Mickiewicz, Adam Dziady, część III http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema Sekuła, Aleksandra Pigoń, Stanisław Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Dramat Dramat romantyczny Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, wyd. Czytelnik, Warszawa 1974 Domena publiczna - Adam Mickiewicz zm. 1855 1926 xml text text 2009-01-12 polGWYA DDT FMM https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7534.jpg Wizja III - szkic do "Zwiastowania", Stabrowski, Kazimierz (1869-1929), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7534/ https://wolnelektury.pl/media/book/htmlmobi/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.htmlISBN-978-83-288-7455-8ISBNtext/htmlhttps://wolnelektury.pl/media/book/txtmobi/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.txtISBN-978-83-288-7456-5ISBNtext/plainhttps://wolnelektury.pl/media/book/pdfmobi/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.pdfISBN-978-83-288-7457-2ISBNapplication/pdfhttps://wolnelektury.pl/media/book/epubmobi/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.epubISBN-978-83-288-7458-9ISBNapplication/epub+ziphttps://wolnelektury.pl/media/book/mobimobi/dziady-dziady-poema-dziady-czesc-iii.mobiISBN-978-83-288-7459-6ISBNapplication/x-mobipocket-ebookDDA Problemy do rozwiązania obejmują techniczne opracowanie kwestii równoległych (patrz: uwaga poniżej)Adam Mickiewicz Dziady. Poema Dziadów część III Artystycznie odważny i wieloznaczny utwór oszałamia bogactwem treści, wątków i form. Mickiewicz zderza tu poruszający obraz polskiej młodzieży prześladowanej przez zaborcę z satyrą na społeczny konformizm, miesza tragizm z groteską, a politykę z metafizyką. Dramat nie jest łatwy w odbiorze, ale mimo upływu czasu nadal intryguje, niepokoi i pozostaje otwarty na interpretacje. Dziady Adama Mickiewicza, czołowego poety Wielkiej Emigracji, zaliczanego, obok Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego, do grona trzech wieszczów, to kanoniczny przykład dramatu romantycznego. Dzieło posiada luźną kompozycję, stanowiąc cykl czterech dramatów wydawanych w latach 1823--1860. Elementem spajającym całość jest obrzęd Dziadów, przywoływania i wspomagania cierpiących duchów --- dokładnie przedstawiony w części II, a powracający w finale w urywku części I wraz z postacią Guślarza. Wszystkie części łączy również ta sama, choć przechodząca przemiany postać występująca pod różnymi imionami: poeta-buntownik, Konrad w części III wyrasta z nieszczęśliwego kochanka Gustawa z części IV, ten zaś pozostaje silnie spowinowacony ze zjawą opisaną we wstępnym wierszu (Upiór) oraz przychodzącą w części II na koniec obrzędu i w milczeniu towarzyszącą pasterce. W utworze występują dwie przenikające się płaszczyzny: realna oraz duchowa; w przypadku niektórych bohaterów, mianowicie Gustawa, nie sposób rozstrzygnąć jednoznacznie, do którego porządku należą.Dziadów część III została przez Mickiewicza ukończona wiosną 1832 roku. Ze względu na pobyt poety w Dreźnie część ta bywa nazywana Dziadami drezdeńskimi. Tekst opublikowano po raz pierwszy w 1832 roku jako IV tom Poezji (w wydaniu zbiorowym) oraz rok później w edycji osobnej. Utwór ma swobodną i fragmentaryczną kompozycję. Jest to najbardziej wizyjna, wieloznaczna i otwarta na interpretacje spośród wszystkich części dramatu. Wątki fabularne pozostają w niej otwarte, a losy bohaterów niedopowiedziane (z wyjątkiem ginącego od uderzenia pioruna Doktora). Do całego cyklu Adam Mickiewicz nawiązuje sceną IX (obrzęd tytułowych Dziadów), a także postacią głównego bohatera --- Gustawa, stającego się tu Konradem. Badacze literatury uważają Dziadów część III za arcydzieło polskiego dramatu romantycznego, m.in. ze względu na połączenie w jednym utworze problematyki polityczno-historycznej z metafizyczną.Dramat Adama Mickiewicza łączy różne gatunki, obejmując odrębne utwory liryczne (np. pieśni więźniów w Dziadów części III czy rozpoczynający część II wiersz Upiór). Sceny monumentalne przeplatają się z kameralnymi i lirycznymi. Wzniosłość spotyka się z groteską, tragizm z komizmem. Synkretyzm gatunkowy, stylistyczny i estetyczny stanowi zasadę konstrukcji tego pełnego twórczej swobody i rozmachu utworu, podobnie jak nieliczenie się z technicznymi ograniczeniami dzieł teatralnych, przez co dramatowi romantycznemu przypisywano charakter niesceniczny.Tłem akcji i kluczem do rozumienia Dziadów części III są wydarzenia historyczne. W 1830 roku wybuchło w Polsce powstanie listopadowe, które miało wyzwolić Polaków spod jarzma caratu. Adam Mickiewicz, choć zaangażowany w walkę narodowowyzwoleńczą i ponoszący jej konsekwencje (skazany na zesłanie po procesie filomatów w 1824 r.), nie brał w nim udziału --- przebywał w tym czasie poza Polską. Podjął próbę dołączenia do powstania, lecz jego wysiłki się nie powiodły. Dziady część III to utwór wyrastający po części z emocji i refleksji związanych zarówno z powstaniem, jak i relacją poety do tego wydarzenia, lecz wpisujący się w szerszy kontekst romantycznych zainteresowań, przekonań i poszukiwań, zarówno artystycznych, jak światopoglądowych.Adam Mickiewicz nakreślił kontekst Dziadów części III, dołączając do dramatu tzw. Ustęp, czyli pisany wierszem poemat epicki. Składa się na niego szereg posępnych, sugestywnych obrazów, ukazujących carską Rosję jako imperium niewoli: Droga do Rosji, Przedmieścia stolicy, Petersburg, Pomnik Piotra Wielkiego, Przegląd wojska, Oleszkiewicz oraz kończący tę sekwencję słynny wiersz Do przyjaciół Moskali. Mówiące w Ustępie ,,ja" nie jest tożsame z którymś z bohaterów dramatu. Temu, który przemawia wierszem w Ustępie najbliżej chyba do narratora ze wstępu do części III dramatu, jednakże wszelkie interpretacje nie są tu ostatecznie rozstrygające. Fragmentaryczność, niejednoznaczność i nierozstrzygalność stanowiły dla Adama Mickiewicza, jak i dla innych romantyków, zarówno cechę rzeczywistości, jak również dzieła sztuki. Być może właśnie owa niejednoznaczność i otwartość sprawiają, że Dziady zachowują swoistą świeżość i przyciągają jak magnes kolejne pokolenia artystów teatru, gotowych słowami romantycznego wieszcza opowiadać o tym, co ważne tu i teraz. W Dziadów części III wyodrębnić można dwie warstwy przedstawionej rzeczywistości --- jawną, przedstawiającą oficjalny wymiar rzeczywistości, oraz ukrytą, dotyczącą spisków, martyrologii i walki narodowowyzwoleńczej. Warstwa jawna (Dom wiejski pode Lwowem, Salon Warszawski, Pan Senator) to krytyczne spojrzenie na przedstawioną w utworze zbiorowość, którą autor podzielił na ,,lewą" i ,,prawą" stronę. Warstwa ukryta zawiera natomiast koncepcję martyrologicznej historii Polski. Wiąże się z nią silny w tej części Dziadów mesjanizm, czyli idea ziemskiego zbawienia ludzkości. Mesjanizm polski postrzegał owo zbawienie jako proces historyczny związany z dziejami narodu polskiego. Mesjanizm w Dziadach przejawia się poprzez podkreślanie paraleli między męką Jezusa a cierpieniem prześladowanych, pozbawionych państwowości Polaków. Ofiary ponoszone przez naród polski na rzecz wolności mają według Mickiewicza charakter uniwersalny, służą całej ludzkości i tym samym powtarzają ofiarę Chrystusa. Światopogląd ten uosabia w utworze postać obdarzonego darem proroczym ks. Piotra. Jego wizje wieszczą pozytywny obrót spraw, mają jednak charakter bardzo metaforyczny i niejasny (pojawia się w nich m.in. słynna fraza ,,a imię jego czterdzieści i cztery", która stała się przedmiotem licznych interpretacji i dyskusji). Postacią będącą przeciwieństwem ks. Piotra jest Konrad --- przekonany o własnej misji, wyjątkowości i mocy. Ową moc czerpie Konrad ze swego poetyckiego talentu, który czyni z niego we własnych oczach istotę niemal równą Bogu: ,,Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę, / Cóż ty większego mogłeś zrobić --- Boże?". W Wielkiej Improwizacji poeta buntuje się przeciwko Bogu, żądając od Niego władzy nad światem, aby urządzić go lepiej. Oskarża tym samym Boga o wszelkie istniejące zło, a popycha go do tego odczuwanie narodowych cierpień: ,,Ja i ojczyzna to jedno. / Nazywam się Milijon --- bo za milijony / Kocham i cierpię katusze". Dziadów część III to dramat zbudowany z prologu oraz dziewięciu scen. Prolog dramatu to scena rozgrywająca się w więziennej celi Konrada w wileńskim Klasztorze Bazylianów. Tu właśnie dokonuje się przemiana romantycznego kochanka Gustawa z IV części w Konrada --- bojownika o wolność. Ta metamorfoza zostaje zapisana na ścianie po łacinie: ,,Gustavus obiit --- natus est Conradus", czyli ,,Gustaw umarł --- narodził się Konrad". Po prologu następuje scena spotkania więźniów w celi Konrada w wieczór wigilijny. Więźniowie opowiadają o swoich traumatycznych przeżyciach i sytuacji w kraju --- o prześladowaniach, zsyłkach, fałszywych oskarżeniach i bezlitosnych wyrokach. Opisane cierpienia wzbudzają w Konradzie gniew i nienawiść, które wylewają się z niego w formie pełnej żądzy odwetu pieśni o refrenie: ,,Zemsta, zemsta, zemsta na wroga / Z Bogiem i choćby mimo Boga". Konrad jest pełen rewolucyjnego buntu i nawołuje rodaków do krwawej zemsty, co stoi w sprzeczności z etyką chrześcijańską. Pieśń Konrada ze sceny I nazywana bywa Małą Improwizacją. Konrad objawia w niej poczucie swego posłannictwa i potęgi twórczej, co rozwinie w pełni w scenie Wielkiej Improwizacji. Przedstawia towarzyszom niedoli swoją wizję, w której próbuje dostrzec dokonującą się narodową zemstę. W tej wizji staje się orłem i unosi się ponad światem. Nie jest jednak w stanie ujrzeć przyszłości, gdyż na jego drodze pojawia się kruk, którego czarne skrzydła przesłaniają obraz. Dramatyczne starcie orła z krukiem znajduje odzwierciedlenie w sytuacji przemawiającego poety, którego myśli plączą się i gubią. Ten metaforyczny obraz zamyka pierwszą scenę Dziadów części III. Scena II to słynna Wielka Improwizacja --- jeden z najważniejszych monologów w historii polskiego dramatu. Natchniony Konrad zwraca się ku Bogu, ale nie słowa modlitwy wychodzą z jego ust, lecz poezja. Poezja improwizowana, czyli tworzona na gorąco, niepoddana namysłowi i artystycznemu cyzelowaniu. Poezja kipiąca emocjami, nieuporządkowana, dzika i buntownicza. Konrad domaga się od Boga władzy nad ludzkimi duszami, przekonany, że zrobi z niej lepszy użytek, niż robi go Bóg. Niczym Prometeusz pragnie wyrwać Bogu władzę, mając na względzie dobro ludzkości i kierując się uczuciem. W swoim buncie i zapamiętaniu jest bliski nazwania Boga carem --- te słowa dopowiada jednak za niego diabeł. W scenie III ksiądz Piotr pochyla się nad opętanym i cierpiącym Konradem i przeprowadza egzorcyzmy, próbując uwolnić go od złych duchów. Siły wyższe (archaniołowie) uznają Konrada winnym grzechu bluźnierstwa oraz pychy, jednak nie skazują go na potępienie, jako że do grzechu pchnęły go nie złe intencje, lecz miłość i współczucie dla ludzkiego cierpienia.Kolejne sceny zostają przez Adama Mickiewicza utrzymane w metaforycznym, wizyjnym nastroju. Widzenie Ewy (scena IV) symbolizuje konieczność ofiary, zaś widzenie księdza Piotra (scena V) ukazuje dzieje i przyszłość Polski. To mistyczne proroctwo stanowi ucieleśnienie hasła narodowego mesjanizmu --- ,,Polska Chrystusem narodów". Sceny następujące później zmieniają nastrój utworu; Mickiewicz odchodzi od metaforycznych wizji i monologów w stronę krytyki politycznej i społecznej. Stąpamy znów po twardym gruncie rzeczywistości, a w jej przedstawieniu nie brak nut komicznych i groteskowych. Nastrój grozy, wizyjność i symbole powracają w zamykającej dramat scenie IX rozgrywającej się w noc obrzędu Dziadów. Scena finałowa nawiązuje wyraźnie do Dziadów części II. Na cmentarzu widzimy Guślarza i Kobietę w żałobie. Widmo, wezwane na Dziady przez dawną kochankę, nie przychodzi. Obraz, który zamyka widowisko jest jednoznaczny: wozy z ludźmi jadą na północ. Na jednym z pełnych zesłańców wozów kobieta dostrzega znajomą sylwetkę, dawnego ukochanego. Zamiast jednej rany w sercu (jak u Widma z II części Dziadów) jest on cały zakrwawiony, ale najwięcej cierpień przysparza mu niewielkie piętno na czole. Czy jest to znak grzechu pychy --- ślad po stoczonej walce z Bogiem? Czy też symbol jego miłości do ojczyzny i ofiarnej misji, jakiej się podjął? A może znak grzechu kolaboracji i słabej woli? (Adam Mickiewicz zmuszony został przy opuszczaniu więzienia do podpisania deklaracji współpracy z władzami carskimi, co ciążyło mu do końca życia, mimo że nigdy w faktyczną kolaborację się nie wdał) A może piętno podjętej próby samobójczej? Jedno nie wyklucza drugiego. Nieszczęśnika czeka los taki jak innych patriotów-spiskowców, czyli zesłanie na Syberię. W Dziadów części III odnajdujemy liczne wątki autobiograficzne oraz postaci i środowiska mające swoje historyczne prototypy, jednak w ich interpretacji należy zachować daleko idącą ostrożność. W salonie warszawskim dostrzeżemy bywalców salonu literackiego generała Krasińskiego, a więźniowie spotykający się w noc wigilijną w celi Konrada w Wilnie mają nazwiska i rysy kolegów Adama Mickiewicza z czasów filomackich. III część Dziadów była dla poety pociskiem wystrzelonym przeciw Imperium Rosyjskiemu, które stłumiło polskie powstanie; stanowiła formę jego udziału w tym zrywie, stąd niezwykle antyrosyjska wymowa tej części. Z czasem jednak Mickiewicz odżegnywał się od tak agresywnego, nienawistnego stanowiska.Na scenie teatralnej Dziady pojawiły się dopiero w XX wieku, co było spowodowane zarówno trudnościami inscenizacyjnymi, jak i sytuacją polityczną. Prapremiera dramatu miała miejsce w Teatrze Miejskim w Krakowie (obecnie Teatr im. Juliusza Słowackiego) w październiku 1901 roku. Adaptacji i reżyserii podjął się Stanisław Wyspiański, który dokonał w tekście oryginalnym wielu skrótów. Od tamtej pory dramat Mickiewicza stale powraca do repertuaru polskich teatrów. Na warsztat brali go najwybitniejsi reżyserzy --- jak Konrad Swinarski i Jerzy Grotowski. Jedną z najsłynniejszych inscenizacji stały się Dziady z Teatru Narodowego w Warszawie z 1967 roku. Spektakl, który wyreżyserował Kazimierz Dejmek, miał silnie polityczną, antyradziecką wymowę i władze nakazały zdjęcie go z afisza. Wywołało to protesty, które zapoczątkowały wydarzenia Marca '68 roku. Polityczną wymowę miała także litewska inscenizacja Dziadów z 1990 roku w reżyserii Jonasa Vaitkusa --- tego roku Litwa oderwała się od Związku Radzieckiego i ogłosiła deklarację niepodległości. W 2016 dramat Mickiewicza wystawił na deskach Teatru Polskiego we Wrocławiu Michał Zadara. Jego monumentalne przedsięwzięcie było pierwszą w historii całkowicie wierną wobec tekstu romantycznego wieszcza inscenizacją Dziadów --- w rezultacie spektakl trwał aż 14 godzin! Michał Zadara interpretował Dziady jako uniwersalną opowieść o buncie i nieprzystosowaniu. W wywiadzie cytowanym przez portal Culture.pl reżyser mówił: ,,Polityczność Dziadów kryje się w ich dzikiej anarchiczności. Opowiadają o jednostkach, które nie są w stanie odnaleźć się we wspólnocie. Każda z postaci ma ten sam problem --- nie pasuje do oczekiwań, jakie świat ma wobec niej. Czy Gustaw, którego miłości nikt nie rozumie, czy Dziewica, która nie ma do kogo się odezwać, czy Ksiądz, który jest pustelnikiem --- to ludzie samotni, którzy nie są w stanie porozumieć się ze światem. To dramat o niedostosowanych, o dziwakach, freakach, odmieńcach. (...) To utwór do gruntu antyfaszystowski --- przeciwko wszelkiej jednolitości, poprawności". Dzieło poety z Nowogródczyzny wpisało się na trwałe w historię literatury i kultury polskiej, litewskiej i białoruskiej, obrosło ogromem znaczeń i nadal intryguje oraz prowokuje do nowych odczytań. Wciąż na nowo postacie, cytaty, problemy tego wielkiego dramatu odnajdują swoje aktualne znaczenia i ożywają w polskiej historii. Dziadów część III Adama Mickiewicza jest dostępna jako e-book w formatach EPUB i MOBI, a także jako plik PDF. Utwór jest lekturą obowiązkową w liceach i technikach i został opracowany redakcyjnie, w tym opatrzony przypisami, z myślą o uczniach i uczennicach. Zamieszczony na stronie Wolnych Lektur audiobook czytają Joanna Niemirska i Robert Koszucki. Świętej pamięci JANOWI SOBOLEWSKIEMUSobolewski, Jan (1799--1829) --- członek Towarzystwa Filomatów i Zgromadzenia Filaretów; wywodził się z Białostocczyzny; po ukończeniu Uniwersytetu Wileńskiego w 1821 r. był nauczycielem w Krożach na Żmudzi, w 1823 r. aresztowany; podczas procesu filomatów wykazał się niezłomnością zasad, na mocy wyroku carskiego z 26 sierpnia 1824 skazany na ,,służbę w oddalonych guberniach", 5 listopada tegoż roku opuścił wraz z innym skazanym, Adamem Mickiewiczem, Wilno udając się do Petersburga, gdzie zgodnie z dołączoną do wyroku adnotacją oraz własną prośbą został wcielony do petersburskiego Korpusu Komunikacji Wodnej; w 1825 r. zdał egzaminy, otrzymał nominację oficerską i został skierowany został do Wytergi w guberni ołonieckiej, w 1827 r. otrzymał stopień podporucznika; zmarł w Archangielsku jesienią 1829 r./ CYPRIANOWI DASZKIEWICZOWIDaszkiewicz, Cyprian (1803--1829) --- członek Zgromadzenia Filaretów; pochodził z Podlasia, uczeń szkół białostockich i Uniwersytetu Wileńskiego, prawnik i historyk; w procesie filaretów skazany na zesłanie wgłąb Rosji; od roku 1826 przebywał w Moskwie, gdzie zmarł w grudniu 1829 r. śmiercią samobójczą; w okresie moskiewskim swego życia przyjaźnił się blisko z Mickiewiczem, był nieszczęśliwie zakochany w Karolinie Jaenisch, poetce i malarce, zaręczonej z Mickiewiczem w l. 1827--1829./ FELIKSOWI KÓŁAKOWSKIEMUKółakowski, Feliks (zm. 1831) --- pisownia nazwiska także: Kułakowski' członek Zgromadzenia Filaretów; pochodził z Mozyrza na Białorusi w obwodzie homelskim (historycznie na Polesiu), studiował filologię na Uniwersytecie Wileńskim, poeta; po procesie 1823--1824 zesłany wgłąb Rosji, studiował języki orientalne na uniwersytecie w Kazaniu; zmarł w Petersburgu 1831 r. spółuczniom, spółwięźniom, spółwygnańcom/ za miłość ku ojczyźnie prześladowanym,/ z tęsknoty ku ojczyźnie zmarłym/ w Archangielsku, na Moskwie, w Petersburgu ---/ narodowej sprawy męczennikom poświęca Autor [PRZEDMOWA] Polska od pół wieku przedstawia widok z jednej strony tak ciągłego, niezmordowanego i niezbłaganego okrucieństwa tyranów, z drugiej tak nieograniczonego poświęcenia się ludu i tak uporczywej wytrwałości, jakich nie było przykładu od czasu prześladowania chrześcijaństwa. Zdaje się, że królowie mają przeczucie Herodowe o zjawieniu się nowego światła na ziemi i o bliskim swoim upadku, a lud coraz mocniej wierzy w swoje odrodzenie się i zmartwychwstanie. Dzieje męczeńskiej Polski obejmują wiele pokoleń i niezliczone mnóstwo ofiar; krwawe sceny toczą się po wszystkich stronach ziemi naszej i po obcych krajach. --- Poema, które dziś ogłaszamy, zawiera kilka drobnych rysów tego ogromnego obrazu, kilka wypadków z czasu prześladowania podniesionego przez Imperatora AleksandraAleksander I (1777--1825) --- od 1801 r. cesarz (car) Rosji z dynastii Romanowów, syn Pawła I, starszy brat księcia Konstantego (który zrzekł się praw dziedzicznych do tronu) oraz Mikołaja; po kongresie wiedeńskim (1815) król Polski; jego następcą był Mikołaj I. . Naród, Więzienie, WładzaOkoło roku 1822 polityka Imperatora Aleksandra, przeciwna wszelkiej wolności, zaczęła się wyjaśniać, gruntować i pewny brać kierunek. W ten czas podniesiono na cały ród polski prześladowanie powszechne, które coraz stawało się gwałtowniejsze i krwawsze. Wystąpił na scenę pamiętny w naszych dziejach senator NowosilcowNowosilcow, Nikołaj Nikołajewicz (1761--1838) --- rosyjski hrabia (1833), polityk i urzędnik państwowy; w początkowych latach panowania cara Aleksandra I jego bliski współpracownik. Zastępca przewodniczącego Rady Najwyższej Tymczasowej Księstwa Warszawskiego, sprawujący nadzór nad policją w l. 1813--1815, i kontrolę nad skarbem od 1814 roku, przewodniczący Komitetu Wyższego Nadzoru Policyjnego, w 1815 roku członek Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego; l. 1832--1838 przewodniczący Rady Państwa i Komitetu Ministrów Imperium Rosyjskiego. Od 1824 pełnił funkcję kuratora wileńskiego okręgu szkolnego. Dla zaskarbienia sobie uznania cara i uzyskania nań wpływu, zainscenizował śledztwo do wykrycia (nieprawdziwych) spisków Filomatów i Filaretów w prowincjach zabranych.. On pierwszy instynktową i zwierzęcą nienawiść rządu rosyjskiego ku Polakom wyrozumował jak zbawienną i polityczną, wziął ją za podstawę swoich działań, a za cel położył zniszczenie polskiej narodowości. W ten czas całą przestrzeń ziemi od Prosny aż do Dniepru i od Galicji do Bałtyckiego morza zamknięto i urządzono jako ogromne więzienie. Całą administracjąadministracją (daw. forma) --- dziś B.lp: administrację. nakręcono jako jedną wielką Polaków torturę, której koło obracali carewicz KonstantyRomanow, Konstanty Pawłowicz (ros. Константин Павлович Романов 1779--1831) --- właśc. Konstantin Pawłowicz Holstein-Gottorp-Romanow, wielki książę rosyjski z dynastii Romanowów, drugi syn cesarza (cara) Pawła I i cesarzowej Marii Fiodorowny, brat cara Aleksandra I i cara Mikołaja I, następca tronu rosyjskiego w latach 1801--1823. W 1814 r. był naczelnym dowódcą wojsk polskich i faktycznym namiestnikiem cara w Polsce. W 1818 r. był deputowanym z cyrkułu VIII Warszawy na Sejm Królestwa Polskiego. Został naczelnym wodzem armii Królestwa Polskiego, pełniącym obowiązki gubernatora wojskowego Królestwa Polskiego, generał-inspektorem kawalerii rosyjskiej. Od 1819 r. sprawował funkcję głównodowodzącego armii czynnej nad guberniami: wileńską, grodzieńską, mińską, wołyńską, podolską i w obwodzie białostockim. W 1820 r. zostało unieważnione jego pierwsze małżeństwo, z księżną Juliane Henriette Ulrike von Sachsen-Coburg-Saalfeld (poślubioną w 1796 r. na żądanie Katarzyny II, jego babki), aby mógł poślubić polską hrabiankę Joannę Grudzińską. Z powodu małżeństwa z Grudzińską wielki książę Konstanty zrezygnował w 1823 r. z praw do tronu rosyjskiego, przysługujących mu po śmierci starszego brata; akt rezygnacji utrzymywany był w tajemnicy. Gdy po śmierci Aleksandra I w 1825 r. Mikołaj wysłał do brat wezwanie do wstąpienia na tron, tytułując go cesarzem Konstantym I, ten ponownie odmówił objęcia władzy w Rosji i pozostał w Warszawie. Formalnie od 27 listopada do 14 grudnia 1825 był cesarzem Rosji, o czym nie wiedzieli dekabryści, którzy wywołali w grudniu 1825 r. powstanie przeciwko Mikołajowi w obronie praw Konstantego do tronu. Następnie, w l. 1815--1830 Wielki Książę Konstanty był wodzem naczelnym Wojska Polskiego i faktycznym wielkorządcą Królestwa Polskiego; podlegały mu także garnizony wojsk rosyjskich w zachodnich guberniach Rosji. Zwalczał polskie ruchy wolnościowe, rozbudował siatkę tajnej policji rosyjskiej w Polsce. Choć był wielkim miłośnikiem polskiej armii, wprowadzony przez niego rygor i niepraktykowany w Polsce brak szacunku do oficerów budziły silny sprzeciw. W noc wybuchu powstania, 29 listopada 1830 r. jego osoba była głównym celem ataku spiskowców. Udało mu się uciec z Belwederu w kobiecym przebraniu, a następnie na czele korpusu rosyjskiego przedostać się do Rosji, gdzie wkrótce zmarł na cholerę (lub też wskutek otrucia). i senator Nowosilcow. Systematyczny Nowosilcow wziął naprzód na męki dzieci i młodzież, aby nadzieje przyszłych pokoleń w zarodzie samym wytępić. Założył główną kwaterę katowstwa w Wilnie, w stolicy naukowej prowincji litewsko-ruskich. Były wówczas między młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackiemiędzy młodzieżą uniwersytetu różne towarzystwa literackie --- wśród wspomnianych towarzystw znajdowało się Towarzystwo Filomatyczne (pot. filomaci, tj. z gr.: miłośnicy nauki), tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego działające w l. 1817--1821, nast. bez nazwy do 1823 r., założone w celu samokształcenia i wzajemnej pomocy w nauce oraz ćwiczenia się w pisaniu; wokół Towarzystwa Filomatycznego utworzyła się sieć związków zależnych zrzeszających ok. 200 osób. Kres istnieniu związków filomatów i filaretów (z gr. philáretos: miłośnik cnoty moralnej) położyło śledztwo prowadzone przez kuratora Nikołaja Nowosilcowa w l. 1823--1824. Członkami założycielami Towarzystwa Filomatycznego byli: Józef Jeżowski (prezes), Erazm Poluszyński (wiceprezes i skarbnik), Tomasz Zan (sekretarz), Adam Mickiewicz, Onufry Pietraszkiewicz i Brunon Suchecki; całe towarzystwo liczyło ok. 20 członków (wśród nich m.in. Aleksander Chodźko, Jan Czeczot, Ignacy Domeyko, Józef Kowalewski, Franciszek Malewski, Jan Sobolewski)., mające na celu utrzymanie języka i narodowości polskiej, Kongresem WiedeńskimKongres Wiedeński (1814--1815) --- międzynarodowa konferencja dyplomatyczna, zwołana w celu odtworzenia europejskiego porządku politycznego po upadku cesarza Francuzów, Napoleona I Bonaparte. i przywilejami Imperatora zostawionej Polakom. Towarzystwa te, widząc wzmagające się podejrzenia rządu, rozwiązały się wprzód jeszcze, nim ukaz zabronił ich bytu. SądAle Nowosilcow, chociaż w rok po rozwiązaniu się towarzystw przybył do Wilna, udał przed Imperatorem, że je znalazł działające; ich literackie zatrudnienia wystawił jako wyraźny bunt przeciwko rządowi, uwięził kilkaset młodzieży i ustanowił pod swoim wpływem trybunały wojenne na sądzenie studentów. W tajemnej procedurze rosyjskiej oskarżeni nie mają sposobu bronienia się, bo często nie wiedzą, o co ich powołanoo co ich powołano --- o co są oskarżeni.: bez zeznania nawet komisja według woli swojej jedne przyjmuje i w raporcie umieszcza, drugie uchyla. Nowosilcow, z władzą nieograniczoną od carewicza Konstantego zesłany, był oskarżycielem, sędzią i katem. Kara, Szkoła, UczeńSkasował kilka szkół w Litwie, z nakazem, aby młodzież do nich uczęszczającą uważano za cywilnie umarłą, aby jej do żadnych posług obywatelskich, na żadne urzędy nie przyjmowano i aby jej nie dozwolono ani w publicznych, ani w prywatnych zakładach kończyć nauk. Taki ukaz, zabraniający uczyć się, nie ma przykładu w dziejach i jest oryginalnym rosyjskim wymysłem. Obok zamknienia szkół, skazano kilkudziesięciu studentów do minmina (daw.) --- kopalnia. sybirskich, do taczek, do garnizonów azjatyckich. W liczbie ich byli małoletni, należący do znakomitych rodzin litewskich. Dwudziestu kilku, jużjuż (daw.) --- czy to. nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji jako podejrzanych o polską narodowość. Z tylu wygnańców jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z RosjiDwudziestu kilku, już nauczycieli, już uczniów uniwersytetu, wysłano na wieczne wygnanie w głąb Rosji (...) jednemu tylko dotąd udało się wydobyć się z Rosji --- spośród skazanych w procesie filomatów jedyną osobą, której udało się wydostać z Rosji do roku 1832 (kiedy powstały Dziady zw. drezdeńskimi) był Adam Mickiewicz. W 1823 Mickiewicz, pracujący wówczas jako nauczyciel literatury, historii i prawa w Kownie, został aresztowany i uwięziony w klasztorze bazylianów w Wilnie (od jesieni 1823 do marca 1824), a następnie skazany za udział w tajnych młodzieżowych organizacjach na zesłanie w głąb Rosji na posadę nauczyciela z prawem wyboru miejsca pobytu. W latach 1824--1827 przebywał w Petersburgu, Odessie, Moskwie oraz na Krymie. W Moskwie został przypisany jako urzędnik generał-gubernatora Dmitrija Golicyna. Nauczał polskiego u kilku moskiewskich rodzin, wśród jego uczniów była poetka Karolina Jaenisch (zaręczył się z nią nawet w 1827 roku, lecz dwa lata później zerwał zaręczyny). W 1829 r. opuścił Rosję i udał się do Niemiec; podróżował później po Europie: Szwajcarii i Włoszech; podczas pobytu w Rzymie w 1831 r. dowiedział się o wybuchu powstania listopadowego, ruszył przez Genuę i Genewę do Paryża, następnie do Drezna, a stamtąd przyjechał do Wielkopolski, gdzie pozostał aż do upadku powstania, a następnie wrócił do Drezna, gdzie pozostał do 1832 roku i gdzie napisał Dziadów część III.. Wszyscy pisarze, którzy uczynili wzmiankę o prześladowaniu ówczesnym Litwy, zgadzają się na to, że w sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczegow sprawie uczniów wileńskich było coś mistycznego i tajemniczego --- obacz dzieło Leonarda Chodźki: Tableau de la Pologne ancienne et moderne. Małe pisemko drukowane w czasie rewolucji w Warszawie pod tytułem Nowosilcow w Wilnie, tudzież biografia Tomasza Zana w dykcjonarzach biograficznych i w dziele Józefa Straszewicza Les Polonais et les Polonaises.. Charakter mistyczny, łagodny, ale niezachwiany Tomasza ZanaZan, Tomasz (1796--1855) --- poeta, badacz minerałów i przyrodnik; od 1815 r. studiował na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim. Podczas egzaminów wstępnych poznał Adama Mickiewicza. Był współzałożycielem Towarzystwa Filomatów (1817 r.) i jego przewodniczącym na wydziale matematyczno-fizycznym, gdzie studiował, założycielem Związku Promienistych (1820 r.), prezesem Zgromadzenia Filaretów (1820--1823), członkiem Towarzystwa Szubrawców. W maju 1821 r. na zaproszenie Jana Chodźki został przyjęty do wileńskiej loży masońskiej ,,Szkoła Sokratesa". Za działalność w tajnych stowarzyszeniach został skazany na rok ciężkiego więzienia w Orenburgu, a następnie na zesłanie, na którym przebywał od 1824 do 1837 r. W 1829 r. został asystentem Aleksandra von Humboldta, pod którego kierunkiem prowadził badania meteorologiczne. W Orenburgu wraz z Aleksandrem Chodźką założył muzeum historyczno-przyrodnicze z kolekcją eksponatów geologicznych. Odbywał podróże po Uralu i Kazachstanie, badając roślinność, klimat i geografię tych obszarów; odkrył pola złotonośne na wsch. stronie gór Uralu. W l. 1837--1841 pracował jako bibliotekarz w Instytucie Geologicznym w Petersburgu. W 1841 r. powrócił do Wilna, gdzie otrzymał posadę w Głównym Urzędzie Korpusu Inżynierów Górniczych. W roku 1847 kupił od Adolfa Dobrowolskiego majątek Kakowczyn, który przemianował na Kochaczyn; tam zmarł na zapalenie opon mózgowych w 1855 r., został pochowany w Smolanach k. Orszy. , naczelnika młodzieży, religijna rezygnacja, braterska zgoda i miłość młodych więźniów, kara boża, sięgająca widomie prześladowców, zostawiły głębokie wrażenie na umyśle tych, którzy byli świadkami lub uczestnikami zdarzeń; a opisane zdają się przenosić czytelników w czasy dawne, czasy wiary i cudów. Kto zna dobrze ówczesne wypadki, da świadectwo autorowi, że sceny historyczne i charaktery osób działających skryślił sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając. I po cóż by miał dodawać albo przesadzać; czy dla ożywienia w sercu rodaków nienawiści ku wrogom? czy dla obudzenia litości w Europie? --- Czymże są wszystkie ówczesne okrucieństwa w porównaniu tego, co naród polski teraz cierpico naród polski teraz cierpi --- Dziadów cz. III, tzw. Dziady drezdeńskie powstały w 1832 r., po upadku powstania listopadowego; autor nadmienia tu o represjach popowstaniowych w zaborze rosyjskim. Akcja dramatu rozgrywa się natomiast w l. 1823--1824. i na co Europa teraz obojętnie patrzy! Autor chciał tylko zachować narodowi wierną pamiątkę z historii litewskiej lat kilkunastu: nie potrzebował ohydzać rodakom wrogów, których znają od wieków; Polska, Chrystusa do litościwych narodów europejskich, które płakały nad Polską jak niedołężne niewiasty Jeruzalemu nad Chrystusem, naród nasz przemawiać tylko będzie słowami Zbawiciela: ,,Córki Jerozolimskie, nie płaczcie nade mną, ale nad samymi sobą". LITWA PROLOG W Wilnie przy ulicy Ostrobramskiej, w klasztorze ks. ks. Bazylianów, przerobionym na więzienie stanu --- cela więźnia. A strzeżcie się ludzi, albowiem was będą wydawać do siedzącej rady i w bożnicach swoich was biczować będą.Mat. R. X w. 17Mat. R. X w. 17 --- Mt 10, 17. I do Starostów i do Królów będziecie wodzeni na świadectwo im i poganom.w. 18w. 18 --- Mt 10, 18. I będziecie w nienawiści u wszystkich dla imienia mego. Ale kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawion.w. 22w. 22 --- Mt 10, 22. Więzień wsparty na oknie; śpi ANIOŁ STRÓŻ Syn marnotrawny, Matka, Anioł, OpiekaNiedobre, nieczułe dziecię!/ Ziemskie matki twej zasługi,/ Prośby jej na tamtym świecie/ Strzegły długo wiek twój młody/ Od pokusy i przygody:/ KwiatyJako róża, anioł sadów,/ We dnie kwitnie, w noc jej wonie/ Bronią senne dziecka skronie/ Od zarazy i owadów. Nieraz ja na prośbę matki/ I za pozwoleniem bożem/ Zstępowałem do twej chatki,/ Cichy, w cichej nocy cieniu:/ Zstępowałem na promieniu/ I stawałem nad twym łożem. Sen, Zaświaty, DuszaGdy cię noc ukołysała,/ Ja nad marzeniem namiętnym/ Stałem jak lilija biała,/ Schylona nad źródłem mętnym./ Nieraz dusza mnie twa zbrzydła,/ Alem w złych myśli nacisku/ Szukał dobrej, jak w mrowisku/ Szukają ziarnek kadzidła. Śpiew, RajLedwie dobra myśl zaświeci,/ Brałem duszę twą za rękę,/ Wiodłem w kraj, gdzie wieczność świeci,/ I śpiewałem jej piosenkę,/ Którą rzadko ziemskie dzieci/ Słyszą, rzadko i w uśpieniu,/ A zapomną w odecknieniu./ Bunt, GrzechJam ci przyszłe szczęście głosił,/ Na mych rękach w niebo nosił,/ A tyś słyszał niebios dźwięki/ Jako pjanych uczt piosenki. Ja, syn chwały nieśmiertelnej,/ Przybierałem wtenczas postać/ Obrzydłej larwy piekielnej,/ By cię straszyć, by cię chłostać;/ Tyś przyjmował chłostę Boga/ Jak dziki męczarnie wroga./ I dusza twa w niepokoju,/ Ale z dumą się budziła,/ Jakby w niepamięci zdroju/ Przez noc całą męty piła./ I pamiątki wyższych światów/ W głąb ciągnąłeś, jak kaskada,/ Gdy w podziemną przepaść wpada,/ Ciągnie liście drzew i kwiatów. Natenczas gorzko płakałem,/ Oblicze tuląc w me dłonie;/ Chciałem i długo nie śmiałem/ Ku niebieskiej wracać stronie,/ Bym nie spotkał twojej matki;/ Spyta się: «Jaka nowina/ Z kuli ziemskiej, z mojej chatki,/ Jaki sen był mego syna?» WIĘZIEŃ budzi się strudzony i patrzy w okno --- ranek Tajemnica, Noc, Nauka, MędrzecNocy cicha, gdy wschodzisz, kto ciebie zapyta,/ Skąd przychodzisz; gdy gwiazdy przed sobą rozsiejesz,/ Kto z tych gwiazd tajnie przyszłej drogi twej wyczyta!/ «Zaszło słońce», wołają astronomy z wieży,/ Ale dlaczego zaszło, nikt nie odpowiada;/ SenCiemności kryją ziemię i lud we śnie leży,/ Lecz dlaczego śpią ludzie, żaden z nich nie bada./ Przebudzą się bez czucia, jak bez czucia spali ---/ Nie dziwi słońca dziwna, lecz codzienna głowa;/ Zmienia się blask i ciemność jako straż pułkowa;/ Ale gdzież są wodzowie, co jej rozkazali? Sen, Dusza, WyobraźniaA sen? --- ach, ten świat cichy, głuchy, tajemniczy,/ Życie duszy, czyż nie jest warte badań ludzi!/ Któż jego miejsce zmierzy, kto jego czas zliczy!/ Trwoży się człowiek śpiący --- śmieje się, gdy zbudzi./ Mędrcy mówią, że sen jest tylko przypomnienie ---/ Mędrcy przeklęci! Czyż nie umiem rozróżnić marzeń od pamięci?/ Chyba mnie wmówią, że moje więzienie/ Jest tylko wspomnienie./ Mówią, że senne czucie rozkoszy i kaźni/ Jest tylko grą wyobraźni; ---/ MarzenieGłupi! zaledwie z wieści wyobraźniąwyobraźnią (daw. forma) --- dziś B.lp: wyobraźnię. znają/ I nam wieszczom o niej bają!/ Bywałem w niej, zmierzyłem lepiej jej przestrzenie/ I wiem, że leży za jej granicą --- marzenie./ Prędzej dzień będzie nocą, rozkosz będzie kaźnią,/ Niż sen będzie pamięcią, mara wyobraźnią. kładzie się i wstaje znowu --- idzie do okna Konflikt wewnętrzny, WalkaNie mogę spocząć, te sny, to straszą, to łudzą:/ Jak te sny mię trudzą! drzemie DUCHY NOCNE Kuszenie, Szatan, Noc, Pokusa, PożądaniePuch czarny, puch miękki pod głowę podłóżmy,/ Śpiewajmy, a cicho --- nie trwóżmy, nie trwóżmy. DUCH Z LEWEJ STRONY Noc smutna w więzieniu, tam w mieście wesele,/ U stołów tam muzyki huczą;/ Przy pełnych kielichach śpiewają minstreleminstrel --- wędrowny śpiewak.,/ Tam nocą komety się włóczą:/ Komety z oczkami i z jasnym warkoczem. Więzień usypia Kto po nich kieruje łódź w biegu,/ Ten zaśnie na fali, w marzeniu uroczem,/ Na naszym przebudzi się brzegu. Samotnik, Los, WięzienieANIOŁ My uprosiliśmy Boga,/ By cię oddał w ręce wroga./ Samotność mędrców mistrzyni./ I ty w samotnym więzieniu,/ Jako prorok na pustyni,/ Dumaj o twym przeznaczeniu; CHÓR DUCHÓW NOCNYCH Noc, Grzech, Szatan, Kuszenie, SenW dzień Bóg nam dokucza, lecz w nocy wesele,/ W noc późną próżniaki się tuczą,/ I w nocy swobodniej śpiewają minstrele,/ Szatany piosenek ich uczą. Kto ranną myśl świętą przyniesie z kościoła,/ Kto rozmów poczciwych smak czuje,/ Noc-pjawka wyciągnie pobożną myśl z czoła,/ WążNoc-wąż w ustach smaki zatruje. SługaŚpiewajmy nad sennym, my, nocy synowie,/ Usłużmy, aż będzie nam sługą./ Wpadnijmy mu w serce, biegajmy po głowie,/ Nasz będzie --- ach, gdyby spał długo! ANIOŁ Modlono się za tobą na ziemi i w niebie,/ Wkrótce muszą tyrani na świat puścić ciebie. WIĘZIEŃ budzi się i myśli Sen, ZbrodniarzTy, co bliźnich katujesz, więzisz i wyrzynasz,/ I uśmiechasz się we dnie, i w wieczór ucztujesz;/ Czy ty z rana choć jeden sen twój przypominasz,/ A jeśliś go przypomniał, czy ty go pojmujesz? drzemie ANIOŁ Ty będziesz znowu wolny, my oznajmić przyszli. WIĘZIEŃ budzi się Będę wolny? --- pamiętam, ktoś mi wczora prawił;/ Nie, skądże to, czy we śnie? czy Bóg mi objawił? zasypia Duch, Walka, Konflikt wewnętrznyANIOŁOWIE Pilnujmy tylko, ach, pilnujmy myśli,/ Między myślami bitwa już stoczona. DUCHY Z LEWEJ STRONY Podwójmy napaść. DUCHY Z PRAWEJ My podwójmy straże./ Czy zła myśl wygra, czy dobra pokona,/ Jutro się w mowach i w dziełach pokaże;/ I jedna chwila tej bitwy wyrzeka/ Na całe życie o losach człowieka. WIĘZIEŃ Emigrant, Wolność, Poeta, Rosja, WygnanieMam być wolny --- tak! nie wiem, skąd przyszła nowina,/ Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina./ Łotry zdejmą mi tylko z rąk i nóg kajdany,/ Ale wtłoczą na duszę --- ja będę wygnany!/ Błąkać się w cudzoziemców, w nieprzyjaciół tłumie,/ Ja śpiewak --- i nikt z mojej pieśni nie zrozumie/ Nic --- oprócz niekształtnego i marnego dźwięku./ Łotry, tej jednej broni z rąk mi nie wydarły,/ Ale mi ją zepsuto, przełamano w ręku;/ Żywy, zostanę dla mej ojczyzny umarły,/ I myśl legnie zamknięta w duszy mojej cieniu,/ Jako dyjament w brudnym zawarty kamieniu. wstaje i pisze węglem z jednej strony: Przemiana, Śmierć, NarodzinyD. O. M.D. O. M. (łac. Deo Optimo Maximo) --- Bogu Najlepszemu, Największemu; napis umieszczany na nagrobkach. GUSTAVUS/ OBIIT M. D. CCC. XXIII/ CALENDIS NOVEMBRISGustavus obiit M D CCC XXIII calendis novembris (łac.) --- Gustaw zmarł 1 listopada 1823 r. z drugiej strony: HIC NATUS EST/ CONRADUS M. D. CCC. XXIII/ CALENDIS NOVEMBRIShic natus est Conradus M D CCC XXIII calendis novembris (łac.) --- tu narodził się Konrad 1 listopada 1823 r. strofy w poezji_cyt są wyśrodkowane; w źródle ów fragment nie wlicza się do numeracji wersów wspiera się na oknie --- usypia teroetycznie tutaj powinna kończyć się kwestia, jednakże w takiej sytuacji nie zostałyby wyświetlone w readerze fragmenty poetyckie; DO WERYFIKACJI po zreorganizowaniu tagów w readerze DUCH Duch, Konflikt wewnętrzny, Kondycja ludzka, WolnośćCzłowieku! gdybyś wiedział, jaka twoja władza!/ Kiedy myśl w twojej głowie, jako iskra w chmurze,/ Zabłyśnie niewidzialna, obłoki zgromadza,/ I tworzy deszcz rodzajny lub gromy i burze;/ Gdybyś wiedział, że ledwie jedną myśl rozniecisz,/ Już czekają w milczeniu, jak gromu żywioły,/ Tak czekają twej myśli --- szatan i anioły:/ Czy ty w piekło uderzysz, czy w niebo zaświecisz;/ A ty jak obłok górny, ale błędny, pałasz/ I sam nie wiesz, gdzie lecisz, sam nie wiesz, co zdziałasz./ Więzienie, WięzieńLudzie! każdy z was mógłby, samotny, więziony,/ Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony. AKT I SCENA I Korytarz --- straż z karabinami stoi opodal --- kilku więźniów młodych ze świecami wychodzą z cel swoich --- północ JAKUB Czy można? --- obaczym się? WięzienieADOLF Straż gorzałkę pije:/ Kapral nasz. JAKUB Która biła? ADOLF typ="2"Północ niedaleko. JAKUB Ale jak nas runtrunt --- obchód; tu: inspekcja wart pełnionych w więzieniu. złowi, kaprala zasieka. ADOLF Tylko zgaś świecę; --- widzisz --- ogień w okna bije. gaszą świecę Runt dzieciństwodzieciństwo --- tu: nic poważnego, głupstwo; nic, czym należy się przejmować.! runt musi do wrót długo pukać,/ Dać hasło i odebrać, musi kluczów szukać: ---/ Potem --- długi korytarz, --- nim nas runt zacapizacapić a. ucapić (daw.) --- złapać.,/ Rozbieżym się, drzwi zamkną, każdy padł i chrapi. Inni więźniowie, wywołani z celi, wychodzą ŻEGOTA Dobry wieczór. KONRAD I ty tu! KS. LWOWICZ typ="2"I wy tu? SOBOLEWSKI typ="3"I ja tu. FREJEND A wiecie co, Żegoto, idziem do twej celi,/ Świeży więzień dziś wstąpił do nowicyjatunowicjat --- okres przygotowania do życia zakonnego; tu przen., iron.: o nowo przybyłym do więzienia.,/ I ma komin; tam dobry ogień będziem mieli,/ A przy tym nowość, --- dobrze widzieć nowe ściany. SOBOLEWSKI Żegoto! a, jak się masz; --- i ty tu, kochany! ŻEGOTA U mnie cela trzy kroki; was taka gromada. FREJEND Wiecie co, pójdźmy lepiej do celi Konrada./ Najdalsza jest, przytyka do muru kościoła;/ Nie słychać stamtąd, choć kto śpiewa albo woła./ Myślę dziś głośno gadać i chcę śpiewać wiele;/ W mieście pomyślą, że to śpiewają w kościele./ Jutro jest Narodzenie Boże. --- Eh --- koledzy,/ Mam i kilka butelek. JAKUB Bez kaprala wiedzy? FREJEND Niewola, Polak, ŻołnierzKapral poczciwy, i sam z butelek skorzysta,/ Przy tym jest Polak, dawny nasz legijonista,/ Którego car przerobił gwałtem na Moskala./ Kapral dobry katolik, i więźniom pozwala/ Przepędzić wieczór świętej Wigiliji razem. JAKUB Gdyby się dowiedzieli, nie uszłoby płazem. Wchodzą do celi Konrada, nakładają ogień w kominie i zapalają świecę. --- Cela Konrada jak w Prologu Gospodarz, WieśKS. LWOWICZ I skądże się tu wziąłeś, Żegoto kochany?/ Kiedy? ŻEGOTA Dziś mię porwali z domu, ze stodoły. KS. LWOWICZ I ty byłeś gospodarz? ŻEGOTA Jaki! zawołany./ Żebyś ty widział moje merynosymerynosy --- rasa owiec., woły!/ Ja, co pierwej nie znałem, co owies, co słoma,/ Mam sławę najlepszego w Litwie ekonoma. JAKUB Wzięto cię niespodzianie? Strach, Niewola, Przemoc, Wieś, NocŻEGOTA Od dawna słyszałem/ O jakimś w Wilnie śledztwie; dom mój blisko drogi./ Widać było kibitki latające czwałem/ I co noc nas przerażał poczty dźwięk złowrogi./ Nieraz gdyśmy wieczorem do stołu zasiedli/ I ktoś żartem uderzył w szklankę noża trzonkiem,/ Drżały kobiety nasze, staruszkowie bledli,/ Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem.Myśląc, że już zajeżdża feldjeger ze dzwonkiem --- Feldjegry, czyli strzelcy polni cesarscy, są rodzajem żandarmów: polują szczególnie na osoby rządowi podejrzane, jeżdżą pospolicie w kibitkach, to jest wózkach drewnianych bez resorów i żelaza, wąskich, płaskich i z przodu wyższych niż z tyłu. Byron wspomina o tych wozach w swoim Don Juanie. Feldjeger przybywa pospolicie w nocy, porywa podejrzaną osobę, nie mówiąc nigdy, gdzie ją powiezie. Kibitka opatrzona jest dzwonkiem pocztowym. Kto nie był w Litwie, z trudnością wystawi sobie przestrach, jaki panuje w każdym domie, u którego wrót odezwie się dzwonek pocztowy./ Pieniądz, Chciwość, WładzaLecz nie wiedziałem, kogo szukają i za co,/ Nie należałem dotąd do żadnego spisku./ Sądzę, że rząd to śledztwo wynalazł dla zysku,/ Że się więźniowie nasi porządnie opłacą/ I powrócą do domu. TOMASZ Taką masz nadzieję? Wina, Kara, ZbrodniarzŻEGOTA Jużci przecież bez winy w Sybir nas nie wyślą;/ A jakąż winę naszą znajdą lub wymyślą?/ Milczycie, --- wytłumaczcież, co się tutaj dzieje,/ O co nas oskarżono, jaki powód sprawy? TOMASZ Powód --- że Nowosilcow przybył tu z Warszawy./ Znasz zapewne charakter pana Senatora./ Wiesz, że już był w niełasce u imperatora,/ Że zysk dawniejszych łupiestw przepił i roztrwonił,/ Stracił u kupców kredyt i ostatkiem gonił./ Bo pomimo największych starań i zabiegów/ Nie może w Polsce spisku żadnego wyśledzić;/ Więc postanowił świeży kraj, Litwę, nawiedzić,/ I tu przeniósł się z całym głównym sztabem szpiegów./ Żeby zaś mógł bezkarnie po Litwie plądrować/ I na nowo się w łaskę samodzierżcy wkręcić,/ Musi z towarzystw naszych wielką rzecz wysnuwać/ I nowych wiele ofiar carowi poświęcić. ŻEGOTA Lecz my się uniewinnim --- TOMASZ SądBronić się daremnie ---/ I śledztwo, i sąd cały toczy się tajemnie;/ Nikomu nie powiedzą, za co oskarżony,/ Ten, co nas skarży, naszej ma słuchać obrony;/ On gwałtem chce nas karać --- nie unikniem kary./ Poświęcenie, Przywódca, Ofiara, PrzyjaźńZostał nam jeszcze środek smutny --- lecz jedyny:/ Kilku z nas poświęcimy wrogom na ofiary,/ I ci na siebie muszą przyjąć wszystkich winy./ Ja stałem na waszego towarzystwa czele,/ Mam obowiązek cierpieć za was, przyjaciele;/ Dodajcie mi wybranych jeszcze kilku braci,/ Z takich, co są sieroty, starsi, nieżonaci,/ Których zguba niewiele serc w Litwie zakrwawi,/ A młodszych, potrzebniejszych z rąk wroga wybawi. ŻEGOTA Więc aż do tego przyszło? JAKUB Patrz, jak się zasmucił./ Nie wiedział, że dom może na zawsze porzucił. FREJEND Nasz Jacek musiał żonę zostawić w połogu,/ A nie płacze --- Polak, SynFELIKS KOŁAKOWSKI Ma płakać? owszem --- chwała Bogu./ Jeśli powije syna, przyszłość mu wywieszczę ---/ Daj mi no rękę --- jestem trochę chiromantachiromanta --- osoba potrafiąca wróżyć z linii papilarnych dłoni.,/ Wywróżę tobie przyszłość twojego infantainfant (z fr.) --- dziecko; najczęściej w ten sposób określano dziecko królewskie, następcę tronu, dlatego też słowo to użyte na określenie mającego się narodzić potomka jednego z więźniów, nadaje całej wypowiedzi charakter ironiczny.. patrząc na rękę Jeśli będzie poczciwy, pod moskiewskim rządem/ Spotka się niezawodnie z kibitką i sądem;/ A kto wie, może wszystkich nas znajdzie tu jeszcze ---/ Lubię synów, to nasi przyszli towarzysze. Więzienie, CzasŻEGOTA Wy tu długo siedzicie? FREJEND Skądże datę wiedzieć?/ Kalendarza nie mamy, nikt listów nie pisze;/ To gorsza, że nie wiemy, póki mamy siedzieć. SUZIN Ja mam u okna parę drewnianych firanek/ I nie wiem nawet, kiedy mrok, a kiedy ranek. Przywódca, WięzieńFREJEND Ale pytaj Tomasza, patryjarchę biedy;/ Największy szczupak, on też pierwszy wpadł do matni;/ On nas tu wszystkich przyjął i wyjdzie ostatni,/ Wie o wszystkich, kto przybył, skąd przybył i kiedy. SUZIN To pan Tomasz! ja poznać nie mogłem Tomasza;/ Daj mi rękę, znałeś mię krótko i niewiele:/ Wtenczas tak była droga wszystkim przyjaźń wasza/ Otaczali was liczni, bliżsi przyjaciele;/ Nie dojrzałeś mię w tłumie, lecz ja ciebie znałem,/ Wiem, coś zrobił, coś cierpiał, żebyś nas ocalił; ---/ Odtąd będę się z twojej znajomości chwalił,/ I w dzień zgonu przypomnę --- z Tomaszem płakałem. FREJEND Ale dla Boga, po co te łzy, płacze, zgroza./ Patrz --- Tomasz, gdy był wolny, miał na swoim czole/ Wypisano wielkimi literami: «koza»./ Dziś w więzieniu jak w domu, jak w swoim żywiole./ On był na świecie jako grzyby kryptogamy,/ Więdniał i schnął od słońca; --- wsadzony do lochu,/ Kiedy my, słoneczniki, bledniejem, zdychamy,/ On rozwija się, kwitnie i tyje po trochu./ Ale też wziął pan Tomasz kuracyją modną,/ Sławną teraz na świecie kuracyją głodną. ŻEGOTA do Tomasza Więzienie, Cierpienie, Głód, Jedzenie, Trucizna, WięzieńGłodem ciebie morzono? FREJEND Dodawano strawy;/ Ale gdybyś ją widział, --- widok to ciekawy!/ Dość było taką strawą w pokoju zakadzić,/ Ażeby myszy wytruć i świerszcze wygładzić. ŻEGOTA I jakże ty jeść mogłeś! TOMASZ Tydzień nic nie jadłem,/ Potem jeść próbowałem, potem z sił opadłem;/ Potem jak po truciźnie czułem bole, kłucia,/ Potem kilka tygodni leżałem bez czucia./ Nie wiem, ile i jakiem choroby przebywał,/ Bo nie było doktora, co by je nazywał./ Wreszcie jam wstał jadł znowu i do sił przychodził,/ I zdaje mi się, żem się do tej strawy zrodził. FREJEND z wymuszoną wesołością Kondycja ludzkaWierzcie mi, tam za koząkoza --- więzienie. same urojenia;/ Kto tu był, sekret kuchni i mieszkań przeniknął:/ Jeść, mieszkać, źle czy dobrze --- skutek przywyknienia./ Pytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy PińczukaPytał raz Litwin, nie wiem, diabła czy Pińczuka --- Nazywa lud w Litwie Pińczukami obywateli błotnistych okolic Pińska.:/ «Dlaczego siedzisz w błocie?» --- «Siedzę, bom przywyknął». JAKUB Ależ przywyknąć, bracie! FREJEND Na tym cała sztuka. Więzień, WięzienieJAKUB Ja tu siedzę podobno od ośmiu miesięcy,/ A tak tęsknię jak pierwej, nie mniej --- FREJEND I nie więcéj?/ Pan Tomasz tak przywyknął, że mu powiew zdrowy/ Zaraz piersi obciąża, robi zawrót głowy./ On odwyknął oddychać, nie wychodzi z celi ---/ Jeśli go stąd wypędzą, koza się opłaci:/ Bo on potem ni grosza na wino nie straci,/ Tylko łyknie powietrza i wnet się podchmieliTylko łyknie powietrza i wnet się podchmieli --- Więźniowie, którzy długo byli w zamknięciu, wychodząc na świeże powietrze doświadczają pewnego rodzaju upojenia.. PrzyjaźńTOMASZ Wolałbym być pod ziemią, w głodzie i chorobie,/ Znosić kije i gorsze niźli kije --- śledztwo,/ Niż tu, w lepszym więzieniu, mieć was za sąsiedztwo. ---/ Łotry! wszystkich nas w jednym chcą zakopać grobie. Ofiara, PrzyjaźńFREJEND Jak to? więc płaczesz po nas --- masz kogo żałować./ Czy nie mnie? pytam, Szlachcic, Żołnierzjaka korzyść z mego życia?/ Jeszcze w wojnie --- mam jakiś talencik do bicia,/ I mógłbym kilku dońcomdońcom --- chodzi o kozaków zw. dońskimi (tereny ich osiedlenia w Imperium Rosyjskim leżały nad Donem na Ukrainie), którzy tworzyli doborową kawalerię wojska ros. grzbiety naszpikować./ Ale w pokoju --- cóż stąd, że lat sto przeżyję/ I będę klął Moskalów, i umrę --- i zgniję./ Na wolności wiek cały byłbym mizerakiem,/ Jak proch, albo jak wino miernego gatunku; ---/ Dziś, gdy wino zatknięto, proch przybito kłakiem,/ W kozie mam całą wartość butli i ładunku./ Wytchnąłbym się jak wino z otwartej konewki;/ Spaliłbym jak proch lekko z otwartej panewki./ Lecz jeśli mię w łańcuchach stąd na Sybir wyślą,/ Obaczą mię Litwini bracia i pomyślą:/ Wszakci to krew szlachecka, to młódź nasza ginie,/ Poczekaj, zbójco caruzabójco caru --- rusycyzm; dziś popr. forma wołacza: (...) carze., czekaj, Moskwicinie! ---/ Taki jak ja, Tomaszu, dałby się powiesić,/ Żebyś ty jednę chwilę żył na świecie dłużéj:/ Taki jak ja --- ojczyźnie tylko śmiercią służy;/ Umarłbym dziesięć razy, byle cię raz wskrzesić, ---/ Ciebie, lub ponurego poetę Konrada,/ Który nam o przyszłości, jak Cygan, powiada. --- do Konrada PoetaWierzę, bo Tomasz mówił, żeś ty śpiewak wielki,/ Kocham cię, boś podobny także do butelki:/ Rozlewasz pieśń, uczuciem, zapałem oddychasz,/ Pijem, czujem, a ciebie ubywa --- usychasz. bierze za rękę Konrada i łzy sobie ociera do Tomasza i Konrada Wy wiecie, że was kocham, ale można kochać,/ Nie płakać. Otóż, bracia, osuszcie łzy wasze; ---/ Bo jak się raz rozczulę i jak zacznę szlochać,/ I herbaty nie zrobię, i ogień zagaszę. robi herbatę Chwila milczenia KS. LWOWICZ Prawda, źle przyjmujemy nowego przybysza; pokazując Żegotę W Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowinW Litwie zły to znak płakać we dniu inkrutowin --- Nazywają inkrutowinami uroczystość, którą gospodarz obchodzi, wnosząc się do nowego mieszkania. ---/ Czy nie dosyć w dzień milczym! --- he? --- jak długa cisza. JAKUB Czy nie ma nowin z miasta? WSZYSCY Nowin? KS. LWOWICZ typ="2"Żadnych nowin? ADOLF Jan dziś chodził na śledztwo, był godzinę w mieście,/ Ale milczy i smutny; --- i jak widać z miny,/ Nie ma ochoty gadać. KILKU Z WIĘŹNIÓW No, Janie! Nowiny? JAN SOBOLEWSKI ponuro Niedobre --- dziś --- na Sybir --- kibitek dwadzieście/ Wywieźli. ŻEGOTA Kogo? --- naszych? JAN typ="2"Studentów ze Żmudzi. WSZYSCY Na Sybir? JAN I paradnie! --- było mnóstwo ludzi. KILKU Wywieźli! JAN Sam widziałem. JACEK typ="2"Widziałeś! --- i mego/ Brata wywieźli? --- wszystkich? JAN Wszystkich, --- do jednego/ Sam widziałem. --- Wracając, prosiłem kaprala/ Zatrzymać się; pozwolił chwilkę. Stałem z dala,/ Skryłem się za słupami kościoła. Ofiara, Cierpienie, Więzień, ZesłaniecW kościele/ Właśnie msza była; --- ludu zebrało się wiele./ Nagle lud cały runął przeze drzwi nawałem,/ Z kościoła ku więzieniu. Stałem pod przysionkiem,/ I kościół tak był pusty, że w głębi widziałem/ Księdza z kielichem w ręku i chłopca ze dzwonkiem./ Lud otoczył więzienie nieruchomym wałem;/ Od bram więzienia na plac, jak w wielkie obrzędy,/ Wojsko z bronią, z bębnami stało we dwa rzędy;/ W pośrodku nich kibitki. --- Rosjanin, UrzędnikPatrzę, z placu sadzi/ Policmejster na koniu; --- z miny zgadłbyś łatwo,/ Że wielki człowiek, wielki tryumf poprowadzi:/ DzieckoTryumf Cara północy, zwycięzcy --- nad dziatwą. ---/ Wkrótce znak dano bębnem i ratusz otwarty ---/ Widziałem ich: --- za każdym z bagnetem szły warty,/ Małe chłopcy, znędzniałe, wszyscy jak rekruci/ Z golonymi głowami; --- na nogach okuci./ Biedne chłopcy --- najmłodszy, dziesięć lat, niebożę,/ Skarżył się, że łańcucha podźwignąć nie może;/ I pokazywał nogę skrwawioną i nagą./ Policmejster przejeżdża, pyta, czego żądał;/ Policmejster człek ludzki, sam łańcuch oglądał:/ «Dziesięć funtów, zgadza się z przepisaną wagą». ---/ Święty, Polak, Patriota, Przemiana, CnotaWywiedli Janczewskiego; --- poznałem, oszpetniał,/ Sczerniał, schudł, ale jakoś dziwnie wyszlachetniał./ Ten przed rokiem swawolny, ładny chłopczyk mały,/ Dziś poglądał z kibitki, jak z odludnej skały/ Ów Cesarz! --- okiem dumnym, suchym i pogodnym;/ To zdawał się pocieszać spólników niewoli,/ To lud żegnał uśmiechem, gorzkim, lecz łagodnym,/ Jak gdyby im chciał mówić: nie bardzo mię boli./ Wtem zdało mi się, że mnie napotkał oczyma,/ I nie widząc, że kapral za suknią mię trzyma,/ Myślił, żem uwolniony; --- dłoń swą ucałował,/ I skinął ku mnie, jakby żegnał i winszował; ---/ I wszystkich oczy nagle zwróciły się ku mnie,/ A kapral ciągnął gwałtem, ażebym się schował;/ Nie chciałem, tylkom stanął bliżej przy kolumnie./ Uważałem na więźnia postawę i ruchy: ---/ On postrzegł, że lud płacze patrząc na łańcuchy,/ Wstrząsł nogą łańcuch, na znak, że mu niezbyt ciężył. ---/ A wtem zacięto konia, --- kibitka runęła ---/ On zdjął z głowy kapelusz, wstał i głos natężył,/ I trzykroć krzyknął: «Jeszcze Polska nie zginęła». ---/ Wpadli w tłum; --- ale długo ta ręka ku niebu,/ Kapelusz czarny jako chorągiew pogrzebu,/ Głowa, z której włos przemoc odarła bezwstydna,/ Głowa niezawstydzona, dumna, z dala widna,/ Co wszystkim swą niewinność i hańbę obwieszcza/ I wystaje z czarnego tylu głów natłoku,/ Jak z morza łeb delfina, nawałnicy wieszcza,/ Ta ręka i ta głowa zostały mi w oku,/ I zostaną w mej myśli, --- i w drodze żywota/ Jak kompas pokażą mi, powiodą, gdzie cnota:/ Jeśli zapomnę o nich, Ty, Boże na niebie,/ Zapomnij o mnie. --- KS. LWOWICZ Amen za was. KAŻDY Z WIĘŹNIÓW typ="2"I za siebie. Niewola, Strach, PrzemocJAN SOBOLEWSKI Tymczasem zajeżdżały inne rzędem długim/ Kibitki; --- ich wsadzano jednego po drugim./ Rzuciłem wzrok po ludu ściśnionego kupie,/ Po wojsku, --- wszystkie twarze pobladły jak trupie;/ A w takim tłumie taka była cichość głucha,/ Żem słyszał każdy krok ich, każdy dźwięk łańcucha./ Dziwna rzecz! wszyscy czuli, jak nieludzka kara:/ Lud, wojsko czuje, --- milczy, --- tak boją się cara./ Ofiara, Śmierć, TrupWywiedli ostatniego; --- zdało się, że wzbraniał,/ Lecz on biedny iść nie mógł, co chwila się słaniał,/ Z wolna schodził ze schodów i ledwie na drugi/ Szczebel stąpił, stoczył się i upadł jak długi;/ To Wasilewski, siedział tu w naszym sąsiedztwie;/ Dano mu tyle kijów onegdaj na śledztwie,/ Że mu odtąd krwi kropli w twarzy nie zostało./ Żołnierz przyszedł i podjął z ziemi jego ciało,/ Niósł w kibitkę na ręku, ale ręką drugą/ Tajemnie łzy ocierał; --- niósł powoli, długo/ ChrystusWasilewski nie zemdlał, nie zwisnął, nie ciężał,/ Ale jak padł na ziemię prosto, tak otężał./ Niesiony, jak słup sterczał i jak z krzyża zdjęte/ Ręce miał nad barkami żołnierza rozpięte;/ Oczy straszne, zbielałe, szeroko rozwarte; ---/ I lud oczy i usta otworzył; --- i razem/ Jedno westchnienie z piersi tysiąca wydarte,/ Głębokie i podziemne jęknęło dokoła,/ Jak gdyby jękły wszystkie groby spod kościoła./ Komenda je zgłuszyła bębnem i rozkazem:/ «Do broni --- marsz!» --- ruszono, a środkiem ulicy/ Puściła się kibitka lotem błyskawicy./ Jedna pusta; --- był więzień, ale niewidomyniewidomy (daw.) --- niewidoczny.;/ Rękę tylko do ludu wyciągnął spod słomy,/ Siną, rozwartą, trupią; trząsł nią, jakby żegnał;/ Kibitka w tłum wjechała; --- nim bicz tłumy przegnał,/ Krew, Ciało, Chleb, Wino, Obrzędy, KsiądzStanęli przed kościołem; i właśnie w tej chwili/ Słyszałem dzwonek, kiedy trupa przewozili./ ChrystusSpojrzałem w kościół pusty i rękę kapłańską/ Widziałem, podnoszącą ciało i krew Pańską,/ I rzekłem: Panie! Ty, co sądami Piłata/ Przelałeś krew niewinną dla zbawienia świata,/ Przyjm tę spod sądów cara ofiarę dziecinną,/ Nie tak świętą ni wielką, lecz równie niewinną. Długie milczenie Zbrodnia, Szatan, Śmierć, Ojczyzna, RosjaJÓZEF Czytałem ja o wojnach; --- w dawnych, dzikich czasach,/ Piszą, że tak okropne wojny prowadzono,/ Że nieprzyjaciel drzewom nie przepuszczał w lasach/ I że z drzewami na pniu zasiewy palono./ Ale car mędrszy, srożej, głębiej Polskę krwawi,/ On nawet ziarna zboża zabiera i dławi;/ Sam szatan mu metodę zniszczenia tłumaczy. KOŁAKOWSKI I uczniowi najlepszą nagrodę wyznaczy. Chwila milczenia Pobożność, Modlitwa, Ksiądz, LosKS. LWOWICZ Bracia, kto wie, ów więzień może jeszcze żyje;/ Pan Bóg to sam wie tylko i kiedyś odkryje./ Ja, jak ksiądz, pomodlę się, i wam radzę szczerze/ Zmówić za męczennika spoczynek pacierze. ---/ Kto wie, jaka nas wszystkich czeka jutro dola. SamobójstwoADOLF Zmówże i po Ksawerym pacierz, jeśli wola;/ Wiesz, że on, nim go wzięli, w łeb sobie wystrzelił. FREJEND Łebski! --- To z nami uczty wesołe on dzielił,/ Jak przyszło dzielić biedę, on w nogi ze świata. KS. LWOWICZ Nieźle by i za tego pomodlić się brata. Rozpacz, Zwątpienie, Kara, Sprawiedliwość, Urzędnik, Rosjanin, NiemiecJANKOWSKI Wiesz, księże: dalibógże, drwię ja z twojej wiary:/ Cóż stąd, choćbym był gorszym niż Turki, Tatary,/ Choćbym został złodziejem, szpiegiem, rozbójnikiem,/ Austryjakiem, Prusakiem, carskim urzędnikiem;/ Jeszcze tak prędko bożej nie lękam się kary; ---/ Wasilewski zabity, my tu --- a są cary. FREJEND Toż chciałem mówić, dobrze, żeś ty za mnie zgrzeszył; ---/ Ale pozwól odetchnąć, bom całkiem osłupiał/ Słuchając tych powieści --- człek spłakał się, zgłupiał./ Ej, Feliksie, żebyś ty nas trochę pocieszył!/ Ty, jeśli zechcesz, w piekle diabła byś rozśmieszył. KILKU WIĘŹNIÓW Zgoda, zgoda, Feliksie, musisz gadać, śpiewać,/ Feliks ma głos, hej, Frejend, hej, wina nalewać. ŻEGOTA SzlachcicStójcie na chwilę --- ja też szlachcic sejmikowy,/ Choć ostatni przybyłem, nie chcę cicho siedzieć;/ Józef nam coś o ziarnkach mówił, --- na te mowy/ Gospodarz winien z miejsca swego odpowiedzieć./ Ojczyzna, Naród, Rosja, GospodarzLubo car wszystkie ziarna naszego ogrodu/ Chce zabrać i zakopać w ziemię w swoim carstwie,/ Będzie drożyzna, ale nie bójcie się głodu;/ Pan Antoni już pisał o tym gospodarstwie. JEDEN Z WIĘŹNIÓW Jaki Antoni? ŻEGOTA Znacie bajkę Goreckiegobajka Goreckiego --- poniżej przytoczona zostaje przez Żegotę treść bajki Diabeł i zboże Antoniego Goreckiego (1787--1861), poety i bajkopisarza, uczestnika kampanii napoleońskich, a następnie powstania listopadowego; z Mickiewiczem zaprzyjaźnił się już na emigracji, później połączyły ich również więzy rodzinne (syn Goreckiego, Tadeusz, poślubił Marię Mickiewiczównę).?/ A raczej prawdę? KILKU Jaką? Powiedz nam, kolego. ŻEGOTA Odrodzenie, Bóg, SzatanGdy Bóg wygnał grzesznika z rajskiego ogrodu,/ Nie chciał przecie, ażeby człowiek umarł z głodu;/ I rozkazał aniołom zboże przysposobić/ I rozsypać ziarnami po drodze człowieka./ Przyszedł Adam, znalazł je, obejrzał z daleka/ I odszedł; bo nie wiedział, co ze zbożem robić./ Aż w nocy przyszedł diabeł mądry i tak rzecze:/ «Niedaremnie tu Pan Bóg rozsypał garść żyta,/ Musi tu być w tych ziarnach jakaś moc ukryta;/ Schowajmy je, nim człowiek ich wartość dociecze»./ Zrobił rogiem rów w ziemi i nasypał żytem,/ Naplwał i ziemią nakrył, i przybił kopytem; ---/ Dumny i rad, że boże zamiary przeniknął,/ Całym gardłem rozśmiał się i ryknął, i zniknął./ Aż tu wiosną, na wielkie diabła zadziwienie,/ Wyrasta trawa, kwiecie, kłosy i nasienie./ Słowo, Kłamstwo, PrawdaO wy! co tylko na świat idziecie z północąz północą --- z zasadami, którymi kieruje się mocarstwo północne, tj. Rosja.,/ Chytrość rozumem, a złość nazywacie mocą;/ Kto z was wiarę i wolność znajdzie i zagrzebie,/ Myśli Boga oszukać --- oszuka sam siebie. JAKUB Brawo, Antoni! pewnie Warszawę nawiedzi/ I za tę bajkę znowu z rok w kozie posiedzi. Szlachcic, Sarmata, PoezjaFREJEND Dobre to --- lecz ja znowu do Feliksa wracam./ Wasze bajki --- i co mi to za poezyje,/ Gdzie muszę głowę trudnić, niźli sens namacam;/ Nasz Feliks z piosenkami niech żyje i pije! nalewa mu wino Bunt, Rozpacz, Przemoc, Zwątpienie, Pobożność, Bóg, SprawiedliwośćJANKOWSKI A Lwowicz co? --- on pacierz po umarłych mówi!/ Posłuchajcie, zaśpiewam piosnkę Lwowiczowi. śpiewa Mówcie, jeśli wola czyja,/ Jezus Maryja./ Nim uwierzę że nam sprzyja/ Jezus Maryja:/ Niech wprzód łotrów powybija/ Jezus Maryja. Tam car jak dzika bestyja,/ Jezus Maryja!/ Tu Nowosilcow jak żmija,/ Jezus Maryja! Póki cała carska szyja,/ Jezus Maryja,/ Póki Nowosilcow pija,/ Jezus Maryja,/ Nie uwierzę, że nam sprzyja/ Jezus Maryja. Matka BoskaKONRAD Słuchaj, ty! --- tych mnie imion przy kielichach wara./ Dawno nie wiem, gdzie moja podziała się wiara,/ Nie mieszam się do wszystkich świętych z litaniji,/ Lecz nie dozwolę bluźnić imienia Maryi. KAPRAL podchodząc do Konrada Dobrze, że Panu jedno to zostało imię ---/ Choć szuler zgrany wszystko wyrzuci z kalety,/ Nie zgrał się, póki jedną ma sztukę monety./ Znajdzie ją w dzień szczęśliwy, więc z kalety wyjmie,/ Więc da w handel na procent, Bóg pobłogosławi,/ I większy skarb przed śmiercią, niźli miał, zostawi./ To imię, Panie, nie żart --- Żołnierz, Wspomnienia, Wojnawięc mnie się zdarzyło/ W Hiszpaniji, lat temu --- o, to dawno było,/ Nim car mię tym oszpecił mundurem szelmowskim ---/ Więc byłem w legijonach, naprzód pod Dąbrowskim,/ A potem wszedłem w sławny pułk Sobolewskiego. SOBOLEWSKI To mój brat! KAPRAL O mój Boże! pokój duszy jego!/ Walny żołnierz --- tak --- zginął od pięciu kul razem;/ Nawet podobny Panu. --- Przedmurze chrześcijaństwa, Polak, Pobożność, PijaństwoOtóż --- więc z rozkazem/ Brata Pana jechałem w miasteczko Lamego ---/ Jak dziś pamiętam --- więc tam byli Francuziska:/ Ten gra w kości, ten w karty, ten dziewczęta ściska ---/ Nuż beczeć; --- Każdy Francuz, jak podpije, beczy./ Jak zaczną tedy śpiewać wszyscy nic do rzeczy,/ Siwobrode wąsale takie pieśni tłuste!/ Aż był wstyd mnie młodemu. --- Z rozpusty w rozpustę,/ Dalej bredzić na świętych; --- otóż z większych w większe/ Grzechy laząc, nuż bluźnić na Pannę Najświętszę ---/ A trzeba wiedzieć, że mam patent sodalisapatent sodalisa --- dokument członkostwa w sodalicji mariańskiej (por. łac. sodalicium, towarzystwo, bractwo, związek), tj. bractwa, którego członkowie oddają szczególną cześć Najświętszej Marii Pannie (pierwsze takie związki zaczęły powstawać w XVI w.)./ I z powinności bronię Maryi imienia ---/ Więc ja im perswadować: --- Stulcie pysk, do bisa!/ Więc umilkli, nie chcąc mieć ze mną do czynienia. --- Konrad zamyśla się, inni zaczynają, rozmowę Ale no Pan posłuchaj, co się stąd wyświęci./ Po zwadzie poszliśmy spać, wszyscy dobrze cięci ---/ Aż w nocy trąbią na koń --- zaczną obóz trwożyć ---/ MorderstwoFrancuzi nuż do czapek, i nie mogą włożyć: ---/ Bo nie było na co wdziać, --- bo każdego główka/ Była ślicznie odcięta nożem jak makówka./ Szelma gospodarz porznął jak kury w folwarku; ---/ Patrzę, więc moja głowa została na karku;/ W czapce kartka łacińska, pismo nie wiem czyje:/ «Vivat Polonus, unus defonsor Mariae»Vivat Polonus, unus defensor Mariae (łac.) --- Niech żyje Polak, jedyny obrońca Marii../ Otóż widzisz Pan, że ja tym imieniem żyję. JEDEN Z WIĘŹNIÓW Feliksie, musisz śpiewać; nalać mu herbaty/ Czy wina. --- FELIKS Jednogłośnie decydują braty,/ Że muszę być wesoły. Chociaż serce pęka,/ Feliks będzie wesoły i będzie piosenka. śpiewa Zemsta, Syberia, ZesłaniecNie dbam, jaka spadnie kara,/ Minamina (daw., z fr.) --- kopalnia., Sybir czy kajdany./ Zawsze ja wierny poddany/ Pracować będę dla cara; W minach kruszec kując młotem,/ Pomyślę: ta mina szara/ To żelazo, --- z niego potem/ Zrobi ktoś topór na cara. Gdy będę na zaludnieniu,/ Pojmę córeczkę Tatara;/ Może w moim pokoleniu/ Zrodzi się PaleńPaleń, właśc. Piotr Pahlen (1746--1826) --- minister rosyjski, organizator spisku, który doprowadził do zamordowania cara Pawła I w 1801 r.. dla cara. Gdy w kolonijach osiędę,/ Ogród zorzę, grzędy skopię,/ A na nich co rok siać będę/ Same lny, same konopie. Z konopi ktoś zrobi nici ---/ Srebrem obwita nić szara/ Może się kiedyś poszczyci,/ Że będzie szarfą dla caraszarfa dla cara --- szarfą, stanowiącą dekorację munduru carskiego, udusili spiskowcy cara Pawła.. CHÓR śpiewa Zrodzi się Paleń dla cara/ ra --- ra --- ra --- ra --- ra --- ra --- SUZIN Lecz cóż to Konrad cicho zasępiony siedzi,/ Jakby obliczał swoje grzechy do spowiedzi?/ Feliksie, on nie słyszał zgoła twoich pieni;/ Konradzie! --- patrzcie --- zbladnął, znowu się czerwieni./ Czy on słaby? FELIKS Stój, cicho --- zgadłem, że tak będzie ---/ O, my znamy Konrada, co to znaczy, wiemy./ Północ jego godzina. --- Teraz Feliks niemy,/ Teraz, bracia, piosenkę lepszą posłyszemy./ Ale muzyki trzeba; --- ty masz flet, Frejendzie,/ Graj dawną jego nutę, a my cicho stójmy/ I kiedy trzeba, głosy do chóru nastrójmy. Poeta, Duch, OkoJÓZEF patrząc na Konrada Bracia! duch jego uszedł i błądzi daleko:/ Jeszcze nie wrócił --- może przyszłość w gwiazdach czyta,/ Może się tam z duchami znajomymi wita,/ I one mu powiedzą, czego z gwiazd docieką./ Jak dziwne oczy --- błyszczy ogień pod powieką,/ A oko nic nie mówi i o nic nie pyta;/ Duszy teraz w nich nie ma; błyszczą jak ogniska/ Zostawione od wojska, które w nocy cieniu/ Na daleką wyprawę ruszyło w milczeniu ---/ Nim zgasną, wojsko wróci na swe stanowiska. Frejend próbuje różnych nut KONRAD śpiewa Upiór, Wampir, Zemsta, Wróg, Krew, Nienawiść, Naród, PoezjaPieśń ma była już w grobie, już chłodna, ---/ Krew poczuła --- spod ziemi wygląda ---/ I jak upiór powstaje krwi głodna:/ I krwi żąda, krwi żąda, krwi żąda./ Tak! zemsta, zemsta, zemsta na wroga,/ Z Bogiem i choćby mimo Boga! Chór powtarzaczy to przypadkiem nie powinien być nagłówek kwestii i didaskalia? - we wszystkich innych wydaniach (podane w komentarzach) jest tak samo jak w źródle I Pieśń mówi: ja pójdę wieczorem,/ Naprzód braci rodaków gryźć muszę,/ Komu tylko zapuszczę kły w duszę,/ Ten jak ja musi zostać upiorem./ Tak! zemsta, zemsta, etc. etc. Potem pójdziem, krew wroga wypijem,/ Ciało jego rozrąbiem toporem:/ Ręce, nogi goździami przybijem,/ By nie powstał i nie był upiorem. Z duszą jego do piekła iść musim,/ Wszyscy razem na duszy usiędziem,/ Póki z niej nieśmiertelność wydusim,/ Póki ona czuć będzie, gryźć będziem./ Tak! zemsta, zemsta, etc. etc. KS. LWOWICZ Konradzie, stój, dla Boga, to jest pieśń pogańska. KAPRAL Poezja, SzatanJak on okropnie patrzy, --- to jest pieśń szatańska. przestają śpiewać Wizja, Poeta, Duch, Pojedynek, PtakKONRAD z towarzyszeniem fletu Wznoszę się! lecę! tam, na szczyt opoki ---/ Już nad plemieniem człowieczem,/ Między proroki./ OkoStąd ja przyszłości brudne obłoki/ Rozcinam moją źrenicą jak mieczem;/ Rękami jak wichrami mgły jej rozdzieram ---/ Już widno --- jasno --- z góry na ludy spozieram ---/ Tam księga sybilińskaksięga sybillińska --- wg legendy zawierała przepowiednie wieszczki Sybilli. przyszłych losów świata ---/ Tam, na dole!/ Oko, WzrokPatrz, patrz, przyszłe wypadki i następne lata,/ Jak drobne ptaki, gdy orła postrzegą,/ Mnie, orła na niebie!/ Patrz, jak do ziemi przypadają, biegą,/ Jak się stado w piasek grzebie ---/ Za nimi, hej, za nimi oczy me sokole,/ Oczy błyskawice,/ Za nimi szpony moje! --- dostrzegę je, schwycę. Cóż to? jaki ptak powstał i roztacza pióra,/ Zasłania wszystkich, okiem mię wyzywa;/ Skrzydła ma czarne jak burzliwa chmura,/ A szerokie i długie na kształt tęczy łuku./ I niebo całe zakrywa --- To kruk olbrzymi --- ktoś ty? --- ktoś ty, kruku?/ Ktoś ty? --- jam orzeł! --- patrzy kruk --- myśl moję plącze!/ Ktoś ty? --- jam gromowłady! ---/ Spojrzał na mnie --- w oczy mię jak dymem uderzył,/ Myśli moje miesza --- plącze --- KILKU WIĘŹNIÓW Co on mówi! --- co --- co to --- patrz, patrz, jaki blady! porywają Konrada Uspokój się... KONRAD Stój! stójcie! --- jam się z krukiem zmierzył ---/ Stójcie --- myśli rozplączę ---/ Pieśń skończę --- skończę --- słania się KS. LWOWICZ Dosyć tych pieśni. INNI Dosyć. KAPRAL typ="2"Dosyć --- Pan Bóg z nami ---/ Dzwonek! --- słyszycie dzwonek? --- runt, runt pod bramami!/ Gaście ogień --- do siebie! JEDEN Z WIĘŹNIÓW patrząc w okno Bramę odemknęli ---/ Konrad osłabł --- zostawcie --- sam, sam jeden w celi! Uciekają wszyscy SCENA II. IMPROWIZACJA Poeta, Poezja, Samotnik, Dusza, PychaKONRAD po długim milczeniu Samotność --- cóż po ludziach, czy-m śpiewak dla ludzi?/ Gdzie człowiek, co z mej pieśni całą myśl wysłucha,/ Obejmie okiem wszystkie promienie jej ducha?/ Nieszczęsny, kto dla ludzi głos i język trudzi:/ SłowoJęzyk kłamie głosowi, a głos myślom kłamie;/ Myśl z duszy leci bystro, nim się w słowach złamie,/ A słowa myśl pochłoną i tak drżą nad myślą,/ Jak ziemia nad połkniętą, niewidzialną rzeką./ Z drżenia ziemi czyż ludzie głąb nurtów docieką./ Gdzie pędzi, czy się domyślą? --- Uczucie krąży w duszy, rozpala się, żarzy,/ Jak krew po swych głębokich, niewidomych cieśniach;/ Ile krwi tylko ludzie widzą w mojej twarzy,/ Tyle tylko z mych uczuć dostrzegą w mych pieśniach. Nauka, Mądrość, WzrokPieśni ma, tyś jest gwiazdą za granicą świata!/ I wzrok ziemski, do ciebie wysłany za gońca,/ Choć szklanne weźmie skrzydłaszklanne (...) skrzydła --- przen. ,,skrzydła" pozwalające daleko docierać wzrokowi, tj. teleskop., ciebie nie dolata,/ Tylko o twoję mleczną drogę się uderzy;/ Domyśla się, że to słońca,/ Lecz ich nie zliczy, nie zmierzy. Wam, pieśni, ludzkie oczy, uszy, niepotrzebne; ---/ Płyńcie w duszy mej wnętrznościach,/ Świećcie na jej wysokościach,/ Jak strumienie podziemne, jak gwiazdy nadniebne./ Bóg, NaturaTy Boże, ty naturo! dajcie posłuchanie. ---/ Godna to was muzyka i godne śpiewanie. ---/ Ja mistrz!/ Stworzenie, Muzyka, Gwiazda, Duch, NieśmiertelnośćJa mistrz wyciągam dłonie!/ Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie/ Na gwiazdach jak na szklannych harmoniki kręgach./ To nagłym, to wolnym ruchem,/ Kręcę gwiazdy moim duchem./ Milijon tonów płynie; w tonów milijonie/ Każdy ton ja dobyłem, wiem o każdym tonie;/ Zgadzam je, dzielę i łączę,/ I w tęcze, i w akordy, i we strofy plączę,/ Rozlewam je we dźwiękach i w błyskawic wstęgach. --- Odjąłem ręce, wzniosłem nad świata krawędzie,/ I kręgi harmoniki wstrzymały się w pędzie./ Sam śpiewam, słyszę me śpiewy ---/ Długie, przeciągłe jak wichru powiewy,/ Przewiewają ludzkiego rodu całe tonie,/ Jęczą żalem, ryczą burzą,/ I wieki im głucho wtórzą;/ A każdy dźwięk ten razem gra i płonie,/ Mam go w uchu, mam go w oku,/ Jak wiatr, gdy fale kołysze,/ Po świstach lot jego słyszę,/ Widzę go w szacie obłoku./ Bóg, NaturaBoga, natury godne takie pienie!/ Pieśń to wielka, pieśń-tworzenie./ Taka pieśń jest siła, dzielność,/ Taka pieśń jest nieśmiertelność!/ Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę,/ Cóż Ty większego mogłeś zrobić --- Boże?/ Patrz, jak te myśli dobywam sam z siebie,/ Wcielam w słowa, one lecą,/ Rozsypują się po niebie,/ Toczą się, grają i świecą;/ Już dalekie, czuję jeszcze,/ Ich wdziękami się lubuję,/ Ich okrągłość dłonią czuję,/ Ich ruch myślą odgaduję:/ Kocham was, me dzieci wieszcze!/ Myśli moje! gwiazdy moje!/ Czucia moje! wichry moje!/ W pośrodku was jak ojciec wśród rodziny stoję,/ Wy wszystkie moje! Depcę was, wszyscy poeci,/ Wszyscy mędrce i proroki,/ Których wielbił świat szeroki./ Gdyby chodzili dotąd śród swych dusznychdusznych --- duchowych. dzieci,/ Gdyby wszystkie pochwały i wszystkie oklaski/ Słyszeli, czuli i za słuszne znali,/ I wszystkie sławy każdodziennej blaski/ Promieniami na wieńcach swoich zapalali;/ Z całą pochwał muzyką i wieńców ozdobą,/ Zebraną z wieków tyla i z pokoleń tyla,/ Nie czuliby własnego szczęścia, własnej mocy/ Jak ja dziś czuję w tej samotnej nocy:/ Kiedy sam śpiewam w sobie,/ Śpiewam samemu sobie./ Tak! --- czuły jestem, silny jestem i rozumny. ---/ Nigdym nie czuł, jak w tej chwili ---/ Dziś mój zenit, moc moja dzisiaj się przesili,/ Dziś poznam, czym najwyższy, czylim tylko dumny;/ Dziś jest chwila przeznaczona,/ Dziś najsilniej wytężę duszy mej ramiona ---/ To jest chwila Samsona,/ Kiedy więzień i ślepy dumał u kolumny./ Zrzucę ciało i tylko jak duch wezmę pióra ---/ Potrzeba mi lotu,/ Wylecę z planet i gwiazd kołowrotu,/ Prometeusz, BógTam dojdę, gdzie graniczą Stwórca i natura. I mam je, mam je, mam --- tych skrzydeł dwoje;/ Wystarczą: --- od zachodu na wschód je rozszerzę,/ Lewym o przeszłość, prawym o przyszłość uderzę./ I dojdę po promieniach uczucia --- do Ciebie!/ I zajrzę w uczucia Twoje,/ O Ty! o którym mówią, że czujesz na niebie!/ Jam tu, jam przybył, widzisz, jaka ma potęga!/ Aż tu moje skrzydło sięga./ Ciało, SerceLecz jestem człowiek, i tam, na ziemi me ciało;/ Kochałem tam, w ojczyźnie serce me zostało --- Naród, Patriota, Miłość, OjczyznaAle ta miłość moja na świecie,/ Ta miłość nie na jednym spoczęła człowieku/ Jak owad na róży kwiecie:/ Nie na jednej rodzinie, nie na jednym wieku./ Ja kocham cały naród! --- objąłem w ramiona/ Wszystkie przeszłe i przyszłe jego pokolenia,/ Przycisnąłem tu do łona,/ Jak przyjaciel, kochanek, małżonek, jak ojciec:/ Chcę go dźwignąć, uszczęśliwić,/ Chcę nim cały świat zadziwić,/ Nie mam sposobu i tu przyszedłem go dociec./ Nauka, MądrośćPrzyszedłem zbrojny całą myśli władzą,/ Tej myśli, co niebiosom Twe gromy wydarła,/ Śledziła chód Twych planet, głąb morza rozwarła ---/ PoetaMam więcej, tę Moc, której ludzie nie nadadzą,/ Mam to uczucie, co się samo w sobie chowa/ Jak wulkan, tylko dymi niekiedy przez słowa./ I Mocy tej nie wziąłem z drzewa edeńskiego,/ Z owocu wiadomości złego i dobrego;/ Nie z ksiąg ani z opowiadań,/ Ani z rozwiązania zadań,/ Ani z czarodziejskich badań./ Jam się twórcą urodził:/ Stamtąd przyszły siły moje,/ Skąd do Ciebie przyszły Twoje,/ Boś i Ty po nie nie chodził:/ Masz, nie boisz się stracić; i ja się nie boję./ OkoCzyś Ty mi dał, czy wziąłem, skąd i Ty masz --- oko/ Bystre, potężne: w chwilach mej siły --- wysoko/ Kiedy na chmur spojrzę szlaki/ I wędrowne słyszę ptaki,/ Żeglujące na ledwie dostrzeżonym skrzydle;/ Zechcę i wnet je okiem zatrzymam jak w sidle ---/ Stado pieśń żałosną dzwoni,/ Lecz póki ich nie puszczę, Twój wiatr ich nie zgoni./ Kiedy spojrzę w kometę z całą mocą duszy,/ Dopóki na nią patrzę, z miejsca się nie ruszy./ Kondycja ludzkaTylko ludzie skazitelni,/ Marni, ale nieśmiertelni,/ Nie służą mi, nie znają --- nie znają nas obu,/ Mnie i Ciebie./ Ja na nich szukam sposobu/ Tu, w niebie./ WładzaTę władzę, którą mam nad przyrodzeniem,/ Chcę wywrzeć na ludzkie dusze,/ Jak ptaki i jak gwiazdy rządzę mym skinieniem,/ Tak bliźnich rozrządzać muszę./ Nie bronią --- broń broń odbije,/ Nie pieśniami --- długo rosną,/ Nie nauką --- prędko gnije,/ Nie cudami --- to zbyt głośno./ Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie;/ Rządzić jak Ty wszystkimi zawsze i tajemnie: ---/ Co ja zechcę, niech wnet zgadną,/ Spełnią, tym się uszczęśliwią,/ A jeżeli się sprzeciwią,/ Niechaj cierpią i przepadną./ Niech ludzie będą dla mnie jak myśli i słowa,/ Z których, gdy zechcę, pieśni wiąże się budowa; ---/ Mówią, że Ty tak władasz!/ Wiesz, żem myśli nie popsuł, mowy nie umorzył;/ Jeśli mnie nad duszami równą władzę nadasz,/ Ja bym mój naród jak pieśń żywą stworzył,/ I większe niżli Ty zrobiłbym dziwo,/ Zanuciłbym pieśń szczęśliwą! Daj mi rząd dusz! --- Nieśmiertelność, Obraz świataTak gardzę tą martwą budową,/ Która gmin światem zowie i przywykł ją chwalić,/ Żem nie próbował dotąd, czyli moje słowo/ Nie mogłoby jej wnet zwalić./ Lecz czuję w sobie, że gdybym mą wolę/ Ścisnął, natężył i razem wyświecił,/ Może bym sto gwiazd zgasił, a drugie sto wzniecił ---/ Bo jestem nieśmiertelny! i w stworzenia kole/ Są inni nieśmiertelni; --- wyższych nie spotkałem ---/ BógNajwyższy na niebiosach! --- Ciebie tu szukałem,/ Ja najwyższy z czujących na ziemnym padole./ Nie spotkałem Cię dotąd --- żeś Ty jest, zgaduję;/ Niech Cię spotkam i niechaj Twą wyższość uczuję ---/ Ja chcę władzy, daj mi ją, lub wskaż do niej drogę!/ O prorokach, dusz władcach, że byli, słyszałem,/ I wierzę; lecz co oni mogli, to ja mogę,/ Ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz,/ Ja chcę duszami władać, jak Ty nimi władasz. Długie milczenie z ironią Bunt, Bóg, Miłość, Mądrość, Serce, RozumMilczysz, milczysz! wiem teraz, jam Cię teraz zbadał,/ Zrozumiałem, coś Ty jest i jakeś Ty władał. ---/ Kłamca, kto Ciebie nazywał miłością,/ Ty jesteś tylko mądrością./ Ludzie myślą, nie sercem, Twych dróg się dowiedzą;/ Myślą, nie sercem, składy broni Twej wyśledzą ---/ NaukaTen tylko, kto się wrył w księgi,/ W metal, w liczbę, w trupie ciało,/ Temu się tylko udało/ Przywłaszczyć część Twej potęgi./ Znajdzie truciznę, proch, parę,/ Znajdzie blaski, dymy, huki,/ Znajdzie prawność, i złą wiarę/ Na mędrki i na nieuki./ Myślom oddałeś świata użycie,/ Serca zostawiasz na wiecznej pokucie,/ Dałeś mnie najkrótsze życie/ I najmocniejsze uczucie. --- Milczenie Kondycja ludzkaCzym jest me czucie?/ Ach, iskrą tylko!/ Czym jest me życie?/ Ach, jedną chwilką!/ Lecz te, co jutro rykną, czym są dzisiaj gromy?/ Iskrą tylko./ Czym jest wieków ciąg cały, mnie z dziejów wiadomy?/ Jedną chwilką./ Z czego wychodzi cały człowiek, mały światek?/ Z iskry tylko./ Czym jest śmierć, co rozprószy myśli mych dostatek?/ Jedną chwilką./ BratCzym był On, póki światy trzymał w swoim łonie?/ Iskrą tylko./ Czym będzie wieczność świata, gdy On go pochłonie?/ Jedną chwilką. Anioł, Szatan, Walka, DuchGŁOS Z LEWEJ STRONYGłos z lewej strony, Głos z prawej --- Partia obu głosów wykonywana jest jednocześnie. Wsiąść muszę/ Na duszę/ Jak na koń./ Goń! goń/ W cwał, w cwał! GŁOS Z PRAWEJ Co za szał!/ Brońmy go, brońmy,/ Skrzydłem osłońmypartie głosów z lewej i z prawej strony zostały otagowane niesemantycznie; nad i pod partią głosów zostały dodane dodatowe puste wersy żeby zgadzała się numeracja wersów; partie głosów w źródle pisane mniejszą czcionką Chwila i iskra, gdy się przedłuża, rozpala ---/ Stwarza i zwala./ Śmiało, śmiało! tę chwilę rozdłużmy, rozdalmy,/ Śmiało, śmiało! tę iskrę rozniećmy, rozpalmy ---/ Teraz --- dobrze --- tak. Jeszcze raz Ciebie wyzywam,/ Jeszcze po przyjacielsku duszę Ci odkrywam./ Milczysz, --- wszakżeś z Szatanem walczył osobiście?/ Wyzywam Cię uroczyście./ Nie gardź mną, ja nie jeden, choć sam tu wzniesiony./ Jestem na ziemi sercem z wielkim ludem zbratan,/ Mam ja za sobą wojska, i mocy, i trony;/ Jeśli ja będę bluźnierca,/ MiłośćJa wydam Tobie krwawszą bitwę niźli Szatan:/ On walczył na rozumy, ja wyzwę na serca./ Jam cierpiał, kochał, w mękach i miłości wzrosłem;/ Kiedyś mnie wydarł osobiste szczęście,/ Na własnej piersi ja skrwawiłem pięście,/ Przeciw Niebu ich nie wzniosłem. GŁOSPartia obu głosów wykonywana jest jednocześnie (jak w poprzednim analogicznym przypadku). Rumaka/ Przedzierzgnę w ptaka./ Orlimi pióry/ Do góry!/ W lot! GŁOS Gwiazdo spadająca!/ Jaki szał/ W otchłań cię strąca!równoległe kwestie Teraz duszą jam w moję ojczyznę wcielony;/ Ciałem połknąłem jej duszę,/ Ja i ojczyzna to jedno./ Nazywam się Milijon --- bo za milijony/ Kocham i cierpię katusze./ Patrzę na ojczyznę biedną,/ Jak syn na ojca wplecionego w koło;/ MatkaCzuję całego cierpienia narodu,/ Jak matka czuje w łonie bole swego płodu./ Cierpię, szaleję --- a Ty mądrze i wesoło/ Zawsze rządzisz,/ Zawsze sądzisz,/ I mówią, że Ty nie błądzisz!/ Słuchaj, jeśli to prawda, com z wiarą synowską/ Słyszał, na ten świat przychodząc,/ Że Ty kochasz; --- jeżeliś Ty kochał świat rodząc,/ Jeśli ku zrodzonemu masz miłość ojcowską; ---/ SerceJeżeli serce czułe było w liczbie zwierząt,/ Któreś Ty w arce zamknął i wyrwał z powodzi; ---/ Jeśli to serce nie jest potwór, co się rodzi/ Przypadkiem, ale nigdy lat swych nie dochodzi; ---/ Jeśli pod rządem Twoim czułość nie jest bezrząd,/ Jeśli w milijon ludzi krzyczących «ratunku!"»/ Nie patrzysz jak w zawiłe zrównanie rachunku; ---/ Jeśli miłość jest na co w świecie Twym potrzebną/ I nie jest tylko Twoją omyłką liczebną... GŁOSPartia obu głosów wykonywana jest jednocześnie (jak w poprzednim analogicznym przypadku). Orła w hydrę!/ Oczy mu wydrę./ Do szturmu dalej/ Dymi! pali!/ Ryk! grzmot! GŁOS Z jasnego słońca/ Kometo błędu!/ Gdzie koniec twego pędu?/ Bez końca, bez końca!kwestie równoległe WładzaMilczysz! --- Jam Ci do głębi serce me otworzył,/ Zaklinam, daj mi władzę: --- jedna część jej licha,/ Część tego, co na ziemi osiągnęła pycha,/ Z tą jedną cząstką ileż ja bym szczęścia stworzył!/ Milczysz! --- nie dasz dla serca, dajże dla rozumu. ---/ Widzisz, żem pierwszy z ludzi i z aniołów tłumu,/ Że Cię znam lepiej niźli Twoje archanioły,/ Wart, żebyś ze mną władzą dzielił się na poły ---/ Jeślim nie zgadł, odpowiedz --- milczysz! ja nie kłamię./ Milczysz i ufasz, że masz silne ramię ---/ Wiedz, że uczucie spali, czego myśl nie złamie ---/ OgieńWidzisz to moje ognisko: --- uczucie,/ Zbieram je, ściskam, by mocniej pałało,/ Wbijam w żelazne woli mej okucie,/ Jak nabój w burzące działo. GŁOSPartia obu głosów wykonywana jest jednocześnie (jak w poprzednim analogicznym przypadku). Ognia! pal! GŁOS Litość! żal!kwestie równoległe Odezwij się, --- bo strzelę przeciw Twej naturze;/ Jeśli jej w gruzy nie zburzę,/ To wstrząsnę całym państw Twoich obszarem;/ Bo wystrzelę głos w całe obręby stworzenia:/ Ten głos, który z pokoleń pójdzie w pokolenia:/ Krzyknę, żeś Ty nie ojcem świata, ale... GŁOS DIABŁA Carem! Konrad staje chwilę, słania się i pada Diabeł, Duch, Grzech, Pycha, ModlitwaDUCHY Z LEWEJ STRONY PIERWSZY Depc, chwytaj! DRUGI Jeszcze dysze. PIERWSZY typ="2"Omdlał, omdlał, a nim/ Przebudzi się, dodusim. DUCH Z PRAWEJ STRONY Precz --- modlą się za nim. DUCH Z LEWEJ Widzisz, odpędzają nas. PIERWSZY Z LEWEJ Ty bestyjo głupia!/ Nie pomogłeś mu słowo ostatnie wyrzygnąć,/ Jeszcze o jeden stopień w dumę go podźwignąć!/ Chwila dumy --- ta czaszka już byłaby trupia./ Być tak blisko tej czaszki! i nie można deptać!/ Widzieć krew w jego ustach, i nie można chłeptać!/ Najgłupszy z diabłów, tyś go wypuścił w pół drogi. DRUGI Wróci się, wróci --- PIERWSZY Precz stąd --- bo wezmę na rogi/ I będę cię lat tysiąc niósł, i w paszczę samą/ Szatana wbiję. DRUGI Cha! cha! straszysz, ciociu! mamo!/ Ja dziecko będę płakać --- płacze Masz --- uderza rogiem typ="2"A co, nie chybił?/ Leć i nie wyłaź z piekła --- aha, do dna przybił ---/ Rogi me, brawo, rogi --- PIERWSZY Sacrédieu!Sacrédieu! (fr.) --- Boże święty! (wykrzyknik, wyraz emocji, przekleństwo). DRUGI uderza typ="2"Masz. PIERWSZY typ="3"W nogi. Słychać stukanie i klucz we drzwiach DRUGI DUCH Pop, klecha, przyczajmy się i schowajmy rogi. SCENA III Wchodzą Kapral, braciszek bernardyn Piotr, jeden Więzień Choroba, Grzech, Duch, Modlitwa, PobożnośćKS. PIOTR W imię Ojca i Syna i Świętego Ducha. WIĘZIEŃ On zapewne osłabiał. --- Konradzie! --- nie słucha. KS. PIOTR Pokój temu domowi, pokój grzesznikowi! WIĘZIEŃ Dla Boga, on osłabiał, patrz --- miota się, dąsa,/ To jest wielka chorobaTo jest wielka choroba --- wielką chorobą nazywano epilepsję., patrz, on usta kąsa. Ks. Piotr modli się KAPRAL do Więźnia Mój Panie, idźcie sobie, a nas tu zostawcie. WIĘZIEŃ Ale dla Boga! próżnych modlitew nie prawcie;/ Podejmijcie go z ziemi, połóżmy do łóżka;/ Księże Pietrze. KS. PIOTR Tu zostaw. WIĘZIEŃ typ="2"Oto jest poduszka. kładzie Konrada E, ja wiem, co to znaczy. --- Czasem nań napada/ Takie szaleństwo: długo śpiewa, potem gada,/ A jutro zdrów jak ryba. Lecz kto wam powiedział,/ Że on osłabiał? KAPRAL Panie, ot byś cicho siedział./ Niech brat Piotr pomodli się nad waszym kolegą;/ Bo ja wiem, że tu było --- coś --- tu --- niedobrego./ Gdy runt odszedł, w tej celi hałas posłyszałem,/ Spojrzę dziurką od klucza, a co tu widziałem,/ To mnie wiedzieć. Pobiegłem do mojego kmotra,/ Bo on człowiek pobożny, do braciszka Piotra ---/ Patrz na tego chorego: niedobrze się dzieje --- Szaleństwo, Dusza, Rozum, Mądrość, Śmierć, Prawda, Pozory, GrzechWIĘZIEŃ Dalibóg nie pojmuję --- nic, i oszaleję. KAPRAL Oszaleć? --- Ej, Panowie, strzeżcie się, Panowie!/ U was usta wymowne, wiele nauk w głowie,/ A patrzcie, głowa mądra w prochu się taczała,/ I z tych ust, tak wymownych, patrzaj --- piana biała./ Słyszałem, co on śpiewał, ja słów nie pojąłem,/ Lecz było coś u niego w oczach i nad czołem./ Wierz mi, że z tym człowiekiem niedobrze się dzieje ---/ Byłem ja w legijonach, nim wzięto w rekruty,/ Brałem szturmem fortece, klasztory, reduty;/ Więcej dusz wychodzących z ciała ja widziałem,/ Niźli Waćpan przeczytał książek w życiu całem./ A to jest rzecz niemała widzieć, jak człek kona./ Widziałem ja na Pradze księży zarzynanych,/ I w Hiszpaniji żywcem z wieży wyrzucanych;/ Widziałem matek szablą rozrywane łona,/ I dzieci konające na kozackich pikach,/ I Francuzów na śniegu, i Turków na palu;/ I wiem, co w konających widać męczennikach,/ A co w złodzieju, zbójcy, Turku lub Moskalu./ Widziałem rozstrzelanych, co patrzyli śmiele/ W rurę broni, nie chcieli na oczy zasłony;/ StrachA jak padli na ziemię, widziałem w ich ciele/ Strach, co za życia wstydem i pychą więziony,/ Wyszedł z trupa jak owad i pełzał wokoło:/ Gorszy strach niż ten, który tchórza w bitwie nęka./ Taki strach, że dość spojrzeć na zamarłe czoło,/ Aby widzieć, że dusza dąsa się i lęka,/ Gardzi bólem i cierpi, i wieczna jej męka./ Trup, ZaświatyA więc, mój Panie, myślę, że twarz umarłego/ Jest jak patent wojskowy do świata przyszłego,/ I poznasz zaraz, jak on tam będzie przyjęty,/ W jakiej randze i stopniu: święty czy przeklęty. ---/ A więc tego człowieka i pieśń, i choroba./ I czoło, i wzrok wcale mi się nie podoba./ Otóż Waćpan spokojnie idź do swojej celi,/ My z bratem Piotrem będziem przy chorym siedzieli. Więzień odchodzi Upadek, Otchłań, Rozpacz, MiłosierdzieKONRAD Przepaść --- tysiąc lat --- pusto --- dobrze --- jeszcze więcéj!/ Ja wytrzymam i dziesięć tysiąców tysięcy ---/ Modlić się? --- tu modlitwa nie przyda się na nic ---/ I byłaż taka przepaść bez dna i bez granic? ---/ Nie wiedziałem --- a była. KAPRAL Słyszysz, jak on szlocha: KS. PIOTR Synu mój, tyś na sercu, które ciebie kocha. do Kaprala Wyjdź stąd i patrz, ażeby nikt tędy nie chodził/ I póki stąd nie wyjdę, nikt mi nie przeszkodził. Kapral odchodzi Wizja, Oko, Szatan, Rozpacz, Kuszenie, SamobójstwoKONRAD zrywa się Nie! --- oka mi nie wydarł! mam to silne oko,/ Widzę stąd, i stąd nawet, choć ciemno --- głęboko,/ Widzę ciebie, Rollison, --- bracie, cóż to znaczy?/ I tyś w więzieniu, zbity, krwią cały zbryzgany,/ I ciebie Bóg nie słuchał, i tyś już w rozpaczy;/ Szukasz noża, próbujesz głowę tłuc o ściany: ---/ «Ratunku!» --- Bóg nie daje, ja ci dać nie mogę,/ Oko mam silne, spojrzę, może cię zabiję ---/ Nie --- ale ci pokażę okiem --- śmierci drogę./ Patrz, tam masz okno, wybij, skocz, zleć i złam szyję,/ OtchłańI ze mną tu leć w głębie, w ciemność --- lećmy na dół ---/ Otchłań --- otchłań ta lepsza niźli ziemi padół;/ Tu nie ma braci, matek, narodów, --- tyranów ---/ Pójdź tu. Szatan, Diabeł, Ksiądz, Egzorcyzm, ModlitwaKS. PIOTR Duchu nieczysty, znam cię po twym jadzie,/ Znowuś tu, najchytrzejszy ze wszystkich szatanów,/ Znowu w dom opuszczony leziesz, Wążbrzydki gadzie./ Tyś wpełznął w jego usta, na zgubęś tu wpełznął,/ W imię Pańskie jam ciebie pojmał i ochełznąłochełznąć --- okiełznać, poskromić../ Exorcisoexorciso (łac.) --- zaklinam.... DUCH Stój, nie klnij --- stój, odstąp od progu,/ Wyjdę --- KS. PIOTR Nie wyjdziesz, aż się upodoba Bogu./ Lew z pokolenia Judy tu Pan --- on zwycięża:/ Sieć na lwa zastawiłeś i w twym własnym wnikuwnik a. wnyk --- sidło, pułapka zastawiana na zwierzęta w lesie./ Złowiłeś się --- Bóg ciebie złowił w tym grzeszniku./ SłowoW jego ustach chcę tobie najsroższy cios zadać:/ Kłamco, ja tobie każę, musisz prawdę gadać. DUCH Parle-moi donc français, mon pauvre capucin,/ J'ai pu dans le grand monde oublier mon latin./ Mais étant saint, tu dois avoir le don des langues ---/ Vielleicht sprechen Sie deutsch, was murmeln Sie so bang ---/ What it is, --- Cavalleros, rispondero Io.Parle-moi (...) rispondero Io --- wypowiedź w kilku językach, po francusku, niemiecku, angielsku oraz hiszpańsku (właśc. caballeros) i włosku: ,,Mów więc do mnie po francusku, biedny kapucynie! Ja mogłem w wielkim świecie zapomnieć łacinę, ale ty, jako święty, powinieneś mieć dar języków. Może mówisz po niemiecku? Co tam trwożnie mamroczesz? Co to jest? Panowie, ja odpowiem". KS. PIOTR Ty to z ust jego wrzeszczysz, stujęzyczna żmijo, Kuszenie, MędrzecDUCH C'est juste, dans ce jeu, nous sommes de moitié,/ Il est savant, et moi, diable de mon métier./ J'étais son précepteur et je m'en glorifie,/ En sais-tu plus que nous? parle --- je te défie.C'est juste (...) te défie (fr.) --- Słusznie, w tej grze każdy ma swoją połowę: on jest uczony, a ja diabeł z rzemiosła. Byłem jego nauczycielem i jestem z tego dumny. Czy wiesz więcej od nas? Mów, wyzywam cię. KS. PIOTR W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. DUCH Ale stój, stój, mój księże, stój, już dosyć tego;/ Tylko, księżuniu, nie męcz na próżno: --- czyś szatan,/ Żeby tak męczyć! KS. PIOTR Ktoś ty? DUCH typ="2"Lukrecy, Lewiatan,/ Voltaire, Alter Fritz, Legio sum. KS. PIOTR Coś widział? DUCH typ="2"Zwierza. KS. PIOTR Gdzie? DUCH W Rzymie. KS. PIOTR typ="2"Nie słucha mię --- wróćmy do pacierza. modli się DUCH Ale słucham. KS. PIOTR Gdzieś widział więźnia? DUCH typ="2"Mówię, w Rzymie --- KS. PIOTR Kłamiesz. Kuszenie, Pycha, PokoraDUCH Księże, na honor, na kochanki imię,/ Mej kochanki czarniutkiej, co tak do mnie wzdycha ---/ A wiesz ty, jak się zowie moja luba? --- Pycha./ Jakiś ty nieciekawy! --- KS. PIOTR do siebie Przeciwią się duchy;/ Upokórzmy się Panu i zróbmy akt skruchy. modli się DUCH Ale co tam masz robić, ja sam stąd wyruszę,/ Przyznaję się, że wlazłem niezgrabnie w tę duszę./ Tu mnie kole --- ta dusza jest jak skóra jeża,/ Włożyłem ją na wywrót, kolcami do kiszek. Ksiądz modli się Kuszenie, PochlebstwoAleś bo i ty majster, choć prosty braciszek; ---/ Osły, powinni ciebie obrać za papieża./ Głupstwo stawią w kościele na przód, jak kolumny,/ A ciebie kryją w kątku: świecznik, gwiazdę blasku! KS. PIOTR Tyranie i pochlebco, i podły, i dumny,/ Żebyś pierś ugryzł, u nóg wleczesz się po piasku. DUCH śmiejąc się Aha! gniewasz się, pacierz przerwałeś --- da capoda capo (wł.) --- od początku, na nowo.;/ Żebyś sam widział, jak ty śmiesznie kręcisz łapą ---/ Istny niedźwiadek, gdy się broni od komarów! ---/ On trzepie swoje, --- no więc --- dosyć już tych swarów;/ Znam twoję moc i chcę się tobie wyspowiadać,/ Będę ci o przeszłości i przyszłości gadać. ---/ A wiesz ty, co o tobie mówią w całym mieście? --- Ksiądz modli się A wiesz ty, co to będzie z Polską za lat dwieście? ---/ A wiesz, dlaczego tobie przeor tak nie sprzyja? ---/ A wiesz, w Apokalipsie co znaczy bestyja? ---/ Milczy i trzepie --- oczy aż strach we mnie wlepił./ Fałsz, Urzędnik, Rosjanin, NiemiecPowiedz, księżuniu, czegoś do mnie się uczepił?/ Co ja winien, że takie mam odbierać chłosty./ Czy ja jestem król diabłów, --- wszak ja diabeł prosty./ Pan, SługaZważ, czy to prawnie sługę ukarać za pana,/ Wszakże ja tu przyszedłem z rozkazu Szatana;/ Trudno mu się tłumaczyć, bo z nim nie brat za brat,/ Jestem jako KreishauptmannKreishauptmann (niem.) --- starosta powiatowy., Gubernator, LandratLandrat (niem.) --- naczelnik powiatu, radca ziemski, starosta w Prusach.: ---/ Każą duszę brać w areszt, biorę, sadzę w ciemność;/ Zdarza się przy tym duszy jaka nieprzyjemność,/ Ale czyż z mojej winy? --- jam ślepe narzędzie;/ Tyran szelma da ukaz, pisze: «Niech tak będzie» ---/ Cierpienie, Łzy, SerceCzyż to mnie miło męczyć, --- mnie samemu męka. ---/ Ach --- wzdycha jak to źle być czułym. --- Ach, serce mi pęka./ Wierz mi: gdy pazurami grzesznika odzieram,/ Nieraz ogonem, ah! ah! --- łzy sobie ocieram. Ksiądz modli się KuszenieA wiesz, że jutro będziesz bity jako Haman? KS. PIOTR In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen./ Ego te exorciso, spiritus immundeIn nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, Amen. Ego te exorciso, spiritus immunde (łac.) --- ,,W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen. Zaklinam cię, duchu nieczysty"; jest to formuła egzorcyzmu stosowana w kościele katolickim do wypędzania diabła z osoby opętanej. --- DUCH Księże, stój --- słucham --- gadam --- stój --- jedną sekundę! KS. PIOTR Gdzie jest nieszczęsny więzień, co chce zgubić duszę? ---/ Milczysz --- Exorciso te --- DUCH Gadam, gadam --- muszę. KS. PIOTR Kogo widziałeś? DUCH Więźnia. KS. PIOTR typ="2"Jakiego? DUCH typ="3"Grzesznika. KS. PIOTR Gdzie? --- DUCH Tam, w drugim klasztorze. KS. PIOTR typ="2"W jakim? DUCH typ="3"Dominika./ Ten grzesznik już przeklęty, prawem mnie należy. KS. PIOTR Kłamiesz. DUCH On już umarły. KS. PIOTR typ="2"Kłamiesz. DUCH typ="3"Chory leży. PrzekleństwoKS. PIOTR Exorciso te --- DUCH Gadam, gadam, skaczę --- śpiewam ---/ Tylko nie klnij --- jak gadać? --- dusisz --- ledwie ziewam. KS. PIOTR Mów prawdę. DUCH Grzesznik chory, lata bez pamięci/ I jutro rano szyję niezawodnie skręci. KS. PIOTR Kłamiesz. DUCH Poświadczy godny świadek, kmotr Belzebub./ Pytaj go, męcz --- niewinnej duszy mojej nie gub. Chleb, Wino, Ciało, KrewKS. PIOTR Jak ratować grzesznika? DUCH Bodajeś zdechł, klecho,/ Nie powiem. KS. PIOTR Exorciso --- DUCH typ="2"Ratować pociechą. KS. PIOTR Dobrze, gadaj wyraźnie --- czego mu potrzeba? DUCH Mam chrypkę, nie wymówię. KS. PIOTR Mów! DUCH typ="2"Mój panie! królu!/ Daj odpocząć KS. PIOTR Mów, czego potrzeba --- DUCH typ="2"Księżulu,/ Ja tego nie wymówię. KS. PIOTR Mów! DUCH typ="2"He --- Wina --- Chleba --- KS. PIOTR Rozumiem, Chleba Twego i Krwi Twojej, Panie ---/ Pójdę, i daj mi spełnić Twoje rozkazanie. do Ducha A teraz zabierz z sobą twe złości i błędy,/ Skąd wszedłeś i jak wszedłeś, idź tam i tamtędy. Duch uchodzi Miłosierdzie, Bóg, PrzemianaKONRAD Dźwigasz mię! --- ktoś ty? --- strzeż się, sam spadniesz w te doły./ Podaje rękę --- lećmy --- w górę jak ptak lecę ---/ Mile oddycham wonią --- promieniami świecę./ Któż mi dał rękę? --- dobrzy ludzie i anioły;/ Skądże litość, wam do mnie schodzić do tych dołów?/ Ludzie? --- Ludźmi gardziłem, nie znałem aniołów. Piętno, Grzech, SłowoKS. PIOTR Módl się, bo strasznie Pańska dotknęła cię ręka:/ Usta, którymiś wieczny Majestat obraził,/ Te usta zły duch słowy szkaradnymi skaził;/ Słowa głupstwa, najsroższa dla mądrych ust męka,/ Oby ci policzone były za pokutę./ Obyś o nich zapomniał --- KONRAD Już są tam --- wykute. KS. PIOTR Obyś, grzeszniku, nigdy sam ich nie wyczytał,/ Oby cię o znaczenie ich Bóg nie zapytał ---/ Módl się; myśl twoja w brudne obleczona słowa,/ Jak grzeszna, z tronu swego strącona królowa,/ Gdy w żebraczej odzieży, okryta popiołem,/ Odstoi czas pokuty swojej przed kościołem,/ Znowu na tron powróci, strój królewski wdzieje/ I większym niżli pierwej blaskiem zajaśnieje./ Usnął --- Ofiara, Modlitwa, Pokora, Miłosierdzieklęka --- Twe miłosierdzie, Panie, jest bez granic. pada krzyżem Panie, otom ja sługa dawny, grzesznik stary,/ Sługa już spracowany i niezgodny na nic./ Ten młody, zrób go za mnie sługą Twojej wiary,/ A ja za jego winy przyjmę wszystkie kary./ On poprawi się jeszcze, on wsławi Twe Imię./ Módlmy się, Pan nasz dobry! Pan ofiarę przyjmie. modli się W bliskim kościele, za ścianą, zaczynają śpiewać pieśń Bożego Narodzenia. Nad Księdzem Piotrem Chór aniołów na nutę: «Anioł pasterzom mówił»cudzysłowy do wyrzucenia po wprowadzeniu ulepszeń do readera Anioł, Modlitwa, Grzech, Sąd, MiłosierdzieCHÓR ANIOŁÓW głosy dziecinne Pokój temu domowi,/ Spoczynek grzesznikowi./ Sługo! sługo pokorny, cichy,/ Wniosłeś pokój w dom pychy./ Pokój temu domowi. ARCHANIOŁ PIERWSZY na nutę: «Bóg nasz ucieczką»cudzysłowy do wyrzucenia po wprowadzeniu ulepszeń do readera Panie, on zgrzeszył, przeciwko Tobie zgrzeszył on bardzo. ARCHANIOŁ DRUGI Lecz płaczą nad nim, modlą się za nim Twoi Anieli. ARCHANIOŁ PIERWSZY Tych zdepc, o Panie, tych złam, o Panie, którzy Twe święte sądy pogardzą, ARCHANIOŁ DRUGI Ale tym daruj, co świętych sądów Twych nie pojęli. Mędrzec, PokoraANIOŁ Kiedym z gwiazdą nadziei/ Leciał świecąc Judei,/ Hymn Narodzenia śpiewali Anieli:/ Mędrcy nas nie widzieli,/ Królowie nie słyszeli. Pastuszkowie spostrzegli/ I do Betlejem biegli:/ Pierwsi wieczną mądrość witali,/ Wieczną władzę uznali:/ Biedni, prości i mali. ARCHANIOŁ PIERWSZY Pan, gdy ciekawość, dumę i chytrość w sercu Aniołów, sług swych, obaczył,/ Duchom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie przebaczył./ Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy,/ I deszczem lecą za nimi co dzień mędrców rozumy. CHÓR ANIOŁÓW Pan maluczkim objawia,/ Czego wielkim odmawia./ Litość! litość! nad synem ziemi,/ On był między wielkiemi,/ Litość nad synem ziemi. MiłośćARCHANIOŁ DRUGI On sądów Twoich nie chodził badać jako ciekawy,/ Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy. ARCHANIOŁ PIERWSZY On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki!/ On Cię nie kochał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu! ARCHANIOŁ DRUGI Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki./ On kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu. Pokora, Mędrzec, Król, PychaANIOŁ Krzyż w złoto oprawiony/ Zdobi królów korony./ Na piersi mędrców błyszczy jak zorze,/ A w duszę wniść nie może:/ Oświeć, oświeć ich, Boże! CHÓR ANIOŁÓW My tak ludzi kochamy,/ Tak z nimi być żądamy/ Wygnani od mędrków i króli,/ Prostaczek nas przytuli,/ Nad nim dzień, noc śpiewamy. CHÓR ARCHANIOŁÓW Podnieś tę głowę, a wstanie z prochu, niebios dosięże,/ I dobrowolnie padnie, i uczci krzyża podnóże;/ Wedle niej cały świat u stóp krzyża niechaj polęże/ I niech Cię wsławi, żeś sprawiedliwy i litościwy Pan nasz, o Boże! OBADWA CHÓRY Pokój, pokój prostocie,/ Pokornej, cichej cnocie!/ Sługo, sługo pokorny, cichy,/ Wniosłeś pokój w dom pychy,/ Pokój grzesznemu sierocie. SCENA IV. DOM WIEJSKI PODE LWOWEMdo poprawki przy implementacji nowej wersji tagów Pokój sypialny --- EwaEwa --- pierwowzorem postaci jest Henrietta Ewa Ankwiczówna, poznana przez Mickiewicza w Rzymie w 1829 r.; poświęcił jej wiele wierszy (Do H***, Do mego Cziczerona). Scena dzieje się w okolicach Lwowa, tj. w Galicji, w zaborze austriackim, skąd pochodziła rodzina Ankwiczów (ściśle z Machowej koło Tarnowa)., młoda panienka, wbiega, poprawia kwiaty przed obrazem Najświętszej Panny, klęka i modli się. Wchodzi MarcelinaMarcelina --- pierwowzorem postaci jest Marcelina Łempicka, towarzyszka Henrietty Ankwiczówny w Rzymie w 1829 r.; Mickiewicz poświęcił jej wiersz Do M. Ł. MARCELINA Pobożność, Modlitwa, PatriotaModlisz się jeszcze dotąd! --- czas spać, północ biła. EWA Jużem się za ojczyznę moję pomodliła,/ Jak nauczono, i za ojca, i za mamę;/ Zmówmy jeszcze i za nich pacierze też same./ Matka, OjczyznaChoć oni tak daleko, ale to są dziatki/ Jednej ojczyzny naszej, Polski, jednej matki./ Litwin, co dziś tu przybył, uciekł od Moskali;/ Strach słyszeć, co tam oni z nimi wyrabiali./ Zły car kazał ich wszystkich do ciemnicy wsadzić/ I jak Herod chce całe pokolenie zgładzić./ Litwin ten bardzo ojca naszego zasmucił,/ Poszedł w pole i dotąd z przechadzki nie wrócił./ Mama na mszę posłała i obchód żałobny,/ Bo wielu z nich umarło. --- Ja pacierz osobny/ Zmówię za tego, co te piosenki ogłosił; pokazując książkę I on także w więzieniu, jak nam gość donosił./ Te piosenki czytałam; niektóre są piękne ---/ Jeszcze pójdę, przed Matką Najświętszą uklęknę,/ Pomodlę się za niego; kto wie, czy w tej chwili/ Ma rodziców, żeby się za nim pomodlili. Marcelina odchodzi Ewa modli się i usypia AniołANIOŁ Lekko i cicho, jak lekkie sny zlećmy. CHÓR ANIOŁÓW Braciszka miłego sen rozweselmy,/ Sennemu pod głowę skrzydło podścielmy,/ Oczami, gwiazdami, twarz mu oświećmy,/ KwiatyŚpiewając i grając latajmy wiankiem,/ Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem./ Rączęta liliowe za liście splećmy,/ Za róże kwitnące czoła rozniećmy,/ Spod wstążek gwiaździstych włos nasz rozwiążmy./ Rozpuśćmy w promienie, rozlejmy w wonie;/ Kwitnącym, pachnącym, żyjącym wiankiem/ Kochanka naszego piersi okrążmy,/ Kochanka naszego otulmy skronie./ Śpiewając i grając latajmy wiankiem,/ Nad czystym, nad cichym naszym kochankiem. EWA Wizja, SenWIDZENIEtagowanie do poprawki podczas implementacji nowej wersji tagów Deszczyk tak świeży, miły, cichy jak rosa,/ I skąd ten deszczyk --- tak czyste niebiosa,/ Jasne niebiosa! ---/ Krople zielone, kraśne --- trawki, równiankirównianka --- wianek.,/ Róże, lilije, wianki/ Obwijają mię wkoło. --- Ach, jaki sen wonny,/ Sen lekki, słodki, --- oby był dozgonny./ Różo błyszcząca, słoneczna,/ Lilijo przeczysta, mleczna!/ Ty nie z ziemi: --- tam rosłaś, nad białym obłokiem./ Narcyzie, jakim śnieżnym patrzysz na mnie okiem;/ A te błękitne kwiaty pamiątek,/ Jak źrenice niewiniątek ---/ Matka BoskaPoznałam --- kwiatki moje --- sama polewałam,/ W moim ogródku wczora nazbierałam,/ I uwieńczyłam Matki Boskiej skronie,/ Tam nad łóżkiem na obrazku./ Widzę --- to Matka Boska --- cudowny blasku!/ Pogląda na mnie, bierze wianek w dłonie,/ Podaje Jezusowi, a Jezus dziecię/ Z uśmiechem rzuca na mnie kwiecie ---/ Jak wypiękniały kwiatki --- jak ich wiele --- krocie,/ A wszystkie w przelocie/ Szukają na powietrzu siebie,/ Moje kochanki!/ I same plotą się w wianki./ Jak tu mnie miło, jak w niebie;/ Jak tu mnie dobrze, mój Boże; ---/ Niech mię na zawsze ten wianek otoczy,/ Niech zasnę, umrę, patrząc w te róże,/ W te białe narcyzu oczy. Róża, ta róża żyje/ Wstąpiła w nią dusza,/ Główką lekko rusza,/ Jaki ogień z niej bije./ To rumieniec żyjący --- jak zorzy wniściewniście --- wejście, wzejście../ Śmieje się, jak na uśmiech rozwija liście,/ Roztula między liściem dwoje ust z koralu,/ Mówi, coś mówi --- jak cicho, jak skromnie./ Co ty, różo, szepcesz do mnie?/ Zbyt cicho, smutnie --- czy to głos żalu?/ Skarżysz się, żeś wyjęta z rodzinnej trawki?/ Nie wzięłam ciebie dla mojej zabawki,/ Jam tobą skronie Matki Najświętszej wieńczyła,/ Jam po spowiedzi wczora łzami cię poiła;/ A z twoich ust koralu/ Wylatują promieniem/ Iskierka po iskierce ---/ Czy taka światłość jest twoim pieniem?/ Czego chcesz, różo miła? RÓŻA Weź mnie na serce. ANIOŁOWIE Rozwiążmy, rozplećmy anielski wianek. RÓŻA Odwijam me skrzydła, wyplatam czoło. ANIOŁOWIE My w niebo do domu lećmy wesoło. RÓŻA Ja będę ją bawił, nim błyśnie ranek,/ Na sennym jej sercu złożę me skronie:/ Jak święty apostoł, Pański kochanek,/ Na boskim Chrystusa spoczywał łonie. SCENA V. CELA KSIĘDZA PIOTRAtagowanie do poprawki podczas implementacji nowej wersji tagów Pokora, ModlitwaKS. PIOTR modli się leżąc krzyżem Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? ---/ Prochem i niczem;/ Ale gdym Tobie moję nicość wyspowiadał,/ Ja, proch, będę z Panem gadał. Wizja, Odrodzenie przez grób, Chrystus, Dziecko, Ojczyzna, Naród, Historia, Cierpienie, ŚmierćWIDZENIEtagowanie do poprawki podczas implementacji nowej wersji tagów Tyran wstał --- Herod! --- Panie, cała Polska młoda/ Wydana w ręce Heroda./ Co widzę --- długie, białe, dróg krzyżowych biegi,/ Drogi długie --- nie dojrzeć --- przez puszczepuszcze --- tu: pustynie., przez śniegi/ Wszystkie na północ! --- tam, tam w kraj daleki,/ Płyną jak rzeki./ Płyną: --- ta droga prosto do żelaznej bramy,/ Tamta jak strumień wpadła pod skałę, w te jamy,/ A tamtej ujście w morzu. --- Patrz! po drogach leci/ Tłum wozów --- jako chmury wiatrami pędzone,/ Wszystkie tam w jedną stronę./ Ach, Panie! to nasze dzieci,/ Tam na północ --- Panie, Panie!/ Takiż to los ich --- wygnanie!/ I dasz ich wszystkich wygubić za młodu,/ I pokolenie nasze zatracisz do końca? ---/ Patrz! --- ha! --- to dziecię uszło --- rośnie --- to obrońca!/ Wskrzesiciel narodu, ---/ Z matki obcej; krew jego dawne bohatery,/ A imię jego będzie czterdzieści i cztery. Panie! czy przyjścia jego nie raczysz przyśpieszyć?/ Lud mój pocieszyć? ---/ Nie! lud wycierpi. --- Widzę ten motłoch --- tyrany,/ Zbójce --- biegą --- porwali --- mój Naród związany/ Cała Europa wlecze, nad nim się urąga ---/ «Na trybunał!» --- Tam zgraja niewinnego wciąga./ Na trybunale gęby, bez serc, bez rąk; sędzie ---/ To jego sędzie!/ Krzyczą: «Gal, Gal sądzić będzie»/ Gal w nim winy nie znalazł i --- umywa ręce,/ KrólA króle krzyczą: «Potęp i wydaj go męce;/ Krew jego spadnie na nas i na syny nasze;/ Krzyżuj syna Maryi, wypuść Barabasze:/ Ukrzyżuj, --- on cesarza koronę znieważa,/ Ukrzyżuj, --- bo powiemy, żeś ty wróg cesarza»./ Gal wydał --- już porwali --- już niewinne skronie/ Zakrwawione, w szyderskiej, cierniowej koronie,/ Podnieśli przed świat cały; --- i ludy się zbiegły ---/ Gal krzyczy: «Oto naród wolny, niepodległy!» Ach, Panie, już widzę krzyż --- ach, jak długo, długo/ Musi go nosić --- Panie, zlituj się nad sługą./ Daj mu siły, bo w drodze upadnie i skona ---/ Krzyż ma długie, na całą Europę ramiona,/ Z trzech wyschłych ludów, jak z trzech twardych drzew ukuty. ---/ Już wleką; już mój Naród na tronie pokuty ---/ Rzekł: «Pragnę» --- RakusRakus --- Austriak. octem, BorusBorus --- Prusak. żółcią poi,/ MatkaA matka Wolność u nóg zapłakana stoi./ RosjaninPatrz --- oto żołdak Moskal z kopiją przyskoczył/ I krew niewinną mego narodu wytoczył./ Cóżeś zrobił, najgłupszy, najsroższy z siepaczy!/ On jeden poprawi się, i Bóg mu przebaczy. Mój kochanek już głowę konającą spuścił,/ Wołając: «Panie, Panie, za coś mię opuścił!»/ On skonał! Słychać Chóry aniołów --- daleki śpiew wielkanocnej pieśni --- na koniec słychać: «alleluja! alleluja!» Ku niebu, on ku niebu, ku niebu ulata!/ I od stóp jego wionęła/ Biała jak śnieg szata ---/ Spadła, --- szeroko --- cały świat się w nią obwinął./ Mój kochanek na niebie, sprzed oczu nie zginął./ Jako trzy słońca błyszczą jego trzy źrenice,/ I ludom pokazuje przebitą prawicę. Któż ten mąż? --- To namiestnik na ziemskim padole./ Znałem go, --- był dzieckiem --- znałem,/ Jak urósł duszą i ciałem!/ On ślepy, lecz go wiedzie anioł pacholę./ Mąż straszny --- ma trzy oblicza,/ On ma trzy czoła./ Jak baldakim rozpięta księga tajemnicza/ Nad jego głową, osłania lice./ Podnóżem jego są trzy stolice./ Trzy końce świata drżą, gdy on woła;/ I słyszę z nieba głosy jak gromy:/ WolnośćTo namiestnik wolności na ziemi widomy!/ On to na sławie zbuduje ogromy/ Swego kościoła!/ Nad ludy i nad króle podniesiony;/ Na trzech stoi koronach, a sam bez korony:/ A życie jego --- trud trudów,/ A tytuł jego --- lud ludów;/ Z matki obcej, krew jego dawne bohatery,/ A imię jego czterdzieści i cztery./ Sława! sława! sława! zasypia Zaświaty, Bóg, Duch, Ojciec, DzieckoANIOŁOWIE schodzą widomie Usnął --- Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę/ Senną z kolebki złotej, i zmysłów sukienkę/ Lekko zwleczmy; ubierzmy w światło jak jutrzenkę/ I lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo trzecie,/ Ojcu naszemu złożyć na kolanach dziecię;/ Niech uświęci sennego ojcowską pieszczotą,/ A przed ranną modlitwą duszę wrócim życiu,/ I znowu w czystych zmysłów otulim powiciu,/ I znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą. SCENA VI Pokój sypialny wspaniały --- Senator obraca się na łożu i wzdycha --- Dwóch Diabłów nad głową Diabeł, Kłótnia, Dusza, SenDIABEŁ I Spił się, a nie chce spać,/ Muszę tak długo stać,/ Łajdaku, cicho leż!/ Czy go tam kole jeż? DIABEŁ II Syp mu na oczy mak. DIABEŁ I Zasnął, wpadnę jak zwierz. DIABEŁ II Jako na wróbla ptak. OBADWAJ WążDuszę do piekła wlec,/ Wężami smagać, piec. BELZEBUB Wara! DWAJ DIABŁY Coś ty za kmotr? BELZEBUB typ="2"Belzebub. DWAJ DIABŁY typ="3"No, i cóż? BELZEBUB Zwierzyny mi nie płosz. DIABEŁ I Ale gdy zaśnie łotr,/ Do mnie należy sen? BELZEBUB Jak ujrzy noc i żar,/ Srogość i mnogość kar,/ Zlęknie się naszych scen;/ Przypomni jutro sen,/ Może poprawić się,/ Jeszcze daleko zgon. DIABEŁ II wyciągając szpony Pozwól zabawić się ---/ Co ty o niego drżysz,/ Gdy poprawi się on,/ Ja każę święcić się/ I wezmę w ręce krzyż. BELZEBUB Jak zbyt nastraszysz raz,/ Gotów przypomnieć sen,/ Gotów oszukać nas,/ Wypuścisz ptaka z rąk. DIABEŁ I pokazując sennego Ależ braciszek ten,/ Ten mój najmilszy syn,/ Będzież on spał bez mąk?/ Nie chcesz? --- ja męczę sam. Urzędnik, RosjaninBELZEBUB Łotrze, a znasz mój czyna znasz mój czyn --- Wyrazy czyn, czynownik, często są tu użyte w znaczeniu rosyjskim, dla Litwinów tylko zrozumiałe. W Rosji, ażeby nie być chłopem albo kupcem, słowem, aby mieć przywilej uwalniający od kary knuta, trzeba wejść w służbę rządową i pozyskać tak nazwaną klasę albo czyn. Służba dzieli się na czternaście klas; potrzeba kilka lat służby dla przejścia z jednej klasy w drugą. Są przepisane czynownikom różne egzamina, podobne do formalności zachowujących się w hierarchii mandaryńskiej w Chinach, skąd, zdaje się, że ten wyraz Mogołowie do Rosji przenieśli, a Piotr Pierwszy znaczenie tego wyrazu odgadnął i całą instytucją w duchu prawdziwie chińskim rozwinął. Czynownik często nie jest urzędnikiem, czeka tylko urzędu i starać się oń ma prawo. Każda klasa albo czyn odpowiada pewnej randze wojskowej, i tak: doktor filozofii albo medycyny liczy się w klasie ósmej i ma stopień majora, czyli asesora kolleskiego; stopień kapitański ma frejlina, czyli panna dworu cesarskiego; biskup lub archirej jest jenerałem. Między czynownikami wyższymi i niższymi stosunki uległości i posłuszeństwa przestrzegają się z równą prawie ścisłością jak w wojsku.?/ Od cara zwierzchność mam! DIABEŁ I Pardon --- cóż każesz Waść? BELZEBUB Możesz na duszę wpaść,/ Możesz ją w pychę wzdąć,/ A potem w hańbę pchnąć,/ Możesz w pogardzie wlec/ I szyderstwami siec,/ Ale o piekle cyt!/ My lećmy --- fit, fit, fit. odlatuje DIABEŁ I Więc ja za duszę cap;/ Aha, łajdaku, drżysz! DIABEŁ II Tylko ją bierz do łap/ Lekko, jak kotek mysz. WIDZENIE SENATORAtagowanie do poprawienia po zaimplementowaniu nowej wersji tagów Pycha, Chciwość, Zazdrość, Strach, Fałsz, Plotka, Urzędnik, Rosjanin, Dworzanin, DwórSENATOR przez sen Pismo! --- to dla mnie --- reskrypt Jego Carskiej Mości!/ Własnoręczny, --- ha! ha! ha! --- rubli sto tysięcy./ Order! --- gdzie --- lokaj, przypnij --- tu. Tytuł książęcy!/ A! --- a! --- Wielki Marszałku; a! --- pękną z zazdrości: przewraca się Do Cesarza! --- przedpokój --- oni wszyscy stoją;/ Nienawidzą mnie wszyscy, kłaniają się, boją./ Marszałek --- Grand ContrôleurGrand Contrôleur (fr.) --- Wielki Kontroler; kontroler państwowy, jedna z najwyższych godności w dawnej rosyjskiej hierarchii urzędów. --- ledwie poznasz, w masce./ Ach, jakie lube szemrania,/ Dokoła lube szemrania:/ Senator w łasce, w łasce, w łasce, w łasce, w łasce./ Ach, niech umrę, niech umrę śród tego szemrania,/ Jak śród nałożnic moich łaskotania!/ Każdy się kłania,/ Jestem duszą zebrania./ Patrzą na mnie, zazdroszczą --- nos w górę zadzieram:/ O rozkoszy! umieram, z rozkoszy umieram! przewraca się Dwór, Dworzanin, Urzędnik, Rosjanin, Strach, Tchórzostwo, Zemsta, Plotka, ŚmiechCesarz! --- Jego Imperatorska Mość --- a! Cesarz wchodzi,/ A! --- co? --- nie patrzy! zmarszczył brwi --- spojrzał ukosem?/ Ach! --- Najjaśniejszy Panie --- ach! --- nie mogę głosem ---/ Głos mi zamarł --- ach, dreszcz, pot, --- ach! dreszcz ziębi, chłodzi. ---/ Ach, Marszałek! --- co? do mnie odwraca się tyłem./ Tyłem, a! senatory, dworskie urzędniki!/ Ach, umieram, umarłem, pochowany, zgniłem,/ I toczą mię robaki, szyderstwa, żarciki./ Uciekają ode mnie. Ha! jak pusto! głucho./ Szambelan szelma, szelma! patrz, wyszczyrza zęby ---/ Dbrum --- ten uśmiech jak pająk wleciał mi do gęby. spluwa Jaki dźwięk! --- to kalambur --- o brzydka mucho; opędza koło nosa Lata mi koło nosa/ Jak osa,/ I epigramy, żarciki, przytyki,/ Te szmery, --- ach, to świerszcze wlazły mi w ucho:/ Moje ucho, moje ucho! wytrząsa palcem ucho Jaki szmer --- kamerjunkry świszczą jak puszczyki,/ Damy ogonem skrzeczą jak grzechotniki,/ Jaki okropny szmer! śmiechy! wrzaski:/ Senator wypadł z łaski, z łaski! z łaski, z łaski. pada z łóżka na ziemią Zaświaty, Piekło, Dusza, Pies, Sumienie, Grzech, CiałoDIABŁY zstępują widomie Teraz duszę ze zmysłów wydrzem, jak z okucia/ Psa złego; lecz nie całkiem, nałożym kaganiec,/ Na wpół zostawim w ciele, by nie tracił czucia;/ Drugą połowę wleczmy aż na świata kraniec,/ Gdzie się doczesność kończy, a wieczność zaczyna,/ Gdzie z sumnieniem graniczy piekielna kraina;/ I złe psisko uwiążem tam, na pograniczu:/ Tam pracuj, ręko moja, tam świstaj, mój biczu./ Nim trzeci kur zapieje, musim z tej męczarni/ Wrócić zmordowanego, skalanego ducha;/ Znowu przykuć do zmysłów jako do łańcucha,/ I znowu w ciele zamknąć jako w brudnej psiarni. Salon, WarszawaSCENA VII. SALON WARSZAWSKItagowanie do poprawienia po zaimplementowaniu nowej wersji tagów Kilku wielkich Urzędników, kilku wielkich Literatów, kilka Dam wielkiego tonu, kilku Jenerałów i Sztabsoficerow; wszyscy incognito piją herbatę przy stoliku --- bliżej drzwi kilku Młodych ludzi i dwóch Starych Polaków. Stojący rozmawiają z żywością --- towarzystwo stolikowe mówi po francusku, przy drzwiach po polsku Zbrodnia, Cierpienie, NaródPRZY DRZWIACHDO WERYFIKACJI przy implementacji nowej wersji tagów ZENON NIEMOJEWSKI do Adolfa To i u was na Litwie toż samo się dzieje? ADOLF Ach, u nas gorzej jeszcze, u nas krew się leje! NIEMOJEWSKI Krew? ADOLF Nie na polu bitwy, lecz pod ręką kata,/ Nie od miecza, lecz tylko od pałki i bata. Rozmawiają ciszej Dworzanin, DamaPRZY STOLIKUDO WERYFIKACJI przy implementacji nowej wersji tagów HRABIA To bal był taki świetny, i wojskowych wiele? FRANCUZ Ja słyszałem, że było pusto jak w kościele. DAMA Owszem, pełno --- HRABIA I świetny? DAMA typ="2"O tym mówić długo. KAMERJUNKIER Służono najniezgrabniej, choć z liczną usługą;/ Nie miałem szklanki wina, ułamku pasztetu,/ Tak zawalono całe wniście do bufetu. DAMA I W sali tańców zgoła nic nie ugrupowano,/ Jak na raucie angielskim po nogach deptano. DAMA II Bo to był tylko jeden z prywatnych wieczorów. SZAMBELAN Przepraszam, bal proszony --- mam dotąd bilety. wyjmuje inwitacjeinwitacje --- zaproszenia. i pokazuje, wszyscy przekonywają się DAMA I Tym gorzej; pomieszano grupy, toalety,/ Nie można było zgoła ocenić ubiorów. DAMA II Odtąd jak Nowosilcow wyjechał z Warszawy,/ Nikt nie umie gustownie urządzić zabawy:/ Nie widziałam pięknego balu ani razu./ On umiał ugrupować bal na kształt obrazu; Słychać między mężczyznami śmiech DAMA I Śmiejcie się, Państwo, mówcie, co się wam podoba,/ A była to potrzebna w Warszawie osoba. Naród, PatriotaPRZY DRZWIACHDO WERYFIKACJI przy implementacji nowej wersji tagów JEDEN Z MŁODYCH Cichowski uwolniony? ADOLF Ja znam Cichowskiego./ Właśnie byłem, chciałem się dowiedzieć od niego,/ Żeby między naszymi na Litwie rozgłosić. ZENON NIEMOJEWSKI My powinniśmy z sobą łączyć się i znosić;/ Inaczej, rozdzieleni, wszyscy zginiem marnie. gadają ciszej MŁODA DAMA przy nich stojąca A jakie on okropne wytrzymał męczarnie! rozmawiają PRZY STOLIKUDO WERYFIKACJI przy implementacji nowej wersji tagów Literat, DamaJENERAŁ do Literata Ale przeczytaj wreszcie --- dajże się uprosić. LITERAT Ja nie umiem na pamięć. JENERAŁ Zwykłeś z sobą nosić./ Masz przy sobie pod frakiem --- a --- widzę okładki:/ Damy chcą słyszeć. LITERAT Damy? --- a! --- to literatki./ Więcej wierszy francuskich na pamięć umieją/ Niźli ja. JENERAŁ idzie mówiąc z Damami Tylko niechaj Panie się nie śmieją. DAMA Macie robić lekturę? --- przepraszam --- choć umiem/ Po polsku, ale polskich wierszy nie rozumiem. JENERAŁ do Oficera Ma racyję po części, bo nudne po trochu. pokazuje na Literata Opiewa tysiąc wierszy o sadzeniu grochu. do Literata Czytajże, jeśli ciebie nie będziem słuchali ---/ To patrz --- pokazując na drugiego Literata ten nam gazeciarz swe rymy wypali./ Śliczna byłaby wszystkim słuchaczom przysługa./ Patrz, jak się on zaprasza, jak śmieje się, mruga;/ I usta już otworzył jak zdechłą ostrygę,/ I oko zwrócił wielkie i słodkie jak figę. LITERAT do siebie Wychodzą --- do Jenerała Długie wiersze, ja bym piersi strudził. JENERAŁ do Oficera Dobrze, że nie chce czytać, boby nas zanudził. MŁODA DAMA oddzielając się od grupy młodszej, ode drzwi, do stolika A to jest rzecz okropna --- słuchajcie, Panowie! do Adolfa Niechaj Pan tym Ichmościom o Cichowskim powie. OFICER WYŻSZY Cichowski wypuszczony? HRABIA Przesiedział lat tyle/ W więzieniu --- TchórzostwoSZAMBELAN Ja myśliłem, że leżał w mogile. do siebie O takich rzeczach słuchać nie bardzo bezpiecznie,/ A wyjść w środku powieści byłoby niegrzecznie. wychodzi HRABIA Wypuszczony? --- to dziwna. ADOLF Nie znaleźli winy. Władza, Dworzanin, ZdradaMISTRZ CEREMONII Któż tu mówi o winach; --- są inne przyczyny ---/ Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele ---/ A rząd ma swe widoki, ma głębokie cele,/ Które musi ukrywać. --- To jest rzecz rządowa ---/ Tajniki polityczne --- myśl gabinetowa./ To się tak wszędzie dzieje --- są tajniki stanu ---/ Ale Pan z Litwy, --- a! a! --- to jest dziwno Panu./ Panowie na wsi, to tak chcecie o cesarstwie/ Wiedzieć wszystko, jak gdyby o swym gospodarstwie. uśmiecha się PolakKAMERJUNKIER Pan z Litwy, i po polsku? nie pojmuję wcale ---/ Ja myśliłem, że w Litwie to wszystko Moskale./ O Litwie, dalibógże! mniej wiem niż o Chinach ---/ Constitutionnel coś raz pisał o Litwinach,/ Ale w innych gazetach francuskich ni słowa. NaródPANNA do Adolfa Niech Pan opowie, --- to rzecz ważna, narodowa. STARY POLAK Znałem starych Cichowskich, uczciwa rodzina;/ Oni są z Galicyi. Słyszałem, że syna/ Wzięli i zamorzyli: --- mój krewny daleki!/ Nie widziałem go dawno, Niewola--- o ludzie! o wieki!/ Trzy pokolenia przeszły, jak nas przemoc dręczy;/ Męczyła ojców naszych, --- dzieci, wnuków męczy! ADOLF Wszyscy zbliżają się i słuchają Dziecko, MłodośćZnałem go będąc dzieckiem; --- był on wtenczas młody,/ Żywy, dowcipny, wesół i sławny z urody;/ Był duszą towarzystwa; gdzie się tylko zjawił./ Wszystkich opowiadaniem i żartami bawił;/ Lubił dzieci, i często brał mię na kolana,/ U dzieci miał on tytuł «wesołego pana»./ Pamiętam włosy jego, --- nieraz ręce moje/ Plątałem w jasnych włosów kędzierzawe zwoje./ Wzrok pamiętam, --- musiał być wesoły, niewinny,/ Bo kiedy patrzył na nas, zdawał się dziecinny;/ I patrząc na nas, wabił nas do swej źrenicy,/ Patrząc nań, myśleliśmy, żeśmy rówiennicy./ On wtenczas miał się żenić; --- pomnę, że przynosił/ Dzieciom dary swej przyszłej i na ślub nas prosił./ Potem długo nie przyszedł, i mówiono w domu,/ Że nie wiedzieć gdzie zniknął, umknął po kryjomu,/ Szuka rząd, ale śladu dotąd nie wytropił, ---/ Na koniec powiedziano: zabił się, utopił./ Policyja dowodem stwierdziła domysły,/ Znaleziono płaszcz jego nad brzegami Wisły;/ Przyniesiono płaszcz żonie --- poznała --- on zginął;/ Trupa nie znaleziono --- i tak rok przeminął./ Dlaczegóż on się zabił? --- pytano, badano,/ Żałowano, płakano; wreszcie --- zapomniano. WięzieńI minęło dwa lata. Jednego wieczora/ Więźniów do Belwederu wiedziono z klasztora./ Wieczór ciemny i dżdżysty; --- nie wiem, czy przypadkiem,/ Czy umyślnie ktoś był tej procesyi świadkiem;/ Może jeden z odważnych warszawskich młodzieńców,/ Którzy śledzą pobytu i nazwiska jeńców:/ Warty stały w ulicach, głucho było w mieście ---/ Wtem ktoś zza muru krzyknął: «Więźnie, kto jesteście?»/ Sto ozwało się imion; --- śród nich dosłyszano/ Jego imię, i żonie nazajutrz znać dano./ Pisała i latała, prosiła, błagała,/ Lecz prócz tego imienia --- nic nie posłyszała./ I znowu lat trzy przeszło bez śladu, bez wieści./ Lecz nie wiedzieć kto szerzył w Warszawie powieści,/ Że on żyje, że męczą, że przyznać się wzbrania/ I że dotąd nie złożył żadnego wyznania;/ Że mu przez wiele nocy spać nie dozwolano,/ Że karmiono śledziami i pić nie dawano;/ Że pojono opijum, nasyłano strachy,/ Larwy; że łaskotano w podeszwy, pod pachy ---/ Lecz wkrótce innych wzięto, o innych zaczęli/ Mówić; żona płakała, wszyscy zapomnieli. Aż niedawno przed domem żony w nocy dzwonią ---/ Otworzono: Oficer i żandarm pod bronią,/ I więzień. --- On --- każą dać pióra i papieru;/ Podpisać, że wrócony żywy z Belwederu./ Wzięli podpis, i palcem pogroziwszy: «Jeśli/ Wydasz...» --- i nie skończyli; jak weszli, odeszli./ To on był. --- Biegę widzieć, przyjaciel ostrzega:/ «Nie idź dzisiaj, bo spotkasz pod wrotami szpiega»./ Idę nazajutrz, w progu policejskie draby;/ Idę w tydzień, on sam mię nie przyjmuje, słaby./ Aż niedawno za miastem w pojeździe spotkałem ---/ Powiedziano, że to on, bo go nie poznałem./ Przemiana, CierpienieUtył, ale to była okropna otyłość:/ Wydęła go zła strawa i powietrza zgniłość;/ Policzki mu nabrzmiały, pożółkły i zbladły,/ W czole zmarszczki pół wieku, włosy wszystkie spadły./ Witam, on mię nie poznał, nie chciał mówić do mnie,/ Mówię, kto jestem, patrzy na mnie bezprzytomnie./ Gdym dawnej znajomości szczegóły powiadał,/ OkoWtenczas on oczy we mnie utopił i badał./ Ach! wszystko, co przecierpiał w swych męczarniach dziennych,/ I wszystko, co przemyślił w swych nocach bezsennych,/ Wszystko poznałem w jednej chwili z jego oka;/ Bo na tym oku była straszliwa powłoka./ Źrenice miał podobne do kawałków szklanych,/ Które zostają w oknach więzień kratowanych,/ Których barwa jest szara jak tkanka pajęcza,/ A które, patrząc z boku, świecą się jak tęcza:/ I widać w nich rdzę krwawą, iskry, ciemne plamy,/ Ale ich okiem na wskroś przebić nie zdołamy:/ Straciły przezroczystość, lecz widać po wierzchu,/ Że leżały w wilgoci, w pustkach, w ziemi, w zmierzchu./ W miesiąc poszedłem znowu, myśliłem, że zdoła/ Rozpatrzyć się na świecie i pamięć przywoła./ Lecz tyle tysięcy dni był pod śledztwa próbą,/ Tyle tysięcy nocy rozmawiał sam z sobą,/ Tyle lat go badały mękami tyrany,/ Tyle lat otaczały słuch mające ściany;/ A całą jego było obroną --- milczenie,/ A całym jego były towarzystwem --- cienie;/ Że już się nie udało wesołemu miastu/ Zgładzić w miesiąc naukę tych lat kilkunastu./ Słońce zda mu się szpiegiem, dzień donosicielem,/ Domowidomowi --- domownicy. jego strażą, gość nieprzyjacielem./ Jeśli do jego domu przyjdzie kto nawiedzić,/ Na klamki trzask on myśli zaraz: idą śledzić;/ Odwraca się i głowę na ręku opiera,/ Zdaje się, że przytomność, moc umysłu zbiera:/ Ścina usta, by słowa same nie wypadły,/ Oczy spuszcza, by szpiegi z oczu co nie zgadły./ Pytany, myśląc zawsze, że jest w swym więzieniu,/ Ucieka w głąb pokoju i tam pada w cieniu,/ Krzycząc zawsze dwa słowa: «Nic nie wiem, nie powiem!»/ I te dwa słowa --- jego stały się przysłowiem;/ I długo przed nim płacze na kolanach żona/ I dziecko, nim on bojaźń i wstręt swój pokona. Naród, Historia, PolakPrzeszłą niewolę lubią opiewać więźniowie;/ Myśliłem, że on ją nam najlepiej opowie,/ Wyda na jaw spod ziemi i spod straży zbirów/ Dzieje swe, dzieje wszystkich Polski bohatyrów: ---/ Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniach,/ Jej dzieje na Sybirze, w twierdzach i więzieniach./ I cóż on na pytania moje odpowiedział?/ Że o swoich cierpieniach sam już nic nie wiedział,/ Nie pomniał. --- Jego pamięć zapisana cała/ Jak księga herkulańska pod ziemią spróchniała:/ Sam autor zmartwychwstały nie umie w niej czytać,/ Rzekł tylko: «Będą o to Pana Boga pytać,/ On to wszystko zapisał, wszystko mnie opowie». Adolf łzy ociera Długie milczenie Poezja, LiteratDAMA MŁODA do Literata Czemu to o tym pisać nie chcecie, Panowie? HRABIA Niech to stary Niemcewicz w pamiętniki wsadzi:/ On tam, słyszałem, różne szpargały gromadzi. LITERAT I To historyja! LITERAT II Straszna. KAMERJUNKIER typ="2"Dalbóg, wyśmienita. Literat, PoezjaLITERAT I Takich dziejów słuchają, lecz kto je przeczyta?/ I proszę, jak opiewać spółczesne wypadki;/ Zamiast mitologiji są naoczne świadki./ Potem, jest to wyraźny, święty przepis sztuki,/ Że należy poetom czekać --- aż --- aż --- JEDEN Z MŁODZIEŻY Póki? ---/ Wieleż lat czekać trzeba, nim się przedmiot świeży/ Jak figa ucukruje, jak tytuń uleży? LITERAT I Nie ma wyraźnych reguł. LITERAT II Ze sto lat. LITERAT I typ="2"To mało! LITERAT III Tysiąc, parę tysięcy --- Polak, NaródLITERAT IV A mnie by się zdało,/ Że to wcale nie szkodzi, że przedmiot jest nowy,/ Szkoda tylko, że nie jest polski, narodowy./ Nasz naród się prostotą, gościnnością chlubi,/ Nasz naród scen okropnych, gwałtownych nie lubi; ---/ Śpiewać, na przykład, wiejskich chłopców zalecanki./ Trzody, cienie --- Sławianie, my lubim sielanki. DwórLITERAT I Spodziewam się, że Panu przez myśl nie przejedzie,/ Aby napisać wierszem, że ktoś jadał śledzie./ Ja mówię, że poezji nie ma bez poloru,/ A polor być nie może tam, gdzie nie ma dworu:/ Dwór to sądzi o smaku, piękności i sławie;/ Ach, ginie Polska! dworu nie mamy w Warszawie. MISTRZ CEREMONII Nie ma dworu! --- a to mię dziwi niepomału,/ Przecież ja jestem mistrzem ceremonijału. SzlachcicHRABIA cicho do Mistrza Gdybyś Namiestnikowi wyrzekł za mną słówko,/ Moja żona byłaby pierwszą pokojówką. głośno Ale próżno, nie dla nas wysokie urzędy!/ Arystokracja tylko ma u dworu względy. DRUGI HRABIA niedawno kreowanykreowany --- tu: mianowany, awansowany. z mieszczan Arystokracja zawsze swobód jest podporą,/ Niech państwo przykład z Wielkiej Brytaniji biorą. Zaczyna się kłótnia polityczna --- młodzież wychodzi Naród, Przywódca, PozoryPIERWSZY Z MŁODYCH A łotry! --- o, to kija! A *** G *** O, to stryczka, haku!/ Ja bym im dwór pokazał, nauczyłbym smaku. N*** Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele,/ Otóż to jacy stoją na narodu czele. WYSOCKI Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa,/ Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa,/ OgieńLecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;/ Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi. odchodzą SCENA VIII. PAN SENATORDO WERYFIKACJI przy implementacji nowej wersji tagów W Wilnie --- sala przedpokojowa; na prawo drzwi do sali komisji śledczej, gdzie prowadzą więźniów i widać ogromne pliki papierów --- w głębi drzwi do pokojów Senatora, gdzie słychać muzykę --- czas po obiedzie --- u okna siedzi Sekretarz nad papierami; dalej nieco na lewo stolik, gdzie grają w wiska --- Nowosilcow pije kawę; koło niego szambelan Bajkow, Pelikan i jeden Doktor --- u drzwi warta i kilku Lokajów nieruchomych Dworzanin, Urzędnik, Fircyk, ZbrodniarzSENATOR do Szambelana Diable! quelle corvée!Diable! quelle corvée! (fr.) --- Do diabła! Co za pańszczyzna! (w znaczeniu: ciężki obowiązek). --- przecież po obiedzie./ DamaLa princessela princesse --- księżniczka. nas z[a]wiodła i dziś nie przyjedzie./ Zresztą, en fait des damesen fait des dames (fr.) --- właściwie co do dam., stare albo głupie: ---/ Gadać, imaginez-vousimaginez-vous (fr.) --- wyobraź pan sobie., o sprawach przy supiesupa --- zupa; tu ,,z francuska", od fr. soup.!/ Je jureje jure (fr.) --- przysięgam., tych patryjotków nie mieć à ma tableà ma table (fr.) --- przy mym stole.,/ Avec leur franc parler et leur ton détestableavec leur franc parler et leur ton détestable (fr.) --- z ich obcesową mową i nieznośnym tonem../ Figurez-vousfigurez-vous (fr.) --- wyobraź pan sobie. --- ja gadam o strojach, kasynie,/ A moja kompanija o ojcu, o synie: ---/ «On stary, on zbyt młody, Panie Senatorze,/ On kozy znieść nie może, Panie Senatorze,/ On prosi spowiednika, on chce widzieć żonę,/ On...» --- Que sais-je!que sais-je (fr.) --- czy ja wiem (w domyśle: co jeszcze, co tam jeszcze). --- piękny dyskursdyskurs --- tu z fr.: rozmowa. w obiady proszone./ Il y a de quoiIl y a de quoi (fr.) --- jest od czego. oszaleć, muszę skończyć sprawę/ I uciec z tego Wilna w kochaną Warszawęw (...) Warszawę --- rusycyzm; popr. po polsku: do Warszawy../ MonseigneurMonseigneur (fr.) --- Jaśnie Oświecony (tytuł używany wobec członków rodziny królewskiej); tu: o wielkim księciu Konstantym. mnie napisał de revenir bientôtde revenir bientôt (fr.) --- żebym szybko wracał.,/ On się beze mnie nudzi, a ja z tą hołotą ---/ Je n'en puis plusje n'en puis plus (fr.) --- nie mogę już dłużej; nie mogę już tego znieść. --- Próżność, Służalczość, ZbrodniarzDOKTOR podchodząc Mówiłem właśnie, Jaśnie Panie,/ Że ledwie rzecz zaczęta, i sprawa w tym stanie,/ W jakim jest chory, kiedy lekarz go nawiedzi/ I zrobi anagnosinanagnosin (z gr. ἀνάγνωσις, anagnosis: czytanie, odczytanie) --- tu: rozpoznanie, diagnoza.. Mnóstwo uczniów siedzi,/ Tyle było śledzenia, żadnego dowodu;/ Jeszcześmy nie trafili w samo jądro wrzodu./ Cóż odkryto? wierszyki! ce sont de maux légersce sont de maux légers (fr.) --- to są lekkie dolegliwości.,/ Ce sont, można powiedzieć, accidents passagersce sont (...) accidents passagers (fr., daw.) --- to są przemijające przypadłości (dziś raczej: accidents transitoire).;/ Ale osnowa spisku dotąd jest tajemną,/ I... SENATOR z urazą Tajemną? --- to, widzę, Panu w oczach ciemno!/ I nie dziw, po obiedzie --- więc, signor Dottore,/ Adio, bona nottesignor Dottore, adio, bona notte (wł.) --- panie doktorze, do widzenia, dobranoc (popr. buona notte). --- dzięki za perorę!/ Tajemną! sam śledziłem i ma być tajemną?/ I vous osezvous osez (fr.) --- pan się ośmiela., Docteur, mówić tak przede mną?/ Któż kiedy widział formalniejsze śledztwa? pokazując papiery Wyznania dobrowolne, skargi i świadectwa,/ Wszystko jest, i tu cały spisek świętokradzki/ Stoi spisany jasno jak ukaz senackiStoi spisany jasno jak ukaz senacki --- Przysłowiem stała się w Rosji ciemność ukazów senackich. Szczególnie ukazy sądowe, czyli wyroki, umyślnie tak bywają układane, aby je różnie tłumaczyć i stąd nową sprawę toczyć można było. Jest to interesem kancelarii senackich, ciągnących niezmierne zyski z procesów.. ---/ Tajemną! --- za te nudy, owóż co mam w zysku. DOKTOR Jaśnie Panie, excusezexcusez (fr.) --- proszę wybaczyć., któż wątpi o spisku!/ Właśnie mówią --- że... Zbrodniarz, Urzędnik, Chciwość, Władza, Zbrodnia, Szantaż, DzieckoLOKAJ Człowiek kupca Kanissyna/ Czeka i jakiś Panu rejestrrejestr --- wykaz, spis; tu zapewne: lista zakupów na kredyt. przypomina. SENATOR Rejestr? jaki tam rejestr? --- kto? SługaLOKAJ Kupiec Kanissyn,/ Co mu Pan przyjść rozkazał... SENATOR Idźże precz, sukisyn!/ Widzisz, że ja zajęty. SłużalczośćDOKTOR do Lokajów A głupie bestyje!/ Przychodzić --- Pan Senator, widzisz, kawę pije. SEKRETARZ wstając od stolika On powiada, że jeśli Pan zapłatę zwleka,/ On zrobi proces. SENATOR Napisz grzecznie, niechaj czeka. zamyśla się A propos --- ten Kanissyn --- trzeba mu wziąć syna/ Pod śledztwo --- Oj, to ptaszek! SEKRETARZ To mały chłopczyna. SENATOR OgieńOni wszyscy mali, ale patrz w ich serce; ---/ Najlepiej ogień zgasić, dopóki w iskierce. SEKRETARZ Syn Kanissyna w Moskwie. SENATOR W Moskwie? --- a, voyez-vousvoyez-vous (fr.) --- patrz pan.,/ Emisaryjusz klubówemisaryjusz klubów --- wysłannik tajnych organizacji politycznych.. --- Czas zabieżeć temu,/ Wielki czas. SEKRETARZ On podobno u kadetów służy. SENATOR U kadetów? --- voyez-vous, on tam wojsko burzy. SEKRETARZ Dzieckiem z Wilna wyjechał. SENATOR Oh! cet incendiaireOh! cet incendiaire (fr.) --- O! ten podpalacz (podżegacz).,/ Ma tu korespondentów. do Sekretarza Ce n'est pas ton affaireCe n'est pas ton affaire (fr.) --- To nie twoja sprawa.;/ Rozumiesz! --- Hej, dyżurny! --- We dwadzieście cztery/ Godzin wysłać kibitkę i zabrać papiery./ Zresztą ojciec lękać się nas nie ma przyczyny,/ Jeśli syn dobrowolnie przyzna się do winy. Pochlebstwo, SłużalczośćDOKTOR Właśnie jak miałem honor mówić Jaśnie Panu,/ Są tam ludzie różnego i wieku, i stanu; ---/ To najniebezpieczniejsze jest spisku symptoma,/ A wszystkim rusza pewna sprężyna kryjoma,/ Którą... SENATOR z urazą Kryjoma? DOKTOR typ="2"Mówię, tajemnie skrywana,/ Odkryta dzięki przezorności Jaśnie Pana. Senator odwraca się do siebie To szatan niecierpliwy, --- z tym człowiekiem bieda!/ Mam tyle ważnych rzeczy; wymówić mi nie da. PELIKAN do Senatora Co Pan Senator każe z Rollisonem robić? SENATOR Jakim? PELIKAN Co to na śledztwie musiano go obić. SENATOR Eh bien?Eh bien? (fr.) --- I cóż? PELIKAN On zachorował. SENATOR typ="2"Wieleż kijów dano? PELIKAN Byłem przy śledztwie, ale tam nie rachowano ---/ Pan Botwinko śledził go. BAJKOW Pan Botwinko; cha, cha ---/ O! nieprędko on kończy, gdy się raz rozmacha./ Ja zaręczam, że on go opatrzył nieszpetnie ---/ Parionsparions (fr.) --- załóżmy się., że mu wyliczył najmniej ze trzy setnie. SENATOR zadziwiony Trois cents coups et vivant? trois cents coups, le coquin,/ Trois cents coups sans mourir, --- quel dos de jacobin!Trois cents coups (...) quel dos de jacobin! (fr.) --- Trzysta kijów i żyje? Trzysta kijów! A to szelma! Trzysta kijów i nie skonał! Co za jakobiński grzbiet./ Myśliłem, że w Rosyi la vertu cutanée/ Surpasse toutla vertu cutanée surpasse tout (fr.) --- cnota (wytrzymałości) skóry przewyższa wszystko. --- ten łotr ma une peau mieux tannée!une peau mieux tannée (fr.) --- skórę lepiej wygarbowaną./ Je n'y conçois rien! --- ha, ha, ha, ha, mon ami!Je n'y conçois rien! (...) ha, ha, mon ami! (fr.) --- Zupełnie tego nie pojmuję! Ha, ha! Mój przyjacielu! do grającego w wiska, który czeka na swego kompana Polaki nam odbiorą nasz handel skórami./ Un honnête soldat en serait mort dix fois!/ Quel rebelle! Un honnête soldat en serait mort dix fois! Quel rebelle! (fr.) --- porządny żołnierz skonałby od tego dziesięć razy! Co za buntownik! --- podchodzi do stolika Dla Pana mam un homme de boisun homme de bois (fr.) --- dosł. drewniany człowiek (tj. twardy jak drewno, niewrażliwy na ból). ---/ Chłopiec drewniany; dał mu sam Botwinko kije./ Trzysta kijów dziecięciu --- figurez-vous?figurez-vous? (fr.) --- wyobraża pan to sobie? żyje! do Pelikana Nic nie wyznał? PELIKAN Prawie nic; --- zęby tylko zaciął,/ Krzyczy, że nie chce skarżyć niewinnych przyjaciół./ Ale z tych kilku słówek odkrywa się wiele ---/ Widać, że ci uczniowie --- jego przyjaciele. SENATOR C'est justec'est juste (fr.) --- słusznie, racja.: jaki upór! Historia, SzkołaDOKTOR Właśnie powiadałem/ Jaśnie Panu, że młodzież zarażają szałem,/ Ucząc ich głupstw: na przykład, starożytne dzieje!/ Któż nie widzi, że młodzież od tego szaleje. SENATOR wesoło Vous n'aimez pas l'histoire, --- ha, ha, un satirique/ Aurait dit, że boisz się devenir historiqueVous n'aimez pas (...)devenir historique (fr.) --- Pan nie lubi historii? ha, ha, satyryk powiedziałby, że boisz się przejść do historii.. PochlebstwoDOKTOR I owszem, uczyć dziejów, niech się młodzież dowie,/ Co robili królowie, wielcy ministrowie... SENATOR C'est juste. DOKTOR ucieszony Właśnie mówię, widzi Pan Dobrodziéj,/ Że jest sposób wykładać dzieje i dla młodzi./ Lecz po co zawsze prawić o republikanach./ Zawsze o Ateńczykach, Spartanach, Rzymianach. PELIKAN do jednego ze swoich towarzyszów, pokazując Doktora Patrz, patrz, jak za nim łazi pochlebca przeklęty,/ I wścibi się mu w łaskę --- co to za wykręty! podchodzi do Doktora Ale cóż o tym mówić, czy to teraz pora;/ Zważ no, czy można nudzić pana Senatora. LOKAJ do Senatora Czy Pan rozkaże wpuścić te panie --- kobiety ---/ Pan wie --- co wysiadają tu co dzień z karety ---/ Jedna ślepa, a druga --- Zbrodniarz, Kaleka, Wdowa, MatkaSENATOR Ślepa? któż to ona? LOKAJ Pani Rollison PELIKAN Matka tego Rollisona. LOKAJ Co dzień tu są. SENATOR Odprawić było --- DOKTOR typ="2"Z Panem Bogiem! LOKAJ Odprawiamy, lecz siada i skwierczy pod progiem./ Kazaliśmy brać w areszt, --- ze ślepą kobiétą/ Trudno iść, lud się skupił, żołnierza wybito./ Czy mam wpuścić? SENATOR E! rady sobie dać nie umiesz ---/ Wpuścić, tylko aż do pół schodów --- czy rozumiesz?/ A potem ją sprowadzić --- aż w dół --- o tak tęgo; z gestem Żeby nas nie nudziła więcej swą włóczęgą. Drugi Lokaj wchodzi i oddaje list Bajkowowi No, czegóż stoisz, pójdźże --- BAJKOW Elle porte une lettreElle porte une lettre (fr.) --- Ona przynosi list.. oddaje list SENATOR Któż by to za nią pisał? BAJKOW La princesse peut-êtreLa princesse peut-être (fr.) --- może księżna."zob. wyżej obj. do VIII 2" - tego typu treść przypisu umieszczam w nawiasie, ponieważ w obecnej wersji strony WL numeracja nie będziecie zgadzać się z podaną w przypisach . SENATOR czyta Księżna! skąd jej to przyszło? na kark mi ją wpycha./ Avec quelle chaleur!avec quelle chaleur (fr.) --- z jakim entuzjazmem, z jakim zapałem. --- Wpuścić ją, do licha. Wchodzą dwie Damy i Ksiądz Piotr PELIKAN do Bajkowa To stara czarownica, mère de ce friponmère de ce fripon (fr.) --- matka tego nicponia.. Śmiech, Rozpacz, Władza, Strach, Matka, Kaleka, Urzędnik, SzantażSENATOR grzecznie Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison? P. ROLLISON z płaczem --- Ja --- mój syn! Panie Dobrodzieju... SENATOR Proszę --- chwilę,/ Pani masz list, a po cóż przyszło tu Pań tyle? DRUGA DAMA Nas dwie. SENATOR do Drugiej I po cóż Panią mam tu honor witać? DRUGA Pani Rollison trudno drogi się dopytać,/ Nie widzi. --- SENATOR Ha! nie widzi --- a to wącha może?/ Bo co dzień do mnie trafia. DRUGA Ja tu ją przywożę,/ Ona sama i stara, i nie bardzo zdrowa. P. ROLLISONOWA Na Boga...! SENATOR Cicho. do Drugiej typ="2"Pani któż jesteś? DRUGA typ="3"Kmitowa. SENATOR Lepiej siedź w domu i miej o synach staranie,/ Jest na nich podejrzenie. KMITOWA bladnąc Jak to, jak to? Panie! Senator śmieje się Matka, Wdowa, Rozpacz, Więzień, PrzemocP. ROLLISONOWA Panie! litość --- ja wdowa! Panie Senatorze!/ Słyszałam, że zabili --- czyż można, mój Boże!/ Moje dziecko! --- Ksiądz mówi, że on jeszcze żyje;/ Ale go biją, Panie! któż dzieci tak bije! ---/ Jego zbito --- zlituj się --- po katowsku zbito. płacze SENATOR Gdzie? kogo? --- gadaj przecie po ludzku, kobiéto. P. ROLLISONOWA Kogo? ach, dziecko moje! Mój Panie --- ja wdowa ---/ Ach, wieleż to lat, póki człek dziecko wychowa!/ Mój Jaś już drugich uczył; niech Pan wszystkich spyta,/ Jak on uczył się dobrze. --- Ja biedna kobiéta!/ On mnie żywił ze swego szczupłego dochodu ---/ Ślepa, on był mnie okiem --- Panie, umrę z głodu. SENATOR Kto poplótł, że go bili, nie wyjdzie na sucho./ Kto mówił? P. ROLLISONOWA Kto mnie mówił? ja mam matki ucho./ Ja ślepa; teraz w uchu cała moja dusza,/ Dusza matki. --- Wiedli go wczora do ratusza;/ Słyszałam --- SENATOR Wpuszczono ją? P. ROLLISONOWA typ="2"Wypchnęli mię z progu/ I z bramy, i z dziedzińca. Siadłam tam na rogu,/ Pod murem; --- mury grube, --- przyłożyłam ucho ---/ Tam siedziałam od rana. --- W północ, w mieście głucho,/ Słucham --- w północ, tam z muru --- nie, nie zwodzę siebie;/ Słyszałam go, słyszałam, jak Pan Bóg na niebie;/ Ja głos jego słyszałam uszami własnemi ---/ Cichy, jakby spod ziemi, jak ze środka ziemi. ---/ I mój słuch wszedł w głąb muru, daleko, głęboko;/ Słyszałam, męczono go --- SENATOR Jak w gorączce bredzi!/ Ale tam, moja Pani, wielu innych siedzi? Zbrodniarz, Zbrodnia, Cierpienie, Śmiech, Rozpacz, Serce, Urzędnik, FircykP. ROLLISONOWA Jak to? --- czyż to nie był głos mojego dziecięcia?/ Niema owca pozna głos swojego jagnięcia/ Śród najliczniejszej trzody --- ach, to był głos taki! ---/ Ach, dobry Panie, żebyś słyszał raz głos taki,/ Ty byś już nigdy w życiu spokojnie nie zasnął! SENATOR Syn Pani zdrów być musi, gdy tak głośno wrzasnął. P. ROLLISONOWA pada na kolana Jeśli masz ludzkie serce... Otwierają się drzwi od sali --- słychać muzykę, --- wbiega Panna ubrana jak na balrozwiązać kwestię przecinka przed myślnikiem PANNA Monsieur le Sénateur ---/ Oh! je vous interromps, on va chanter le choeur/ De «Don Juan»ponieważ wszystko jest w tagu slowo_obce, co generuje najczęściej kursywę, dla odróżnienia taguję to zarówno jako tytul_dziela, jak też biorę w cudzysłów; et puis le concerto de Herz...Monsieur le Sénateur (...) de Herz (fr.) --- Panie senatorze! Och, przeszkadzam panu! Mają śpiewać chór z Don Juana, a potem koncert Herza. SENATOR Herz! choeur! tu także była mowa około sercHerz! choeur! (...) mowa około serc --- żart. gra słów: Herz: niem. serce, choeur: fr. chór, wymawia się tak samo jak coeur: fr. serce../ Vous venez à propos, vous belle comme un coeur./ Moment sentimental! il pleut ici des coeursVous venez à propos, vous belle comme un coeur. Moment sentimental! il pleut ici des coeurs --- Wchodząc trafia pani w punkt, pani tak piękna jak serce. Sentymentalna chwila! Istny deszcz serc!. do Bajkowa Żeby le grand-duc Michelle grand-duc Michel (fr.) --- wielki książę Michał; tj. Michał Pawłowicz Romanow (1798--1849), młodszy brat Aleksandra i Konstantego. ten kalambur wiedział,/ Ma foima foi (fr.) --- doprawdy., to już bym dawno w radzie państwa siedział. do Panny J'y suis --- dans un momentj'y suis, dans un moment (fr.) --- już idę, za moment.. P. ROLLISONOWA Panie, nie rzucaj nas/ W rozpaczy, ja nie puszczę --- chwyta za suknię PANNA Faites-lui donc grâce!Faites-lui donc grâce! (fr.) --- Uczyńże jej pan łaskę! SENATOR Diable m'emportediable m'emporte --- niech mnie diabli wezmą., jeśli wiem, czego chce ta jędza. P. ROLLISONOWA Chcę widzieć syna. SENATOR z przyciskiem Cesarz nie pozwala. KS. PIOTR typ="2"Księdza! P. ROLLISONOWA Księdza przynajmniej poszlij, syn mój prosi księdza./ Może kona; --- gdy ciebie płacz matki nie wzruszy,/ Bój się Boga, dręcz ciało, ale nie gub duszy. FałszSENATOR C'est drôlec'est drôle (fr.) --- to zabawne.; --- kto te po mieście wszystkie plotki nosi,/ Kto WaćPani powiedział, że on księdza prosi? P. ROLLISONOWA pokazując Księdza Piotra Ten ksiądz poczciwy mówił; on tygodni tyle/ Biega, błaga, lecz nie chcą wpuścić i na chwilę./ Spytaj księdza, on powie... SENATOR patrząc bystro na Księdza To on wie? --- poczciwy! ---/ ReligiaNo zgoda, zgoda, --- dobrze, --- Cesarz sprawiedliwy;/ Cesarz księży nie wzbrania, owszem sam posyła,/ Aby do moralności młodzież powróciła./ Nikt jak ja religiji nie ceni, nie lubi --- wzdycha Ach, ach, brak moralności, to, to młodzież gubi./ Eh bienEh bien (fr.) --- A więc., żegnam więc Panie. P. ROLLISONOWA do Panny Ach, Panienko droga!/ Wstaw się ty jeszcze za mną, ach, na rany Boga!/ Mój syn mały; --- rok siedzi o chlebie i wodzie,/ W zimnym, ciemnym więzieniu, bez odzieży, w chłodzie. PANNA Est-il possible?Est-il possible? (fr.) --- Czy to możliwe? SENATOR w ambarasiew ambarasie --- w zakłopotaniu; zaambarasowany. Jak to, jak to? on rok siedział?/ Jak to, imaginez-vousimaginez-vous (fr.) --- proszę sobie wyobrazić. --- jam o tym nie wiedział! do Pelikana Słuchaj, trzeba tę sprawę najpierwej rozpatrzyć,/ Jeśli to prawda, uszy komisarzom natrzyć. do Rollisonowej Soyez tranquillesoyez tranquille (fr.) --- niech pani będzie spokojna., przyjdź tu o siódmej godzinie. P. KMITOWA Nie płacz tak, pan Senator nie wie o twym synie,/ Jak się dowie, obaczysz, może oswobodzi. P. ROLLISONOWA uradowana Nie wie? --- chce wiedzieć? o, niech mu Pan Bóg nagrodzi./ Ja to zawsze mówiłam ludziom: --- być nie może/ Tak okrutny, jak mówią, on stworzenie boże,/ On człowiek, jego matka mlekiem wykarmiła ---/ Ludzie śmieli się; widzisz, jam prawdę mówiła. do Senatora Tyś nie wiedział! --- te łotry wszystko tobie tają./ Wierz mi, Panie, tyś łotrów otoczony zgrają;/ Nie ich pytaj, nas pytaj, my wszystko powiemy,/ Całą prawdę --- SENATOR śmiejąc się No dobrze, o tym pomówiemy,/ Dziś nie mam czasu, adieuadieu (fr.) --- żegnam.. --- Księżnej powiedz, Pani,/ Że co można, to wszystko każę zrobić dla niej. grzecznie Adieu, Madame Kmit, adieu --- co mogę, to zrobię. do Księdza Piotra Waść, księże, zostań, parę słów mam szepnąć tobie. do Panny J'y suis dans un momentj'y suis dans un moment (fr.) --- przyjdę za chwilę.. Wszyscy odchodzą prócz dawnych osób SENATOR po pauzie do Lokajów A szelmy, łajdaki!/ Łotry, stoicie przy drzwiach i porządek taki?/ Skórę wam zedrę, szelmy, służby was nauczę: Podstępdo jednego Lokaja Słuchaj --- ty idź za babą --- do Pelikana Nie, Panu poruczę./ Skoro wyjdzie od Księżnej, daj jej pozwolenie/ Widzieć syna i prowadź aż tam --- tam, w więzienie,/ Potem osobno zamknij, --- tak, na cztery klucze./ Sługa, Polska, RosjaC'en est tropC'en est trop (fr.) --- Tego już za wiele. --- a łajdaki, służby was nauczę! rzuca się na krzesło LOKAJ ze drżeniem Pan kazał wpuścić --- SENATOR schwytując się Co? co? --- ty śmiesz, ty! mnie gadać?/ Toś wyuczył się w Polsce panu odpowiadać./ Stój, stój, ja cię oduczę. --- Wieść go do kwatery/ Policmejstra --- sto kijów i tygodnie cztery/ Na chleb i wodę --- Służalczość, Podstęp, Zbrodnia, MorderstwoPELIKAN Niech Pan Senator uważy,/ Iż mimo tajemnicy i czujności straży/ O biciu Rollisona niechętne osoby/ Wieść roznoszą, i może wynajdą sposoby/ Oczernić przed Cesarzem nasze czyste chęci,/ Jeśli się temu śledztwu prędko łeb nie skręci. DOKTOR Właśnie ja rozmyślałem nad tym, Jaśnie Panie./ Rollison od dni wielu cierpi pomieszanie;/ Chce sobie życie odjąć, do okien się rzuca,/ A okna są zamknięte... PELIKAN On chory na płuca;/ Nie należy w zamknionym powietrzu go morzyć;/ Rozkażę mu więc okna natychmiast otworzyć./ Mieszka na trzecim piętrze --- powietrza użyje(zob. III 75)... Zbrodniarz, Urzędnik, Rosjanin, Obowiązek, Służalczość, FałszSENATOR roztargniony Wpuszczać mi na kark babę, gdy ja kawę piję;/ Nie dadzą chwili --- DOKTOR Właśnie mówię, Jaśnie Panie,/ Że potrzeba mieć większe o zdrowiu staranie./ Po obiedzie, mówiłem zawsze, niechaj Pan te/ Sprawy odłoży na czas: --- ça mine la santéça mine la sante (fr.) --- to podkopuje zdrowie.. SENATOR spokojnie Eh, mon DocteurEh, mon Docteur (fr.) --- Eh, mój doktorze., przed wszystkim służba i porządek/ Potem, to owszem dobrze na słaby żołądek;/ To żółć porusza, a żółć fait la digestionfait la digestion (fr.) --- ułatwia trawienie; pomaga na trawienie../ Po obiedzie, ja mógłbym voir donner la questionvoir donner la question (fr.) --- przyglądać się przesłuchaniu.,/ Kiedy tak każe służba: --- en prenant son caféen prenant son café (fr.) --- pijąc kawę.,/ Wiesz co, to chwila właśnie widzieć auto-da-féauto-da-fé (port.) --- dosł. akt wiary; w praktyce inkwizycji po tym akcie następowało spalenie skazańca żywcem na stosie.. PELIKAN odpychając Doktora Jakże Pan z Rollisonem każe decydować?/ Jeżeli on dziś jeszcze... umrze, to?... SENATOR Pochować;/ I pozwalam, jeżeli zechcesz, balsamować./ Zaręczyny, Pożądanie, Pozycja społeczna, Kobieta, Młodość, StarośćA propos balsam, Bajkow! --- tobie by się zdało/ Trochę balsamu, bo masz takie trupie ciało,/ A żenisz się. Czy wiecie, on ma narzeczoną; Drzwi z lewej strony odmykają się --- Lokaj wchodzi --- Senator pokazując drzwi Tę panienkę, tam patrzaj, białą i czerwoną./ Fi, pan młody, avec un teint si délabréavec un teint si délabré (fr.) --- z tak zniszczoną cerą.,/ Powinien byś brać ślub twój jak Tyber à Capré,/ Nie pojmuję, jak oni mogli pannę zmusić/ Pięknymi usteczkami słowo tak wykrztusić. BAJKOW Zmusić? --- Parions, że ja z nią za rok się rozwiodę/ I potem co rok będę brał żoneczki młode;/ Bez przymusu; dość spojrzeć na tę lub na ową:/ C'est beauc'est beau (fr.) --- to pięknie. małej szlachciance być jenerałową./ Spytaj księdza, jeżeli zapłacze przy ślubie. SENATOR A propos księdza do Księdza pódź no, mój czarny cherubie!/ Patrzcie, quelle figure! on ma l'air d'un poètequelle figure! (...) l'air d'un poète (fr.) --- co za mina (...) [on ma] wygląd poety. ---/ Czy ty widziałeś kiedy un regard aussi bêteun regard aussi bête (fr.) --- tak głupie spojrzenie.?/ Potrzeba go ożywić. --- Masz rumu kieliszek. KS. PIOTR Nie piję. SENATOR No, kapłanie, pij! KS. PIOTR typ="2"Jestem braciszek. SENATOR Braciszek czy stryjaszek, skądże to Waszeci/ Wiedzieć, co po więzieniach robią cudze dzieci?/ Czy to Waszeć chodziłeś z wieściami do matki? KS. PIOTR Ja. SENATOR do Sekretarza Zapisz to wyznanie --- a oto są świadki. do Księdza A skądżeś o tym wiedział? he? ptaszek nie lada!/ Spostrzegł się, że notują, i nie odpowiada./ W jakim klasztorze bractwo twe? KS. PIOTR U bernardynów. SENATOR A u dominikanów pewnie masz kuzynów?/ Bo u dominikanów ten Rollison siedział./ No gadajże, skąd ty wiesz, kto ci to powiedział?/ Władza, Rosja, Religia, Urzędnik, SzantażSłyszysz! --- ja tobie każę --- nie szepc mi po cichu./ Ja w imieniu Cesarza każę; słyszysz, mnichu?/ Mnichu! czy ty słyszałeś o ruskim batogu? do Sekretarza Zapisz, że milczał. do Księdza Wszak ty służysz Panu Bogu ---/ Znasz ty teologiją --- słuchaj, teologu./ Wiesz ty, że wszelka władza od Boga pochodzi,/ Gdy władza każe mówić, milczeć się nie godzi. Ksiądz milczy A czy wiesz, mnichu, że ja mógłbym cię powiesić,/ I obaczym, czy przeor potrafi cię wskrzesić. KS. PIOTR Jeśli kto władzę cierpi, nie mów, że jej słucha;/ Bóg czasem daje władzę w ręce złego ducha. SENATOR Jeżeli cię powieszę, a Cesarz się dowie,/ Żem zrobił nieformalnie, a wiesz, co on powie?/ «Ej, Senatorze, widzę, że się już ty bisisz»./ A ty, mnichu, tymczasem jak wisisz, tak wisisz./ Pódź no bliżej, ostatni raz cię będę badał:/ Wyznaj, kto tobie o tym biciu rozpowiadał?/ He? --- milczysz --- już od Boga ty się nie dowiedział ---/ Kto mówił? --- co? --- Bóg? --- anioł? --- diabeł? KS. PIOTR Tyś powiedział. SENATOR obruszony «Tyś?» --- mnie mówić: tyś? --- tyś, --- ha, mnich! Kara, BógDOKTOR Ha, kapcanie!/ Mówi się Panu: Jaśnie Oświecony Panie. do Pelikana Naucz go tam, jak mówić; ten mnich widzę z chlewa;/ Daj mu tak --- pokazuje ręką PELIKAN daje Księdzu policzek Widzisz, ośle, Senator się gniewa. KSIĄDZ do Doktora Panie, odpuść mu, Panie; on nie wie, co zrobił!/ Ach, bracie, tą złą radą tyś sam się już dobił./ Dziś ty staniesz przed Bogiem. SENATOR Co to? BAJKOW typ="2"On błaznuje./ Daj mu jeszcze raz w papę, niech nam prorokuje. daje mu szczutkęszczutka --- prztyczek; lekkie uderzenie przez pstryknięcie z dwóch palców. KS. PIOTR Bracie, i ty poszedłeś za jego przykładem!/ Policzone dni twoje, pójdziesz jego śladem. SENATOR Hej, posłać po Botwinkę! zatrzymać tu klechę ---/ Ja sam będę przy śledztwie, będziem mieć uciechę./ Obaczym, czy on będzie milczał tak upornie./ Ktoś go namówił. Korzyść, SłużalczośćDOKTOR Właśnie przedstawiam pokornie,/ To jest rzecz umówiona, i te wszystkie spiski/ Kieruje, jak wiem pewnie, Książę Czartoryski; SENATOR schwytuje się za krzesła Que me dites-vous là, mon cherQue me dites-vous là, mon cher (...)? (fr.) --- Co też mi pan mówisz, mój drogi?, o Książęciu?/ Impossibleimpossible (fr.) --- niemożliwe. --- do siebie kto wie? --- eh! --- śledztwo lat dziesięciu,/ Nim się Książę wyplącze, jeśli ja go splątam. do Doktora Skądże wiesz? DOKTOR Dawno, czynnie, sprawą się zaprzątam. SENATOR I Pan mnie nie mówiłeś? DOKTOR Jaśnie Pan nie słuchał;/ Ja mówiłem, że ktoś to ten pożar rozdmuchał. SENATOR Ktoś! ktoś! ale czy Książę? DOKTOR Mam ślad oczywisty,/ Mam doniesienia, skargi i przejęte listy. SENATOR Listy Księcia? DOKTOR Przynajmniej jest mowa o Księciu/ W tych listach i o całym jego przedsięwzięciu,/ I wielu profesorów --- a głównym ogniskiem/ Jest Lelewel. On tajnie kieruje tym spiskiem. SENATOR do siebie Ach, gdyby jaki dowód! choćby podejrzenie,/ Ślad dowodu, cień śladu, choćby cieniów cienie!/ Nieraz już mi o uszy obiła się mowa:/ «To Czartoryski wyniósł tak Nowosilcowa»./ Obaczym teraz, kto z nas będzie mógł się chwalić,/ Czy ten, co umiał wynieść, czy ten, co obalić. do Doktora Pójdź --- que je vous embrasseque je vous embrasse (fr.) --- niech cię uścisnę. --- a! a! to rzecz inna,/ Ja wraz zgadnąłem, że to sprawa nie dziecinna:/ Ja wraz zgadnąłem, że to jest Książęcia sztuka. DOKTOR poufale I Pan zgadnął? --- zje diabła, kto Pana oszuka. SENATOR poważnie Choć ja wiem o tym wszystkim, Panie Radco Stanu,/ Jeśli odkryć dowody udało się Panu,/ Ecoutezécoutez (fr.) --- proszę posłuchać., daję Panu senatorskie słowo,/ Naprzód pensyję roczną powiększę połową/ I tę skargę za dziesięć lat służby policzę,/ Potem może starostwo, dobra kanonicze,/ Order --- kto wie, nasz Cesarz wspaniale opłaca,/ Ja go sam będę prosił, --- już to moja praca. DOKTOR Mnie też to kosztowało niemało zabiegów;/ Ze szczupłej mojej płacy opłacałem szpiegów;/ A wszystko z gorliwości o dobro Cesarza. Podstęp, UrzędnikSENATOR biorąc go pod rękę Mon cher, idź zaraz, weźmij mego sekretarza./ Wziąć te wszystkie papiery i opieczętować; do Doktora Wieczorem będziem wszystko razem trutynowaćtrutynować --- rozważać, rozpatrywać, roztrząsać, omawiać.. do siebie Ja pracowałem, śledztwo prowadziłem całe,/ A on z tego odkrycia miałby zysk i chwałę! zamyśla się do Sekretarza w ucho Przyaresztuj Doktora razem z papierami. do Bajkowa, który wchodzi To ważna sprawa, musim zatrudnić się sami./ Doktor wymknął się z pewnym słówkiem nieumyślnie,/ Zbadałem go, a śledztwo ostatek wyciśnie. Pelikan, widząc względy Senatora, odprowadza Doktora i kłania mu się nisko DOKTOR do siebie Niedawno mię odpychał --- ho, ho, Pelikanie!/ I ja go zepchnę, i tak, że już nie powstanie. do Senatora Zaraz wracam. SENATOR niedbale O ósmej ja wyjeżdżam z miasta. Ksiądz, Śmierć, WizjaDOKTOR patrząc na zegarek Co to? na mym zegarku godzina dwunasta? SENATOR Już piąta. DOKTOR Co, już piąta? --- ledwie oczom wierzę./ Mój indeksindeks --- tu: wskazówka zegarka. na dwunastej, na samym numerze/ Stanął i na dwunastej sam indeksu nosek;/ Żeby choć o sekundę ruszył, choć o włosek! KS. PIOTR Bracie, i twój już zegar stanął i nie ruszy/ Do drugiego południa. --- Bracie, myśl o duszy. DOKTOR Czego ty chcesz? PELIKAN Proroctwo tobie jakieś burczy./ Patrz, jak mu oczy błyszczą, istny wzrok jaszczurczy! KS. PIOTR Bracie, Pan Bóg różnymi znakami ostrzega. PELIKAN Ten braciszek coś bardzo wygląda na szpiega --- Otwierają się drzwi z lewej strony, wchodzi mnóstwo dam wystrojonych, urzędników, gości, --- za nimi muzyka P. GUBERNATOROWA Czy można? P. SOWIETNIKOWA C'est indigne!c'est indigne! (fr.) --- to niegodne!; tak się nie godzi! P. JENERAŁOWA Ah! mon cher SénateurAh! mon cher Sénateur (fr.) --- Ach, mój drogi senatorze.,/ Czekamy, posyłamy! P. SOWIETNIKOWA Vraiment, c'est un malheurVraiment, c'est un malheur (fr.) --- To doprawdy jest nieszczęście.. WSZYSTKIE razem Wreszcie przyszłyśmy szukać. SENATOR Cóż to? --- jaka gala! DAMA I tu możemy tańczyć, dość obszerna sala. stają i szykują się do tańca SENATOR Pardon, mille pardons, j'étais très occupé:/ Que vois-je, un menuet? parfaitement groupé!/ Cela m'a rappelé les jours de ma jeunesse!Pardon (...) ma jeunesse! (fr.) --- Przepraszam, stokrotnie przepraszam, byłem bardzo zajęty. Co widzę, menuet? Doskonale sformowane grupy! To mi przypomniało dni mojej młodości! KSIĘŻNA Ce n'est qu'une surpriseCe n'est qu'une surprise (fr.) --- To tylko niespodzianka.. SENATOR Est-ce vous, ma déesse!/ Que j'aime cette danse, une surprise? ah! dieux!Est-ce vous (...) dieux! (fr.) --- Czy to Pani, moje bóstwo? Jak ja lubię ten taniec; niespodzianka? O, bogowie! KSIĘŻNA Vous danserez, j'espèreVous danserez, j'espère (fr.) --- Spodziewam się, że pan zatańczy.. SENATOR Certes, et de mon mieuxCertes, et de mon mieux (fr.) --- Oczywiście, i to jak potrafię najlepiej.. Muzyka gra menueta z «Don Juana»podobnie jak poprzednio w analogicznej sytuacji --- z lewej strony stoją czynownicy, czyli urzędnicy i urzędniczki --- z prawej kilku z młodzieży, kilku młodych oficerów rosyjskich, kilku starych ubranych po polsku i kilka młodych dam. --- Na środku menuet. Senator tańczy z narzeczoną Bajkowa; Bajkow z Księżną BAL SCENA ŚPIEWANA Z PRAWEJ STRONYtrzy powyższe nagłówki DO WERYFIKACJI po implementacji nowej wersji tagów DAMA Patrz, patrz starego, jak się wije,/ Jak sapie, oby skręcił szyję. do Senatora Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan! na stronę Il crévera dans l'instantil crévera dans l'instant (fr.) --- on za chwilę pęknie.. Zbrodniarz, Taniec, ZabawaMŁODY CZŁOWIEK Patrz, jak on łasi się i liże,/ Wczora mordował, tańczy dziś;/ Patrz, patrz, jak on oczyma strzyże,/ Skacze jak w klatce ryś. DAMA Wczora mordował i katował,/ I tyle krwi niewinnej wylał;/ Patrz, dzisiaj on pazury schował/ I będzie się przymilał. Z LEWEJ STRONYDO WERYFIKACJI podczas implementacji nowej wersji tagów KOLLESKI REGESTRATOR do SowietnikaKolleski Regestrator (do Sowietnika) --- Kolleski regestrator jest to jeden z najniższych czynów. Sowietników, czyli radców, różne są rodzaje i gatunki, jako to: radcy honorowi, kollescy, tajni, rzeczywiści. --- Pewny dowcipny Rosjanin mawiał, iż Rzeczywisty Tajny Radca jest trojakim kłamstwem; bo nie radzi, nie wie o żadnej tajemnicy i często jest najniedorzeczniejszym stworzeniem. Mówiono raz o jakimś czynowniku i nazywano go dobrym człowiekiem. «Nazwij raczej dobrym chłopcem», odezwał się ów żartowniś. «Jak czynownik może być człowiekiem, póki jest tylko regestratorem? W Rosji, ażeby być człowiekiem, trzeba być przynajmniej radcą stanu». Urzędnik, Rosjanin, Pycha, Pozycja społeczna, TaniecTańczy Senator, czy widzicie,/ Ej, Sowietniku, pódźmy w tan. SOWIETNIK Uważaj, czy to przyzwoicie,/ Byś ze mną tańczył Pan. REGESTRATOR Ale tu znajdziem kilka dam. SOWIETNIK A nie o to idzie rzecz;/ Ja sobie wolę tańczyć sam/ Niż z tobą --- pódźże precz. REGESTRATOR Skądże to? SOWIETNIK Jestem sowietnikiem. REGESTRATOR Ja jestem oficerski syn. SOWIETNIK Mój Panie, ja nie tańczę z nikim,/ Kto ma tak niski czyn. do Pułkownika Pódź, Pułkowniku, pódźże w taniec,/ Widzisz, że tańczy sam Senator. PUŁKOWNIK Jaki tam gadał oszarpaniec? pokazując Regestratora SOWIETNIK Kolleski Regestrator! PUŁKOWNIK Ta szujata szuja (daw. forma) --- tu w znaczeniu: te szuje (tj. osoby podłe, budzące wstręt)., istne jakubiny! DAMA do Senatora Jak ślicznie, lekko tańczysz Pan. SOWIETNIK z gniewem Jak tu pomieszały się czyny! DAMA Il crévera dans l'instant. PochlebstwoLEWA STRONA chóremdo ewentualnej zmiany w przyszłości DAMY Ah! quelle beauté, quelle grâce!Ah! quelle beauté, quelle grâce! (fr.) --- Ach, co za urok, co za gracja. MĘŻCZYŹNI Jaka to świetność, przepych jaki! PRAWA STRONA chóremdo ewentualnej zmiany w przyszłości MĘŻCZYŹNI Ach, łotry, szelmy, ach, łajdaki!/ Żeby ich piorun trzasł. Dwór, Grzech, Pożądanie, Żona, Córka, Cnota, ObyczajeSENATOR tańcząc, do Gubernatorowej Chcę zrobić znajomość Starosty,/ On piękną żonę, córkę ma;/ Ale zazdrosny --- GUBERNATOR biegąc za Senatorem To człek prosty;/ Niech Pan to na nas zda. podchodzi do Starosty A żona Pańska? STAROSTA W domu siedzi. GUBERNATOR A córki? STAROSTA Jedną tylko mam. GUBERNATOROWA I córka balu nie odwiedzi? STAROSTA Nie! GUBERNATOROWA Pan tu sam? STAROSTA typ="2"Ja sam. GUBERNATOR I żona nie zna Senatora? STAROSTA Dla siebie tylko żonę mam. GUBERNATOROWA Chciałam wziąć córkę Pańską wczora. STAROSTA Usłużność Pani znam. GUBERNATOR Tu w menuecie para zbywa,/ Senator potrzebuje dam. STAROSTA Moja córka w parach nie bywa,/ Jej parę znajdę sam. GUBERNATOROWA Mówiono, że tańczy i grywa,/ Senator chciał zaprosić sam. STAROSTA Widzę, że pan Senator wzywa/ Na raz po kilka dam. Zabawa, ZbrodniaLEWA STRONA chóremdo ewentualnej zmiany w przyszłości Jaka muzyka, jaki śpiew./ Jak pięknie meblowany dom. PRAWA STRONA chóremdo ewentualnej zmiany w przyszłości Te szelmy z rana piją krew,/ A po obiedzie rom. SOWIETNIK pokazując Senatora Drze ich, to prawda, lecz zaprasza,/ Takiemu dać się drzeć nie żal. STAROSTA Po turmachturma (z niem.) --- wieża, tu: więzienie. siedzi młodzież nasza,/ Nam każą iść na balNam każą iść na bal --- Zaproszenie urzędowe na bal jest w Rosji rozkazem; szczególniej jeśli bal daje się z okoliczności urodzin, imienin, zaślubin itd. cesarza lub osób familii panującej, albo też jakiego wielkiego urzędnika. W takich razach osoba podejrzana lub źle widziana od rządu, nie idąc na bal, naraża się na niemałe niebezpieczeństwo. Były przykłady w Rosji, że rodzina osób uwięzionych i wskazanych na szubienicę znajdowała się na balach u dworu. W Litwie Dybicz ciągnąc przeciwko Polakom, a Chrapowicki więżąc i tępiąc powstańców, zapraszali publiczność polską na bale i uroczystości zwycięskie. Takowe bale opisują się potem w gazetach jako dobrowolne wynurzenia się nieograniczonej miłości poddanych ku najlepszemu i najłaskawszemu z monarchów.. OFICER ROSYJSKI do Bestużewa RosjaninNie dziw, że nas tu przeklinają,/ Wszak to już mija wiek,/ Jak z Moskwy w Polskę nasyłają/ Samych łajdaków stek. Urzędnik, Dworzanin, Pożądanie, Grzech, ObyczajeSTUDENT do Oficera Patrz, jak się Bajkow, Bajkow rucha,/ Co to za mina, co za ruch!/ Skacze jak po śmieciach ropucha,/ Patrz, patrz, jak nadął brzuch./ Wyszczerzył zęby, nazbyt łyknął,/ Patrz, jak otwiera gębę on,/ Słuchaj, ach, słuchaj, Bajkow ryknął. Bajkow nuci do Bajkowa Mon Général, quelle chansonMon Général, quelle chanson (fr.) --- Panie Generale, co za piosenka!! BAJKOW śpiewa pieśń BeranżeraBeranżer, właśc. Béranger, Pierre-Jean de (1780--1857) --- postępowy poeta francuski, popularny autor piosenek. Quel honneur, quel bonheur!/ Ah! monsieur le sénateur!/ Je suis votre humble serviteurQuel honneur (...) serviteur --- ,,Co za zaszczyt, co za szczęście! Ach, panie senatorze, jestem pańskim uniżonym sługą". Refren satyrycznej piosenki z 1813 r. Le Sénateur Pierre-Jeana Bérangera, w której łaski senatora wobec będącego podmiotem lirycznym męża są pochodną łask, którymi jego żona obdarza senatora), etc. etc. STUDENT Général, ce sont vos paroles?Général, ce sont vos paroles? (fr.) --- generale, to pańskie słowa? BAJKOW Ouioui (fr.) --- tak.. STUDENT Je vous en fais complimentje vous en fais compliment --- gratuluję panu.. JEDEN Z OFICERÓW śmiejąc się Ces couplets sont vraiment fort drôles,/ Quel ton satirique et plaisant!Ces couplets sont vraiment fort drôles, / Quel ton satirique et plaisant! --- Te kuplety są naprawdę bardzo zabawne! Co za ton satyryczny a przyjemny! MŁODY CZŁOWIEK Pour votre muse sans rivale/ Je vous ferais académicienPour votre muse sans rivale je vous ferais académicien --- Ze względu na pański niezrównany talent zrobiłbym z pana członka akademii.. BAJKOW w ucho, --- pokazując Księżną Senator dziś będzie rogal. SENATOR w ucho, --- pokazując narzeczoną Bajkowa Va, va, je te coifferai bienVa, va, je te coifferai bien (fr.) --- Idź, idź, już ja cię ufryzuję (w domyśle: przyprawię ci rogi).. Dwór, Grzech, Obyczaje, Matka, CórkaPANNA tańcząc, do Matki Nazbyt ohydni, nazbyt starzy. MATKA z prawej strony Jeśli ci zbrzydnął, to go rzuć. SOWIETNIKOWA z prawej strony Jak mojej córeczce do twarzy. STAROSTA Jak od nich rumem czuć. SOWIETNIKOWA DRUGA do córki stojącej obok Tylko, Zosieńku, podnieś wzrok./ Może Senator cię obaczy. STAROSTA Jeżeli o mnie się zahaczy,/ Dam rękojeścią biorąc za karabelą --- w bok LEWA STRONA chóremdo zastanowienia Ach, jaka świetność, przepych jaki!/ Ah, quelle beauté, quelle grâce! PRAWA STRONA Ach, szelmy, łotry, ach, łajdaki!/ Żeby ich piorun trzasł. Z PRAWEJ STRONY MIĘDZY MŁODZIEŻĄDO WERYFIKACJI podczas implementacji nowej wersji tagów Polak, Rosjanin, Sprawiedliwość, Zemsta, Kara, Zbrodniarz, Urzędnik, Rosja, OjczyznaJUSTYN POL do Bestużewa, pokazując na Senatora Chcę mu scyzoryk mój w brzuch wsadzić/ Lub zamalować w pysk. BESTUŻEW Cóż stąd, jednego łotra zgładzić/ Lub obić, co za zysk?/ Oni wyszukają przyczyny,/ By uniwersytety znieść,/ Krzyknąć, że ucznie jakubiny,/ I waszą młodzież zjeść. JUSTYN POL Lecz on zapłaci za męczarnie,/ Za tyle krwi i łez. BESTUŻEW PiesCesarz ma u nas liczne psiarnie,/ Cóż, że ten zdechnie pies. POL Nóż świerzbi w ręku, pozwól ubić. BESTUŻEW Ostrzegam jeszcze raz! POL Pozwól przynajmniej go wyczubić. BESTUŻEW A zgubić wszystkich was. POL Ach, szelmy, łotry, ach, zbrodniarze! BESTUŻEW Muszę ciebie wywieść za próg. POL Czyż go to za nas nikt nie skarze?/ Nikt się nie pomści? odchodzą ku drzwiom KS. PIOTR --- Bóg! Nagle muzyka się zmienia i gra arią Komandora TAŃCZĄCY Co to jest? --- co to? GOŚCIE Jaka muzyka ponura! JEDEN patrząc w okna Jak ciemno, patrz no, jaka zebrała się chmura. zamyka okno --- słychać z dala grzmot SENATOR Cóż to? Czemu nie grają? DYREKTOR MUZYKI Zmylili się. SENATOR typ="2"Pałki! DYREKTOR Bo to miano grać różne z opery kawałki,/ Oni nie zrozumieli, i stąd zamieszanie. SENATOR No, no, no --- arrangez doncarrangez donc (fr.) --- uporządkuj więc pan. --- no, panowie --- panie. Rozpacz, Zbrodnia, Zbrodniarz, SzaleństwoSłychać krzyk wielki za drzwiami PANI ROLLISON za drzwiami, okropnym głosem Puszczaj mię! Puszczaj. SEKRETARZ Ślepa! SługaLOKAJ strwożony typ="2"Widzi --- patrz, jak sadzi/ Po schodach, zatrzymajcie! DRUDZY LOKAJE Kto jej co poradzi! PANI ROLLISON Ja go znajdę tu, tego pijaka, tyrana! LOKAJ chce zatrzymać --- ona obala jednego z nich A! patrz, jak obaliła --- a! a! opętana. uciekają Matka, Syn, KrewPANI ROLLISON Gdzie ty! --- znajdę cię, mozgimozgi (reg.) --- mózg. na bruku rozbiję ---/ Jak mój syn! Ha, tyranie! syn mój, syn nie żyje!/ Wyrzucili go oknem --- czy ty masz sumnienie?/ Syna mego tam z góry, na bruk, na kamienie./ Ha, ty pijaku stary, zbryzgany krwią tylu/ Niewiniątek, pódź! --- gdzie ty, gdzie ty, krokodylu?/ Ja ciebie tu rozedrę, jak mój Jaś, na sztuki. ---/ Syn! wyrzucili z okna, z klasztoru, na bruki./ Me dziecię, mój jedynak! mój ojciec-żywiciel ---/ A ten żyje, i Pan Bóg jest, i jest Zbawiciel! KS. PIOTR Nie bluźń, kobieto; syn twój zraniony, lecz żyje. Krew, Kaleka, ZbrodniarzPANI ROLLISON Żyje? syn żyje? czyje to są słowa, czyje?/ Czy to prawda, mój księże? --- Ja zaraz pobiegłam ---/ «Spadł» krzyczą, --- biegę --- wzięli --- i zwłok nie dostrzegłam:/ Zwłok mego jedynaka. --- Ja biedna sierota!/ Zwłok syna nie widziałam. Widzisz --- ta ślepota!/ Lecz krew na bruku czułam --- przez Boga żywego/ Tu czuję --- krew tę samą, tu krew syna mego,/ Tu jest ktoś krwią zbryzgany --- tu, tu jest kat jego! Idzie prosto do Senatora --- Senator umyka się --- Pani Rollison pada zemdlona na ziemię --- Ks. Piotr podchodzi do niej ze Starostą --- Kara, Bóg, Cudsłychać uderzenie piorunu WSZYSCY zlęknieni Słowo stało się ciałem! --- To tu! INNI Tu! Tu! KS. PIOTR typ="2"Nie tu. JEDEN patrząc w okno Jak blisko --- w sam róg domu uniwersytetu. SENATOR podchodzi do okna Okna Doktora! KTOŚ Z WIDZÓW Słyszysz w domu krzyk kobiéty? KTOŚ NA ULICY śmiejąc się Cha --- cha --- cha --- diabli wzięli. Pelikan wbiega zmieszany SENATOR Nasz Doktor? PieniądzPELIKAN typ="2"Zabity/ Od piorunu. Fenomen ten godzien rozbiorów:/ Około domu stało dziesięć konduktorówkonduktor --- dosł. przewodnik; tu: piorunochron.,/ A piorun go w ostatnim pokoju wytropił,/ Nic nie zepsuł i tylko ruble srebrne stopił,/ Srebro leżało w biurku, tuż u głów Doktora,/ I zapewne służyło dziś za konduktora. STAROSTA Ruble rosyjskie, widzę, bardzo niebezpieczne. SENATOR do Dam Panie zmieszały taniec --- jak Panie niegrzeczne. widząc, te ratują Panią Rollison Wynieście ją, wynieście --- pomóc tej kobiecie./ Wynieście ją. KS. PIOTR Do syna? SENATOR typ="2"Wynieście, gdzie chcecie. KS. PIOTR Syn jej jeszcze nie umarł, on jeszcze oddycha,/ Pozwól mnie iść do niego. SENATOR Idź, gdzie chcesz, do licha! Sprawiedliwość, Strach, Zbrodniado siebie Doktor zabity, ach! ach! ach! c'est inconcevable!c'est inconcevable! (fr.) --- to niepojęte!/ Ten ksiądz mu przepowiedział --- ah! ah! ah! c'est diable!c'est diable! (fr.) --- to diabelska sprawa! do kompanii No i cóż w tym strasznego? --- wiosną idą chmury,/ Z chmury piorun wypada: --- taki bieg natury. SOWIETNIKOWA do męża Obcy, ŻydJuż gadajcie, co chcecie, a strach zawsze strachem./ Ja nie chcę dłużej z wami być pod jednym dachem;/ Mówiłam: mężu, nie leź do tych spraw dziecinnych ---/ Pókiś knutował Żydów, chociaż i niewinnych,/ Milczałam --- ale dzieci; --- a widzisz Doktora? SOWIETNIK Głupia jesteś. SOWIETNIKOWA Do domu wracam, jestem chora. Słychać znowu grzmot --- wszyscy uciekają; naprzód lewa, potem prawa strona. --- Zostaje Senator, Pelikan, Ks. Piotr SENATOR patrząc za uciekającymi Przeklęty Doktor! żyjąc nudził mię do mdłości,/ A jak zdechł, patrzaj, jeszcze rozpędza mi gości. do Pelikana Voyez, jak ten ksiądz patrzy --- voyez, quel oeil hagardVoyez... voyez, quel oeil hagard (fr.) --- Patrz no... patrz, jaki błędny wzrok.;/ To jest dziwny przypadek, un singulier hasardun singulier hasard (fr.) --- wyjątkowy przypadek../ Powiedz no, mój księżuniu, czy znasz jakie czary,/ Skąd przewidziałeś piorun? --- może boskie kary? Ksiądz milczy Prawdę mówiąc, ten Doktor troszeczkę przewinił,/ Prawdę mówiąc, ten Doktor nad powinność czynił./ On aurait fort à direon aurait fort à dire (fr.) --- wiele dałoby się powiedzieć. --- kto wie, są przestrogi ---/ Mój Boże, czemu prostej nie trzymać się drogi!/ No i cóż, księże? --- milczy!... milczy i zwiesił nos./ Ale go puszczę wolno: --- on dirait bien des choseson dirait bien des choses (fr.) --- byłoby za wiele gadania.!... zamyśla się Sprawiedliwość, KaraPELIKAN Cha! cha! cha! jeśli śledztwo jest niebezpieczeństwem,/ Toć by nas przecie piorun zaszczycił pierwszeństwem. KS. PIOTR Opowiem wam dwie dawne, ale pełne treści... SENATOR ciekawy O piorunie? --- Doktorze? --- mów! KS. PIOTR --- dwie przypowieści./ Onego czasu w upał przyszli ludzie różni/ Zasnąć pod cieniem muru; byli to podróżni./ Między nimi był zbójca, a gdy inni spali,/ Anioł Pański zbudził go: «Wstań, bo mur się wali»./ On zbójca był ze wszystkich innych najzłośliwszy:/ Wstał, a mur inne pobił. On ręce złożywszy/ Bogu dziękował, że mu ocalono zdrowie./ A Pański anioł stanął przed nim i tak powie:/ «Ty najwięcej zgrzeszyłeś! kary nie wyminiesz,/ Lecz ostatni najgłośniej, najhaniebniej zginiesz». A druga powieść taka. --- Za czasu dawnego,/ Pewny wódz rzymski pobił króla potężnego;/ I kazał na śmierć zabić wszystkie niewolniki,/ Wszystkie rotmistrze pułków i wszystkie setniki./ Ale króla samego przy życiu zostawił,/ Tudzież starosty, tudzież pułkowniki zbawił. ---/ I mówili do siebie głupi więźnie owi:/ «Będziem żyć, podziękujmy za życie wodzowi»./ Aż jeden żołnierz rzymski, co im posługował,/ Rzekł im: «Zaprawdę wódz was przy życiu zachował;/ Bo was przykuje przy swym tryumfalnym wozie/ I będzie oprowadzał po całym obozie,/ I do miasta powiedzie; bo wy z tych jesteście,/ Których wodzą po Rzymie, onym sławnym mieście,/ Aby lud rzymski krzyknął: Patrzcie, co wódz zrobił,/ On takie króle, takie pułkowniki pobił./ Potem, gdy was w łańcuchach złotych oprowadzi,/ Odda was w ręce kata, a kat was osadzi/ Na głębokie, podziemne i ciemne wygnanie,/ Kędy będzie płacz wieczny i zębów zgrzytanie»./ Tak mówił żołnierz rzymski; --- do żołnierza tego/ Król gromiąc rzekł: «Twe słowa są słowa głupiego,/ Czyś ty kiedy na ucztach z twoim wodzem siedział,/ Ażebyś jego rady, jego myśli wiedział?»/ Zgromiwszy, pił i śmiał się z swymi współwięźniami,/ Ze swymi hetmanami i pułkownikami. SENATOR znudzony Il bat la campagneil bat la campagne (fr.) --- on odchodzi od tematu; bredzi.... Księże, gdzie chcesz, ruszaj sobie./ Jeśli cię jeszcze złowię, tak skórę oskrobię,/ Że cię potem nie pozna twa matka rodzona/ I będziesz mi wyglądał jak syn Rollisona. Senator odchodzi do swoich pokojów z Pelikanem. Ks. Piotr idzie ku drzwiom i spotyka Konrada, który, prowadzony na śledztwo od dwóch żołnierzy, ujrzawszy Księdza wstrzymuje się i patrzy nań długo KONRAD Dziwna rzecz, nie widziałem nigdy tej postaci,/ A znam go, jak jednego z mych rodzonych braci./ Czy to we śnie! --- tak, we śnie, teraz przypomniałem,/ Taż sama twarz, te oczy, we śnie go widziałem./ On to, zdało się, że mię wyrywał z otchłani. do Księdza Mój księże, choć jesteśmy mało sobie znani,/ Przynajmniej ksiądz mię nie znasz: przyjmij dziękczynienie/ Za łaskę, którą tylko zna moje sumienie./ Drodzy są i widziani we śnie przyjaciele,/ Gdy prawdziwych na jawie widzim tak niewiele./ Weź, proszę, ten pierścionek, przedaj; daj połowę/ Ubogim, drugą na mszę za dusze czyscowe;/ Wiem, co cierpią, jeżeli czyściec jest niewolą;/ WizjaMnie, kto wie, czy już kiedy słuchać mszy pozwolą. KS. PIOTR Pozwolą --- Za pierścionek ja ci dam przestrogę./ Ty pojedziesz w daleką, nieznajomą drogę;/ Będziesz w wielkich, bogatych i rozumnych tłumie,/ Szukaj męża, co więcej niźli oni umie;/ Poznasz, bo cię powita pierwszy w Imię Boże./ Słuchaj, co powie... KONRAD wpatrując się Cóż to? tyżeś?... czy być może?/ Stój na chwilę... dla Boga... KS. PIOTR Bywaj zdrów! nie mogę. KONRAD Jedno słowo... ŻOŁNIERZ Nie wolno! każdy w swoję drogę. --- SCENA IX. NOC DZIADÓWDO WERYFIKACJI podczas implementacji nowej wersji tagów Opodal widać kaplicę --- smętarz --- Guślarz i Kobieta w żałobie GUŚLARZ Już idą w cerkiew gromady/ I wkrótce zaczną się Dziady,/ Iść nam pora, już noc głucha. DuchKOBIETA Ja tam nie pójdę, guślarzu,/ Ja chcę zostać na smętarzu,/ Chcę jednego widzieć ducha:/ Tego, co przed laty wielu/ Zjawił się po mym weselu,/ Co pośród duchów gromady/ Stanął nagle krwawy, blady,/ I mnie dzikim okiem łowił,/ I ani słowa nie mówił. GUŚLARZ On żył może, gdym go badał,/ Dlatego nie odpowiadał./ Bo na duchów zgromadzenie,/ W tajemniczą noc na Dziady,/ Można wzywać żywych cienie./ Ciała będą u biesiady/ Albo u gry, albo w boju,/ I zostaną tam w pokoju;/ Dusza zwana po imieniu/ Objawia się w lekkim cieniu;/ Lecz póki żyje, ust nie ma,/ Stoi biała, głucha, niema. KOBIETA Cóż znaczyła w piersiach rana? GUŚLARZ Widać, że w duszę zadana. KOBIETA Ja tu sama zgubię drogę. GUŚLARZ Ja tu z tobą zostać mogę./ Tam beze mnie zrobią czary,/ Jest tam inny guślarz stary. ---/ Czy słyszysz te śpiewy w dali?/ Już się tam ludzie zebrali./ Pierwszą klątwę już zaklęli,/ Klątwę wianka i kądzieli,/ Wezwali powietrznych duchów./ Widzisz tych świateł tysiące,/ Jakby gwiazdy spadające?/ Ten ognistych ciąg łańcuchów?/ To powietrznych roje duchów./ Patrz, już nad kaplicą świecą/ Pod czarnym niebios obszarem,/ Jak gołębie, kiedy lecą/ W nocy nad miasta pożarem,/ Gdy białymi skrzydeł puchy/ Odbijając żar ogniska,/ Ptastwo jak stado gwiazd błyska. KOBIETA On nie będzie z tymi duchy! Cmentarz, Gotycyzm, TrupGUŚLARZ Widzisz, blask z kaplicy bucha,/ Teraz klęli ognia władzą;/ Ciała w nocy złego ducha/ Z pustyń, z mogił wyprowadzą./ Tędy będą ciągnąć duchy./ Poznasz go, jeśli pamiętasz,/ Ukryj się ze mną w dąb suchy,/ W ten dąb suchy i wygniły,/ Tu się niegdyś wróżki kryły./ Już rusza się cały smętarz,/ Rozwierają się mogiły,/ Wybuchnął płomyk niebieski;/ Podskakują w górę deski,/ Wysuwają potępieńce/ Blade głowy, długie ręce;/ Widzisz oczy jak zarzewie,/ Schowaj oczy, skryj się w drzewie./ Upiór z dala wzrokiem piecze,/ Lecz guślarza nie urzecze./ Ha! KOBIETA Co widzisz? Upiór, Zbrodniarz, Chciwość, KaraGUŚLARZ typ="2"Trup to świeży!/ W nie zgniłej jeszcze odzieży./ Dymem siarki trąci wkoło,/ Czarne ma jak węgiel czoło./ Zamiast oczu --- w jamach czaszki/ Żarzą się dwie złote blaszki,/ A w środku każdego kółka/ Siedzi diablik, jak w źrenicy,/ I wywraca wciąż koziołka,/ Miga lotem błyskawicy. Trup tu bieży, zębem zgrzyta,/ Z ręki przelewa do ręki,/ Jak gdyby z sita do sita,/ Wrzące srebro --- słyszysz jęki? WIDMO Gdzie kościół? --- gdzie kościół --- gdzie Boga lud chwali?/ Gdzie kościół, ach, pokaż, człowiecze./ Ach, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali,/ Jak srebro stopione dłoń piecze./ Ach, wylej, człowieku, dla biednej sieroty,/ Dla więźnia jakiego, dla wdowy,/ Ach, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty,/ I dukat ten wyłup mi z głowy./ Ty nie chcesz! ha, kruszec przelewać ja muszę/ Aż kiedyś ten dzieci pożerca/ Wyzionie łakomą, bezdenną swą duszę,/ Ten kruszec mu wleję do serca./ A potem przez oczy, przez uszy wyleję/ I znowu tym wleję korytem,/ I będę tym trupem obracać jak sitem,/ Naleję, wyleję, przesieję!/ Ach, kiedyż przez niego ten kruszec przesieję!/ Ach, czekać tak długo! --- goreję! goreję! ucieka GUŚLARZ Ha! KOBIETA typ="2"Co widzisz? Upiór, Zbrodniarz, Pożądanie, KaraGUŚLARZ typ="3"Ha, jak blisko!/ Drugi wylazł, ku nam bieży,/ Jakie obrzydłe trupisko!/ Blade, tłuste, trup to świeży,/ I strój świeży ma na ciele,/ Ubrany jak na wesele;/ I gad niedawno go toczy,/ Ledwie mu wpół wygryzł oczy. Od kaplicy w stronę skoczył,/ Czart go uwiódł, czart zamroczył,/ Nie puści go do kaplicy./ Czart przybrał postać dziewicy;/ I na trupa rączką kiwa,/ Okiem mruga, śmiechem wzywa;/ Skacze ku niej trup zwiedziony,/ Z grobu na grób, jak szalony./ I rękami, i nogami/ Wije, jak wiatrak skrzydłami ---/ Już pada do jej uścisków;/ PiesWtem spod nóg jego wytryska/ Dziesięć długich, czarnych pysków;/ Wyskakują czarne psiska,/ Od nóg lubej go porwały/ I targają na kawały,/ Członki krwawym pyskiem trzęsą,/ Po polu roznoszą mięso. Psy zniknęły. --- Nowe dziwo,/ Każda część trupa jest żywą:/ Wszystkie jak oddzielne trupy/ Biegą zebrać się do kupy./ Głowa skacze jak ropucha/ I nozdrzami ogień bucha;/ Czołgają się piersi trupa/ Jak wielka żółwia skorupa ---/ Już zrosła się głowa z ciałem,/ Jak krokodyl bieży cwałem./ WążOderwanej ręki palce/ Drżą, wiją się jak padalce;/ Dłoń za piasek chwyta, grzebie,/ I ciągnie rękę do siebie,/ I nogi się przyczołgały,/ I znowu trup wstaje cały./ Znowu wabi ulubiona,/ Znowu pada w jej ramiona,/ Znowu go porwały czarty,/ I znowu w sztuki rozdarty ---/ Ha! niech go więcej nie widzę! KOBIETA Tak się boisz? GUŚLARZ Tak się brzydzę!/ Żółwie, padalce, ropuchy:/ W jednym trupie tyle gadów! KOBIETA On nie będzie z tymi duchy! WierzeniaGUŚLARZ Wkrótce, wkrótce koniec Dziadów./ Słyszysz --- trzeci kur już pieje;/ Tam śpiewają ojców dzieje,/ I rozchodzą się gromady. KOBIETA I nie przyszedł on na Dziady! CzaryGUŚLARZ Jeśli duch ten jeszcze w ciele,/ Wymów teraz jego imię,/ Ja na czarodziejskie ziele/ W tajemniczym zaklnę rymie;/ I duch ciało swe zostawi,/ I przed tobą się objawi. KOBIETA Wymówiłam --- GUŚLARZ On nie słucha ---/ Ja zakląłem. KOBIETA Nie ma ducha! GUŚLARZ O kobieto! twój kochanek/ Albo zmienił ojców wiarę,/ Albo zmienił imię stare./ Widzisz, już zbliża się ranek,/ Gusła nasze moc straciły,/ Nie pokaże się twój miły. wychodzą z drzewa Cóż to? cóż to! --- patrz: z zachodu,/ Tam od Giedymina grodu,/ Śród gęstych kłębów zamieci/ Kilkadziesiąt wozów leci,/ Wszystkie lecą ku północy,/ Lecą ile w koniach mocy./ Widzisz, jeden tam na przedzie./ W czarnym stroju --- KOBIETA On! GUŚLARZ typ="2"Tu jedzie. KOBIETA I znowu nazad zawrócił,/ I tylko raz okiem rzucił,/ Ach, raz tylko, --- jakie oko! Cierpienie, PatriotaGUŚLARZ Pierś miał zbroczoną posoką,/ Bo w tej piersi jest ran wiele:/ Straszne cierpi on katusze,/ Tysiąc mieczów miał on w ciele,/ A wszystkie przeszły --- aż w duszę./ Śmierć go chyba z ran uleczy. KOBIETA Któż weń wraził tyle mieczy? GUŚLARZ Narodu nieprzyjaciele. Piętno, GrzechKOBIETA Jedną ranę miał na czole,/ Jedną tylko i niewielką,/ Zda się być czarną kropelką. GUŚLARZ Ta największe sprawia bole;/ Jam ją widział, jam ją zbadał;/ Tę ranę sam sobie zadał,/ Śmierć z niej uleczyć nie może. KOBIETA Ach, ulecz go, wielki Boże!