Mickiewicz, Adam Przegląd wojska http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziadow-czesci-iii-ustep Sekuła, Aleksandra Pigoń, Stanisław Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/dziady-dziadow-czesci-iii-ustep-przeglad-wojska Adam Mickiewicz, Dziady cz. 1-4, Czytelnik, Warszawa 1974 Domena publiczna - Adam Mickiewicz zm. 1855 1926 xml text text 2009-01-12 L polhttp://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1209.jpg White object: composition, kevin dooley@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1209 DCA.WL-R 3MN Adam Mickiewicz Dziadów części III Ustęp Przegląd wojska RosjaJest plac ogromnyplac ogromny --- plac Marsowy, gdzie się odbywały popisy wojsk.: jedni zowią szczwalnią,/ Tam car psy wtrawiawtrawia --- wprawia, ćwiczy; termin z języka myśliwskiego., nim puści na zwierza;/ Drudzy plac zowią grzeczniej gotowalnią,/ Tam car swe stroje próbuje, przymierza,/ Nim w rury, w piki, w działa ustrojony,/ Wyjdzie odbierać monarchów pokłony. ---/ Kokietka idąc na bal do pałacu/ Nie tyle trawi przed zwierciadłem czasów,/ Nie robi tyle umizgów, grymasów,/ Ile car co dzień na tym swoim placu./ Inni w tym placu widzą sarańczarnię,/ Mówią, że car tam hoduje nasiona/ Chmury sarańczy, która wypasiona/ Wyleci kiedyś i ziemię ogarnie./ Są, co plac zowią toczydłem chirurga,/ Bo tu car naprzód lancety szlifuje,/ Nim, wyciągnąwszy rękę z Petersburga,/ Tnie tak, że cała Europa poczuje;/ Lecz nim wyśledzi, jak głęboka rana,/ Nim plastr obmyśli od nagłej krwi straty,/ Już car puls przetnie szacha i sułtana/ I krew wypuści spod serca Sarmaty./ Plac różnych imion, lecz w języku rządów/ Zowie się placem wojskowych przeglądów. Dziesiąta --- ranek --- już przeglądów pora,/ RosjaninJuż plac okrąża ludu zgraja cicha,/ Jako brzeg czarny białego jeziora;/ Każdy się tłoczy, na środek popycha./ Po placu, jako rybitwy nad wodą,/ Zwija się kilku dońcówdońców --- kozaków dońskich. i dragonówdragon --- żołnierz lekkiej jazdy.;/ Ciekawsze głowy tylcemtylcem --- trzonkiem (nie ostrzem, umieszczonym na przeciwnym końcu piki). piki bodą,/ Na bliższe karki sypią grad bizunówbizunów --- batów../ Kto wylazł naprzód jak żaba z bagniska,/ Ze łbem się cofa i kark w tłumy wciska./ Słychać grzmot z dala, głuchy, jednostajny,/ Jak kucie młotów lub młócenie cepów;/ To bęben, pułków przewodnik zwyczajny,/ Za nim szeregi ciągną się wzdłuż stepów,/ Mnogie i różne, lecz w jednym ubiorze,/ Zielone, w śniegu czernią się z daleka;/ I płynie każda kolumna jak rzeka,/ I wszystkie w placu toną jak w jeziorze. Żołnierz, RosjaninTu mi daj, muzo, usta stu Homerów,/ W każde wsadź ze sto paryskich języków,/ I daj mi pióra wszystkich buchhalterów,/ Bym mógł wymienić owych pułkowników,/ I oficerów, i podoficerów,/ I szeregowych zliczyć bohaterów. Lecz bohatery tak podobne sobie,/ Tak jednostajne! stoi chłop przy chłopie,/ Jako rząd koni żujących przy żłobie,/ Jak kłosy w jednym uwiązane snopie,/ Jako zielone na polu konopie,/ Jak wiersze książki, jak skiby zagonów,/ Jak petersburskich rozmowy salonów./ Tyle dostrzegłem, że jedni z Moskalów,/ Wyżsi od drugich na pięć lub sześć calów,/ Mieli na czapkach mosiężne litery/ Jakby łysinki --- to grenadyjery;/ I było takich trzy zgraje wąsalów./ Za nimi niżsi stali w mnogich rzędach,/ Jak pod liściami ogórki na grzędach./ BłotoŻeby rozróżnić pułki w tej piechocie,/ Trzeba mieć bystry wzrok naturalisty,/ Który przegląda wykopane w błocie/ I gatunkuje, i nazywa glisty. Zagrzmiały trąby --- to konne orszaki/ I rozmaitsze, ułanów, huzarów,/ Dragonów: czapki, kirysy, kołpaki ---/ Myślałbyś, że tu kapelusznik jaki/ Rozłożył składy swych różnych towarów;/ W końcu pułk wjechał: --- chłopy gdyby hlakihlak --- (prowinc. z białorus.) dzbanek gliniany, pękaty, z wąską i krótką szyją.,/ Okute miedzią jak rzęd samowarów,/ A spodem pyski końskie jako haki./ Pułki w tak różnych ubiorach i broniach/ Rosja, KońNajlepiej będzie rozróżnić po koniach;/ Bo tak i nowa taktyka doradza,/ I z obyczajem ruskim to się zgadza./ Napisał wielki jenerał Żomini,/ Że koń, nie człowiek, dobrą jazdę czyni,/ Dawno już o tym wiedzieli Rusini:/ Bo za dobrego konia gwardyjaka/ Zakupisz u nich dobrych trzech żołnierzyZakupisz u nich dobrych trzech żołnierzy --- konie jazdy rosyjskiej piękne są i drogo kosztują. Koń żołnierski gwardyjski płaci się często kilka tysięcy franków. Człowieka rosłego, miary przepisanej, można kupić za tysiąc franków. Kobietę w czasie głodu na Białorusi przedawano w Petersburgu za dwieście franków. Ze wstydem wyznać należy, iż panowie niektórzy polscy z Białorusi tego towaru dostarczali.;/ Oficerskiego cena jest czworaka,/ I za takiego konia dać należy/ Lutnistę, skoczka albo też pisarza,/ A w czasach drogich nawet i kucharza./ Kobieta, MizoginiaSkarbowe chude, poderwane klacze,/ Nawet te, które wożą lazarety,/ Jeśli je stawią faraona gracze,/ Liczą się zawsze: klacz za dwie kobiety. Wróćmy do pułków. --- Pierwszy wjechał kary,/ Drugi też kary, lecz anglizowany,/ Dwa było gniade, a piąty bułany,/ Siódmy znów gniady, ósmy jak mysz szary,/ Dziewiąty rosły, dziesiąty mierzyna,/ A potem znowu kary bez ogona,/ U dwunastego na czole łysina,/ A zaś ostatni wyglądał jak wrona./ Harmat wjechało czterdzieści i osim,/ Jaszczykówjaszczyk --- skrzynia na naboje. więcej niźli drugie tyle;/ Wszystkiego dwieście, jak po wierzchu wnosim:/ Urzędnik, Rosjanin, Kradzież, ZłodziejBo żeby dobrze zliczyć w jedną chwilę/ Śród mnóstwa koni i ludzi motłochu,/ Trzeba mieć oko twe, Napoleonie,/ Lub twoje, ruski intendencie prochu; ---/ Ty, nie zważając na ludzi i konie,/ Jaszczyków patrzysz, wnet liczbę ich zgadłeś,/ Wiesz, ile w każdym ładunków ukradłeś. Już plac okryły zielone mundury,/ Jak trawy, w które ubiera się łąka,/ Gdzieniegdzie tylko wznosi się do góry/ Jaszczyk podobny do błotnego bąka/ Lub polnej pluskwy z zielonawym grzbietem,/ A przy nim działo ze swoim lawetem/ Usiadło na kształt czarnego pająka. Każdy ten pająk ma nóg przednich cztery/ I cztery tylnych: zowią się te nogi/ Kanonijery i bombardyjery./ Jeżeli siedzi spokojnie śród drogi,/ Noga się każda gdzieś daleko rucha;/ Myślisz, że całkiem oddzielne od brzucha,/ I brzuch jak balon w powietrzu ulata./ Lecz skoro cicha, drzemiąca harmata/ Nagle się zbudzi, rozkazem wzywana,/ Jak tarantula, gdy jej kto w nos dmuchnieJak tarantula, gdy jej kto w nos dmuchnie --- tarantule, rodzaj wielkich, jadowitych pająków, gnieżdżących się na stepach południowej Rosji i Polski.,/ Wnet ściągnie nogi, podchyla kolana/ I nim się nadmie, nim jady wybuchnie,/ Zrazu przednimi kanonierami/ Około pyska długo, szybko wije,/ Jak mucha, co się w arszeniku splami,/ Siadłszy swój czarny pyszczek długo myje,/ Potem dwie przednie nogi w tył wywróci,/ Tylnymi kręci, potem kiwa zadem;/ Nareszcie wszystkie nogi w bok rozrzuci,/ Chwilę spoczywa, w końcu buchnie jadem. Urzędnik, Żołnierz, Rosjanin, ŚwiatłoPułki stanęły; --- patrzą car, car jedzie,/ Tuż kilku starych, konnych admirałów,/ Tłum adiutantów i ćma jenerałów/ Z tyłu i z przodu, a car sam na przedzie./ Orszak dziwacznie pstry i cętkowany,/ Jak arlekiny: pełno na nich wstążekJak arlekiny: pełno na nich wstążek --- orderów rosyjskich, licząc w to różne ich klasy tudzież cyfry cesarskie i tak nazwane sprzążki z liczbą lat służby, jest około sześćdziesięciu. Zdarza się, że na jednym mundurze świeci dwadzieścia znaków honorowych.,/ Kluczyków, cyfer, portrecików, sprzążek,/ Ten sino, tamten żółto przepasany,/ Na każdym gwiazdek, kółek i krzyżyków/ Z przodu i z tyłu więcej niż guzików. Świecą się wszyscy, lecz nie światłem własnym,/ Promienie na nich idą z oczu pańskich;/ Każdy jenerał jest robaczkiem jasnym,/ Co błyszczy pięknie w nocach świętojańskich;/ Lecz skoro przejdzie wiosna carskiej łaski,/ Nędzne robaczki tracą swoje blaski:/ Żyją, do cudzych krajów nie ucieką,/ Ale nikt nie wie, gdzie się w błocie wleką./ Jenerał w ogień śmiałym idzie krokiem;/ Kula go trafi, car się doń uśmiechnie;/ Lecz gdy car strzeli niełaskawym okiem,/ Jenerał bladnie, słabnie, często --- zdechnie. Dworzanin, Urzędnik, Rosjanin, Fircyk, FałszŚród dworzan prędzej znalazłbyś stoików,/ Wspaniałe dusze --- choć gniew cara czują,/ Ani się zarżną, ani zachorująAni się zarżną, ani zachorują --- przed niewielu laty jeden z dworskich urzędników zarżnął się dlatego, iż na jakimś obchodzie dworskim naznaczono mu niższe miejsce, niż podług hierarchii należało. Był to Watel czynownictwa.;/ Wyjadą na wieś do swych pałacyków/ I piszą stamtąd: ten do szambelana,/ Ów do metresy, ów do damy dworu,/ Liberalniejsi piszą do furmana,/ I znowu z wolna wrócą do faworu. ---/ Tak z domu oknem zrucony pies zdycha,/ Kot miauknie tylko, lecz stanie na nogi/ I znowu szuka do powrotu drogi,/ I jakąś dziurą znowu wnidzie z cicha:/ Nim stoik w służbę wróci tryumfalnie,/ Na wsi rozprawia cicho --- liberalnie. Przemoc, Wojna, Rosja, Zabawa, Żołnierz, PrzywódcaCar był w mundurze zielonym, z kołnierzem/ Złotym. Car nigdy nie zruca mundura;/ Mundur wojskowy jest to carska skóra,/ Car rośnie, żyje i --- gnije żołnierzem. ---/ Ledwie z kolebki dziecko wyjdzie carskie,/ Zaraz do tronu zrodzony paniczyk/ Ma za strój kurtki kozackie, huzarskie,/ A za zabawkę szabelkę i --- biczyk./ Sylabizując, szabelką wywija/ I nią wskazuje na książce litery;/ Kiedy go tańczyć uczą guwerneryKiedy go tańczyć uczą guwernery --- portret carewicza, następcy tronu, można widzieć w galerii obrazów petersburskiej Ermitażu. Malarz Anglik Dow wystawił go w postaci dziecka w mundurze husarskim z biczem w ręku.,/ Biczykiem takty muzyki wybija. Dorósłszy, całą jest jego zabawą/ Zbierać żołnierzy do swojej komnaty,/ Komenderować na lewo, na prawo,/ I wprawiać pułki w musztrę --- i pod baty./ Tak się car każdy do tronu sposobił,/ Stąd ich Europa boi się i chwali;/ Słusznie z Krasickim starzy powiadali:/ ,,Mądry przegadał, ale głupi pobił". Rosja, Pozory, PrzebraniePiotra Wielkiego niechaj pamięć żyje,/ Pierwszy on odkrył tę Caropedyję./ Piotr wskazał carom do wielkości drogę;/ Widział on mądre Europy narody/ I rzekł: ,,Rosyję zeuropejczyć mogę,/ Obetnę suknie i ogolę brody"./ Rzekł --- i wnet poły bojarów, kniazików/ Ścięto jak szpaler francuskiego sadu;/ Rzekł --- i wnet brody kupców i mużykówmużyk (ros.) --- chłop./ Sypią się chmurą jak liście od gradu./ Piotr zaprowadził bębny i bagnety,/ Postawił turmy, urządził kadety,/ Kazał na dworze tańczyć menuety,/ I do towarzystw gwałtem wwiódł kobiety;/ I na granicach poosadzał straże,/ I łańcuchami pozamykał porty,/ Utworzył senat, szpiegi, dygnitarze,/ Odkupyodkupy --- arenda, wyszynk wódki monopolowej. wódek, czyny i paszporty; ---/ Ogolił, umył i ustroił chłopa,/ Dał mu broń w ręce, kieszeń narublował,/ I zadziwiona krzyknęła Europa:/ ,,Car Piotr Rosyją ucywilizował"./ Zostało tylko dla następnych carów/ Przylewać kłamstwa w brudne gabinety,/ Przysyłać w pomoc despotom bagnety,/ Wyprawić kilka rzezi i pożarów;/ Zagrabiać cudze dokoła dzierżawy,/ Skradać poddanych, płacić cudzoziemców,/ By zyskać oklask Francuzów i Niemców,/ Ujść za rząd silny, mądry i łaskawy. Niemcy, Francuzi, zaczekajcie nieco!/ Bo gdy wam w uszy zabrzmi huk ukazów,/ Gdy knutów grady na karki wam zlecą,/ Gdy was pożary waszych miast oświecą,/ A wam natenczas zabraknie wyrazów;/ Gdy car rozkaże ubóstwiać i sławić/ Sybir, kibitki, ukazy i knuty ---/ Chyba będziecie cara pieśnią bawić/ Waryjowaną na dzisiejsze nuty. Car jak kręgielna kula między szyki/ Wleciał i spytał o zdrowie gawiedzi./ ,,Zdrowia ci życzym", szepcą wojowniki,/ Ich szepty były jak mruk stu niedźwiedzi./ Dał rozkaz, --- rozkaz wymknął się przez zęby/ I wpadł jak piłka w usta komendanta,/ I potem gnany od gęby do gęby/ Na ostatniego upada szerżanta. ---/ Jęknęły bronie, szczęknęły pałasze/ I wszystko było zmieszane w odmęcie:/ Na linijowym kto widział okręcie/ Ogromny kocioł, w którym robią kaszę,/ Kiedy weń woda z pompy jako z rzeczki/ Bucha, a w wodę sypie majtków rzesza/ Za jednym razem krup ze cztery beczki,/ Potem dziesiątkiem wioseł w kotle miesza; ---/ PieniądzKto zna francuską izbę deputatów,/ Większą i stokroć burzliwszą od kotła,/ Kiedy w nię projekt komisyja wmiotła/ I już nadchodzi, godzina debatów:/ Cała Europa, czując z dawna głody,/ Myśli, że dla niej tam warzą swobody;/ Już liberalizm z ust jako z pomp bucha;/ Religia, WolnośćKtoś tam o wierze wspomniał na początku,/ Izba się burzy, szumi i nie słucha;/ Ktoś wspomniał wolność, lecz nie zrobił wrzątku,/ Ktoś wreszcie wspomniał o królów zamiarach/ O biednych ludach, o despotach, carach,/ Izba znudzona krzyczy: ,,Do porządku!"/ Aż tu minister skarbu, jakby z drągiem,/ Wbiega z ogromnym budżetu wyciągiem,/ Zaczyna mieszać mową o procentach,/ O cłach, opłatach, stemplach, remanentach;/ Izba wre, huczy i kipi, i pryska,/ I szumowiny aż pod niebo ciska;/ Ludy się cieszą, gabinety straszą,/ Aż się dowiedzą wszyscy na ostatku,/ Że była mowa tylko... o podatku. ---/ Kto tedy widział owy kocioł z kaszą/ Lub ową izbę --- ten łatwo zrozumie,/ Jaki gwar powstał w tylu pułków tłumie,/ Gdy rozkaz carski wleciał w środek kupy./ Wtem trzystu bębnów ozwały się huki,/ I jak lód Newy, gdy pryśnie na sztuki,/ Piechota w długie porznęła się słupy./ Kolumny jedne za drugimi dążą,/ Przed każdą bęben i komendant woła./ SłońceCar stał jak słońce, a pułki dokoła/ Jako planety toczą się i krążą./ Wtem car wypuścił stado adiutantów,/ Jak wróble z klatki albo psy ze smyczy;/ Każdy z nich leci, jak szalony krzyczy,/ Wrzask jenerałów, majorów, szerżantów/ Huk tarabanówtaraban --- wielki bęben., piski muzykantów ---/ Nagle piechota, jak lina kotwicy/ Z kłębów rozwita, wyciąga się sznurem;/ Ściany idącej pułkami konnicy/ Łączą się, wiążą, jednym stają murem./ Jakie zaś dalej były tam obroty,/ Jak jazda rącza i niezwyciężona/ Leciała obsesobses --- (z łac.) obcesowo, nie bacząc na nic. na kartki piechoty,/ PiesJak kundlów psiarnia trąbą poduszczona/ Na związanego niedźwiedzia uderza,/ Widząc, że w klubyw kluby --- (z niem.) w ryzy, w kleszcze. ujęto pysk zwierza;/ NudaJak się piechota kupi, ściska, kurczy,/ Nadstawia bronie jako igły jeża,/ Który poczuje, że pies nad nim burczy;/ Jak wreszcie jazda w ostatnim poskoku/ Targniona smyczą powściągnęła kroku;/ I jak harmaty w przód i w tył ciągano,/ Jak po francusku, po rusku łajano,/ Jak w areszt brano, po karkach trzepano,/ Jak tam marzniono i z koni spadano,/ I jak carowi w końcu winszowano ---/ Czuję tę wielkość, bogactwo przedmiotu!/ Gdybym mógł opiąć, wsławiłbym me imię;/ Lecz muza moja, jak bombabomba --- granat artyleryjski. w pół lotu,/ Spada i gaśnie w prozaicznym rymie,/ I śród głównego manewrów obrotu,/ Jak Homer w walce bogów, --- ja --- ah, drzymię. Już przerobiono wojskiem wszystkie ruchy,/ O których tylko car czytał lub słyszał;/ Śród zgrai widzów już się gwar uciszał,/ Już i sukmany, delije, kożuchy,/ Co się czerniły gęsto wkoło placu,/ Rozpełzały się każda w swoje stronę,/ I wszystko było zmarzłe i znudzone ---/ Już zastawiano śniadanie w pałacu. Pochlebstwo, UrzędnikAmbasadory zagranicznych rządów,/ Którzy pomimo i mrozu, i nudy,/ Dla łaski carskiej nie chybią przeglądów/ I co dzień krzyczą: ,,O dziwy! o cudy!"/ Już powtórzyli raz tysiączny drugi/ Z nowym zapałem dawne komplementy:/ Że car jest taktyk w planach niepojęty,/ Że wielkich wodzów ma na swe usługi,/ Że kto nie widział, nigdy nie uwierzy,/ Jaki tu zapał i męstwo żołnierzy./ Na koniec była rozmowa skończona/ Zwyczajnym śmiechem z głupstw Napoleona;/ I na zegarek już każdy spozierał,/ Bojąc się dalszych galopów i kłusów;/ Bo mróz dociskał dwudziestu gradusów,/ Dusiła nuda i głód już doskwierał. ZabawaLecz car stał jeszcze i dawał rozkazy;/ Swe pułki siwe, kare i bułane/ Puszcza, wstrzymuje po dwadzieścia razy;/ Znowu piechotę przedłuża jak ścianę,/ Znowu ją ściska w czworobok zawarty/ I znowu na kształt wachlarza roztacza. ---/ Jak stary szuler, choć już nie ma gracza,/ Miesza i zbiera, i znów miesza karty;/ Choć towarzystwo samego zostawi,/ On się sam z sobą kartami zabawi./ Aż sam się znudził, konia nagle zwrócił/ I w jenerałów ukrył się natłoku;/ Wojsko tak stało, jak je car porzucił,/ I długo z miejsca nie ruszyło kroku./ Aż trąby, bębny dały znak nareszcie:/ Jazda, piechota, długich kolumn dwieście/ Płyną i toną w głębi ulic miejskich ---/ Jakże zmienione, niepodobne wcale/ Do owych bystrych potoków alpejskich,/ Co rycząc mętne walą się po skale,/ Aż w jezior jasnym spotkają się łonie/ I tam odpoczną, i oczyszczą wody,/ A potem z lekka nowymi wychody/ Błyskają, toczą szmaragdowe tonie. ---/ BłotoTu pułki weszły czerstwe, czyste, białe;/ Wyszły zziajane i oblane potem;/ Roztopionymi śniegi poczerniałe,/ Brudne spod lodu wydeptanym błotem. Zbrodnia, TrupWszyscy odeszli: widzę i aktory./ Na placu pustym, samotnym zostało/ Dwadzieście trupów: ten ubrany biało,/ Żołnierz od jazdy; tamtego ubiory/ Nie zgadniesz jakie, tak do śniegu wbity/ I stratowany końskimi kopyty./ Ci zmarzli, stojąc przed frontem jak słupy,/ Wskazując pułkom drogę i cel biegu;/ Ten się zmyliwszy w piechoty szeregu,/ Dostał w łeb kolbą i padł między trupy./ Biorą ich z ziemi policejskie sługi/ I niosą chować; martwych, rannych społem:/ Rosjanin, Żołnierz, NiewolaJeden miał żebra złamane, a drugi/ Był wpół harmatnym przejechany kołem;/ Wnętrzności ze krwią wypadły mu z brzucha,/ Trzykroć okropnie spod harmaty krzyknął,/ Lecz major woła: ,,Milcz! bo car nas słucha"./ Żołnierz tak słuchać majora przywyknął,/ Że zęby zaciął; --- nakryto co żywo/ Rannego płaszczem, Jedzeniebo gdy car przypadkiem/ Z rana jest takiej nagłej śmierci świadkiem/ I widzi na czczo skrwawione mięsiwo ---/ Dworzanie czują w nim zmianę humoru,/ Zły, opryskliwy powraca do dworu,/ Tam go czekają z śniadaniem nakrytem,/ A jeść nie może mięsa z apetytem. Zbrodnia, PolakOstatni ranny wszystkich bardzo zdziwił:/ Grożono, bito, próżna groźba, kara,/ Jenerałowi nawet się sprzeciwił,/ I jęczał głośno --- klął samego cara./ Ludzie niezwykłym przerażeni krzykiem/ Zbiegli się nad tym parad męczennikiem. ---/ Mówią, że jechał z dowódcy rozkazem,/ Wtem koń mu stanął jak gdyby zaklęty,/ A z tyłu wleciał cały szwadron razem;/ Złamano konia, i żołnierz zepchnięty/ Leżał pod jazdą płynącą korytem;/ Ale od ludzi litościwsze konie:/ Skakał przez niego szwadron po szwadronie,/ Jeden koń tylko trafił weń kopytem/ I złamał ramię; --- kość na wpół rozpadła/ Przedarła mundur i ostrzem sterczała/ Z zielonej sukni, strasznie, trupio biała,/ I twarz żołnierza równie jak kość zbladła;/ Lecz sił nie stracił: wznosił drugą rękę/ To ku niebiosom, to widzów gromady/ Zdawał się wzywać i mimo swą mękę/ Dawał im głośno, długo jakieś rady./ Jakie? Nikt nie wie, nie mówią przed nikim./ Bojąc się szpiegów słuchacze uciekli/ I tyle tylko pytającym rzekli,/ Że ranny mówił złym ruskim językiem;/ Kiedy niekiedy słychać było w gwarze:/ ,,Car, cara, caru" --- coś mówił o carze./ Chodziły wieści, że żołnierz zdeptany/ Był młodym chłopcem, rekrutem, Litwinem,/ Wielkiego rodu, księcia, grafa synem;/ Że ze szkół gwałtem w rekruty oddany,/ I że dowódca, nie lubiąc Polaka,/ Dał mu umyślnie dzikiego rumaka,/ Mówiąc: ,,Niech skręci szyję Lach sobaka";/ Kto był, nie wiedzą, i po tym zdarzeniu/ Nikt nie posłyszał o jego imieniu;/ Ach! kiedyś tego imienia, o carze!/ Będą szukali po twoim sumnieniu./ Diabeł je pośród tysiąców ukaże,/ Któreś ty w minach podziemnych osadził,/ Wrzucił pod konie, myśląc, żeś je zgładził. Rosjanin, Sługa, Niewola, ŚmierćNazajutrz, z dala za placem słyszano/ Psa głuche wycie --- czerni się coś w śniegu;/ Przybiegli ludzie, trupa wygrzebano;/ On po paradzie został na noclegu./ Trup na pół chłopski, na poły wojskowy,/ Z głową strzyżoną, ale z brodą długą,/ Miał czapkę z futrem i płaszcz mundurowy,/ I był zapewne oficerskim sługą./ Siedział na wielkim futrze swego pana,/ Tu zostawiony, tu rozkazu czekał,/ I zmarzł, i śniegu już miał za kolana./ Tu go pies wierny znalazł i oszczekał. ---/ Zmarznął, a w futro nie okrył się ciepłe;/ OkoJedna źrenica śniegiem zasypana,/ Lecz drugie oko otwarte, choć skrzepłe,/ Na plac obrócił: czekał stamtąd pana!/ PanPan kazał siedzieć i sługa usiądzie;/ Kazał nie ruszać z miejsca, on nie ruszy,/ I nie powstanie --- aż na strasznym sądzie;/ I dotąd wierny panu, choć bez duszy,/ Bo dotąd ręką trzyma pańską szubę/ Pilnując, żeby jej nie ukradziono;/ Drugą chciał rękę ogrzać, ukryć w łono,/ Lecz już nie weszły pod płaszcz palce grube/ I pan go dotąd nie szukał, nie pytał!/ Czy mało dbały, czy nadto ostrożny ---/ Zgadują, że to oficer podróżny;/ Że do stolicy niedawno zawitał,/ Nie z powinności chodził na parady,/ Lecz by pokazać świeże epolety;/ Może z przeglądów poszedł na obiady,/ Może na niego mrugnęły kobiety,/ Może gdzie wstąpił do kolegi gracza/ I nad kartami --- zapomniał brodacza;/ Może się wyrzekł i futra, i sługi,/ By nie rozgłosić, że miał szubę z sobą;/ Że nie mógł zimna wytrzymać jak drugi,/ Gdy je car carską wytrzymał osobą;/ Boby mówiono: jeździ nieformalnie/ Na przegląd z szubą! --- myśli liberalnie./ Chłop, Kondycja ludzka, PiesO biedny chłopie! heroizm, śmierć taka,/ Jest psu zasługą, człowiekowi grzechem./ Jak cię nagrodzą? Pan powie z uśmiechem,/ Żeś był do zgonu wierny --- jak sobaka./ O biedny chłopie! za cóż mi łza płynie/ I serce bije, myśląc o twym czynie:/ Ach, żal mi ciebie, biedny Słowianinie! ---/ Biedny narodzie! Żal mi twojej doli,/ Jeden znasz tylko heroizm --- niewoli.