, pewnie, pewnie, lepiej by tak było, / Niż wciąż powtarzać w obliczu biednego,/ Że jego miłość, równie jak osoba,/ Ani cię bawi, ani się podoba. KLARA Wierz mi, Anielo, wszystko to za mało. / Nie wiesz, jak twarde jest serce mężczyzny, / Jak prędko rany umie ściągnąć w blizny,/ Blizny, co potem stają mu się chwałą./ Nic ich próżności nie zbije, nie skarci,/ Im więcej przeszkód, tym więcej uparci./ Łaj, gardź, nienawidź --- oni w nienawiści,/ Gniewie i wzgardzie mają swe korzyści,/ Tak, że nareszcie czasem z nas niejedna,/ Tracąc cierpliwość, tracąc głowę, biedna,/ Znudzona walką, ze wszech stron ściśnięta,/ Musi pokochać, by pozbyć natręta. ANIELA Na cóż mi mówisz, co ja wiem dokładnie? / Znam dobrze mężczyzn, ten ród krokodyli,/ Co się tak czai, tak układa snadniesnadnie (daw.) --- łatwo. ,/ By zyskać ufność i zdradzić po chwili./ Lecz że źli oni, mamyż być takimi? KLARA KsiążkaO, były, były kobiety dobrymi,/ I jakiż tego zwyczajny był skutek?/ Radość dla mężczyzn, dla nas gorżkigorżki --- dziś: gorzki. smutek, / Wspomnij tę książkę. ANIELA Nigdy nie zapomnę:/ Męża Kloryndy życie wiarołomne. KLARA ze wzrastającym zapałem I żal jednego twą zemstę zwycięża?/ Żal, że chciał dopiąć i celu nie dopnie?/ I my nasz zamiar: «nigdy nie mieć męża»/ Mamy oznajmiać, głosić nieroztropnie?/ Wszystkim do razu odebrać nadzieję?/ I miłość własną każdego ocalić?/ O nic, nic z tego, moi dobrodzieje! / Wy, co ze zwycięstw lubicie się chwalić,/ U nóg, tu, każdy, niech kark zgina hardy,/ Każdy z osobna dozna naszej wzgardy. ANIELA z zapałem Wzdychaj więc każdy! KLARA z zapałem I kochaj się we mnie. ANIELA Dlaczegóż w tobie? KLARA By jęczał daremnie. ANIELA I moje serce nie więcej im sprzyja. KLARA Przysięga, Kobieta, MężczyznaAnielo! ręka! Powtórzmy tu śluby / Nam wiecznej chwały, a im wiecznej zguby. KLARA, ANIELA razem podając sobie ręce, mówią razem i powoli Przyrzekam na kobiety stałość niewzruszoną, / Nienawidzieć ród męski, nigdy nie być żoną. ANIELA Nienawidzieć, tak, oprócz mego stryja. KLARA I mego ojca. ANIELA I stryjecznych braci. KLARA I pana Jana... ANIELA I pana Karola. KLARA I Józia... ANIELA Kazia, Stasia... KLARA Hola! hola! ANIELA Na ostrożności nikt nigdy nie straci. / po krótkim milczeniu/ Zatem już kochać nie wolno nam będzie? KLARA Jedna dla drugiej kochankiem się stanie. ANIELA zamyślona Jedna dla drugiej --- a tak --- to przykładnie.../ Lecz powiedz, Klaro, oświeć mnie w tym względzie: / Czy oni nigdy nie kochają szczerze? KLARA po krótkim milczeniu Nigdy? --- hm? --- Pewnie. ANIELA Na cóż to udanie? KLARA Na co i po co, nic nie wiem w tej mierze. / KsiążkaLecz com czytała, pamiętam dokładnie:/ Miłość, Miłość tragiczna, Miłość silniejsza niż śmierć«Że miłość gorsza nad wszelką przygodę,/ Że masz się kochać, wolisz skoczyć w wodę». ANIELA Klaro! zmiłuj się, w wodę! --- to za wiele! KLARA Tak, nie inaczej! tak było w tym dziele. ANIELA Taką więc sprawą rzecz wcale nieładna, / Że każda kocha, nie topi się żadna. KLARA Bo do przyszłości duch każdy przykuty, / Żyje dla nieba, kocha dla pokuty. ANIELA O, wy mężczyźni! KLARA Piekło was zrodziło! ANIELA Że nie ma kraju, gdzie by was nie było! KLARA prędka rozmowa A nasz pan Gustaw, laleczka warszawska. ANIELA O, ten się nawet udawać nie trudzi. KLARA Jeśli przemówi, to już wielka łaska. ANIELA Chce się ożenić, bo się czasem nudzi./ Przynajmniej uszy od jęków ocalę. KLARA Mnie by ta pewność nie cieszyła wcale;/ Niech każdy kocha i w tym ma swą karę. ANIELA Ach, gdyby można miłości dać wiarę,/ Byłoby szczęście większe na tym świecie? KLARA Było przed laty, wszak pamiętasz przecie,/ Cośmy czytały? ANIELA Czy ja mam w pamięci?/ Jak tylko wspomnę, w głowie mi się kręci. SCENA VIII Pani Dobrójska, Aniela, Klara, Albin. Albin, wszedłszy, opiera się o ścianę blisko stolika i z założonymi rękami, często wzdychając, oka nie spuszcza z Klary. PANI DOBRÓJSKA wchodząc, do Albina Kocha się, kto się kłóci, dawne to przysłowie. KLARA całując ją w rękę Czy się ciocia kłóciła? PANI DOBRÓJSKA do Klary Oj, zielono w głowie. KLARA O, nie! PANI DOBRÓJSKA O, tak. KLARA Dlaczego? ANIELA Klara, moja mamo,/ Bywa bardzo rozsądna. KLARA Aniela toż samo. ANIELA Zgadzamy się we wszystkim. KLARA Radzimy wzajemnie. PANI DOBRÓJSKA Kiedy dwie głowy radzą daremnie,/ Rozsądna zatem Klara rozsądnej Anieli / Zapewne jej uwagi rozsądnej udzieli,/ Że grzeczność, a szczególniej w swojej matki domu, / Najmniejszej przynieść krzywdy nie może nikomu; / A nawzajem Aniela poradziła Klarze,/ Że obojętność szydzić niekoniecznie każe. KLARA kłaniając się nisko Albinowi Panie Albinie, bardzo dziękujemy. ANIELA do Dobrójskiej Trzebaż się starać o pana Gustawa? PANI DOBRÓJSKA Ale nie krzywić, nie dąsać się zawsze. Siadają przy okrągłym stoliku i robótki biorą, prócz Klary. ANIELA szybka rozmowa On nas nie widzi. KLARA I ślepy, i niemy. ANIELA Mamżemamże (daw.) --- czyż mam. go błagać o względy łaskawsze? KLARA Mówić, gdy milczy; gdy nudzi, zabawiać? ANIELA ironicznie I jakaż na wsi może być zabawa! KLARA podobnie, coraz prędzej I z wieśniaczkami o czymże rozmawiać! ANIELA O pięknym czasiepiękny czas --- tu (z fr. beau temps): ładna pogoda. albo słotnej porze. KLARA Miejskim rozumem zaćmiłby nas może. ANIELA Przez litość, gęstą daje mu zasłonę. KLARA Przez litość, drzemiąc, stara się o żonę. PANI DOBRÓJSKA Już to mnie przegadacie, moje piękne damy. ANIELA Ależ, mamo kochana! cóż my robić mamy? KLARA Kiedy na sofie rozparty szeroko, / Półgębkiem gada, śpi na jedno oko,/ Mamyż mu śpiewać arietkęarietka --- zdrobn. od: aria (popisowy fragment wokalno-muzyczny w operze). wesołą?/ Albo z girlandą tańcować wokoło? Klara, mówiąc ostatni wiersz, robi kilka kroków tańca z chustką w ręku. Albin rzuca się i odrzuca krzesło za nią stojące. ALBIN Przebóg! KLARA Cóż? ALBIN Krzesło. KLARA rozgniewana Ach! Z panem... prawdziwie.../ Nawet potknąć się nie można! ALBIN Niestety. ANIELA do Dobrójskiej Bardzo rozsądnie. PANI DOBRÓJSKA śmiejąc się Ja sama się dziwię./ Nie arietki, nie, ani też balety,/ Lecz grzeczność, skromność, to wasze zalety. KLARA ironicznie Zresztą, jest Radost, jest Albin, jest Gustaw.../ Mężczyzna, Kobieta, WładzaTrzech mężczyzn! to sąd podług męskich ustaw; / Trzech! razem! ogrom! i czegóż im trzeba? / Cóż rozum kobiet, ten słaby twór nieba,/ Co się im zbliżyć nawet praw nie rości,/ Dałby za korzyść tym sędziom honoru, / Wszechwładcom świata, skarbonom mądrości?/ Nasze uczucia, nie sięgając wzoru,/ Na męskiej duszy twór zawsze wyniosły / Pęta by tylko albo skazę niosły. PANI DOBRÓJSKA Kobieta, Mężczyzna, RozumNie wszystko straszne, co czasem zastrasza./ Mają wady mężczyźni, ma także płeć nasza;/ Zatem szalę rozsądku ta strona przeważa, / Co swoje błędy karci, a cudzym pobłaża. SCENA IX P. Dobrójska, Aniela, Klara, Albin, Gustaw. Albin stoi przy prawej stronie sceny, przy nim siedzi przy stole pierwsza Klara, druga Aniela, trzecia Dobrójska, robótkami zajęte. --- Gustaw wchodzi i, skłoniwszy się, stawia krzesło na środku --- siada obrócony do parteru trochę na przodzie sceny --- Gustaw w tej scenie mówi z roztargnieniem, aby tylko co mówić, z początku swoim ubiorem zajęty. GUSTAW Przecie deszcz ustał --- pogodniej na niebie. KLARA Arcyprzyjemna aura, w samej rzeczy./ Do Anieli/ Że grzecznie bawię, nikt już nie zaprzeczy./ A teraz kolej, Anielo, na ciebie. PANI DOBRÓJSKA do Klary z nieukontentowaniemnieukontentowanie --- niezadowolenie. Klaro, czy znowu?/ do Gustawa/ Albin mówił właśnie,/ Że z nowej chmury nowa grozi słota. ALBIN Dla mnie pochmurno, ach, nawet ciemnota./ Bo i nadzieja powoli już gaśnie,/ Kiedy mym smutkiem Klara ucieszona. KLARA zniecierpliwiona Ach nie, wcale nie, smuci się, i bardzo. GUSTAW zawsze z roztargnieniem, byle co mówić Panie pracują. KLARA Mężczyźni tym gardzą/ Nuda, KłótniaLubolubo (daw.) --- chociaż. w tej pracy najprędsza obrona/ Przeciw tym nudom, w które wieś obfita. PANI DOBRÓJSKA do Klary z nieukontentowaniem Czy ty się nudzisz? KLARA Mnie się ciocia pyta? GUSTAW jak wprzódy Słabym się czuje, kto szuka obrony. KLARA O sobież tylko myśleć nam wypada? GUSTAW pozierającpozierać (daw.) --- patrzeć, spoglądać; por. gw.: spozierać. na Albina Tak, i o bliskich --- to pięknie i hojnie. KLARA ze wzrastającym zapałem Bliski, niebliski może być znudzony. ANIELA do Klary na stronie Klaro, daj pokój. GUSTAW zawsze obojętnie Ogólna więc rada... KLARA Rady dość nigdy.... GUSTAW sens kończąc Dla popsutych dzieci. KLARA Wiem zatem, gdzie się zwracać. GUSTAW obojętnie Do zwierciadła. PANI DOBRÓJSKA Klara nie może rozmawiać spokojnie. / Lada dmuchnięcie tę iskrę roznieci. GUSTAW wyciągając się na krześle O, proszę pani, mnie to dosyć bawi. KLARA urażona, ironicznie Czy tak? Doprawdy? Nie byłabym zgadła,/ Że moja mowa takie cuda sprawi./ Do Albina / Ach, proszężproszęż --- znaczenie: bardzo proszę, usilnie proszę (daw. konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż, tu o znaczeniu wzmacniającym). mnie tak nie ścigać oczyma. ALBIN z westchnieniem I tego wzbraniasz? KLARA Ach, bo miary nié ma./ do Anieli na stronie/ Żeby choć mrugnął, mogłabym się skrzywić. PANI DOBRÓJSKA po krótkim milczeniu Pan Gustaw mógłby i słusznie się dziwić,/ Że wiejska cisza, a zwłaszcza w tej porze, / Dla kogokolwiek przyjemną być może. GrzecznośćGUSTAW mówi coraz wolniej I owszem, owszem... wcale się nie dziwię.../ Wieś jest przyjemna,/ ziewa skrycie/ przyjemna prawdziwie. KLARA do Anieli na stronie Widzisz? ANIELA Co? KLARA Ziewa. ANIELA Grzeczny...! KLARA sens kończąc Ciocia powie./ głośno/ Otóż to grzeczność.../ na wejrzenie Dobrójskiej sens zmieniając / Chwalić wbrew gustowi. GUSTAW coraz wolniej WieśNie, wieś ma swoje wdzięki... mówię szczerze./ ziewa skrycie/ Na wiosnę kwiatki... listki... trawki świeże,/ A w lecie, w lecie!... są te... piękne żniwa; / No i w jesieni.../ ziewając/ także... tam coś bywa;/ W zimie wieczory... tak... w zimie... wieczory;/ Są, są zabawy... o, są każdej pory. Ziewa i wkrótce zaczyna drzemać. PANI DOBRÓJSKA W nas to samych zabawy i nudów przyczyna./ Jeśli bezczynnie każda wlecze się godzina,/ Konieczne zatrudnienia nie dzielą nam czasu, / Jeśli w ciągłym odmęcie śródśród --- dziś: wśród, pośród. gwaru, hałasu,/ Zawsze pragniemy nowych rzeczy, nowych ludzi,/ Wtedy jak wieś, tak miasto, koniec końców --- znudzi. / Dlatego nas zapewne nadzieja nie mami,/ Iż pan Gustaw potrafi bawić się i z nami. KLARA po krótkim milczeniu, cicho Pst! Ciociu!/ pokazując śpiącego Gustawa/ Już się bawi. PANI DOBRÓJSKA A! co tego... KLARA Chodźmy stąd wszyscy. ANIELA Zostawmy samego. ALBIN Ja i w nocy tak nie śpię. PANI DOBRÓJSKA To za wiele. KLARA Chodźmy. PANI DOBRÓJSKA Ale nie... ANIELA ciągnąc za rękę Moja mamo, proszę. KLARA biorąc za drugą rękę Ja także za nim suplikęsuplika (daw., z łac.) --- prośba. zanoszę:/ Wszakże się wyśpi, jak sobie pościele,/ Tak sobie posłał, niechże śpi do woli./ do Albina z niecierpliwością/ No, chodźże waćpan --- prędzej! --- pst! --- powoli. Wszyscy wychodzą --- Gustaw śpi --- wkrótce wbiega Radost --- przypatruje się z żalem Gustawowi --- zakłada ręce i siada na krześle, na którym siedziała pani Dobrójska. SCENA X Gustaw, Radost. RADOST żałośnie, zaledwie nie z płaczem, coraz głośniej Gustawie! mój Gustawie! okrutny Gustawie! GUSTAW otwiera oczy i patrząc przed siebie, odpowiada jakby pani Dobrójskiej Tak, mościa dobrodziejko, ja się na wsi bawię. RADOST parskając śmiechem I śmiać się muszę, kiedy łajać chciałem. GUSTAW zadziwiony, po krótkim milczeniu, wstając Zasnąłem trochę. RADOST ironicznie Gdzie tam. GUSTAW z nieukontentowaniem Spałem, spałem,/ Nie ma co mówić. RADOST udając Gustawa «Jak się dziś poprawię,/ Zadziwisz się, stryjaszku» --- Otóż się i dziwię,/ Żeś dobrze zasnął i chrapał szczęśliwie. GUSTAW z nieukontentowaniem No, spałem, prawda; ale z drugiej strony,/ Trudno kochanka uśpi huk moździerzy,/ z udanym uczuciem / Łacno głos fletów, głos kobiet pieszczony. RADOST O! o... głos fletów! Niby kto uwierzy! / Dla Boga, chłopcze! Boska na mnie plago!/ Próżnożpróżnoż --- czy próżno; czy na próżno, nadaremnie. cię ścigam prośbą i uwagą,/ Żona, MałżeństwoPowiedz, czy serce zastygło w twem łonie,/ Spać przy kochancekochanka (daw.) --- ukochana, wybranka; tu: przyszła narzeczona., jakby już przy żonie? GUSTAW niekontent z siebie, odtrącając krzesło Hm! Diabeł nadał krzesło tak wygodne!/ Tak mnie znienacka jakoś... rozmarzyło. RADOST I chce się żenić! --- To zaloty modne! / Chcesz spać, no, to śpij, kiedy ci spać miło. GUSTAW Ale stryjaszku, to niechcący było. RADOST A cóż, u diaska! miałżeśmiałżeś --- czy miałeś, czyż miałeś (daw. konstrukcja z partykułą -że pomiędzy tematem a końcówką). jeszcze może / Dobranoc wszystkim powiedzieć dokoła? GUSTAW No, no, stryjaszku, nie zachmurzaj czoła: / Wszystkim nieszczęściom zaraz kres położę. RADOST zatrzymując go Jak? co? gdzie? GUSTAW Wszystko chcę naprawić godnie. RADOST prosząc najpokorniej Guciu, Guciuńciu, nie czyń mi zakałyzakała --- tu: wstyd.,/ Bądź też rozsądny, tydzień, tydzień mały! GUSTAW Będę, stryjaszku, będę... dwa tygodnie. RADOST Dla ciebie błagam. GUSTAW Stryjaszku kochany!/ Wart twego gniewu, wart jestem nagany,/ Umiem czuć, cenić ojcowskie przestrogi,/ Dzięki ci, dzięki, stryjaszku mój drogi. Ściskają się. RADOST rozczulony Guciu kochany!/ po krótkim milczeniu/ Ale ja się boję,/ Że ty dziękujesz i znów robisz swoje. GUSTAW Nie, teraz jestem, będę zakochany,/ Z samym Albinem na wyścigi idę. RADOST wstrzymując go Ach, czekaj! Nową naprowadzisz biedę./ Za drwinki wezmąza drwinki wezmą --- potraktują jako drwinę. nagłość tej odmiany. GUSTAW Nie, westchnę tylko --- raz na pół godziny. / Lecz patrzeć będę, tego mi nie zganią / Ale jak patrzeć! --- Już wiem. --- Wzrok jedyny!/ biorąc go pod rękę i ciszej/ Jak niegdyś patrzał stryjaszek na panią... RADOST zatykając mu usta Cicho, bądź cicho!/ oglądając się/ Ty, widzę, szalony... GUSTAW Żona, Kobieta, FlirtAle co gorzej, co mnie trochę smuci, / Że panna na mnie i okiem nie rzuci. RADOST Ach, mój Gustawku, wszak ty szukasz żony; / Chciałżebyś takiej, co ściga oczyma, / Jakby wołała: «Kto kogo przetrzyma»,/ Lub tej, co spojrzy i westchnie przed siebie,/ Jakby szeptała: «Poszłabym za ciebie»? GUSTAW Nie --- ja chcę, chociaż niby jestem trzpiotem... RADOST z westchnieniem Niby. GUSTAW Dobrą mieć żonę. RADOST A któż wątpi o tem? GUSTAW I gdybym nie czuł przymiotów Anieli,/ Radost w niemym zachwyceniu wyciąga ręce ku niemu/ Jużbyście mnie tu dotąd nie widzieli. RADOST ściskając go Ach, jakiż anioł przemówił przez ciebie? GUSTAW Prawda? --- Rozsądnym umiem być w potrzebie? RADOST Ach, strasznie, strasznie, byle tylko trwale. GUSTAW Idę więc biegać, śpiewać... RADOST żałośnie, zatrzymując go Tego wcale... Gustaw przerywa mowę Radosta gwałtownym uściśnieniem, w którym mówi wiersz następujący. GUSTAW Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię! Wytrąca niechcący tabakierkę z rąk Radosta, a wybiegając, wywraca krzesło --- Radost, goniąc za tabakierką i raz na nią, raz na Gustawa patrząc, gdy zasłona spada: RADOST Czekaj! Zmiłuj się! o Boże! Gustawie! AKT II SCENA I P. Dobrójska, Radost. PANI DOBRÓJSKA Tak, tak, panie Radoście, podzielam twe żale./ Ale mnie się pan Gustaw nie podobał wcale! / Miłość własną, przeczącą, co drugim należymiłość własna, przecząca, co drugim należy --- tj. egoizm. / Najtrudniej mi przychodzi przebaczyć młodzieży. RADOST Tej wady Gustaw nie ma. PANI DOBRÓJSKA Ma tylko zalety,/ A żadnej wady? --- prawda? RADOST Ach, ma, ma, niestety! PANI DOBRÓJSKA A tą jest? RADOST Roztargnienie, wesołość, pustota.../ No, co mam obwijać --- trzpiot! PANI DOBRÓJSKA Nie widzę w nim trzpiota. RADOST Ach, mościa dobrodziejko, któż to już zaprzeczy?/ Ale ma serce dobre, głowę nie od rzeczy; / To nie minie jak płochość, z czasem nie uleci,/ To jest szczęścia rękojmią dla żony i dzieci. PANI DOBRÓJSKA Wszystko dobre w nim widzisz. RADOST Kocham go jak syna./ żałośnie/ Ale tylko ja jeden. PANI DOBRÓJSKA To nie moja wina. RADOST I Aniela się krzywi. PANI DOBRÓJSKA I wprawdzie ma czego. RADOST Biedny Gustawek! Wszyscy bij zabij na niego. PANI DOBRÓJSKA A ten sen? jest trzpiotostwo? --- nie: lekceważenie. RADOST Ach! wszakcimwszakcim go obudził --- przecież go obudziłem. go obudził! PANI DOBRÓJSKA A to jak ocenię,/ Gdy potem wleciał do nas, jakby jęty szałem? / Co robił? --- Byłeś. RADOST Wszakciwszakci (daw.) --- przecież. na niego mrugałem. PANI DOBRÓJSKA Lubię w młodym wesołość; i wesołość szczera,/ Choć czasem w zbytekzbytek --- nadmiar. przejdzie, jednak wzgląd odbierawzgląd odbiera --- znajduje uznanie.. / Lecz udana już nie ma do tych względów prawa, / I taka dziś wzbudziła szaleństwa Gustawa. RADOST Szaleństwa --- był szalony --- to nie ma gadania,/ Lecz czasem i nieśmiałość do tego nas skłania: / Drży, stoi, a potem huż, jak ów koń z narowunarów --- złe przyzwyczajenie, nałóg.,/ Co raz z miejsca, już nie zna ni płotu, ni rowu. PANI DOBRÓJSKA wstrzymując się od śmiechu Co? On? RADOST sens kończąc Nieśmiały. PANI DOBRÓJSKA Gustaw? RADOST Gustaw. Ręczę pani. PANI DOBRÓJSKA A, wybornie!/ śmieje się/ O, biedny! biedny Gucio mały./ Trzech nie zliczy! Śmieje się. RADOST zmieszany No... prawda, że jest nadto śmiały./ żałośnie/ Ale cóż ja mam robić? PANI DOBRÓJSKA Wziąć go lepiej w klubykluby (daw.) --- kajdany, dyby; wziąć w kluby: wziąć w ryzy, zdyscyplinować, zmusić do posłuszeństwa. ./ Bo mówiąc między nami, ten Gustawek luby / Wyrabia ze stryjaszkiem, co mu się podoba. RADOST Oho, ho, ho! --- I jedna nie przeminie doba,/ Żeby mu paternosterpaternoster (z łac. pater noster: ojcze nasz) --- tu: codzienna wymówka, kazanie wychowawcze. nie wleciał do ucha. PANI DOBRÓJSKA O, tak, wiem dobrze: waćpan zrzędzisz, on nie słucha. RADOST Ach, jak on mi dziękuje za każdą przestrogę./ Ale chcesz pani prawdy, ja nią służyć mogę:/ Pani to dobrodziejka psujesz panny swoje. PANI DOBRÓJSKA Ja psuję! RADOST Pani. PANI DOBRÓJSKA Bój się Boga! RADOST Ja się boję./ Lecz tak jest. PANI DOBRÓJSKA Drżą przede mną. RADOST ironicznie Zapewne! PANI DOBRÓJSKA I pewnie./ Szkoda, żeś tu dziś nie był, jak płakały rzewnie. RADOST Ale chociaż ja zero, Gustaw pełen winy, / Jednak nic mi nie kryje. PANI DOBRÓJSKA Cóż znaczą te miny?/ Ściągaszściągać do kogoś --- tu: stosować do kogoś, czynić aluzję do kogoś. je do Anieli, albo też do Klary? RADOST Hm! Hm! PANI DOBRÓJSKA Cóż? RADOST Jakieś śluby! PANI DOBRÓJSKA Dziecinne zamiary,/ O których nie chcę wiedzieć, domyślam się ledwie./ Długo przy matce Klary bawiły obiedwieobiedwie --- dziś: obydwie.,/ Wiesz, jakie przed oczyma miały tam pożycie; / Przy tym kilka złych książek przeczytanych skrycie, / Równie jak mego szwagra gorszące rozmowy / Wpoiły, nie w ich dusze, ale w młode głowy, / Ową nienawiść mężczyzn, którą ciągle pusząpuszyć się --- tu: rozrastać się../ FlirtNa cóż więc zbijaćzbijać --- tu: zwalczać. myśli, co się zmienić muszą? RADOST Zmienić się, zmienią, pewnie, lecz kłopot dla Gucia. PANI DOBRÓJSKA Zresztą lepiej za mało niż za wiele czucia. RADOST z uczuciem całując ją w rękę Ach, mościa dobrodziejko! PANI DOBRÓJSKA Zawsze Radost jeszcze... RADOST jak wprzódy Zawsze. PANI DOBRÓJSKA Idź, popieść Gucia. Odchodzi. RADOST Już ja go popieszczę. SCENA II Radost sam. RADOST Co ja pocznę z tym chłopcem! To rzecz niesłychana! / Żebym go mógł, u czarta, związać jak barana,/ Przywieść gwałtem przed ołtarz, narzucić mu żonę, / Szczęście by dla obojga było zapewnione./ Ale trzpiot w sprawiew sprawie --- tu: w działaniu. --- piskorz w stawie --- jeden diasekdiasek --- diabeł.! / Tu go trzymasz, tu nié masznié masz --- daw. forma z é pochylonym, wymawianym jak i; tu zachowana ze względu rym wewnętrzny z ,,trzymasz". --- w oczach pewny piasek. SCENA III Radost, Gustaw. GUSTAW A co, stryjaszku? --- Wszak poprawa wielka? RADOST Gdybym nie widział, nie dałbym był wiary. GUSTAW Tylko coś trochę bruździ mi Anielka. RADOST Już tak za pan brat! --- Jakby z jednej pary? GUSTAW Dąsa się na mnie. RADOST do siebie Anielka! No proszę! GUSTAW RozkoszAle im rzadsze, tym większe rozkosze. / Niech mało mówi, a kocha bez miary,/ Bo coraz więcej za serce mnie chwyta. RADOST rozgniewany A ty coraz mniej. GUSTAW Mniej? RADOST Mniej. GUSTAW Czy żart? RADOST ironicznie Żart, żart. GUSTAW To źle. RADOST ze wzrastającym gniewem To dobrze. GUSTAW Czemu? RADOST Boś tego wart. GUSTAW Cóżem ja zrobił? RADOST I jeszcze się pyta!/ Zmiłuj się, powiedz, czyś duszy chciał ze mnie? / Czy tarantula pogryzła ci pięty,/ Że kiedym mrugał i chrząkał daremnie,/ Ty w susach, skokach, na wszystko zawzięty,/ Tłukłeś, łamałeś --- nawet biedną suczkę... GUSTAW Cóż złego? --- chciałem pokazać im sztuczkę. RADOST O, ty do sztuczek! Mistrz! Jakby spadł z nieba --- / Lecz nie do takich, gdzie zgrabności trzeba./ Zabawa, Śmiech, GłupotaKto z wesołości do głupstwagłupstwo --- tu: głupota. przechodzi,/ Może rozśmieszyć, sobie tylko szkodzi;/ Lecz kiedy głupstwem chce zabawić kogo,/ Krzywdzi go wtenczas i złą idzie drogą. GUSTAW Prawda, stryjaszku, prawda co do joty; / Co to za szczęście, że cię mam przy sobie, / Że zawsze radzisz w tak jasnym sposobie,/ Bo nieraz głupstwo byłbym zrobić w stanie. RADOST wnosząc oczy ku niebu Byłby? GUSTAW ściskając go Dziękuję, mój stryjaszku złoty,/ Za twoją radę, za twoje kazanie,/ Wszystko już teraz, jak każesz, tak zrobię. RADOST prosząc Więc te rozmowy... GUSTAW Ej tam u kaduka!/ Już w gardle stoi to wiejskie gdakanie! RADOST O... o... już zły, już. GUSTAW GrzecznośćNazbyt wielka sztuka,/ Z miasta przybywszy, wiejskie bawić panie./ Wspomnij świat wielki: ho, ho! górne tony./ Mów o rolnictwie: --- za cóż to nas trzyma?/ Czy nad młot, omłot, innej treści nié ma?/ O literaturze: fiu! jaki uczony!/ Żartuj: trzpiot z ciebie. Nie żartuj: rozumny./ Bądź wesół: szydzisz. Bądź smutny: pan dumny. / Dosyć, że na wsi nim będziesz poznany/ Mów i rób co chcesz, zawsześ wart nagany. RADOST Ale Aniela czy jej także warta? GUSTAW Cóż mam z nią mówić? --- Mówiłem o łanach,/ Łąkach, strumykach, owcach i baranach,/ O czymże jeszcze mam mówić, u czarta? RADOST Kiedy się gniewasz i sadzisz czartami... / Ale cóż w mieście? GUSTAW Nie gadam z pannami. RADOST Panna, niepanna, któż wgląda tak ściśle! GUSTAW Ach, mój stryjaszku, jakżeś się zestarzał. / Gdy nie śmiem wyrzec, co z zapałem myślę,/ Słowo, Myśl, WodaSto słów na jedno, będę giął, powtarzał,/ Nim mnie powoli do celu przybliży;/ Bo myśl jak woda; im ciaśniéj, tym wyżéjwyżéj --- daw. forma z é pochylonym, wymawianym jak y, zachowana ze względu na rym z ,,przybliży".. RADOST Argument jasny, porównanie piękne. GUSTAW Z panną, sam powiedz, kiedy raz już jęknę:/ «Kocham waćpannę», a ona odpowie:/ «Kocham waćpana» --- jużci po rozmowie. RADOST A jak: «Nie kocham»? GUSTAW Także koniec będzie. RADOST Lecz z tobą końca i diabeł nie dojdzie. / Ale stój, czekaj! Zatrzymaj w pędzie!/ Wiesz, jaki zamiar Anieli i Klary? GUSTAW Nie. RADOST Żadna za mąż nie chce i nie pójdzie. GUSTAW z udanym przestrachem, odprowadzając go na stronę Jak to, stryjaszku? --- A, to nie do wiary!/ Chcą mężczyzn zgubić, trwać w panieńskiej cnocie?/ Może tak wszystkie? RADOST głaszcząc go pod brodę Oj ty, ty mój trzpiocie! Odchodzi. GUSTAW sam po krótkim milczeniu MiłośćTen wzrok oziębły, a miłosne oko,/ Westchnienie w piersiach zamknięte głęboko,/ Czoło pochmurne, kiedy twarz się śmieje --- / Na honor, lubię, kocham się, szaleję! SCENA IV Aniela, Klara, Gustaw. Aniela wkrótce siada i haftuje --- Gustaw do niej zawsze obraca mowę, znaczna różnica i nagły przechód w jego rozmowie: do Anieli z przymileniem, do Klary uszczypliwie albo z gardzącą obojętnością --- Klara mówi szybko i z zapałem, często za Anielę --- Aniela powoli i łagodnie, jak i w następujących scenach. GUSTAW Po długiej wojnie zawieszenie broni. ANIELA Pokoju proszę. GUSTAW Któż od niego stroni? KLARA między nimi Nie każdy godzien. GUSTAW nie zważając na Klarę Pierwszy więc warunek? KLARA O, nie tak bystro... GUSTAW Wzajemny szacunek. ANIELA I neutralność moja. GUSTAW Być nie może./ Zróbmy zaczepno-odporne przymierze. KLARA Co za wspaniałość! GUSTAW Punkta więc ułożę. ANIELA Żarty! GUSTAW Ja proszę. KLARA Bardzo temu wierzę. GUSTAW Cóż? KLARA Radzę... GUSTAW Błagam. KLARA na stronie Czy on mnie nie widzi? GUSTAW Wiernie dotrzymam. KLARA na stronie Czy on ze mnie szydzi? GUSTAW Dwakroć przysięgnę. KLARA Przysięga bez miary,/ Kto żebrze wiary. GUSTAW nie patrząc na nią, obojętnie I żebrak ubogi/ Skarb znaleźć może. KLARA Dużo na to drogi. GUSTAW jak pierwiej Odległość celu nadziei nie zmniejsza. KLARA Trudna to zdobycz. GUSTAW patrząc jej w oczy z flegmąz flegmą --- flegmatycznie; powoli. Lecz skromność trudniejsza. KLARA z zapałem Wojna więc. GUSTAW Przeciw pani jestem zbrojny. ANIELA Ja trzymam z Klarą. GUSTAW Zazdrościć jej muszę. KLARA A ja z Anielą. GUSTAW Zatem nie ma wojny. KLARA ze wzrastającym zapałem A to dlaczego? GUSTAW obojętnie Bo jestem spokojny,/ Nie jak mężczyźnie, lecz pannie przystoi. KLARA z zapałem Zdrada, Wierność, MężczyznaNie --- otwartości mężczyzna się boi,/ Chciałby mgłą zawsze okryć swoją duszę,/ By mieć dwa światła i stać między dwiema. GUSTAW Skąd o mężczyznach takie złe mniemanie? KLARA Owszem, pochlebne. GUSTAW ironicznie Głębokie problema;/ Nie mój to rozum rozwiązać go w stanie. KLARA Zwodzić i zdradzać wszak najmilsza sztuka?/ Każdy z niej chluby, w niej nagrody szuka:/ Im więcej ofiar naliczy, nakłamie,/ W tym chwalebniejsze uwieńczy się znamięznamię --- tu: znak, odznaka.. GUSTAW Hm: bardzo panią żałuję. KLARA A, bardzo panu dziękuję./ Lecz jeśli łaska, z jakiegoż powodu? GUSTAW z flegmą Że z tak niewinną duszą, tak za młodu,/ Już doświadczyłaś, co jest męska zdrada. KLARA Już doświadczyłam? I któż to powiada? GUSTAW Zdrowy choroby, bogacz nie zna nędzy, / Tak równie zdrady, kto nie był zdradzany./ Z kilku zaś książek czytanych czym prędzéj / Rozsądek wzbrania ogólnej nagany. ANIELA Ależ i przykład zostaje w pamięci. GUSTAW ściągającściągać (daw.) --- tu: mieć kogoś na uwadze, czynić aluzję do kogoś, wytykać coś komuś. do Klary O, przykład, przykład dobre i złe mieści, / Ale najczęściej złem nas tylko nęci./ do Klary/ Mszcząc zatem krzywdy całej płci niewieściéj,/ Nadobna Klara poprzysięgła sobie/ Nie uszczęśliwić żadnego z czcicieli. KLARA porywczo Któż to mówił? GUSTAW z flegmą Kto? Albin. KLARA jak wyżej W tym sposobie/ Pan Gustaw pewnie ze strony Anieli / Podobne śluby wkrótce nam ogłosi:/ Każdy się chętnie własną dzieli klęską. GUSTAW ukrywając urazę z uśmiechem Hm! panna Klara walczy duszą męską,/ I zapał, który jej rumieniec wznosi,/ Czas amazonekAmazonki (mit. gr.) --- plemię wojowniczych kobiet, które wywodziły się od boga Aresa i nimfy Harmonii; tworzyły społeczność wyłącznie kobiecą, z potomstwa, pochodzącego z krótkotrwałych związków z mężczyznami, wychowywały jedynie dziewczęta, żeby podtrzymać ród; wg różnych opowieści miały zamieszkiwać wybrzeża Morza Czarnego, Trację (obszar dziś na terenach Bułgarii, Grecji i Turcji), środkową Scytię (na równinach na lewym brzegu Dunaju) lub podnóża Kaukazu; z Amazonkami walczyli greccy herosi: Bellerofont, Herakles i Tezeusz. Pod koniec wojny trojańskiej przybyły na odsiecz Troi; ich przywódczyni, Pentezilea, poległa w walce Achillesem; amazonka pisana małą literą oznacza przenośnie kobietę uprawiającą jazdę konno. przed oczy nam stawia. KLARA z zapałem Zapał --- jest zapał --- ja wiem, co objawia... / I powiem, powiem, sto razy powtórzę:/ Iż moja dusza znieść mężczyzn nie może! / Nienawidzić ich moje przedsięwzięcie --- / Dwakroć przysięgłam i dochowam święcie. Odchodzi. SCENA V Aniela, Gustaw. GUSTAW jakby do Klary Dochowam, tak, tak, będziemy widzieli./ Nienawiść! wszystkim i święcie przyrzeka./ do Anieli/ O, nie, tych myśli Aniela nie dzieli./ Bóg to karzący za ciężkie przewiny,/ Nienawiść w sercu zaszczepił człowieka;/ A twoja dusza z jakiejże przyczyny / Mogłaby ściągnąć cząstkę takiej kary?/ Wiara, Młodość, StarośćPowiedz mi raczej, iż nie dajesz wiary,/ Że miłość istnieistnie --- dziś popr. forma: istnieje., że może być szczera,/ Dosyć w tym złego już na ciebie czeka. / Ach, niedowiarstwo są to ostre ciernie;/ Z wolna je w bukiet doświadczenie zbiera,/ By go starości w końcu oddać wiernie!/ Lecz czysta ufność, to młodości kwiecie! ANIELA Co wcześniej, później, wiatr postrąca przecie. GUSTAW Tak, później trochę wietrzyk kwiat pozgania,/ A owoc wzrośnie --- koniec porównania./ zbliżając krzesło i siadając, po krótkim milczeniu / Nie zasłużyłem na nienawiść wcale,/ Lecz na gniew bardzo. ANIELA bardzo obojętnie przez całą scenę, robotą zajęta Nie na mój. GUSTAW Twój, pani. ANIELA Nic nie wiem. GUSTAW O, wiesz --- lecz przebacz wspaniale/ Temu, co szczerze własną płochość gani. ANIELA Czemuż z tym do mnie? GUSTAW Ach, jakież pytanie!/ O czyjeż więcej mogę ja dbać zdanie?/ Zbłądziłem. ANIELA Czy tak? GUSTAW Wyznaję. ANIELA zawsze obojętnie Więc wierzę. GUSTAW zbliżając się Przebacz. ANIELA Niech i tak będzie. GUSTAW całując w rękę Szczerze. ANIELA Szczerze. GUSTAW W nowej więc odtąd postąpię kolei, / Ale tymczasem niech dobroć Anieli/ Za gwiazdę szczęścia nadzieję udzieli. ANIELA Żadnej nie czynię. GUSTAW prosząc Nadzieję nadziei. ANIELA Nie czynię żadnej. GUSTAW odsuwając się z krzesłem To za ostro było;/ po krótkim milczeniu/ Jestżejestże --- czy jest. wiadomy zamiar mego stryja? ANIELA Jest. GUSTAW I że temu matka pani sprzyja? ANIELA Wiem. GUSTAW I to wszystkim najdroższe życzenie/ Piękna Aniela nie spełni? ANIELA Nie. GUSTAW zrywając się Nie? ANIELA obojętnie Nie. GUSTAW ironicznie Dość krótko. ANIELA Ale otwarcie. GUSTAW Aż miło./ przeszedłszy się, opiera się o poręcz krzesła, na którym siedział / Czy w rzeczy śluby?... ANIELA Ja nic nie wiem o tem. GUSTAW Nie chcesz iść za mąż? ANIELA Teraz nie. GUSTAW Lecz potem? ANIELA Któż przyszłość zgadnie? GUSTAW chodząc, z zapałem Czemuż zgadnąć nié ma?/ O, zgadnie, zgadnie, bardzo łatwo zgadnie,/ Że wkrótce z trzaskiem, turkotem, łoskotem,/ Jaki konkurent na dziedziniec wpadnie,/ I com dziś nie mógł --- on jutro otrzyma;/ Wszakże tak będzie? ANIELA Wszystko to być może. GUSTAW przeszedłszy się --- siada i łagodnie mówi Jednak ja małą uwagę przełożę:/ Nie chcesz --- nie czyń więc nadziei wbrew zdania, / Ale porywczość niech mi jej nie wzbrania./ Ja o to proszę. ANIELA Tego nie rozumiem. GUSTAW zniecierpliwiony Cóż nie rozumiem? Jak to nie rozumiem? ---/ Nie chcę rozumieć. --- ANIELA A, i to być może. GUSTAW zrywa się i chodząc «I to być może»? Ha, ha, ha! to śmiesznie! / Wszystko «być może», na honor, uciesznie!/ Ja to się, o! ja podobać nie umiem,/ Lecz jaki sąsiad, jaki Albin wtórywtóry (daw.) --- drugi; inny. ,/ Smętny kochanek, aspirantaspirant --- osoba dążąca do osiągnięcia pewnych celów, szczególnie związanych z zajęciem jakiegoś stanowiska. ponury,/ Tysiącznych westchnień nagrodę odbierze./ po krótkim milczeniu, siadając uspokojony/ Jestżemjestżem --- czyż jestem. tak przykrym i Anieli także? ANIELA zawsze obojętnie, nie patrząc na niego Przykrym? Dlaczego? GUSTAW przysuwając się z krzesłem Nie? ANIELA Nie. GUSTAW Szczerze? ANIELA Szczerze. GUSTAW przysuwając się z krzesłem Ani się spojrzysz? ANIELA wznosząc oczy na niego i zaraz spuszczając na robotę I owszem. GUSTAW Tak? ANIELA Jakże? GUSTAW Ach, tak ozięble. ANIELA I jakże inaczej? GUSTAW z zapałem Gniewaj się na mnie, ach, gniewaj się raczej. ANIELA Gniewać? I za co? GUSTAW zrywa się i mówi do siebie To nie do zniesienia,/ chodzi, potem staje przed nią / Czy to tak bawi, czy to tak przyjemnie,/ Że cierpię tyle? ANIELA Oho! już cierpienia! GUSTAW Alboż nie wierzysz miłości ku tobie? ANIELA Nie wierzę. GUSTAW siada Żądaj dowodów ode mnie;/ Powiedz, co czynić? W jakim bądź sposobie --- / Wszystko wypełnię. ANIELA Nie mówić mi o tem. GUSTAW chce się zerwać, ale się wstrzymuje i przytłumionym ogniem dalej mówi Tak? ANIELA Tak. GUSTAW Mam milczeć? ANIELA Proszę. GUSTAW Długo? ANIELA Zawsze. GUSTAW zrywając się, ironicznie Nie, nie mogą być rozkazy łaskawsze, / I przyjemniejszym udzielone zwrotem./ chodząc / Kochać i milczeć --- przednio! wyśmienicie!/ Milczeć i kochać! --- I tak całe życie!/ po krótkim milczeniu, stając przed nią/ Skądże wstręt taki? skąd wstrętu przyczyna?/ Może go zmniejszę, jeśli moja wina,/ Ale ją wyjaw, niechże ją wiemwiedzieć --- tu: znać. przecie. ANIELA Ja wstrętu nie mam do nikogo w świecie. GUSTAW Trudna jest miłość zaraz w pierwszej dobie,/ Ale nienawiść niepodobna prawie;/ Ja dziś jej celem smutną próbę robię / I nowy przykład oczom twoim stawię. ANIELA Puśćmy w niepamięć ten przedmiot niemiły. GUSTAW Łatwo ci kazać, mnie spełnić nad siły./ ze wzrastającym zapałem/ Słuchaj Anielo, słuchaj tego głosu,/ Co ufnie zwierza całą przyszłość losu:/ Aniela wstaje/ Z otwartą duszą, jak przed bóstwem stoję,/ W twym ręku szczęście i nieszczęście moje;/ Wznieś je na szali, ale wznoś pomału.../ zatrzymując odchodzącą/ Słuchaj, nie żądam mych uczuć podziałupodział --- tu: podzielanie, odwzajemnianie (uczuć).,/ Prośba nie zjedna, co jest serca darem,/ Lecz nie gardź moim, mnie chlubnym zamiarem, / A wszelkich starań, wszelkich sił dołożę,/ Których być zdolną szczera miłość może,/ Abym to zyskał, czego dziś nie mogę;/ Lecz wskaż, Anielo, wskaż zbawienną drogę!../ zatrzymując ją/ Jak to? Bez słowa odchodzisz ode mnie?/ zatrzymując i z zapałem/ Tej więc, do której zawsze nadaremnie / Każdy w nieszczęściu słuszne prawo rości,/ klękając/ Patrz, u nóg twoich błagam twej... litości! Aniela odchodzi w prawe drzwi w głębi, Gustaw zostaje w tym położeniu, obrócony ku parterowi kiwa głową, jakby mówił: ,,proszę ja kogo!" --- wstaje za pierwszem słowem Klary. SCENA VI Gustaw, Klara z lewych drzwi. KLARA A to co znaczy? Czy dziękczynne modły?/ Czy też pokuta za śmiałe nadzieje? GUSTAW Bystre domysły tym razem zawiodły: / Sprzykrzyło mi się ciągle chodzić, siedzieć,/ I kląkłem. KLARA Nie, nie, ja wiem, co się dzieje/ I będę mogła dokładnie powiedzieć./ Melancholicznych wejrzeń nie widziano. / Sentymentalnych westchnień nie zważano,/ SamobójstwoSłów nie słuchano --- cóż więc pozostało? --- / Do nóg --- miłość lub śmierć! --- Lecz wypadało / Mieć w ręku szpadę, sztylet, nóż stołowy,/ Albo nareszcie mordercze nożyczki!/ śmieje się / I cóż? stoimy --- bez czucia, bez mowy?/ Jak to, i wszystko od pierwszej potyczki?/ Ach, to zwycięstwo tak łatwe prawdziwie,/ Że się nie cieszę, lecz łatwości dziwię. GUSTAW Kołczan już próżny, zatem żart na stronę,/ Ach! panno Klaro, widzisz mnie w rozpaczy! KLARA O, znajdę jeszcze pocisk na obronę./ Ale bez żartu, cóż ta zmiana znaczy?/ Jestże to może snu rannego skutek/ Albo dowcipu nagłe przesilenie? GUSTAW Nadto głęboki czuję w sercu smutek,/ Nadto bezstronnie moje błędy cenię,/ Abym mógł zwracać dowcipne pociski./ Cel moich życzeń, któregom był bliski,/ Teraz, niestety, prawie z oczu tracę,/ A najboleśniej to rozdrażnia duszę,/ Że własną winę własnym szczęściem płacę,/ I że zbyt słusznie, jeszcze przyznać muszę./ Zatem czy zganisz lekkomyślność moją,/ Z którąmlekkomyślność (...) z którąm nadziei zaufał --- inaczej: lekkomyślność, z którą zaufałem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). nadziei zaufał bez miary;/ Czy nazwiesz głupstwem, co przez płochość broję./ Czy brak grzeczności uznasz godnym kary,/ Jak chcesz mnie skarcisz, w jakim bądź sposobie,/ Zawsze mniej powiesz, niźli ja sam sobie! KLARA z udaną pokorą Mężczyzna, Kobieta, Słowo, MilczenieWyższości mężczyzn nad zdanie kobiety / Nadto przed chwilą doznałam, niestety!/ Bym teraz śmiała sprzeczać się zuchwale./ Zwłaszcza gdzie skromnie na rozsądku szalę/ Męska wspaniałość własne błędy składa,/ Tam mnie powtarzać lub milczeć wypada./ Lecz szczera skrucha i te chlubne żale / Z jakiejże wielkiej pochodzą przewiny? GUSTAW Ach, panno Klaro, poznałem Anielę. KLARA Dotąd rozpaczy nie widzę przyczyny. GUSTAW Poznawszy, widzę, jak błądziłem wiele. KLARA domyślając się Aha! pan Gustaw zapewne ją kocha? GUSTAW Ubóstwia, powiedz, a powiesz za mało. KLARA z zastanowieniem Hm! nie jestżenie jestże --- czy nie jest. to skłonność płocha? GUSTAW Miłość najczystsza, jaką niebo dało! KLARA Ależ ta miłość, będzieżbędzież --- czy będzie. ona stała? GUSTAW Z życiem trwać będzie, z życiem tylko zgaśnie. KLARA I pewnie wierzyć Anielka nie chciała? GUSTAW PodstępNie chce i słuchać --- stąd to rozpacz właśnie. KLARA po krótkim milczeniu To źle --- ale mnie słuchałaby może? GUSTAW Co miłość nie śmie, to przyjaźń określi. KLARA Gdy jej poprawę i ten żal przełożę... GUSTAW Ach, panno Klaro, zgadłaś moje myśli. KLARA Powiem jej, jakim pan Gustaw był wprzódy. GUSTAW Mocnych farb użyj, nie szczędź mi nagany. KLARA Że był wesoły, jak to zwykle młody... GUSTAW sens kończąc Trzpiot, lekkomyślny, płochy, roztrzepany... KLARA sens kończąc i jeszcze prędzej Próżny, zły, dumny, zakochany w sobie... GUSTAW reflektuje To trochę nadto --- to będzie za wiele. KLARA mimo siebie w coraz większy zapał wpadając Że wiejskie dziecię widział w jej osobie... GUSTAW jak wprzódy To trochę dużo... KLARA Że mniemał w swej dumie,/ Iż grzeczność na wsi godna pośmiewiska... GUSTAW To bardzo dużo.... KLARA Że brak na rozumie... GUSTAW Hola! to nadto; obraz zakazany! KLARA z zapału nagle w łagodność przechodząc z uśmiechem Mocnych farb biorę, nie szczędzę nagany. --- / Ale jej powiem zaraz z drugiej strony:/ Że się poprawił, kto się uznał w błędzie,/ Że miłość szczera, którą uniesiony,/ Im wolniej wzrosła, tym wytrwalszą będzie;/ Że jeśli jeszcze nie jest jej wzajemną,/ Winna przynajmniej wynagradzać wiarą. GUSTAW Ach, tak, tak wszystko, moja panno Klaro!/ Czytasz w mym sercu, myślisz razem ze mną. KLARA parskając śmiechem Ha, ha, ha! dłużej wytrzymać nie mogę!/ Ha, ha, ha! moja panno Klaro! Moja!/ Ha, ha, ha! przednio! Znalazłam więc drogę,/ Oręż wypada, pęka twarda zbroja. --- / serio/ I czegoż męska przebiegłość zastrasza?/ Niech straszy raczej własna słabość nasza,/ Mężczyzna, Kobieta, Walka, PodstępBo, kto nie zechce, ten tylko nie przyzna,/ stosując do Gustawa/ Że do zwalczenia nietrudny mężczyzna./ Ufaj mu szczerze, a w postaci męża / Ujrzysz zwinnego, zjadliwego węża./ Uprzyj się woli, chciej mieć własne zdanie --- / Lwem rozdrażnionym, tygrysem się stanie. / Ale znaleźznaleź --- dziś popr. forma: znajdź. wtór do jego piosneczki,/ Jak zwyciężona wychodź z każdej sprzeczki;/ W jego rozumu kręć się zawsze kole,/ A na jedwabiu wywiedziesz go w pole --- / Jeśli się mylę, to próbka dzisiejsza / Mego mniemania zupełnie nie zmniejsza./ Co wyraziwszy szeroko i długo,/ z niskim ukłonem/ Mam honor zostać uniżoną sługą! Odchodzi we drzwi prawe boczne. SCENA VII Gustaw sam. Od czasu, jak Klara się roześmiała, stał jak wryty, teraz po krótkim milczeniu GUSTAW Hm, hm, hm! czy tak, tak? --- Że kocham szczerze, / Idę otwarcie, otwartości wierzę,/ Takżemtakżem spadł nisko --- czy tak nisko spadłem (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -że-). spadł nisko? --- Hola, jaszczureczko!/ Ostry rozumek, ostre twe słóweczko,/ Ale mnie w parę z Albinem nie poda./ Uczysz mnie zwodzić? Chcesz wybiegów? --- zgoda./ chodzi zamyślony; po krótkim milczeniu / Aniela dobra, ale uprzedzona --- / Co ufność nie chce, niech dobroć dokona./ Romans ułożę --- jej zrobię zwierzenie --- / Na czas kochankę w przyjaciółkę zmienię,/ Zyszczęzyszczę (daw. forma) --- dziś: zyskam. jej litość i wezmę obrony./ po krótkim milczeniu/ Łączy dwa serca sekret podzielony ---/ Tak wzbudzę czucie miłości obrazem,/ Zwrócę ku sobie i ustalę razemi ustalę razem --- i zarazem (jednocześnie) ustabilizuję, umocnię.. --- Chodzi w głębokim zamyśleniu --- scena niema, w której widać, że roztrząsa plan jakiś --- siada, zrywa się, chodzi, staje --- nareszcie stojąc czas jakiś w miejscu zamyślony, z nadzwyczajną szybkością daje bieg jakby dotąd zatrzymanym słowom, ledwie ujrzał Albina --- który, zdziwiony, czas jakiś zostaje we drzwiach, dopiero później zbliża się powoli. SCENA VIII Gustaw, Albin. GUSTAW Otóż to, to jest przyczyna, / To powód wszystkiego złego! / Chodzi, łazi cień Albina,/ Płacze diabli wiedzą czego! / Pięćdziesiąt lat jęczy, szlocha. / Teraz każda myśleć będzie,/ Że to tak się miłość przędzie, / Niby wiekiem życie człeka, / Aby wzdychać mógł pół wieka! / Już łzy lejąc w dzień i w nocy, / Sam się zmienisz we fontannę, / A tymczasem bez pomocy/ Ja mam znosić twoją pannę?/ Nie kochaj ją tak poddanie,/ A wzajemną ci się stanie;/ Nie daj władać, rządzić sobą,/ A rząd tobie sama przyzna;/ Nie nudź płaczem i żałobą,/ A zwyciężysz jak mężczyzna./ Inaczej myślą wariaci. ---/ Bądź zdrów!/ odchodząc, ciszej/ Niech cię wszyscy kaci.../ wracając/ Gdzie poszła? ALBIN Ach, kto? GUSTAW wzruszając ramionami Tego nawet nie wie! Odchodzi za Anielą. ALBIN sam I jemu teraz szkodzę --- w srogim gniewie,/ Gdzież mam wylać łzy moje, gdzie podziać westchnienie?/ Pałam lat dwa, lat dziesięć --- jeszcze się nie zmienię./ Niechaj tylko na chwilę, na cząsteczkę chwili,/ Klara, patrząc się na mnie, choć trochę zakwili. SCENA IX Albin, Klara. ALBIN Nigdyż, Klaro, nie przyjdzie chwila wypłakana, / Kiedy balsam otrzyma sroga serca rana? KLARA Otrzymać może, ale nie ode mnie. ALBIN Ja kocham. KLARA Ja wiem. ALBIN Zaczekam. KLARA Daremnie. ALBIN Błagam. KLARA Dość tego. ALBIN Okrutna! KLARA Być może. ALBIN Obym mógł przestać kochać! KLARA kłębek upada; Albin goni i podnosi. OpiekaDaj to Boże,/ Żeby raz jeden wypadł kłębek z dłoni,/ A waćpan za nim nie byłeś w pogoni;/ Żeby raz chustka padła ze stolika,/ A waćpan za nią nie leżał na ziemi;/ Żebym raz chciała nożyczek, nożyka,/ Waćpan nie szukał, nie latał za niemi;/ Żebym raz mogła jeden kichnąć skrycie,/ Nie słysząc wróżby na stoletniestoletni --- dziś popr.: stuletni. życie!/ Nie, to prawdziwie już nie do zniesienia! ALBIN Jeśli pragnę uprzedzać wszystkie twe życzenia,/ Jeślibym całe życie chciał poświęcić tobie,/ Przypisz to mej miłości i swojej osobie./ Ale żem nie mógł zmiękczyć serce nazbyt harde, / Powiedz, Klaro, czymczym (...) zasłużył --- inaczej: czy zasłużyłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). przeto zasłużył na wzgardę? KLARA Nie, na wzgardę nie, ja tego nie mówię. ALBIN Ach, jeżeli nie wzgarda, jakże się to zowie? KLARA Przykre mi często są jego cierpienia. / Że szczere, wierzę, lecz to nic nie zmienia./ Na głos mężczyzny Klara ucha nié ma,/ Nienawiść wszystkim przyrzekła, dotrzyma. ALBIN Ach, a w tej nienawiści moja część niemała. KLARA Nie największa. ALBIN Ach, Klaro, gdybyś pojąć chciała,/ Co się na twe wejrzenie w mojej duszy dzieje, / Pewnie byś serca mego ziściła nadzieje. KLARA Pewnie bym nie ziściła. ALBIN Nigdy? KLARA Dość już, proszę. ALBIN Okrutna! Tym słowem śmierć... KLARA śmiejąc się Ach, śmierć, śmierć przynoszę! ALBIN Wkrótce tej nowej chluby świat ci pozazdrości. KLARA Żaden mężczyzna dotąd nie umarł z miłości. ALBIN Bo żaden nie mógł, ale niejeden chciał szczerze. KLARA Chęć więc za skutek trzeba wziąć w tej mierze./ Obchodząc zatem śmierć pana Albina,/ Moja żałoba od dziś się zaczyna. ALBIN Ach, dobrześ, widzę, radził, szczęśliwy Gustawie! KLARA ironicznie Cóż radca stanu poradził łaskawie? ALBIN Albin powoli, Klara mówi prędko. Nie kochaj, rzekł, tak czule, a będziesz kochany. KLARA Nie kochaj! Proszę, już mu na zawadzie,/ Że ktoś jest wierny i w tym szczęście kładzie;/ Już go to korci, już by chciał odmiany. ALBIN Dwa lata wzdychasz, płaczesz, a sam nie wiesz czego. KLARA A sam, sam nie wiesz!... słyszał kto co podobnego? ALBIN Każda już zechce zadać tak długą pokutę. --- KLARA A on chce dobę, godzinę, minutę? ALBIN Nie daj jej sobą rządzić... KLARA Nie daj rządzić! brawo!/ Nie daj! no proszę, to mi piękne prawo! ALBIN A ty nią rządzić będziesz... KLARA Co, co? Będziesz rządzić?/ A zaraz rządzić, zaraz rządzić chcecie;/ Jakże tu ma być porządek na świecie?/ Jak? --- Kiedy jeden stu nauczy błądzić,/ A pierwsze słowo: «Nie daj sobą rządzić»! ALBIN Jednak słuchać go nie chcę --- co każesz, to zrobię. KLARA do siebie To radca! To profesor! ALBIN zbliżając się czule Cóż zrobić? KLARA Pójść sobie. Albin ukłoniwszy się, wzdycha ciężko i odchodzi. KLARA sama Gadaj --- gada, milcz --- milczy, idź --- idzie, stój --- stoi; / A niechże się sprzeciwi, niech się Boga boi!/ Bo ta uległość mimo woli, zdania,/ I nienawidzić, i kochać go wzbrania. AKT III SCENA I Aniela, Gustaw. GUSTAW wchodząc za Anielą ze drzwi prawych Anielo! jedno, już ostatnie słowo. ANIELA Ach, tym ostatnim dzisiaj końca nie ma./ Lecz, by ich nadal nie wszczynać na nowo,/ Chcę raz ostatni teraz wyznać szczerze: / Że kiedykolwiek, i każdy w tej mierze,/ Taką odpowiedź niemylnie otrzyma,/ Jaką pan Gustaw dziś ode mnie bierze. / Przedsięwzięciu więc, nie swojej osobie / Przypisać całą nieprzyjemność proszę./ Lecz gdy działając w otwartym sposobie,/ Niejaką może osłodę przynoszę,/ Chcę się spodziewać, że moje wyznanie / Ściśle tajemnym dla wszystkich zostanie, / Ponieważ czynię wbrew rozkazu matki,/ Która rozumie, że choć znaczne siatki,/ Jednak usidlić kiedyś z czasem mogą./ Słowem, mój zamiar zakazała głosić,/ Muszę cierpliwie oświadczenie znosić,/ Muszę wprzód poznać, nim odprawię kogo. GUSTAW Równie więc prostą i ja pójdę drogą! / I ja pomimo Radosta rozkazu,/ Serce ci moje odsłonię do razu:/ Kocham... ANIELA Ach, jużem tylekroć słyszała!... GUSTAW Ależ mi pozwól: --- nie ciebie, Anielo./ po krótkim milczeniu/ Gdy nas chęci przeciwne nie dzielą,/ W tobie nadzieja teraz moja cała./ Dziwisz się? --- wierzę --- lecz tak jest w istocie./ Stryj, który ojca zastąpił sierocie,/ Który mym losem od kolebki prawie / Ciągle się dotąd zajmował łaskawie,/ Żądał na koniec nagrody ode mnie,/ Lecz jakiej, przebóg! --- Prośby, łzy, błagania,/ Co tylko serce do litości skłania,/ Wszystkiegom użył, wszystko nadaremnie;/ I w końcu przyrzec stryjowi musiałem,/ Wszelkim staraniem zyskać rękę twoję./ Lecz kiedy dzisiaj z upornym zapałem / Miłość głosiły drżące usta moje,/ Ach, mamżemamże --- czy mam. wyznać, czy ciebie nie wzruszy,/ Bałem się skrycie i truchlałem w duszy. ANIELA Jak to? Ze strachu? GUSTAW Ach, tak jest, niestety!/ I wdzięki twoje, i twoje zalety,/ Których odkrywam krocie w każdej dobie,/ Których nie widzieć wolno tylko tobie,/ Co jak powabem, tak szczęściem być mogą,/ Mnie, mnie jednego napełniały trwogą./ Zyskać twój uśmiech, przyjazne wejrzenie,/ Obudzić w sercu najpierwsze westchnienie, / Nie chlubą, szczęściem --- niebem nazwać muszę, / Jednak trwożyło nie moją już duszę. ANIELA Miłość to zatem ku innej osobie? GUSTAW A cóżby mogło bronić przeciw tobie? / Kochałem wtedy, kiedym ciebie poznał!/ Stąd to dwuznaczne me postępowanie / Podpadło waszej tajemnej naganie./ Czułem jej słuszność i boleśniem doznał,/ Że choć bez winy, jestem jednak winny!/ Lecz sama powiedz, byłżebyłże --- czy był. środek inny? ANIELA Ja tylko śmiało to powiedzieć mogę, / Że w tym zamęcie jedną widzę drogę:/ Wyznać stryjowi... GUSTAW Ach, ileż to razy/ Do nóg rzucony i ze łzami w oku,/ Wszystko wyznając, błagałem wyroku! ANIELA Cóż mówi na to? GUSTAW Powtarza rozkazy:/ Ty masz, niestety, zostać moją żoną./ Którą mniej zamiar, więcej wstrętwstręt (daw.) --- tu: przeszkoda. oddala,/ A zaś kochankę sercem poślubioną / Nawet przed sobą wspomnieć nie dozwala. ANIELA Dlaczego? GUSTAW Długiej trzeba by rozprawy,/ Lecz krotko mówiąc, dla odwiecznej sprawy / I pojedynku co ze sobą mieli / Mój stryj i ojciec Anieli. ANIELA Anieli? GUSTAW Imię stosowne jedno macie obie,/ Którego odgłos, bijąc w serce moje,/ Budzi swym wdziękiem lube niepokoje./ Stąd jakiś pociąg zaraz w pierwszej dobie,/ Jakby ku siostrze, uczułem ku tobie. ANIELA Dziwnie! GUSTAW SamobójstwoO, gdyby ja tylko kochałemgdyby ja tylko kochałem --- dziś popr.: gdybym tylko ja kochał.,/ A męki moim tylko były działem!/ Ale czuć zawsze, że każde szarpnięcie / Echem bolesnym powtarza się skrycie / W drugiej istocie, droższej nam nad życie, / To wszelkich cierpień przechodzi pojęcie!/ To przeciw sobie zwraca własną rękę,/ By zgasić czucie i wzajemną mękę! ANIELA przestraszona prawie aż do płaczu Panie Gustawie!... co to jest... o Boże!/ Zabić się, zabić!... to bardzo nieładnie,/ To grzech, wielki grzech; kto w niego popadnie, / Na tamtym świecie wiecznie cierpieć może. GUSTAW szybka rozmowa Ratuj mnie. ANIELA z pośpiechem Będę, będę, lecz czy mogę? GUSTAW Możesz. ANIELA jak wyżej O śmierci nie będę słyszała? GUSTAW Nie. ANIELA Ja się jeszcze dotąd trzęsę cała. GUSTAW Chcesz więc? ANIELA Ale jak? GUSTAW Ja ci wskażę drogę:/ Wstaw się do matki... ANIELA Dobrze, ja się wstawię. GUSTAW Niech mi przebaczy. ANIELA O, przebaczy pewnie. GUSTAW Proś! ANIELA Będę prosić, błagać, płakać rzewnie,/ Aż mi przyrzeknie pomagać w tej sprawie./ Lecz nie rozpaczaj, mój panie Gustawie. GUSTAW W twoim więc ręku szczęście, życie moje. ANIELA W moim? --- Dla Boga! GUSTAW Matka uproszona... ANIELA Ach będzie, będzie, tego się nie boję. / Lecz koniec końców, cóż potrafi ona? GUSTAW Stryja przebłaga. ANIELA radośnie Prawda! Wyśmienicie!/ Biegnę bez zwłoki, tu idzie o życie. GUSTAW Przebóg! Nie teraz --- miałaby przyczynę / Oskarżać stryja o zbyt wielką winę,/ Że twą spokojność, nawet przyszłość całą,/ Chcąc mnie powierzyć, narażał zbyt śmiało./ To by ich przyjaźń niemylnie zerwało, / A ja nieszczęsny, cel gniewu stron obu,/ Cóż bym mógł zrobić, jak wstąpić do grobu! ANIELA Ach, cóż więc czynić? GUSTAW Chcesz mi pomóc? ANIELA Chętnie. GUSTAW Zostańmy zatem tak jak do tej chwili: / Ja niby zawsze zakochany w tobie,/ Ty na tę miłość patrząc obojętnie!/ A później, gdy nas już będą naglili,/ Głośne, wyraźne oświadczenie zrobię./ Ty mi odmówisz w podobnym sposobie;/ Tym zwrotem twoją matkę to nie zdziwi,/ A mój stryjaszek choć się nieco skrzywi,/ Brak posłuszeństwa zarzucać nie będzie./ Wtedy dopiero wzywam twej obrony,/ Przebłagasz matkę, oświecisz w tym względzie. ANIELA Rozumiem, dobrze. GUSTAW całuje w rękę Więc bez nienawiści? ANIELA Będę się cieszyć, jak się nasz plan ziści. GUSTAW Pamiętaj zawsze, postępując śmiele,/ Ile ci ufam, jak zwierzyłem wiele;/ Jeśli opuścisz w tej smutnej potrzebie,/ Ja w świecie nie mam nikogo prócz ciebie./ W tobie jedyna opieka, obrona./ Bez ciebie szczęścia nadzieja stracona./ O, niech z twej ręki Anielę otrzymam,/ A dosyć czucia, dosyć życia nié mam,/ Bym mógł odwdzięczyć dobro mi nadane,/ Com go niegodny, lecz godnym się stanę. Całuje ją w rękę z uczuciem --- przy ostatnim wierszu wszedłszy, Radost, niewidziany, daje brawo, klaszcząc w ręce. SCENA II Aniela, Gustaw, Radost. ANIELA Słyszał. GUSTAW Co? Słyszał? RADOST Brawo, dzieci, brawo! GUSTAW rzucając się na kolana przed Radostem Przebacz mi, stryju! RADOST cofając się zadziwiony A! A to co znaczy? GUSTAW posuwając się za nim, cicho Kiedyś już słyszał, łajże mnie, a żwawo. RADOST Guciu! GUSTAW cicho Gniewaj się./ głośno/ Lituj się rozpaczy!/ w tył się skłaniając, jakby odtrącony / Niech mnie twa ręka srodze nie odpycha!/ cicho/ A gniewajże się, stryjaszku, do licha! RADOST Słuchaj no, trzpiocie. GUSTAW cicho Lepiej, to za mało. RADOST Czyś ty oszalał? GUSTAW cicho Dobrze./ głośno/ Już się stało! RADOST Tego już nadto! GUSTAW głośno Wszystko jej wyznałem, / cicho/ A nuże teraz! Z największym zapałem. RADOST A do stu katów! GUSTAW cicho To, to, to! RADOST Drwisz sobie! GUSTAW głośno, tragicznie Stryju mój, stryju! Chcesz mnie widzieć w grobie. RADOST rozgniewany Dosyć tych żartów, dosyć już, mój panie;/ Rób sobie, co chcesz, niech się co chce stanie, / Ja szalonemu nie chcę szukać żony./ odchodząc/ A to waryjatwaryjat --- dziś: wariat; tu zachowano daw. formę trzysylabową dla utrzymania rytmu wiersza., wyraźnie szalony! SCENA III Aniela, Gustaw. ANIELA niespokojnie Cóż teraz będzie? GUSTAW do siebie Ścierpły mi kolana. ANIELA Nie dał się zmiękczyć. GUSTAW To rzecz niesłychana. ANIELA Może nie słyszał. GUSTAW Jak to, może? ANIELA Może. GUSTAW Samaś mówiła. ANIELA Nie, jam się pytała. GUSTAW Więc bez potrzeby ta utarczka cała, / I w najmniej dobrej wyprawiona porze,/ Bo że nie słyszał, jestem pewny prawie,/ Lecz o co idzie, łatwo teraz zgadnie. ANIELA Wszystko zerwane niewczesnym zapałem. GUSTAW Tak mnie znienacka i tak podszedł zdradniezdradnie (daw. forma) --- dziś: zdradliwie.! ANIELA chodząc niespokojnie Cóż ja nieszczęsna pomogę w tej sprawie! GUSTAW na stronie Mojego planu powierzyć nie chciałem. ANIELA jak wyżej Jakże też można w porywczym zapędzie / Zniszczyć od razu, cośmy przedsięwzięli!/ Biedna Aniela ileż cierpieć będzie! GUSTAW biorąc ją za rękę Jakże nie kochać tej lubej Anieli? ANIELA Kochać ją trzeba. GUSTAW Poprzysięgłem sobie. ANIELA Ach! chętnie wierzę. GUSTAW W tym moje życzenie./ Sama więc widzisz: w tobie, tylko w tobie / Pomoc mam jedną, a wszystkie nadzieje. ANIELA Cóż ja pomogę i cóż ja odmienię? / Radost, tak dobry, dziś zemstą goreje. GUSTAW Jeśli nie słyszał, wszystko ja naprawię. ANIELA Nie trać więc czasu, idź, panie Gustawie. GUSTAW Ty zaś unikaj wszelkiej z nim rozmowy. / Ale się staraj, abyśmy po chwili,/ Dla dalszej jeszcze w tym względzie umowy,/ Znowu sam na sam tu ze sobą byli./ biorąc za rękę/ I obyś zawsze, ciągle pamiętała,/ Że w twoim ręku moja przyszłość cała,/ A nawet więcej: i szczęście Anieli,/ Z którą już w świecie nic mnie nie rozdzieli. Całuje ją kilka razy w rękę, idzie ku drzwiom swojego pokoju, a obejrzawszy się, w inne drzwi odchodzi. SCENA IV Aniela sama. Chodzi zamyślona, potem siada, opierając głowę na ręku. ANIELA MiłośćDziwnie --- i dziwnie! Brzmią mi jeszcze uszy / Słowami, dotąd nieznanymi duszy./ Jak on ją kocha! I pewnie nie zwodzi:/ Wszystko, co powie, wzrok jasny dowodzi. / On z nią szczęśliwy, ona z nim szczęśliwa, / I na czymże im, na czym jeszcze zbywana czym zbywa --- czego brakuje.? / Jednego słowa do szczęścia im trzeba, / A do jakiego, do jakiego nieba!/ Ufają sobie, kochają się szczerze;/ Jestżemjestżem --- czyż jestem (daw. konstrukcja z partykułą -że-). szczęśliwa, że w miłość nie wierzę?/ Jednak ta miłość jest, trwa dowiedziona.../ O Boże, serca nie czuję śród łona. SCENA V Aniela, Klara. KLARA Czegóż tak dumasz? Piszesz dzieło może? ANIELA Ach, Klaro, Klaro, żebyś ty wiedziała!... / Lecz twoja przyjaźń zdradzić nas nie może, / Wszystko ci powiem --- krótko więc --- rzecz cała: / Gustaw już nie mnie, lecz kocha Anielę. KLARA Kogo? ANIELA Anielę; ale Radost broni;/ To wielki sekret, nie wydaj, dla Boga. KLARA Ależ nic nie wiem. ANIELA Bo to już za wiele. KLARA Co? ANIELA Ta zawziętość, nienawiść zbyt sroga. KLARA ze wzrastającą niecierpliwością Czyja? ANIELA Radosta. KLARA I do kogo? ANIELA Do niej. KLARA Ależ... ANIELA Nie dręcz się obawą daremną;/ Miłość, Pożądanie, Pogarda, Mężczyzna, KobietaGustaw się wcale nie chce żenić ze mną. KLARA To źle, mężczyzna powinien chcieć zawsze,/ Ażeby poznał, jak kobiety gardzą,/ Zwłaszcza ten Gustaw, co to uczy rządzić. ANIELA On i tak biedny! KLARA ironicznie Biedny? ANIELA Musiał błądzić. KLARA Wzbudził więc, widzę, uczucia łaskawsze. ANIELA Ja wszystkich mężczyzn nienawidzę bardzo,/ Ależ on swój los w moje ręce składa:/ Bronić go muszę. KLARA Tak? I bronić rada. ANIELA Rada nie rada, zdradzić go nie mogę. KLARA Zdradź go, zdradź, moja duszko! Zdradź sułtana. ANIELA Nigdy, przenigdy! KLARA Ja tobie pomogę. ANIELA A taż Aniela tak szczerze kochana? KLARA Znowu nic nie wiem. ANIELA Wszystko ci wyjaśnię. KLARA ciekawie Mówżemówże --- znaczenie: mów zatem, mów koniecznie (daw. konstrukcja z partykułą -że).. ANIELA Gdzie mama? KLARA Wołała cię właśnie. ANIELA Ona tak dobra, i jej wszystko zwierzę./ Jej tylko jeszcze, a więcej nikomu. KLARA Moja Anielko, niech cię Pan Bóg strzeże,/ Byś z męskich sideł nie poniosła sromusrom (daw.) --- tu: wstyd, hańba. ;/ Ja twą nienawiść już słabnącą widzę. ANIELA O, jak cię kocham, ja ich nienawidzę. RADOST wchodząc, do odchodzących Panno Anielo!/ Aniela chwyta za rękę Klarę i pociągając z sobą, prędko wybiega we drzwi prawe boczne/ Ależ... panno... proszę.../ wracając/ Hm, hm! spłoszone --- coś tu znać Gustawa / Gotów bym przysiąc, że to jego sprawa./ Oj Guciu, Guciu! Kiedyś ja przepłoszę! Gustaw wchodzi jednymi, w głębi będącymi drzwiami, a zobaczywszy Radosta, nucąc, w drugie odchodzi. RADOST goniąc za nim Czekaj no, czekaj! Wybiega za drzwi. SCENA VI Radost, Gustaw. RADOST prowadząc Gustawa Chodź, chodź, mam cię ptaszku./ patrząc mu w oczy, po krótkim milczeniu/ Co to znaczyło to: «przebacz, stryjaszku»? GUSTAW To tak. RADOST Jak to, tak? GUSTAW Ot tak! RADOST Co to znaczy:/ Ot tak? GUSTAW Niby --- nic. RADOST Nic? GUSTAW Nic. RADOST To nic nie było:/ «Przebacz, stryjaszku, zlituj się rozpaczy»? GUSTAW szybko Ach, to rzecz jasna: w miłości niemiło,/ Kiedy się czasem (bo któż to zaprzeczy?)/ Kłótnia lub sprzeczka, albo z innej rzeczy, / W potęgę czucia moc niby mająca,/ Sama od siebie walczy lub portąca,/ Stąd koniec końców, kres wszystkich igraszek --- / No, to rzecz jasna --- rozumie stryjaszek? Chce odejść. RADOST zatrzymując go Ale czekaj no --- ja nic nie rozumiem. GUSTAW A ja wyraźniej powiedzieć nie umiem. RADOST Czegożeś klęczał jakby do pacierzy? GUSTAW z udanym zapałem chodząc To mi stryjaszek nie wierzy? Nie wierzy?/ Kiedy tak --- dobrze --- dobrze --- wiem, co zrobię --- / Każę zajechać i pojadę sobie./ Janie! hej! RADOST chodząc za nim i głaszcząc po ramieniu No, no, Guciu, Guciuniu mój! GUSTAW zawsze chodząc w udanym gniewie Kiedy ja mówię!... RADOST jak wyżej Już, już, już stój no, stój. GUSTAW Ja się tłumaczę dobrze, jasno, szczerze. RADOST Już, już rozumiem, już wszystkiemu wierzę, / do siebie/ A to saletrasaletra (z łac. sal petri: sól skalna) --- nazwa grupy azotanów używanych jako nawozy, środki konserwujące, a także do produkcji materiałów wybuchowych i wyrobów pirotechnicznych.! Skra, ogień, płomienie! GUSTAW rzucając mu się na szyję Luby stryjaszku! RADOST ściskając go Ach, Guciu mój luby,/ płaczliwie/ Nie słuchasz rady. GUSTAW I słucham, i cenię/ A co wykonam, godne będzie chluby. RADOST Lecz czemu Klara... GUSTAW Ach, Klara, ta Klara,/ To jest prawdziwie boska na mnie kara./ Wszędzie jej pełno, we wszystkim zawadzi: / Przy tym zawzięte, jak kogucik młody,/ Kikiki zawsze,/ pokazując/ a tak w górę sadzi!/ I wiesz, stryjaszku, dla powszechnej zgody,/ Wiesz co? RADOST Na przyklad? GUSTAW Żeń się z nią. RADOST Szalony! GUSTAW Zrób mi tę grzeczność. RADOST Pomysł godny głowy. GUSTAW Bardzo mi bruździ. RADOST wzruszając ramionami Dlatego ja, stary?.../ Bruździć nie będzie, nie bruźdź ty z twej strony. / Na cóż Albina przez jakieś namowy / Chcesz jej zbuntować? GUSTAW On już zbuntowany. RADOST Jak to? GUSTAW W Anieli jak kot zakochany. RADOST Kto? Albin? GUSTAW Albin. RADOST A to nie do wiary. GUSTAW Tak, tak ją kocha, ledwie że nie skona; / Nie ma gadania, to rzecz dowiedziona. RADOST Albin, ten Albin! GUSTAW O, nie wszystko złoto,/ Co się nam świeci --- o, to sztuczka płocha:/ Jednej przysięga, a w drugiej się kocha. RADOST Ale z Anielą jakże idzie tobie? GUSTAW po długim milczeniu --- zakładając ręce Co to magnetyzm? RADOST zdziwiony Ma... magnetyzm? GUSTAW Co to?/ Co? Powiedz! RADOST Ale skąd o tym w tej dobiew tej dobie --- w tym momencie.? GUSTAW po krótkim milczeniu Magnetyzm, mówią, jest to wolna władza,/ Co z ciała w ciało zdrój życia wprowadza./ Jeżeli zatem mam zarodne siły,/ Ogień swój własny w obce przelać żyły,/ Dlaczegóż miałbym w pięknej, młodej duszy,/ Czystej jak śnieżek, co świeżo przyprószy,/ Przez silną wolę, pałające tętna,/ Własnego czucia nie wycisnąć piętna? RADOST Jeśli rozumiem, niech mnie piorun trzaśnie! GUSTAW Kocham i będę kochany; to jaśniejaśnie (daw. forma) --- dziś: jasno. ? RADOST Jaśnie, wyraźnie, lecz trochę za śmiało. GUSTAW Śmiałość przed szczęściem, jak szczęście przed chwałą! RADOST Będziesz kochany, ale nie bądź trzpiotem. GUSTAW O, mój stryjaszku! Tobie myśleć o tem. RADOST Ach, czyż nie myślę i nie smażę głowy? GUSTAW Ja też ci zawsze dziękować gotowy. RADOST Dziękuj, kiedy chcesz, lecz się popraw razem. GUSTAW Co się już stało za twoim rozkazem. / I dobrze skończyć mam wszelką nadzieję,/ Byleś nie zważał, co się z nami dzieje;/ W zgodzie czy kłótni, we wrzawie czy ciszy,/ Niech oko drzemie, a ucho nie słyszy. RADOST Cóż z tego będzie? GUSTAW Co będzie?/ ściskając go/ Wesele. Wybiega. RADOST idąc za nim Rozsądku mało, pewności za wiele. AKT IV SCENA I Gustaw, Jan. Gustaw chodzi zamyślony, Jan krok w krok za nim z czarną chustką w ręku. GUSTAW podając lewą ręką, nie stając Zawiąż!/ do siebie/ Stało się --- kocham ją szalenie ---/ Lecz ona? --- JAN chodząc za nim i opatrując rękę Wcale nic... GUSTAW stając Jak to nic? JAN jak wprzódy Nie ma/ Tu nic. GUSTAW Na ręku! --- Wiąż tylko ---/ chodzi; do siebie/ Hm, sprzyja,/ Ale jak będzie, gdy rolę odmienię? --- / Jak? Kiedy zacząć? JAN nie mogąc w chodzie zawiązać ręki dladla (daw.) --- tu: z powodu. różnych gestów Gustawa Niech się pan zatrzyma. Gustaw wyrywa rękę, którą Jan chwyta i dalej, chodząc, wiąże. GUSTAW do siebie Zatrzymać --- pewnie --- węzeł jest --- JAN puszczając Jest, panie. GUSTAW do siebie Lecz jak rozwiązać? JAN Za koniuszek. GUSTAW stając w gniewie Janie! JAN Słucham. GUSTAW Głupiś. JAN Tak? GUSTAW zrzucając chustkę I nie tę zawija!/ Lewą nie piszę. JAN Któraż ręka boli? GUSTAW Co ci do tego --- na, masz: zawiąż prawą. / podaje lewą rękę i zaczyna chodzić --- do siebie / Pierwszy raz kocham. JAN Ależ panie... GUSTAW wciąż chodząc No, a żwawo!/ do siebie/ Inna to miłość. JAN To ta sama. GUSTAW Kłamiesz. JAN Lewa. GUSTAW podając prawą rękę A, ręka --- no --- jakże powoli./ zaczyna chodzić i ciągnie za sobą opierającego się gwałtem Jana --- do siebie/ Będę kochany... Aj, rękę mi złamiesz! JAN A którą, panie? GUSTAW Puść już, do kaduka! JAN Wiązać nie sztuka. GUSTAW Ale milczeć sztuka. SCENA II Gustaw, Albin. Jan na znak Gustawa odchodzi. GUSTAW na stronie Już czuję wilgoć, zbliża się fontanna;/ do Albina / Albinie smętny! jak rosa poranna,/ Tak mgła z łez twoich napełnia dom cały. ALBIN A jednak mojej nie zmiękczyły skały! GUSTAW Nim się więc staną saletrzanym kwasem, / Inny ci sposób poradzę tymczasem. ALBIN Poradź mi, poradź, a lepiej niż rano. GUSTAW Źle żem poradził? ALBIN Bóg to będzie sądzić. GUSTAW Cóż ci się stało? ALBIN Drzwi mi pokazano./ Radź mi więc, radź, tylko mi nie każ rządzić. GUSTAW Pierwej pocieszę. ALBIN Mnie? Pocieszyć?! Nieba! GUSTAW Klara cię kocha. ALBIN Zbyt bolesne żarty. GUSTAW Ręczę. ALBIN Nie wierzę. GUSTAW Przysięgać ci trzeba. ALBIN Jak wiesz? GUSTAW udając urażonego Cóż to jest? Chcesz, nie wierz, uparty,/ Ale nie żądaj, bym zdradził zwierzenie. ALBIN rzucając mu się na szyję Ach, ach! Gustawie! słów nie mam... łzy moje... GUSTAW głaszcząc Cyt, cyt, Albinie. ALBIN Kocha mnie. GUSTAW Szalenie! ALBIN Cóż teraz będzie? GUSTAW Albina ożenię. ALBIN Mnie? Mnie? Z nią? --- z Klarą? GUSTAW Ale jak nastroję,/ Tak ty grać będziesz --- przyrzekasz mi święcie? ALBIN Dobrze, cóż zrobić? GUSTAW Zwalić przedsięwzięcie,/ Które twych nieszczęść przyczyną się stało,/ A potem zmusić, by prawdę wyrzekła. ALBIN Szczęście, PrzekleństwoSzczęścia za wiele! GUSTAW Trzebaż ci tak mało? ALBIN Z nią?! wielkie nieba! GUSTAW Nudnyś, wielkie piekła! ALBIN Cóż chcesz? GUSTAW Słuchaj mnie. ALBIN Słucham... GUSTAW Daj jej uczuć,/ Że inną kochasz. ALBIN Przebóg! Nie kończ, ginę. GUSTAW namawiając Czas jakiś! ALBIN Nigdy! GUSTAW Dzień. ALBIN Nie chcę. GUSTAW Godzinę. ALBIN Wprzód umrę. GUSTAW zniecierpliwiony Mrzyj więc. ALBIN Nie zmienię mych uczuć. GUSTAW No, to udawaj, żeś je zgasił w sobie. ALBIN Nie mogę. GUSTAW Nareszcie, że kochasz nie tyle. ALBIN Udawać? GUSTAW prosząc Trochę. ALBIN po krótkim milczeniu Nie ufam mej sile. GUSTAW na stronie A bogdajżeś pękł!/ do Albina/ No, to milcz. ALBIN Jak długo? GUSTAW Dzień jeden. ALBIN Milczeć? GUSTAW Nie mdleć. ALBIN Dzień? GUSTAW Nie wzdychać. ALBIN Nie wzdychać? / po krótkim milczeniu/ Ciężko na mnie. GUSTAW z zapałem Raząrazą drugą (daw.) --- następnym razem. drugą/ Wszystko odzyskasz; i po całej dobie / Będziesz mógł jęczeć, płakać, wzdychać, kichać./ Tylko nie teraz, nie teraz, u licha! ALBIN A gdy nareszcie, jak ty każesz, zrobię, / Gdy pozna Klara, że Albin nie wzdycha? GUSTAW zniecierpliwiony Wtedy Albina ożenię, ożenię --- ALBIN po krótkim milczeniu Do jutra? GUSTAW Daj słowo. ALBIN Ale... GUSTAW Dajesz? ALBIN Daję. GUSTAW A teraz bądź zdrów,/ ściskając go/ kochaj mnie.../ obracając się ku drzwiom / Idź sobie./ Albin odchodzi/ sam/ Tak zatrudnienie dla Klary sposobię,/ Kocha go, czy nie --- pewnie jest ciekawa:/ Zajmie ją zatem ta odmienna sprawa,/ A nim jej dojdzie po zakrętach wielu,/ Ja krok po kroku zbliżę się do celu. Scena III Gustaw, Aniela. ANIELA wchodząc ostrożnie Słyszał Radost? GUSTAW Nie słyszał. ANIELA Ach, oddycham przecie! GUSTAW Wszystkom naprawił. ANIELA Ginęłam z bojaźni. GUSTAW biorąc za rękę Tyle dobroci tak rzadkiej w tym świecie./ Tyle dowodów troskliwej przyjaźni,/ Ileż wdzięczności nie obudzą we mnie? ANIELA Cóż uczyniłam wdzięczości godnego? GUSTAW Chcesz dobrze czynić. ANIELA Wszak to tak przyjemnie. GUSTAW Masz dziś sposobność. ANIELA Proszę wskazać drogę. GUSTAW Rękęm skaleczył. ANIELA I bardzo? GUSTAW Nic złego./ Lecz pióra całkiem utrzymać nie mogę./ nieśmiało / ListGdybyś w tym razie zastąpić mnie chciała. ANIELA Pisać? I co? GUSTAW List. ANIELA List! Ach nie! GUSTAW Dwa słowa. ANIELA Dwa --- a kogo? GUSTAW Do mojej Anieli. ANIELA Co? Takie listy ja bym pisać miała? GUSTAW I cóż w tym złego? ANIELA Daremna namowa. GUSTAW żałośnie Rękęmrękęm skaleczył --- skaleczyłem rękę (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). skaleczył. ANIELA To może kto drugi... GUSTAW Ach, któż na świecie moje troski dzieli?/ Komu się zwierzyć, gdzie błagać usługi,/ Kiedy przed tobą daremnie się żalę? ANIELA chodząc i pół z płaczem Cóż ja mam robić?/ po krótkim milczeniu/ To nie pisać wcale. GUSTAW Jeszcze, Anielo, w kwiat życia bogata, / Znasz tylko rozkosz, a nie znasz cierpienia;/ Jeszcze, szczęśliwa, nie znasz oddalenia!/ Nie wiesz, że wtedy cały ogrom świata / Jeden punkt tylko dla nas w sobie mieści,/ A tym jest chwila spodziewanej wieści./ MiłośćNie wiesz, jak wtedy śledcze oko płonie,/ Jak każdy szelest dech zapiera w łonie,/ I jaka boleść, gdy mija godzina --- / Z nią wprzód spłacona pociecha jedyna. ANIELA Otóż to miłość! --- kochajże tu, proszę! GUSTAW Ach, kochaj, kochaj! Boskie to rozkosze! ANIELA Ach nie! GUSTAW Dlaczego? ANIELA Nie wiem, lecz się trwożę. GUSTAW Trwożysz? ANIELA Lękam się... GUSTAW Jak dziecię lekarza,/ Który mu jednak życie zwrócić może. --- / Ach, obojętność naturę znieważa:/ Dusza niezdolna wybrać, kochać inną,/ Zimną rachubą każde czucie zaćmi;/ Dla niej jest niczym dla drugich być czynną,/ Dla niej łza niemą --- ludzie nie są braćmi. ---/ Lecz gdy miłością serce moje bije,/ Gdy powiem: kocham --- wtenczas tylko żyję,/ Żyję szczęśliwy i w lubym zamęcie / Świat do podziału pociągam w objęcie. ANIELA Tak, gdyby miłość mogła być prawdziwa... GUSTAW Miłość jest jedna... ANIELA Udawań tysiące. GUSTAW Wyrzec się światła, bo i ciemność bywa? ANIELA Wyrzec się każą pozory mylące. GUSTAW z uczuciem, biorąc ją za ręką Ach, nie wierz zresztą tej pieszczocie wzroku, / Gdy z wolna sunąc, spocznie w twoim oku./ Tej drżącej dłoni, kiedy ciebie bliska;/ Nie wierz głosowi, co się w serce wciska./ Lecz własne czucie niech się wiarą stanie:/ Ta czułość tęskna, to błędne żądanie,/ A zwłaszcza pociąg nieodmienny losem / Równego czucia jest tylko odgłosem. --- / na znak niedowierzający Anieli / Miłość romantyczna, KwiatyWierz mi, są dusze dla siebie stworzone:/ Niech je w przeciwną los potrąci stronę,/ One wbrew losom, w tym lub w tamtym świecie, / Znajdą, przyciągną i złączą się przecie./ Tak jak dwóch kwiatów obce sobie wonie / Łączą się w górze, jedna w drugiej tonie./ Aniela zamyślona; Gustaw po krótkim milczeniu mówi dalej / I cóż to, powiedz, zaraz w pierwszej chwili / Wzbudziło we mnie tę ufność ku tobie?/ Co ośmieliło, że zwierzenie robię,/ Jeśli nie serce, co nigdy nie myli? ANIELA Ach, czyliżczyliż --- czy też, czyżby. zdradzić jest kiedy kto w stanie? GUSTAW Klara najpierwsza. ANIELA Zbyt błędne mniemanie. GUSTAW Ile mnie złego, tyle jej korzyści. ANIELA Komu? Co? Klarze? GUSTAW Radost ją zaślubi. ANIELA Radost? --- GUSTAW Jak tylko zamiaru nie ziści,/ Przez zemstę ku mnie z Klarą się ożeni,/ Mnie wydziedziczy i na zawsze zgubi. ANIELA To być nie może. GUSTAW To się nie odmieni. ANIELA Ona nie zechce. GUSTAW To już ułożono. ANIELA I wstręt jej szczery... GUSTAW Szczery czy nieszczery,/ Radost majętny, ojciec Klary chciwy,/ Nie ma co gadać --- jak dwa a dwa cztery --- / Nie dziś, to jutro będzie jego żoną. ANIELA Ale jej śluby? GUSTAW Śluby? --- sen prawdziwy!/ I ty, Anielo, rzuć tę ciemną drogę,/ Póki czas tobie, a ja przestrzec mogę./ Szczęście, Miłość, RodzinaLecz powiedz szczerze: kiedy polot myśli / Obraz nam szczęścia czasami zakréśli / I zdobi błahe, lecz lube utwory / W kwiatów marzenia najczystsze kolory; / Cóż ściąga światło, w całym blasku stawa,/ Jeśli nie miłość i stała, i prawa:/ Miłość szlachetnej przewodząca parze / Z łona rodziców przed ślubów ołtarze! ---/ Ach, być kochanym wszyscy szczęściem głoszą, / Mym zdaniem kochać jest większą rozkoszą. / Los kilku istot zrobić swoim losem,/ Czuć i żyć tylko drogich dusz odgłosem,/ Dla dobra innych cenić własne życie,/ Dla nich poświęcić każde serca bicie,/ Światem uczynić najmniejszą zagrodę,/ Tam mieć cel życia i życia nagrodę,/ I kończąc cicho wytknięte koleje,/ Za grób swój jeszcze przeciągnąć nadzieje:/ Otóż to szczęścia rzetelne zalety./ I ty, ty wyrzec chcesz się ich, niestety!? ANIELA z uniesieniem Nigdy, przenigdy.../ miarkując się --- z czułością/ Ach, ja nie wiem jeszcze.../ znowu z zapałem / Ale chcę pisać, niech się moje zdanie / Jednej łzy w świecie przyczyną nie stanie;/ ocierając łzę/ Niech w szczęściu drugich własne dziś umieszczę. GUSTAW Chcesz pisać? Będziesz? O, drogi aniele! / Jak wiele czynisz, jakżem wdzięczen wiele! / całuje ją w rękę/ O, gdybyś mogła w moim sercu czytać! ANIELA Ależ Gustawie! GUSTAW Lecz nie chciej się pytać:/ Więcej bym wyrzekł, niż wyrzec potrzeba.../ Pióro i papier.../ z zachwyceniem patrząc na nią --- i trzymając rękę/ Dlaczegoż, o nieba!/ Takim sposobem?... Lecz ty mnie zrozumiesz:/ Umiałaś pojąć i przebaczyć umiesz. Całuje w rękę i nagle odchodzi. ANIELA sama, po krótkim milczeniu Nienawidzieć! Tak! --- każda plecie, baje --- / Ale nie tak to łatwo, jak się zdaje. --- / NienawiśćZ gniewu w nienawiść droga bardzo bliska, / Kiedy dotknęła jaka czynność zdradna,/ Lecz kiedy czule kto nam rękę ściska, / Jak mamę kocham, nie potrafi żadna. SCENA IV Aniela, Klara. KLARA Kto tu był? ANIELA unikając odpowiedzi Jak to --- kto? KLARA Kto tu był z tobą? ANIELA Gustaw przechodził. KLARA Rozwodził swe żale? ANIELA Trochę. KLARA Tak długo mówiliście z sobą. ANIELA O, jak cię kocham, tak nie długo wcale. KLARA I cóż nowego? ANIELA Nie dasz temu wiary:/ Wszak, jednym słowem, chce się żenić z tobą. KLARA Ze mną?/ skacząc i klaszcząc w ręce/ Oto to, oto to mi radość!/ Toż będę dręczyć i męczyć bez miary./ O, panie Guciu, będziesz ty miał zadość! ANIELA urażona Ale nie Gustaw --- Radost. KLARA Radost stary? ANIELA jak wyżej Radost --- Hm! Gustaw! KLARA Ja nie chcę. ANIELA Ja wierzę. KLARA Ja nienawidzę. ANIELA Wbrew twej nienawiści,/ Jak Gustaw jego zamiarów nie ziści,/ Przez zemstę tylko z tobą się ożeni. KLARA I któż mnie może przymusić w tej mierze? ANIELA Ojciec twój, ojciec, co tak złoto ceni; / A Radost bogacz --- rzeczą dowiedzioną:/ Nie ma co mówić --- będziesz jego żoną. KLARA ukrywając pomieszaniepomieszanie (daw.) --- zmieszanie. coraz wzrastające Otóż nie będę! --- Otóż się nie boję --- / Ma ojciec wolę, ja mam także moję ---/ Nie boję się... nie.../ w płacz/ Cóż ja teraz zrobię!/ Jak raz mój ojciec co ułoży sobie,/ To wszystko za nic --- to ratunku nie ma. ANIELA Jakoś to będzie. KLARA po długim milczeniu Idź ty za Gustawa. ANIELA A nasze śluby? KLARA Niechże je dotrzyma/ Jedna przynajmniej, gdy nie możem obie. ANIELA Lecz Gustaw kocha. KLARA O, nieszczęsna sprawa!/ Pójdę do cioci. ANIELA oglądając się niespokojnie Powiedz, a w sekrecie;/ Idź, nie trać czasu. KLARA Poradzi mi przecie;/ Nie da mi umrzeć przy tym starym gracie. ANIELA oglądając się Idź, idź, zbyt droga każda nam godzina. KLARA Wolę już klasztor, albo i Albina. Odchodzi. ANIELA wołając cicho Słuchaj no, Klaro! --- otóż macie!/ Odeszła. --- Chciałam zasięgnąć jej zdania / Względem owego dziwnego pisania;/ Krzyczałam --- ale kiedy nie słyszała, / To cóż mam robić --- już będę pisała. SCENA V Aniela, Gustaw GUSTAW kałamarz, pióro, papier itd. w ręku Otóż jest wszystko, bierzmy się do dzieła. ANIELA Przestrzegłam Klarę. GUSTAW na stronie Przednio!/ głośno/ A jak powie? ANIELA Komu, i na co? GUSTAW Mojemu stryjowi. ANIELA Ja ręczę za nią. GUSTAW Jakże to przyjęła? ANIELA Rzewnie płakała. GUSTAW Ja tym łzom nie wierzę./ I któż jej winien? Albin kochał szczerze. ANIELA I dotąd kocha. GUSTAW O, nie kocha wcale. ANIELA Ja to wiem lepiej. GUSTAW Kocha, lecz nie Klarę. ANIELA Kogoż? GUSTAW Hm! kogo?/ po krótkim milczeniu/ Zamilczę w tej mierze. ANIELA Bajkę ktoś zrobił, proszę mi dać wiarę. / SąsiadAlbin nasz sąsiad, bawi tutaj stale,/ Wiemy, gdzie bywa, jego związki znamy. GUSTAW zmuszony Kiedy więc szczerze z sobą mówić mamy:/ Albin się kocha --- lecz się kocha w tobie. ANIELA We mnie? GUSTAW Tak, w tobie --- ledwie że nie skona,/ Nie ma co gadać --- to rzecz dowiedziona. ANIELA Ależ dla Boga, tak nagle w tej dobie... GUSTAW Zmienił się z wolna, bo możnażmożnaż --- czy można. lat tyle / Wzgardę odbierać w tak przykrym sposobie,/ A miłość w jednej zachowywać sile?/ Możnaż przy tobie lube spędzać chwile,/ Twą dobroć, wdzięki... a jednym wyrazem,/ Możnaż cię poznać i nie kochać razem?/ Powiedzżepowiedzże --- powiedz no; powiedz koniecznie. sama. ANIELA Zabawne pytanie!/ po krótkim milczeniu/ Mnie zatem kocha? GUSTAW z pośpiechem Ale ja ci radzę,/ Nie wierz mu wcale --- zmienne to kochanie,/ Które w odporze czerpaczerpa --- dziś popr. forma: czerpie. swoją władzę. ANIELA Klarze przysięga. GUSTAW Ze snu jeszcze drzemie. ANIELA Wzdycha. GUSTAW Przez grzeczność. ANIELA Płacze. GUSTAW Nałóg. ANIELA Ale... GUSTAW Pewnie. ANIELA biorąc pióro Piszmy więc. GUSTAW z uczuciem Anielo kochana!/ po krótkim milczeniu, gdy Aniela okazuje zdziwienie/ Pisz z łaski swojej. ANIELA Myli mnie to imię./ napisawszy, do siebie/ Mnie? kocha? GUSTAW z zazdrością Czyliż Albinowskie żale,/ Dary wzgardzone, niegodna odmiana,/ Zająć potrafią, pochlebiać ci mogą? ANIELA Czym zasłużyła na takie pytanie? GUSTAW Przebacz, zbłądziłem uniesiony trwogą, / Bo ja wiem, jakiej duszy twojej trzeba;/ Ukocha więcej, niż wyrazić zdoła,/ Choć każdy wyraz miłością się stanie. ANIELA Piszmy więc. GUSTAW Piszmy --- «Dobroci anioła/ W naszym nieszczęściu zsyłają nam nieba:/ Wziął pióro w rękę nieść ulgę tęsknocie...» ANIELA Ależ mnie tego pisać nie wypada. GUSTAW Wszak to ja piszę --- a potem, w istocie, / Jakież ci imię moje serce nada,/ Za twoją dobroć, za dobrodziejstw krocie? ANIELA Piszmy więc. GUSTAW Piszmy --- «Nie bądź już w obawie;/ Osoba, z którą stryj chciał mnie ożenić,/ Nienawidzi mnie...» ANIELA Nie, panie Gustawie. GUSTAW Jakże napisać? ANIELA Potrzeba odmienić. GUSTAW Popraw, jeśli chcesz. ANIELA O, chętnie poprawię. GUSTAW czyta przez ramię «Sprzyja»./ biorąc za rękę/ Czy pewnie? ANIELA wyciągając rękę z wolna Trzebaż słów koniecznie? GUSTAW Znasz mnie więc teraz. ANIELA I jak! GUSTAW To poznanie/ Czy kiedyś, z czasem, przyjaźnią zostanie? ANIELA Jest i zostanie. GUSTAW ze wzrastającym zapałem Zawsze? Wiecznie? ANIELA Wiecznie. GUSTAW Dosyć już tego, precz wszelkie ukrycie! / Kocham, Anielo, kocham cię nad życie. ANIELA odsuwając się zdziwiona Jak to? GUSTAW pomiarkowawszy się, spokojnie Pisz z łaski swojej. ANIELA nachylona nad papier --- po krótkim milczeniu przypominając sobie Jak tam było?/ Kocham... GUSTAW Ach, powtórz! ANIELA Kocham cię nad życie;/ Wszak tak? A dalej? GUSTAW Dalej? --- Wierzyć miło. ANIELA Piszmy więc. GUSTAW Piszmy --- lecz błądzisz w wymowie./ Niech głos czuć daje myśl zamkniętą w słowie, / A wyraz: kocham --- obowiązki człeka / Ku sobie, ludziom i Stwórcy wyrzeka:/ Możnaż ozięble wymówić go kiedy?/ Ty kochasz matkę, brata, przyjaciela./ Ja ciebie, ty mnie; dla próby więc tedy/ Całą mu wartość niech twój głos udziela/ I ku mnie zwróci. ANIELA patrząc na niego Kocham. GUSTAW Czucia mało;/ ucząc ją, z uczuciem/ Ja ciebie kocham. ANIELA czulej Kocham. GUSTAW Zbyt nieśmiało. ANIELA Ach kocham, kocham. GUSTAW Coraz lepiej, brawo!/ Powtarzaj często, douczysz się wprawą. ANIELA Piszmy więc. GUSTAW Piszmy. ANIELA Ktoś idzie. GUSTAW Nie. ANIELA wstając Słyszę. GUSTAW całując w rękę Na potem. Odbiega. ANIELA za nim List! list!/ wracając/ Jak on dobrze pisze! SCENA VI Pani Dobrójska, Aniela. ANIELA kryjąc list za siebie, na stronie Cudzy sekret rzecz święta! PANI DOBRÓJSKA Nie, nie, mówcie sobie/ Co chcecie, moje panny, ja najlepiej zrobię,/ Jak się spytam Radosta; to najkrótsza droga,/ I on nam wszystko wyjaśni. ANIELA A Gustaw? Dla Boga! PANI DOBRÓJSKA Gustaw bajek narobił --- że się kocha, wierzę,/ Lecz żeby Radost miał być wiadomymbyć wiadomym --- tu: być powiadomionym, świadomym. w tej mierze, / I wiedząc, tu wprowadzał, temu nie dam wiary./ Gustaw pewnie, jak każdy, ma swoje przywary, / Ale młody, przystojny! ANIELA naiwnie Myślałam toż samo. PANI DOBRÓJSKA I podobać się może. ANIELA Może, moja mamo. PANI DOBRÓJSKA I wiem, że jego serce lepsze niźli głowa. ANIELA Ach, lepsze, moja mamo. PANI DOBRÓJSKA I przykrość gotowa./ Gdyby ci się był Gustaw podobał choć trochę?/ Aniela wzdycha / Nie i nie; na Radosta sprawki to za płoche. ANIELA Ale ja u nóg jego widziałam Gustawa. PANI DOBRÓJSKA I to prawda. ANIELA Ich słowa. PANI DOBRÓJSKA Ich sprzeczka... ANIELA Dość żwawa. PANI DOBRÓJSKA Kto by się był spodziewał po takim człowieku!/ No proszę! --- mścić się jemu! --- żenić się w tym wieku! ANIELA Moja mamo kochana! Nie dawaj mu Klary. PANI DOBRÓJSKA Wprzód widzieć muszę, jakie są ojca zamiary,/ I ojcu, a nie córce radzić mi wypada. ANIELA Niech ją teraz przynajmniej wesprze twoja rada. Podczas pierwszych słów Klary z panią Dobrójską, Aniela zbiera skrycie kałamarz i pióro i cicho wychodzi. SCENA VII Pani Dobrójska, Klara. KLARA Ach, cóż ja teraz pocznę w tej ciężkiej niedoli? PANI DOBRÓJSKA Może ojciec nie zechce iść wbrew twojej woli. KLARA A jak zechce, jak zechce? PANI DOBRÓJSKA Słuchać trzeba będzie. KLARA To pociecha! To ojciec! PANI DOBRÓJSKA Nie gań go w tym względzie;/ Chce twego szczęścia. KLARA Piękne szczęście, proszę cioci,/ Stary mąż. PANI DOBRÓJSKA Ale dobry. KLARA Co mi z tej dobroci! PANI DOBRÓJSKA Zapomniałaś, żeś jeszcze pod ojcowską władzą, / Że nie wszyscy jak Albin uwodzić się dadzą:/ A znając twego ojca, łatwo zgadnąć było,/ Że ta wzgarda Albina nie będzie mu miłą!/ I chociaż od zamęścia uwolni tym razem,/ Wkrótce może przykrzejszym zmusi cię rozkazem. KLARA Ten Radost tak się zdawał niepragnący żony!/ Młody Albin przynajmniej miłością wiedziony;/ I mam iść za mąż gwałtem, to wolę Albina. Radosta słychać chrząkanie za drzwiami. PANI DOBRÓJSKA Otóż i Radost właśnie. KLARA Już wzdychać zaczyna. PANI DOBRÓJSKA na stronie Nie mogę z nim rozmawiać po takiej usłudze./ do Radosta/ Zaraz mu służyć będęZaraz mu służyć będę --- daw. forma grzecznościowa o znaczeniu: ,,Wrócę do pana za chwilę".. Odchodzi. RADOST do Klary się zbliżając Ja się tu nie znudzę. SCENA VIII Klara, Radost. RADOST po krótkim milczeniu Kłótnia, MałżeństwoCóż tam tak myślisz? O mężczyzn zagubie? KLARA Myślałam właśnie, co wyjawić lubię: / Że, gdybym kiedy była przymuszoną,/ Mimo mej woli zostać czyją żoną,/ Świat biedniejszego nie miałby człowieka! RADOST Ej, do kaduka! I cóż to go czeka? KLARA Same zabawy, gry, uczty i bale. RADOST No, to nic złego, będziesz się bawiła;/ Owszem, wesołość ja sam zawsze chwalę. KLARA To nie chcę zabaw. RADOST I spokojność miła. KLARA Strwonię majątek. RADOST Jak mąż nim obdarzy. KLARA Wydrę, a stracę. RADOST Zwycięży mocniejszy. KLARA Stroić się będę. RADOST Strój zawsze do twarzy. KLARA To nie chcę strojów. RADOST To wydatek mniejszy. KLARA z zapałem szybko Mąż, ŻonaAleż ja zawsze na przekór mu zrobię;/ On tak, a ja tak --- on sobie, ja sobie --- / Mąż śpi, ja gadam --- mąż gada, ja ziewam --- / Wzdycham, gdy wesół, kiedy smutny, śpiewam, / Trącam, gdy pisze, a krzyczę, gdy czyta;/ Mąż tak, a ja siak --- ząb za ząb --- i kwita!/ przypominając sobie/ A ma podagrę, depcę mu po nodze. RADOST usuwając nogę Ej, do kaduka! Nie stanę na drodze./ Lecz taką rzeczą grzesznik to nie lada,/ Co dla pokuty zechce cię za żonę./ Chyba by znowu, jak tamten powiada,/ To szczęście dla mnie było przeznaczone. Śmieje się. KLARA Otóż go macie. RADOST Gdyż ja się nie boję;/ Słowom nie wierzę, a znam serce twoje. Chce wziąć ją za rękę, którą Klara wyrywa. KLARA Ja nie chcę, nie chcę./ w płacz/ Cóż będę robiła! RADOST Nie bądźże dzieckiem. KLARA Obym jeszcze była! RADOST Patrz na mnie... KLARA odwracając się Znam, znam... RADOST obracając się wkoło Na pana młodego/ Czy się przydaję? Co?/ podskakując/ hulać po ślubie!/ śmieje się --- serio/ Wszak ci to żarty. KLARA Ja żartów nie lubię. RADOST No, nie płacz, nie płacz, nic nie będzie z tego,/ Nic, a na dowód przyślę ci Albina./ odchodząc, ze śmiechem/ To śmieszna sprawa i dziwna dziewczyna! KLARA sama Tak, żarty, żarty, nie ma ich w tym względzie;/ Jak się ożeni, to żartów nie będzie. SCENA IX Klara, Aniela. ANIELA zamyślona Klaro! KLARA po krótkim milczeniu Anielo! ANIELA Wiesz ty? KLARA Co? ANIELA Ja mniemam,/ Że ta Aniela jest bardzo szczęśliwa. KLARA Daj mi tam pokój! Teraz czasu nie mam. / Niech sobie szczęścia ile chce, używa. ANIELA Tak być kochaną! KLARA ironicznie Jak Gustaw powiada. ANIELA Cóż by mu z kłamstwa? KLARA Co? Pochlebia dumie. ANIELA Ach, kto być wdzięcznym, ten i kochać umie! KLARA FlirtTy go nie słuchaj, taka moja rada. ANIELA Nie wiesz, jak miło, gdy czucia pieszczące/ Z godnym zapałem męska pierś wygłosi:/ To w uszach łechce, to coś w oczach parzy, / To biegnie, biegnie, jakby dreszcz po twarzy, / To z twarzy w serce, to jak krople wrzące,/ Z serca się w górę, w górę, w górę wznosi,/ pokazując na piersi/ I tak tu ściśnie, tak w gardle zadusi,/ Że koniec końców westchnąć cię przymusi. KLARA Jakie ty dziecko! Tobie to nowina,/ Lecz nie mnie, duszko --- wszakciwszakci --- przecież. mam Albina. ANIELA Oho! już po nim. KLARA Co? ANIELA Ciesz się. KLARA Czym? ANIELA Zmianą. KLARA Jego? ANIELA Nie kocha. KLARA Mnie? ANIELA Ciebie. KLARA Skąd to wiesz? ANIELA Wiem od Gustawa. KLARA Wszak jeszcze dziś rano/ Wzdychał. ANIELA Przez grzeczność. KLARA Błagał. ANIELA Nałóg. KLARA Pewnie? ANIELA Nawet ci powiem.... KLARA zniecierpliwiona Cóż mi jeszcze powiesz? ANIELA Że mnie nieszczęsnej ten ciężar przypada. KLARA Tobie? ANIELA Mnie. KLARA Ciebie kocha? ANIELA Tak powiada. KLARA Mężczyzna, Miłość, PrzemianaWierz tu mężczyźnie! --- Jak bóbr płakał rzewnie,/ Błagał, przysięgał, od miłości ginął,/ A koniec końców, chorągiewkę zwinął./ Widzisz, jak dobrze, że my nie kochamy ---/ Prawda, Anielo? ANIELA Chodźmy już do mamy. KLARA Prawda, Anielo? ANIELA odchodząc Dali do obiadu. KLARA sama Nie kocha./ śmieje się z przymusu, potem w gniewie / To wąż, i wąż pełen jadu. AKT V SCENA I Radost, Gustaw. RADOST Guciu! na miłość Boga! jedynego Boga!/ Przyznaj się, tyś coś zbroił? GUSTAW Skądże ta trwoga?/ Miłość, PrzemianaJa się teraz już kocham, szaleństwa nie zrobię, / Ja, widząc mój rozsądek, dziwię się sam sobie. RADOST Obym ja się mógł dziwić choć na pół godziny!/ Cóż więc znaczą te wszystkich powarzonepowarzone --- zwarzone; tu: niezadowolone. miny, / Zacząwszy od Dobrójskiej? --- na ciebie ladaco, / Że się krzywi, to dobrze; ale na mnie za co? / Omen, Tajemnica, UcztaSiedzieliśmy u stołu jakby w trzynaścioro,/ I wszystkim czas dość krótki szedł diablediable (daw. forma) --- diablo; dziś: diabelnie. niesporoniesporo (daw.) --- z trudnością, niełatwo. . / Aniela jakaś drżąca, to blednie, to płonie;/ Matka oka nie spuszcza, wzrok jej w córce tonie; / Klara śmieje się, trzepie, lecz w ciągłym przymusie; / Albin wszystkie już kwiatki przeliczył w obrusie; / Ty także nieswój, piłeś tylko po swojemu;/ Ja zaś nic nie pojmując, dziwiąc się wszystkiemu, / Jeden ponośponoś (daw.) --- ponoć; prawdopodobnie, zapewne. rozsądny przy całym obiedzie, / Siedziałem między wami jakby Piłat w kredziekredo a. credo (z łac. credo: wierzę) --- wyznanie wiary, tekst odmawiany w liturgii katolickiej w niedziele i święta; Piłat w kredzie: mowa o fragmencie wyznania wiary, gdzie mówi się o Jezusie Chrystusie, że został ,,umęczon pod Ponckim Piłatem", tj. był sądzony i skazany na tortury i śmierć przez rzymskiego prefekta Poncjusza Piłata. Poza Bogiem Ojcem, Duchem Św., Jezusem i jego matką Maryją, Poncjusz Piłat jest jedyną osobą z innego porządku wymienioną z imienia w tekście Credo.. GUSTAW ciszej MiłośćMiłość, stryjaszku, miłość, to cała zagadka. RADOST Aniela, Klara, dobrze; ale matka, matka! GUSTAW Matka kochać nie może? RADOST kiwając ręką Szalał i szaleje! GUSTAW odprowadzając na stronę Jak to mówią, stryjaszku? Coś to nie rdzewieje... RADOST Ej, Guciu, tyś coś zbroił --- ja czuję przez skórę. GUSTAW Ja bym zbroił! RADOST Najłacniej rozpędzę tę chmurę,/ Gdy pójdę do Dobrójskiej i pogadam o tem. GUSTAW Ona nie wie. RADOST Co nie wie? GUSTAW Nic nie wie. RADOST Trzpiot trzpiotem!/ Proś, głaszcz, błagaj, zaklinaj; on jak wilk do lasu./ odchodząc/ I co mam z nim rozmawiać! Szkoda tylko czasu. Odchodzi w prawe drzwi boczne. GUSTAW sam Dobrze stryjaszku, radość ciebie czeka,/ Miłość, RozumLecz mego planu jeszcze ci nie zwierzę,/ Bo kto się kocha, rozsądnego człeka / Za powiernika niech nigdy nie bierze./ Radzi się --- przyzna, że najświętsza rada,/ Ale tak zrobi, jak jemu wypada. SCENA II Gustaw, Albin. GUSTAW Co? dobrym radca i przyjaciel szczery? ALBIN Dzięki Gustawie, za twoje rozkazy, / Spojrzała na mnie już dwanaście razy. GUSTAW A westchnęła sześć. ALBIN O nie, tylko cztery. GUSTAW I to dość na tę, co nigdy nie wzdycha. ALBIN z westchnieniem Prawda, nie wzdycha --- ale któż bez skazy! GUSTAW A ty westchnąłeś? ALBIN Raz tylko z daleka,/ I to przypadkiem, ale bardzo z cicha. GUSTAW Jak cię przynagli, wyjdź za drzwi, u licha! ALBIN Co to za szczęście! za niebios opieka! / Tak rozsądnego że mam przyjaciela,/ Że mi tak dobrych, świętych rad udziela. Ściska go. GUSTAW Tylko ich słuchaj. ALBIN Co każesz, to zrobię. GUSTAW I słowa do niej --- to pamiętaj sobie, / Choćby płakała... ALBIN boleśnie Ach! choćby płakała! GUSTAW Ach? --- no, kiedy «ach!» za nic czynność cała. ALBIN heroicznie Choć wielem cierpiał, choć z potem na czole, / Wszakże widziałeś, jakim był przy stole:/ Spojrzała na mnie? --- mój wzrok na suficie; / Zwróciła oko? --- ja zerk na nią skrycie. GUSTAW W tym cała sztuka. ALBIN Prosiła mnie wody ---/ Ja nic. Prosiła soli --- ja nic. --- Chleba --- / Ja nic. --- GUSTAW W tym sztuka. --- Nalała ci wina --- ALBIN z pośpiechem A ja.../ ciszej/ wypiłem. GUSTAW Bo pić zawsze trzeba./ Lecz ja ci ręczę, zmiękczać się zaczyna./ Wszakże tysiączne daje ci dowody:/ Patrzy za tobą, sama ciebie szuka./ Tylko wytrzymaj --- na tym cała sztuka./ Choćby tu przyszła, chciała szczerej zgody,/ Choćby najczulsza była jej rozmowa,/ Ty: tak albo: nie --- więcej ani słowa. ALBIN Choćbym miał zginąć, wszystko, jak chcesz, zrobię,/ Boś już przekonał o dobrym sposobie./ Ach, twoje rady szczerym dla mnie złotem. Ściska go. GUSTAW udając płaczliwy ton stryja Tylko zmiłuj się, przestań też być trzpiotem,/ Bądź raz rozsądny --- patrz, bierz przykład ze mnie. ALBIN Ach, tobie zrównać chciałbym nadaremnie! Klara wbiega, a zobaczywszy Gustawa, nagle się wstrzymuje. SCENA III Klara, Gustaw, Albin. KLARA Nie ma Anieli? GUSTAW oglądając się W samej rzeczy, nié ma./ do Albina na stronie/ A co --- jest; myślisz, że Anieli szuka?/ Ale się trzymaj. ALBIN na stronie do Gustawa Ba! w tym cała sztuka. GUSTAW na stronie do Albina, rozkazując Siądź sobie w kącie, nie strzelaj oczyma;/ Ja wprzód nastroję, rzecz całą ułożę./ Albin siada w głębi, tak że nie słyszy dalszej rozmowy; do Klary / Czy mam winszować? KLARA ironicznie Właśnie w dobrej porze;/ I czego? --- proszę. GUSTAW Nowego kochanka. KLARA Nie wiem o żadnym. GUSTAW Żartuje stryjankastryjanka --- stryjenka; żona stryja.. KLARA Panie Gustawie! GUSTAW Cóż to gniewać może? KLARA Żart zbyt bolesny. Zaczyna płakać. GUSTAW Jak to? Łzy? A zatem/ Moją stryjanką szczerze nie chcesz zostać? KLARA Wolę sto razy rozstać się z tym światem. GUSTAW Hm! hm! kiedy tak, inna rzeczy postać. KLARA Inna? GUSTAW Los w jednym grozi nam sposobie;/ Trzeba więc stłumić wszelkie dawne waśnie,/ Radzić wzajemnie i pomagać sobie. KLARA Lecz jak? GUSTAW Jak?/ po długim namyśle/ Otóż tego nie wiem właśnie. KLARA Gdyby pan Gustaw chciał słuchać mej rady/ I niby stryja chciał ziścić układy;/ Zwłoki nam trzeba. GUSTAW Ach, wszakże tak chciałem,/ Ale Aniela z niewczesnym zapałem,/ Widzę przed matką była u spowiedzi;/ Matka się krzywi; stryj się dziwi, śledzi,/ Dochodzi, pyta, i oto w tej chwili / Może już sobie wszystko wyjawili. KLARA Toż teraz będzie! Ach, panie Gustawie, / Czyby to jakoś nie można odmienić?/ Nie bierz mi za złe natrętność w tej sprawie,/ Ale czas nagli --- Radost chce się żenić;/ Powiedz mi: --- tamtą czy kochasz tak bardzo? GUSTAW Kocham, nie kocham, ale tu mną gardzą. KLARA Ach, nie wierz temu. GUSTAW Choćbym słuchał stryja,/ Aniela nie chce. KLARA Aniela ci sprzyja. GUSTAW Sprzyja! --- i komuż nie sprzyja jej dusza?/ Ależ to tylko do wdzięczności zmusza. KLARA zniecierpliwiona Domyśl się reszty. GUSTAW Chyba się domyślę;/ Bo nadto świeżo mam jeszcze w pamięci,/ Jak panna Klara wypleniała ściśle / Te, które teraz chce obudzić chęci. KLARA Okoliczności niechaj mnie tłumaczą. GUSTAW Okoliczności naglą pannę Klarę,/ Lecz dla Anieli czyż to samo znaczą?/ Z jakichże względów mam dać teraz wiarę / Temu, co może pociąga mnie skrycie? KLARA coraz porywczej Zatem Aniela?... GUSTAW sens kończąc Godna przywiązania. KLARA I chciałbyś szczerze? GUSTAW jak wyżej Poświęcić jej życie. KLARA Czegóż się wahasz, cóż ci jeszcze wzbrania? GUSTAW Niepewność... KLARA Znikła. GUSTAW A wzajemność... KLARA Czeka. GUSTAW I to Aniela... KLARA kończąc sens, porywczo Mym głosem wyrzekawyrzekać --- wymawiać, wygłaszać; mówić.! GUSTAW na stronie Ha! tegom czekał --- mam więc pewność przecie; / Jestem u celu, wy róbcie, co chcecie!/ chce odejść i wraca / Nie bierz mi za złe, że spytam zbyt śmiele,/ Ale czas nagli, ale Radost czynny,/ z przyciskiem / A jeszcze mógłby ubiec go kto inny;/ Powiedz mi zatem, słów nie tracąc wiele:/ ciszej, pokazując przez ramię na Albina/ I w tamtę stronę lękasz się zamęścia?/ Milczysz --- mam zgadnąć? --- życzę zatem szczęścia./ Ale Albin... --- wiesz? KLARA z coraz większą niecierpliwością Wiem, wiem. GUSTAW Lecz jest droga... KLARA Rozumiem. GUSTAW Daj mu pewność... KLARA Ach, dla Boga./ Wiem już, wiem. GUSTAW Odejść?/ po krótkim milczeniu/ Z nim? KLARA wstrzymując się Któż to powiada? GUSTAW Więc zostać? KLARA Męki! GUSTAW A więc moja rada/ Będzie przyjętą? KLARA Będzie, będzie. GUSTAW Szczerze? KLARA Ach, szczerze, szczerze. GUSTAW zmieniając ton A ja bardzo wierzę ---/ Brać przedsięwzięcie, co wiecznym nazwano, / A zmieniać w dobiew dobie --- w ciągu doby. --- nienawidzieć rano, / A kochać w wieczór --- szkodzić niewinnemu, / A za godzinę chcieć pomagać temu; / Że to jest płochość, kto nie chce, to przyzna --- / I któż jej zdolnyktóż jej zdolny --- któż do niej zdolny.? --- pewnie nie mężczyzna. --- / Co wyraziwszy szeroko i długo,/ Mam zaszczyt zostać uniżonym sługą. Kłania się bardzo nisko i odchodzi do swego pokoju. SCENA IV Klara, Albin. KLARA po krótkim milczeniu Jak to? --- co to jest? --- wszystko naraz ginie!/ To żarty --- zemsta! ALBIN na stronie Trzymaj się, Albinie! KLARA Jam mu wierzyła! Zdradziłam Anielę! ALBIN na stronie Aj, płacze. KLARA Winnam, winnam z każdej strony. ALBIN na stronie W tym sztuka. KLARA Ależ... O, jak cierpię wiele! ALBIN na stronie Aj, strach! KLARA Albinie! Już jesteś zemszczony. ALBIN zrywa się i siada znowu --- na stronie W tym sztuka! KLARA Jak to! Więc prawa już nié mam/ I do litości? ALBIN zrywając się A, już nie wytrzymam!/ do Klary/ Wzywasz litości prośbą nadaremną? KLARA Możnażmożnaż --- czy można. się pytać, wiedząc, co się dzieje? ALBIN Cóż? KLARA Radost, Radost chce się żenić ze mną. ALBIN A ty? KLARA Wprzód umrę. ALBIN I on ma nadzieję/ Ciebie przymusić? KLARA Za ojca rozkazem. ALBIN Co? Radost? Z tobą? Tego nie dożyje! / Idę, uwolnię i pomszczę cię razem. Odchodzi prędko we drzwi środkowe. KLARA biegnąc za nim Ach, Albinie! Stój --- / we drzwiach/ Stój! --- on go zabije! SCENA V Pani Dobrójska, Radost, Aniela. Radost prędko wchodzi, za nią P. Dobrójska, za nią Aniela. RADOST Gdzież jest? Gdzież on jest? PANI DOBRÓJSKA Bez gniewu, bez złości. ANIELA na stronie Trzymaj go, mamo! RADOST Miałbym wiedzieć o tem? PANI DOBRÓJSKA Ja nie wierzyłam. RADOST Ściągać takich gości? PANI DOBRÓJSKA Nic się nie stało. RADOST Przestał już być trzpiotem,/ A został kłamcą. PANI DOBRÓJSKA Przebacz... RADOST O to, właśnie! ANIELA na stronie Trzymaj go, mamo! RADOST chcąc iść ku drzwiom Gustawa Zaraz rzecz wyjaśnię. PANI DOBRÓJSKA Czekaj. RADOST Puść pani! ANIELA na stronie Nie puszczaj. RADOST ku drzwiom Gustawie!/ wyciągając rękę --- do Pani Dobrójskiej/ Za pozwoleniem! Idzie do drzwi. ANIELA Dla Boga! RADOST No proszę!/ Jeszcze gdzieś poszedł. Patrzy przez dziurkę. PANI DOBRÓJSKA Słuchaj mnie łaskawie,/ Trzeba się trochę porozumieć wprzódy. RADOST Co porozumieć? --- tu jasne dowody. PANI DOBRÓJSKA Zbyt się unosisz. RADOST Ja się nie unoszę. ANIELA na stronie Nie wierz mu, mamo. PANI DOBRÓJSKA Któż jest ta Aniela? RADOST Ach, żadnej w świecie nie znam i nie znałem,/ Oprócz tej jednej. PANI DOBRÓJSKA Któż ojciec Anieli? RADOST Mogęż ja wiedzieć, czy w życiu mem całem/ Widziałem kogo, co tak córkę zowie? PANI DOBRÓJSKA Z którym cię sprawa odwieczna rozdziela. RADOST Ja nie mam sprawy, z nikim mnie nie dzieli. ANIELA na stronie do matki Nie chce się przyznać. RADOST Co to w tamtej głowie! PANI DOBRÓJSKA Swój pojedynek wspomnisz sobie przecie? RADOST Mój poje.../ biorąc się za głowę/ Gwałtu! Co ten hultaj plecie! PANI DOBRÓJSKA Tylko spokojnie. RADOST Moja mościa pani!/ Z oczu widziałem, przeczułem przez skórę,/ Że coś napłatał, nabroił bez miary,/ żałośnie / I co najbardziej serce moje rani,/ Iż nikt zapewne nie da temu wiary,/ Że mu dziś burę sypałem za burę./ płaczliwie / I cóż mam robić?... ale wiem, co zrobię:/ Jeszcze ostatnią chcę mu dać przestrogę. Wychodzi prędko. ANIELA Ach, biegaj, mamo, trzymaj go przy sobie. PANI DOBRÓJSKA Biegnę. ANIELA Ach, prędzej. PANI DOBRÓJSKA biegnąc Już prędzej nie mogę. SCENA VI Aniela, Gustaw w głębi ANIELA nie widząc Gustawa Radost porywczy, ale dobry w duszy,/ Prośbami, łzami na końcu się wzruszy --- / Przebaczy --- Gustaw odjedzie --- a dalej?/ Ja płakać będę, on się nie użali,/ Zapomni. GUSTAW Nigdy. ANIELA Ach! GUSTAW Nie, nie zapomnę;/ Naszego związku ogniwa niezłomne. ANIELA Uchodź. GUSTAW Uchodzić? ANIELA Stryj grozi, złorzeczy. GUSTAW Da się przeprosić. ANIELA Lecz wszystkiemu przeczy. GUSTAW Bo trzpiot. ANIELA Trzpiot? GUSTAW kiwając głową Oho! ANIELA z westchnieniem Jam mu już wierzyła! GUSTAW Ze strachem pewnie. ANIELA naiwnie Owszem. GUSTAW Pomyśl o tem,/ Jakim dla ciebie byłoby kłopotem,/ Gdyby wróciła dawna postać rzeczy,/ po krótkim milczeniu/ A z nią i miłość, tobie tak niemiła./ po krótkim milczeniu/ Matka by może także za mną była. ANIELA Ach, tak mnie kocha! GUSTAW Cóż wtedy się stanie? ANIELA prosząc się Cóż ja mam mówić? --- na cóż to pytanie? GUSTAW biorąc ją za rękę Nie wierz, Anielo, tej pieszczocie wzroku,/ Gdy z wolna sunąc spocznie w twoim oku, / Tej drżącej dłoni, kiedy ciebie bliska,/ Nie wierz głosowi, co się w duszę wciska, / Lecz własne serce niechaj cię oświeci;/ Ach, tylko miłość równą miłość nieci!/ Serce --- milczy? ANIELA spojrzawszy mu w oczy Nie. GUSTAW pociągając w objęcia Anielo! ANIELA w jego objęciu Gustawie!/ wyrywając się z objęcia/ A tamta? GUSTAW Tyś jest, tyś nią była zawsze. ANIELA Jak to, Aniela? GUSTAW Żadnej nie znam innej. ANIELA Ale nie zwodzisz? GUSTAW O, nie bądź w obawie:/ Użyłem zdrady, lecz zdrady niewinnej./ Byłżebym wznieciłbyłżebym wzniecił (daw.) --- czy mógłbym wzniecić. uczucia łaskawsze,/ Gdy się przybliżyć starałem daremnie, / Gdy uprzedzona stroniłaś ode mnie? ANIELA Więc nie kochałeś? --- To nie jest odmianą?/ I jedna jestem.... GUSTAW sens kończąc Jedynie kochaną. ANIELA Zatem i Klarze... GUSTAW sens kończąc Odpuszczona wina,/ Albin ją kocha, a ona Albina. Scena VII Ciż sami, Radost, Pani Dobrójska Radost spiesznie wchodzi, za nim Dobrójska --- Radost staje tuż przed Gustawem, zadychany równie jak Dobrójska, mówić nie może. Po krótkiej chwili milczenia, Gustaw parska śmiechem. RADOST obracając się do stojącej za nim Dobrójskiej Śmieje się --- widzi pani? PANI DOBRÓJSKA ocierając czoło Widzę. RADOST biorąc się pod boki, do Gustawa Mości panie. GUSTAW Oho! RADOST zbity z mowy Oho! --- słyszy pani? --- Oho, jeszcze./ Powiedz, więc słuszne były moje troski wieszcze?/ Nabroiłeś, naplotłeś!... Lecz zrób tu wyznanie: / W jakiej, gdzie, kiedy, w której kochasz się Anieli? GUSTAW biorąc za rękę Anielę W której? --- w tej. RADOST A!/ obracając się do Dobrójskiej/ A! GUSTAW do Anieli Wszak tak? ANIELA O, tak. RADOST Otóż macie!/ I któż go tu zrozumie? Wszakżeście słyszeliwszakżeście słyszeli --- wszakże słyszeliście (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika).?/ A! A ów pojedynek? Mów no, panie bracie. GUSTAW odprowadzając na stronę Wszak wiesz, stryjaszku?... RADOST głośniej Co? Jak? GUSTAW jeszcze głośniej Na reducie. RADOST Pst, pst! GUSTAW Poszło wam... RADOST chce mu usta zamknąć Milczżemilczże --- milcz koniecznie (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że)., bałamuciebałamut (daw.) --- człowiek niepoważny, zmienny, zwodzący innych obietnicami itp.... GUSTAW usuwając głowę Podobno... RADOST jak wyżej Cicho! GUSTAW jak wyżej O to... RADOST jak wyżej Ale cicho!/ Miejże też rozum! SCENA VIII Ciż sami, Albin, wbiega za nim Klara. Albin, zachodząc z przeciwnej strony, kiedy jeszcze Radost stara się zamknąć usta Gustawowi, krzyczy mu w ucho. ALBIN Nim zaślubisz Klarę,/ Mnie zabić musisz. RADOST przestraszony, cofając się A to co za licho! KLARA odciągając Albinie! RADOST przecierając ucho Ja chcę Klarę? PANI DOBRÓJSKA Co się dzieje? RADOST Wszak tu zaraza! Ten znowu szaleje! / do Albina/ Któż mówił? ALBIN Ty sam. RADOST Żartom dałeś wiarę? KLARA Ojca prosiłeś. RADOST Ja? Kiedy? Kto mówi? KLARA Gustaw. RADOST Gustawie, skąd ta nowa łaska? GUSTAW Chciałem ją straszyć. RADOST A cóż u diaska!/ Czy ja straszydło na młode dziewczęta!/ do Albina / Ale skąd twoja zemsta tak zawzięta?/ Kochasz Anielę. ALBIN Ja? Kto mi to powie? RADOST Gustaw. KLARA Tak, Gustaw. GUSTAW Gustaw, Gustaw trzpiotem./ Naplótł, nabroił --- ale czy szczęśliwie,/ biorąc za ręką Anielę i klękając przed Dobrójską / Tu się, Anielo, przekonamy o tem. PANI DOBRÓJSKA podnosząc ich, do Gustawa Ja cię rozumiem. RADOST Ja się tylko dziwię. PANI DOBRÓJSKA łącząc ich I szczęście córki powierzam ci śmiało. GUSTAW A teraz drugą zajmijmy się parą:/ rozkazując/ Albinie! zbliż się. PANI DOBRÓJSKA Cóż ty na to, Klaro? GUSTAW Chce, chce, ja ręczę. KLARA Ale... GUSTAW Już się stało. KLARA Ach, gdybym mogła, na złość bym nie chciała. ALBIN Ale nie możesz? KLARA I kochać cię muszę. GUSTAW Niech was ten złączy, komu za to chwała./ łącząc ich, poważnie/ Bądźcie szczęśliwi tak, jak się kochacie!/ do Klary, ciszej / Cóż śluby? poszły!/ podobnie do Albina, na stronie/ Każ się podkuć, bracie./ głośno/ Wszystko więc dobrze. RADOST Ale, na mą duszę./ Nic nie rozumiem --- powiedz, Guciu drogi. GUSTAW ściskając go Dzięki, stryjaszku, za twoje przestrogi! Przypisek autora Komedia moja Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca była przedstawioną w teatrze lwowskim w r. 1832, a drukiem ogłoszoną w IV tomie moich komedii w r. 1834. W kilka lat później została bardzo źle przetłumaczoną prozą na język francuski. 17 sierpnia 1840 r. przedstawiono po raz pierwszy w teatrze ,,du Gymnase Dramatique" w Paryżu sztukę: Bocquet père et fils, ou le chemin le plus long, comédie vaudeville en deux actes par M. M. Laurencin, Marc Michel et E. Labiche. W tej sztuce główny węzeł i kilka scen ledwie nie co do słowa są wzięte z mojej komedii Śluby panieńskie. Piszę tę notę dla tych, którzy mnie oskarżają o naśladowanie powyższej sztuki francuskiej.