Czyżewski, Tytus Śmierć fauna Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Kopeć-Gryz, Aleksandra Kuch, Angelika Świetlik, Maria 2021-12-31 Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Dramat Tragikomedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/czyzewski-smierc-fauna/ Tytus Czyżewski, Śmierć fauna. Obrazek, G. Gebethner i spółka, Kraków 1907. Domena publiczna - Tytus Czyżewski zm. 1945 2016 xml pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/faun-Johannes_Josephus_Aarts.jpeg Głowa fauna, Johannes Josephus Aarts (1881-1934), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6355 https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/czyzewski-smierc-fauna.pdf ISBN-978-83-288-6495-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/czyzewski-smierc-fauna.html ISBN-978-83-288-6496-2 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/czyzewski-smierc-fauna.txt ISBN-978-83-288-6497-9 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/czyzewski-smierc-fauna.epub ISBN-978-83-288-6498-6 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/czyzewski-smierc-fauna.mobi ISBN-978-83-288-6499-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook Dramat DD.WL-D FS 1DTP 3MP Błędy źródła: postać proboszcza pod koniec dramatu zamienia się na księdza; skrawiony > skrwawiony Uwspółcześnienia: dyabeł > diabeł, akcya > akcja (ale w wierszowanych partiach: Dryad > Dryjad, Dyana > Dyjana); Ciemno-zielony > Ciemnozielony, za niemi > za nimi, tem > tym, mem > mym, zwolna > z wolna, odemnie > ode mnie; Wziąść > Wziąć, tentent > tętent. Modernizacja interpunkcji: od sioła / Lecą, czy z lasu > od sioła / Lecą czy z lasu; Może leśne Nimfy / Tyle hałasu czynią. > (...) czynią? Ujednoliceniu zapisu gwary: A cóż to takiego --- niecysto siła cy co, > A cóz to (...) Tytus Czyżewski Śmierć Fauna Tytus Czyżewski, znany przede wszystkim jako malarz awangardowy i teoretyk sztuki okresu międzywojnia, stworzył też kilka obrazków literackich. Nalezy do nich miniatura dramatyczna Śmierć Fauna (z podtytułem ,,Obrazek"). Tematem utworu jest konfrontacja tradycyjnej idylli --- o antycznym rodowodzie --- z rzeczywistością wsi polskiej pierwszej ćwierci XX wieku.Zgodnie z estetyką sztuki nowoczesnej Śmierć Fauna Tytusa Czyżewskiego opiera się na paradoksach. Obrazek to humorystyczny, choć niewesoły: ostatecznie przecież gość przybyły z mitologicznych krain ponosi zapowiedzianą w tytule śmierć na polskiej niwie. Sztuka jest fantastyczna (w związku z obecnością fauna oczywiście), a jednak wiele w niej realizmu. Na przykład w stosunkach między klasami w społeczeństwie polskim: wyższa, inteligencka oskarża niższą, chłopską o ciemnotę i skłonność do ślepej przemocy, poza tym zależy jej, żeby się sprawa przykrego końca fauna nie wydała, wieść się nie rozniosła. Realizm cechuje też język i postawę ludu. Obrazek OSOBY: FAUN, stary bóg leśny PROBOSZCZ STARY PAN DZIEDZIC PANI ORGANISTA WÓJT PAROBEK KUBA BABA STARA DZIEWCZYNA I DZIEWCZYNA II PASTUCH --- CHŁOPI --- BABY --- DZIEWCZĘTA --- PAROBCY Rzecz dzieje się wiosną, gdzieś daleko na wsi. Faun jeden stary --- samotny --- stęskniony za życiem i uciechą --- błądząc gdzieś po lasach, przylazł jednego wiosennego dnia na granicę polskiej wsi. Słońce --- zapach leśny --- śpiewy --- wokół życie i miłość --- rozmarzyły starego Fauna. Wygrzewając się do słońca --- snuje wspomnienia swoich dni młodych. --- Czasem wzdycha i skarży się, że to już taki stary, samotny. Ale że to jeszcze dowcipny, krotofilnykrotofilny, właśc. krotochwilny (daw.) --- żartobliwy., przychodzi mu do głowy, żeby od czasu do czasu beknąć przeraźliwie --- nastraszyć śpiewające po lesie dziewczyny albo może zwabić do się --- o, bo on jeszcze --- jak to mówią --- ,,stary, ale jary". One, słysząc jego beczenie, biegną na polanę --- patrzą --- widzą jego kosmate cielsko --- a myśląc, że to diabeł, pędzą do wsi opowiedzieć. Co i jak się stało i co z tego wynikło --- akcja wykaże. Poranek --- las. Słońce wiosenne zalewa blaskiem zieloną polanę. Ciemnozielony las rzuca cienie na kraj polany. Bujna trawa rośnie na polanie, gdzieniegdzie białymi, żółtymi i różowymi kwiatkami przetykana. W lesie słychać śpiewy ptaków. Czasem wiatr zrywa się, porusza ciemnymi konarami jodeł... Czasem zakuka kukułka... Na słonecznej zielono-złotej polanie cicho i spokojnie. Gdy znów raz wraz słychać z lasu śpiew. Głos rozchodzi się echem po lesie i milknie. Głos młodej dziewczyny leci z dala... ŚPIEW Ej kukułecka kuka,/ Ej ojca matki suka./ po chwili Ej ojciec matka --- w ziemi,/ Ej kukejze nad niemi/ hu ha! Cisza. Po chwili głos innej dziewczyny gdzieś bliżej polany. ŚPIEW Ej zielone podwórko,/ Ej zielony trawnicek, / Ej na siwym koniusiu/ Ej jedzie mój Jasicek --- ,,Hu ha" --- milknie w lesie --- potem chwila ciszy. Na polanę z lasu wyłazi stary zgarbiony Faun --- nasłuchuje, przeciąga się, patrzy w słońce. FAUN Zieleni się polana,/ Pachną zioła ---/ Cała natura rozgrzana/ Słońcem!/ Jakieś śpiewy od siołasioło --- wieś./ Lecą czy z lasu;/ Może to śpiewy Dryjaddriady (mit. gr.) --- boginki leśne, duchy drzew; tu zachowano dla rytmu wiersza daw. formę dryjad.,/ Może leśne Nimfy/ Tyle hałasu czynią?/ Niegdyś za moich młodych lat,/ Po lesie za nimi goniłem ---/ Za bosej Dryjady ślad/ Dałbym był wina czarę ---/ Dzisiaj, gdy lata młode roztrwoniłem,/ Na słońcu się wygrzewać muszę,/ Do chłopskich cisnę się chat,/ Na miłość tylko patrzeć mogę;/ I siedząc tak w gąszczu leśnym/ Nieraz widzę,/ Jak się parobek z dziewką chodzą,/ Jak kozioł za kozą goni,/ Jak się kuny albo lisy płodzą,/ Albo w jeziora toni/ Ryby trą --- łyskając do słońca/ ..................... Z głębi lasu słychać znów śpiew. ŚPIEW Szumi las, szumi las,/ Szumi gałązecka/ --- --- --- --- ---/ Ej kto mi wyszuka/ Mojego Jasiecka, hu ha! FAUN O jak to tam wyśpiewuje,/ A może to ona wabi?!.../ --- --- --- --- --- / z wolna, melancholijnie, o potem namiętnie Legła w gąszczu śród paproci/ I liść paproci zerwała/ I liściem ciało swe chłodzi/ I nuci z cicha i śpiewa ---/ Głosem wabi i przyzywa:/ «Pójdźże do mnie w gąszcz paproci,/ Pójdź i użyj mego ciała,/ I krwi skosztuj mej gorącej,/ Potem w kosmate ramiona/ Porwij mnie i pędź tak przez las,/ I mnie od rozkoszy drżącej/ Nie pozwól tchu w piersi złapać,/ A ja tym szałem zmęczona,/ Przechylę głowę ku ziemi/ I włosami niby miotłą/ Zmiatam liście suche, zioła.../ W najciemniejszą pędź ze mną gąszcz»./ .............................. po chwili Wizja, Młodość, Starość, RozkoszTo była wizja rozkoszy,/ Sen cudowny, sen miłosny,/ Wizję lada szmer płoszy;/ To był sen, to była wizja mej wiosny./ cisza --- las z wolna szumi --- słychać daleko śpiew/ Nie płaczzenie płaczze (gw.) --- daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, wymawianą w gwarze ,,ze" (tzw. mazurzenie). dziewczyno,/ Nie płaczze malino,/ Powróci jedyny do swojej dziewcyny,/ Jeno se konisie napoi we Wiśle ---/ Głos bliżej polany:/ Przyjedzie, przyjedzie/ I u ciebie bedzie/ Co nockę w kumorzew kumorze (gw.) --- w komorze.,/ Moje ty nieboze, hu ha!/ ....................... FAUN E, to te dziewczyny ze wsi,/ W czerwonych spódnicach, żółtych chustkach,/ To one się tak drą po lesie./ Myślałem --- ---/ Myślałem, że to tamte z mojej wiosny ---/ Raz spotkałem jedną taką,/ Głupia uciekła ode mnie z krzykiem:/ Diabeł, diabeł --- / --- --- --- --- --- / Trzeba im napędzić strachu./ Beknę:/ głośno/ Mee-e-e --- ... Po chwili z lasu wychodzi dziewczyna, staje, patrzy pod słońce, przysłania ręką oczy, zdumiona, przerażona --- żegna się, z krzykiem ucieka w las. FAUN E, jak się przestraszyła,/ Beknę drugi raz:/ Be-e-e-e.../ ................. W lesie słychać wołania: Maryś! Jaguś! Kasiu! Chwila ciszy, słońce dogrzewa coraz bardziej --- od czasu do czasu zrywa się cichy szum w lesie. Faun kładzie się na ziemi do słońca --- po chwili: O słońce ogniste/ Jak pali ---/ --- --- --- --- --- po chwili --- melancholijnie Na niebie słońce gore,/ A rzeką iskry płyną,/ Gaje oliwne cicho w słońcu marzą./ Na pól zieloną morę,/ Na gaj krasny brzoskwinią/ Ognisto-złotą ciska słońce żarzą./ W zielonym tam ogrodzie/ Przy szeleście fontanny,/ Stary HoracyHoracy, właśc. Quintus Horatius Flaccus (65--8 p.n.e.) --- wybitny rzymski poeta liryczny, autor liryk, satyr i listów. siedzi zadumany;/ Trudzi się przy swej odzie/ I pięknej szuka «skandy»skanda --- zapewne od ,,skandować" (z łac. scandere: wstępować, wchodzić na coś), tj. dobitnie jak podczas występu na scenie wypowiadać słowa z podkreśleniem rytmiki wypowiedzi./ I rytm by gładko był w wierszu dobrany.../ I czasem patrzy długo/ Na te słoneczne pola,/ Marzące przesuwa po nich oczy ---/ Na lasy biegnące smugą,/ Na wysmukłe topole,/ Na błękit gór ginących w przeźroczy./ I rozmarzył się stary.../ I ożywił bogami/ Lasy, łąki z szmaragdu, rzek wodę./ --- W tych lasach głos fanfary.../ DyjanaDiana (mit. rzym.) --- bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. szczuje psami/ Łanię --- na jej niepomna urodę,/ Łania mknie jako strzała,/ Biegnie nad strumień w dolinę ---/ Tu ją dopadła zażartych psów zgraja.../ Tam łąka od kwiatów biała,/ Na nich stado owiec sine,/ Pod bystrym okiem czujnego rataja./ To bóg FebFeb a. Febus (mit. gr.) --- przydomek Apollina (znaczący z gr. tyle co: ,,Jaśniejący"), przewodnika dziewięciu muz, boga sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. dalekocelny,/ Swe trzody wygnał na błonie --- ---/ Przygrywa sobie na lutni... ... .../ Tam znów orszak weselny/ BakchaBakchus a. Bachus (mit. rzym., gr. Dionizos) --- syn Zeusa i Semele, wynalazł wino; czczony jako bóg wina i płodności; był patronem odbywających się co roku ku jego czci bachanaliów: obchodów połączonych z szalonymi, niekiedy rozwiązłymi ucztami, tańcami, pokazami teatralnymi itp. --- w zieleni lasu tonie,/ Krzyczą, gwiżdżą Faunowie rezolutni/ I MuzyMuzy (mit. gr.) --- patronki (i uosobienia) poszczególnych sztuk. tańczą pijane,/ Aż SylenSylen (mit. gr.) --- mądry wychowawca i towarzysz Dionizosa, boga wegetacji i wina; przedstawiany jako tłustawy mężczyzna z końskimi uszami, nogami i ogonem, często nadużywający wina. śmieje się gruby,/ I echa budzą się w lesie ---/ A Fauny skaczą, rozgrzane/ Winem --- aż dymią im czuby./ Ich śpiewy echo w las niesie.../ Tak stary poeta marzy:/ O bogach, słońcu i łąkach kwiecistych,/ Aż zasnął --- znużony marami./ A nad nim dźwięcznie owad gwarzy/ W konarach drzew cienistych,/ I obłok szumi białymi skrzydłami --- ---/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- Chwila ciszy. Słychać z głębi lasu kroki i rozmowę ludzi idących gromadą --- Faun nasłuchuje. Z głębi lasu wychodzą na polanę: ksiądz w komży --- organista z kropidłem i wodą święconą, --- a za nimi gromadą chłopi --- parobcy --- dziewki --- baby z motykami na ramionach --- stają na brzegu polany --- rozglądają się. FAUN patrzy Cóż to za gromada ludzi,/ Faunaliefaunalie --- analogicznie do bachanaliów: uroczystości ku czci faunów. odprawiają?! PROBOSZCZ No, a gdzież on jest?/ Głupia narobiła strachu./ Gdzież ten diabeł? DZIEWCZYNA Tu go widziałam, stał,/ Rogi miał kozie/ I na kozich nogach stąpał/ I cały taki kudłaty,/ Ale już bardzo stary./ Weszłam między te chojary,/ Słucham, a tu cosik becy ---/ Wyzieram, patrzę, a tu cosik siedzi.../ Ledwiem od strachu nie padła. PAROBEK KUBA Ej baje, baje,/ Coześ ty smentka zjadła,/ Takie bajdy gadać;/ Gdzieby tez ta dyjabeł miał cas siadać. JAKAŚ BABA STARA z gromady krzyczy O Jezusie, dyć tam się cosik rusadyć tam się cosik rusa (gw.) --- przecież coś tam się rusza.,/ Dy on tam siedzi --- LUDZIE Gdzie, gdzie --- ... ... ... ...?! STARA BABA O tam pod jodłą. Wszyscy spostrzegają Fauna przerażeni. --- Ksiądz z organistą zbliżają się trwożliwie --- ludzie przerażeni żegnają się --- cofają. PROBOSZCZ podchodzi do Fauna --- drżącym głosem Exorciso te inexorciso te in (łac.) --- zaklinam cię w... [imię Ojca i Syna i Ducha]; urywek formuły egzorcyzmu. tj. obrzędu wyganiania diabła w kościele rzymskokatolickim.... FAUN wstaje Jestem FaunFaun (mit. rzym.) --- bóg płodności, pól i lasów, opiekun pasterzy, przedstawiany jako brodaty mężczyzna z koźlimi kopytami i rogami; utożsamiany z greckim Panem, któremu przypisywano dużą aktywność seksualną.,/ Leśny bóg,/ Z klasycznej pochodzę krainy./ Powiedziały ci pewno te głupie dziewczyny/ O mojej tu bytności;/ Jestem starością zmęczony ---/ I wygrzewam ciało moje na słońcu,/ A że teraz wiosna/ I słońce dogrzewa,/ Budzą się we mnie wspomnienia/ Mej młodości./ Marzę... PROBOSZCZ zdziwiony Jak to, więc ty jesteś/ Faunus,/ Ów w klasycznych opiewany wierszach?/ Aha --- coś pamiętam --- --- ---/ Owoż ty jeszcze za czasów/ Graeciae et Romae istniałeś./ Ale że się ty nie bałeś/ W tak dalekie zapuszczać strony. ---/ Jakże tu przyszedłeś/ I po co --- ?!/ Może za ewokacją czyją,/ Może jakiemu artyście pozować?!/ Bo wiem i widzę, że diabłem nie jesteś;/ Diabły zresztą teraz pod inną postacią się kryją;/ Mamy na to dowody wcale kanoniczne. FAUN Wyszedłem z italskiej krainy,/ Gdzie wymarli Faunowie,/ Nimfy się rozpierzchły,/ Driady na zwykłe zmieniono dziewczyny,/ Dni mego życia zmierzchły./ I tak się wlokę lasami/ W nadziei/ Że może znajdę kogo z mej drużyny. PROBOSZCZ zdziwiony Ale skądże ty, Faunie,/ mówisz naszą mową,/ Przecieżeś ty z rzymskiej mitologii,/ Przecież, zdaje mi się, do ciebie Horacy mówi po łacinie?!.../ Zaraz... pamiętam jeszcze z Poetyki,/ Zaraz... Aha... deklamuje Faune, Nympharum fugientum amator/ per meos fines et aprica rura/ lenis incedas abeasque parvis/ Aequus Alumnis.../ si tener pleno cadit haedus anno/ larga nec desunt Veneris sodali/ vina craterae, vetus ara multo/ fumat odoreFaune, Nympharum fugientum amator (...) multo fumat odore (łac.) --- początkowy fragment Horacego Pieśni III, 18 (Do Fauna); w tłumaczeniu Lucjana Siemieńskiego: Faunie, lubiący ścigać Nimfy płoche/ Błogosławieństwem obleć moje kopce,/ Drobnym przychowkiem opiekuj się trochę ---/ A potem leć w strony obce. Przecież rok rocznie masz z kozła ofiary;/ Druhowi Cyprii stawiam z winem kruże,/ Sypię kadzidła — i ołtarzyk stary/ Wonnymi dymy okurzę. ./ ......................../ A potem kończy się:/ Inter audaces lupus errat agnosInter audaces lupus errat agnos (łac.) --- początkowy fragment Horacego Pieśni III, 18 (Do Fauna); w tłumaczeniu Lucjana Siemieńskiego: ,,Jagnięta mężnie wilkom patrzą w oczy"..../ Zaraz... ale sam koniec zapomniałem.../ ...To po łacinie --- ale skądże ty umiesz naszą mowę --- --- ?! FAUN Idąc lasami i ziemią tutejszą,/ Słyszałem waszą mowę./ Chłop, gdy orze, gada z rolą./ Pasterz z bydłem, gdy pasie./ Dziewczęta w lesie --- słońcu wiosennemu/ Śpiewają.../ Drzewa szumią,/ Potoki szepcą/ Waszą mową.../ Wy Barbari ---/ I ziemia, gdy ją burza smaga,/ Ona się skarży waszą mową./ Czy od ziemi, waszej uczyliście się mowy,/ Wy Barbari?!.../ Cóż to za kraj? do proboszcza Któż ty jesteś?! PROBOSZCZ Jestem proboszcz tutejszej parafii,/ Lud nauczam i wszelkie wykorzeniam wady,/ Nieczystość, pijaństwo, złodziejstwo/ I inne łajdactwo./ Uspokajam butę ludu, godzę zwady/ Między chłopy a pany./ Ten las zwykłych jodeł,/ To własność pana naszego dziedzica;/ Owóż ten pan kochany,/ Wielki miłośnik sztuk i twojej ojczyzny,/ Włoch --- kocha sztukę, często tam jeździ,/ A potem o tym pisze pamiętniki,/ Aby coś kraj skorzystał./ O, bo jeszcze daleko z kulturą nam do zagranicy.../ A co do tego kraju, ma on blizny/ Po awanturach i to wcale niepotrzebnych,/ Co nawet o tym niektórzy mówią historycy ---/ Zresztą całkiem zwyczajny kraj,/ Gdzie się gnieżdzi:/ Wrona, sroka, bocian i ptak tym podobny,/ A nazywa się ten kraj Polonia. FAUN A --- Polonia, Poloni, coś o was słyszałem,/ Pono czuli jesteście na cudze pochwały/ I zresztą bardzo weseli ludzie./ Pono tańczyć i pić lubicie dużo.../ Zresztą wiem o was mało.../ Zajęty byłem sobą, mym życiem,/ Kiedy grono winne dojrzewa/ I gdzie najpiękniejsza Dryjada zabawia,/ I na jaką nutę szpak gwiżdże albo drozd zaśpiewa,/ O tym myślałem/ I tym tylko żyłem./ Człowieku, możesz wyobrazić/ Mnie --- któremu las huczał życiem,/ Mnie --- któremu każdy zakąt lasu/ Dyszał rozkoszą ---/ Ja wesoły, zwinny Faun... po chwili Teraz patrz..../ Starość zła jako Gorgona,/ Patrz --- włosy z brody,/ A rogi od głowy odłażą;/ Patrz: na to mi przyszło ---/ Ja, który żyłem miłością i pięknem,/ Patrzaj --- na to mi przyszło --- zasłania twarz rękami Tymczasem schodzi się coraz więcej ludzi --- bab, parobków, dziewcząt --- cisną się koło Fauna, gapią. Nadchodzi wójt. WÓJT Niech bedzie pochwalony!/ Dobry dzień Jegomości. całuje proboszcza w rękę PROBOSZCZ Na wieki wieków ---/ Jak się macie, wójcie? WÓJT wielce zdziwiony Adyady (gw.) --- a to; przecież. lece pendem --- prosę Jegomości ---/ Ady niedaleko stąd orzę,/ A przylatuje do mnie dziewucha/ I godo że się cosi w lesie objawiło ---/ Lece w dyrdy.../ ... ... ... ... ... ... ... ... .../ A cóz to takiego --- niecysto siła cy co,/ Cy przebroł się kto --- cy co?!! PROBOSZCZ Widzisz, to jest zbiedzony/ Stary Faun z kraju włoskiego. WÓJT E cóz to takie ---?!/ E i racice mo... przypatruje się bliżej --- dziwi się bardzo --- kiwa głową A może to jaki obieżyświat,/ Może dać znać do urzędu,/ Bo to teroz... PROBOSZCZ E nie, nie,/ E widzisz, to jest,/ Jakże to wytłumaczyć.../ To taki staroświecki bóg w dziwnej postaci;/ Ja wam to zresztą powiem/ W innej porze./ Bo to i człowiek --- widzisz, może się przeinaczyć. WÓJT E może to jancykrystjancykryst (gw.) --- antychryst.,/ Bo pisali w gazetach,/ Ze koniec świata bedzie. PAROBEK KUBA macha lekceważąco ręką To jakisiś palamanterpalamanter, właśc. palamentra a. palamętra (gw.) --- człowiek przemyślny i przebiegły, zdolny, ale próżniak; włóczęga, rozpustnik, urwis; od: parlamentarz, tj. parlamentariusz (osoba pełniąca poselstwo, w czasie wojny wysyłana do obozu wroga).,/ Przebrany ciarachciarach (gw.) --- mieszczuch.,/ Co się mu kumedyi zachciewa;/ Gdzie to dyjabeł ---/ Jakem ci był na Saksach,/ To w jednym mieście/ Taki som był wyrobiony/ Cy ta z żelaza, cy z miedzi./ Siedział, a wodę gębą puscoł --- ORGANISTA Co też to Kuba bredzi,/ To jest... ale ty zresztą nie zrozumiesz tego. ogląda się Patrzcie, co się tu narodu/ Zeszło z wsi całej! PROBOSZCZ No cóż tak wystawiacie gały,/ A do roboty --- za darmo płacę!? Wypędza ich --- gdy raptem na polanę wbiega dziewczyna, woła zdyszana. DZIEWCZYNA Ej jegomość, jegomość, prosę jegomości,/ Bo się Krasula cieli, / Nijak nie mogą dać rady;/ Gospodyni przysyłają, żeby jegomość śli/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- / Nijak nie mogą dać rady,/ Jeszcze się stérosterać się --- zmarnować, zniszczyć, nadwerężyć coś głównie przez ciężką pracę, trudy, zmartwienia itp.; tu: forma gwarowa 3.os.lp z końcówką -o (tj. stera).. PROBOSZCZ Idę zaraz --- cicho, głupia --- do Fauna: A ty tu, Faunie, zostań,/ Zaraz wrócę. FAUN Nie odchodź --- z kimże mówił będę,/ Z tymi ludźmi?/ Chciałbym mówić tobie/ O moim smutku,/ Chciałbym mówić o mojej żałobie,/ Wygadać się, wynurzyć,/ Nie odchodź!/ Zostawiasz mnie chłopstwu,/ Tej hołocie! PAROBEK KUBA rozgniewany No no, widzis go!/ Ty ciarachu rogaty,/ Tylko z hołotą nie wyjezdzoj,/ Bo my są też naród ślachetny!/ Wynoś się, skądeś przysed --- nic nom tu nie przegaduj,/ Bo my ta obstoimy sami za siebie... zamierza się ręką --- zirytowany Bo jak cię lunę --- psio krew --- / To ci zaroz te rogi odlecą! PROBOSZCZ No cicho, cóż znowu,/ Patrzcie go...!/ Cóż ty myślisz, że to w karczmie ---! PAROBEK KUBA A to niech nie poniewiera naszego stonu!! PROBOSZCZ do Fauna Ja się tu jeszcze nawrócę,/ To wezmę cię do siebie: / Przenocujesz u mnie. BABA STARA E, to ta jegość robią nierozumnie/ Takiego stracha./ Dyć to nie przymierzając takie,/ Jak ten dyjobuł,/ Co to w kościele na obrazie,/ Co to smaży dusze w piekle,/ A drugi pod kotłem podpolo;/ Ale jak już jegomości tako wolo,/ No to... PROBOSZCZ Nic wam do tego --- cicho. do organisty Pilnować, żeby co złego/ Nie zrobiły mu te chamy;/ Ja wnet wrócę!/ Druga DZIEWCZYNA wbiega, woła/ Jegomość, jegomość,/ Bo gospodyni przysyłają,/ Co jakieś państwo przyjechało... PROBOSZCZ Jakie państwo?! DZIEWCZYNA A ponoć dziedzice --- PROBOSZCZ Idę już./ Ciekaw jestem, co na to powiedzą?/ To jednak szczególna rzecz. odchodzi pospiesznie Faun wstaje --- przeciąga się --- patrzy ku słońcu. Słońce idzie w górę --- rozświetla polanę --- parzy. Tymczasem ludzie przysuwają się bliżej ku Faunowi, baby, parobcy, chłopi, pastuchy wiejskie --- ten dotknie rogów, ten pociągnie za kosmyk --- pierwotna nieśmiałość ustępuje humorowi, który ich ogarnia na widok śmiesznego Fauna. WÓJT Zebyście nie taki stary,/ Tobym pedzioł, zeście psebrany./ Ze te rogi --- te kopyta/ bierze go za rogi i --- patrzy na racice/ Toście tak z figlów wdziali./ --- --- --- --- --- --- --- ---/ drapie się po głowie --- kręci głową/ A kiz was ta dziadzi nadali. BABA STARA Dajcie spokój, musi to honorna osoba,/ Skoro go do się jegomość prosił./ Ja bo się ta już na świecie nicemu nie dziwię,/ Każdy se ta żyje po swojemu --- osobliwie. PAROBEK KUBA E, to musi być komedyant,/ Co śtuki rózne udaje;/ Spytom się go, czy zonaty. do Fauna A masz ty babę ---?! FAUN Co on mówi? ORGANISTA Pyta się, czy pan ma żonę. FAUN Żonę... Wolnej miłości byłem ja oddany,/ Byłem kochany/ Przez boginie piękne ---/ W cienistych gajach śpiewały mi one/ Pieśni rozkoszy./ A my/ W pląsach namiętnych nabierali szału,/ W chichotach gonili po lesie ---/ A potem noc rozkoszy ---/ Ciało oddaje się ciału,/ A potem --- winnic urodzajnych spijaliśmy plon,/ Soki z winnych wyciśnięte gron: / --- Wino! ORGANISTA Wino --- o ja mam wino, wyciąga z kieszeni butelkę Dobre kościelne wino nie fałszowne;/ Sam pan dziedzic pije,/ Jak przyjedzie w odwiedziny do jegomości./ Właśnie miałem odnieść do kościoła... Faun porywa butelkę --- pije długo --- ludzie się oburzają --- niektórzy wyciągają ręce --- lecą do Fauna z pięściami, oburzeni --- organista zasłania go. WÓJT zgorszony Ej panie organisto, nie trza było dawać,/ Dyć to obraza boska: / Wino, co jest do kościoła,/ Dawać takiemu pokrace --- --- --- LUDZIE Ano, ano, patrzcie go,/ Dyć na to pomsty boskiej wołać!/ Będzie się jegomość gniéwoł. ORGANISTA Ale ludzie, dajcie spokój,/ Dyć o tym jegomość nie musi wiedzieć ---/ Niech sie ta stary pokrzepi. FAUN pije ponownie --- odurzony trunkiem deklamuje --- jego deklamacja przechodzi w śpiew i taniec O boski ty napoju Dionizosa,/ Ty wlewasz siłę w kości me,/ Teraz czuję, żem jeszcze Faun:/ Jak pantery zwinne moje ciało/ I czuję zwinność moich nóg/ Evoe liber bóg, he ha ---/ I gdy tak napój szumi w głowie,/ Po kościach idzie dziwna moc/ I chciałbyś pomknąć w lubym szale/ Ze swą samiczką w cichy las,/ Bo czuję siłę moich nóg:/ Evoe liber bóg, he ha!/ I taniec zawieść mogę w krąg,/ I z jaką muzą w pląsy puścić,/ Niech jeno zagra kto do taktu:/ Tanecznik jeszcze ze mnie dobry,/ Wino mi dało siłę nóg/ Evoe Liber bóg he ha.... Ludzie dziwią się, a potem śmieją --- coraz bardziej ogarnia ich wesołość. PAROBEK KUBA A on ci wcale zgrabnie tońcy,/ Żeby mu zagrać, toby lepiej skokoł. FAUN Hej, ma tam który fletnię lub piszczałkę,/ Niechaj mi zadmie, jeno co skocznego --- BABA STARA Adyć jest tu Antek, pastuch/ Chodźże, masz piscołkę?! Z gromady wychodzi mały pastuszyna --- ludzie popychają go ku Faunowi, on wyciąga fujarkę zza paska, poczyna grać po swojemu, jak to zwyczajnie przy bydle. BABA STARA A wybierzze sobie dziewkę do tońca. PAROBEK KUBA A wybier se jaką ładną. FAUN idzie do gromady ludzi No pójdźże która ze mną w tan,/ Obrócisz się ze mną,/ A potem skacz tak,/ Jak i ja,/ Hop ha! Bierze jedną --- wyrywa się --- inne uciekają. BABA STARA Nie bójże się, Jaguś,/ Przecie ci korona z głowy nie spadnie;/ Zatończze --- Jedna zdecydowana --- nieśmiało podchodzi do Fauna. FAUN Dobrze --- graj --- poczyna skakać --- pastuch gra Czegóż tak smutnie grasz?/ Do tańca zagraj mi!... PAROBEK KUBA Zagraj mu do taktu/ Na taką nutę, jak to w karczmie/ Grywają --- walca albo tramlampolkę/ Abo śtajera --- Pastuch gra --- Faun skacze, obejmuje dziewczynę i kręci się w kółko --- ludzie rozochoceni przytupują --- Faun śpiewa. Fletnie mi grają, a ja skaczę, hu ha ---/ Chociażem stary, ale mocny, hu ha ---/ To Bakchus z Florą tańczy, hu ha ---/ Jak pięknym i lekkim się stał, hu ha ---/ Ziemia drży, bogi się radują, hu ha! --- Tańczy coraz namiętniej --- nareszcie w tanecznym szale porywa dziewczynę na ręce --- ucieka w las. FAUN W las! w las!! Dziewczyna krzyczy. PAROBEK KUBA przypada, łapie za rogi A ty ciarachu, ja ci tu dom!/ Dziewuchy ci się zachciéwo,/ Ty psiokrew jedna... bije go LUDZIE krzyczą A wolzewolze --- walże. tego odmieńca!/ --- Bij psią parę ---!/ --- I wino kościelne pił!/ --- Spił się, a potem do dziewki się zabiero!/ --- Pierz po pysku! Przypadają do Fauna --- biją motykami, kijami --- czym kto może. ORGANISTA biegnie ratować przerażony --- woła Ludzie, bójcie się Boga, co robicie! WÓJT Przestać, przestać! biegnie na pomoc LUDZIE biją Fauna, krzyczą --- A naści, masz!/ --- W łeb go, w łeb go!/ --- Odtrąć mu te rogi!/ --- Wal cornego ---!/ --- Bij strzygonia! przewrócili na ziemię --- biją, tratują BABA STARA przypada Ej ludzie, uciekajcie, jegomość idzie!! Uciekają ze strachem wszyscy --- na polanie zostaje tylko Faun skrwawiony --- kona. FAUN słabnącym głosem Umieram ---/ Żegnaj mi słońce ---/ Żegnaj mi lesie;/ Idzie po mnie śmierć ---/ Na obcej ziemi umieram,/ Faun ostatni ---/ A zabił mnie niewolnik chłop,/ Do czynu skory..../ Żegnaj mi lesie,/ Żegnaj mi łąko,/ Żegnaj mi słońce:/ ............./ Nie zobaczę już letnich żniw/ Ni winobrania ---/ Umieram,/ A zabił mnie niewolnik chłop,/ Barbarzyńca. umiera --- --- --- --- --- --- --- --- Na polanę wchodzą ksiądz, wójt, organista, pan dziedzic i pani (pod parasolką). ORGANISTA opowiada ...a potem bili/ Kijmi, motykami,/ Czym kto mógł./ Potem kopali nogami.../ My oba z wójtem bronili. WÓJT Broniliśmy, prosę jegomości,/ Ale co poradzi z narodem, jak się rozhuka,/ A im niby markotno było, ze się/ Za przeproseniem do dziewuchy broł! PROBOSZCZ Pan, Ksiądz, Chłop, Morderstwo, Natura, TrupA chamy, bydło!/ I żyj tu z takimi ludźmi ---/ Doprawdy strach bierze ---/ Pokazuje siępokazuje się --- okazuje się., że ich nie można/ Ani na chwilę samych puścić. / Żem tylko odszedł,/ Już sprawili szelmowską sprawkę! Pan dziedzic i pani oglądają Fauna. DZIEDZIC A to ciekawe,/ Skąd on się tutaj wziął./ I że właśnie nasz go zabił chłop,/ To wstyd.../ Zawsze to osobistość sławna i nietutejsza./ Trzeba do dzienników podać,/ Jak i co było,/ Żeśmy temu niewinni, jeno chłop./ A przecież się ich oświeca, naucza ---/ Ale wójt, wójt, od czegóżeś tam był!! WÓJT Prosę wielemoznego pana,/ Myśmy temu niewinni, jeno Kuba,/ Ten parobek.../ Ze taki zdroźliwy na honorze i nogłynogły (gw.) --- nagły; gwałtowny, porywczy.,/ Jak zacon bić --- --- ---!! ORGANISTA E --- że to, proszę jaśnie pana,/ Podobno był cudzy bóg... jakiś?! DZIEDZIC Ale właśnie, że był kulturny,/ Nie powinni byli zabijać./ Ale chłop to się tylko bić a bić! PANI patrzy na leżącego Fauna E, on już taki stary,/ I tak niewiele się mu należało./ E, chodźmy stąd, zawsze to nieprzyjemnie przy trupie;/ Gorąco, wnet pocznie cuchnąć, chodźmy. DZIEDZIC Trzeba przysłać po niego ludzi,/ Wziąć go stąd --- --- --- / --- --- --- No i tak zginął ostatni,/ Na ziemi polskiej Faun! Odchodzą. Na polanę wychodzi dziewczyna --- staje nad trupem Fauna --- patrzy. DZIEWCZYNA E, nie zyje --- zabili..../ A tu taka wiosna piękna,/ Słoneczko tak grzeje --- ej wiosenka!! Z lasu słychać śpiew --- daleko. Rekrucie, rekrucie,/ Nie chodź mi po rucie,/ Ostre podkówki mas,/ Rutkę mi sprzecinas, hu ha-a! DZIEWCZYNA śpiewa ile siły w głosie Wiosenka, wiosenka,/ Słonecko na niebie,/ Przeczekałam zimę, Jasieńku, na ciebie, hu ha-a! Śpiewka milknie stopniowo w lesie --- potem cisza. Słońce wyszło w górę. We wsi w kościele dzwonią na południe. --- Gorąco i parno --- w lesie słychać łomot i tętent goniącego bydła. DZIEWCZYNA woła Antoska, bo już na południe dzwonią,/ Zganiaj bydło, bo się gzije!... KONIEC