Buda, Stefania O nazwie wsi Boguchwała (Zapadła karczma) Smyk, Katarzyna Kopeć, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska nie dotyczy Epika Bajka ludowa Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/buda-o-nazwie-wsi-boguchwala-zapadla-karczma/ xml text text 2018-01-03 pol Licencja Wolnej Sztuki 1.3 http://artlibre.org/licence/lal/pl/ https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5878.jpg liberty-bell, Britt Reints@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5878 Rzeszowskie https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/buda-o-nazwie-wsi-boguchwala-zapadla-karczma.pdf ISBN-978-83-288-5365-2 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/buda-o-nazwie-wsi-boguchwala-zapadla-karczma.html ISBN-978-83-288-5366-9 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/buda-o-nazwie-wsi-boguchwala-zapadla-karczma.txt ISBN-978-83-288-5367-6 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/buda-o-nazwie-wsi-boguchwala-zapadla-karczma.epub ISBN-978-83-288-5368-3 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/buda-o-nazwie-wsi-boguchwala-zapadla-karczma.mobi ISBN-978-83-288-5369-0 ISBN application/x-mobipocket-ebook Humanistyka FS.WL-B Stefania Buda O nazwie wsi Boguchwała (Zapadła karczma) Dáwno tymu jesce wiela wieków Boguchwo[ł]aBoguchwaa (gw.) --- Boguchwała. Uproszenie wymowy cząstki -ała. nie nazywa[ł]a sie tak jak tero. Bo by[ł]a wieś, nazywa[ł]a sie PietraszówkaPierwszy dokument, potwierdzający istnienie wsi w miejscu dzisiejszego miasta Boguchwała (pow. rzeszowski, woj. podkarpackie), pochodzi z 1374 roku. Widnieje w nim nazwa Pietraszówka lub Piotraszówka. Zob. Boguchwała. Oficjalny serwis gminy Boguchwała, http://www.boguchwala.pl/323-gmina/4526-miasto-i-solectwa/4617-miasto-boguchwala.html, dostęp: 10.11.2017.. A tako nazwe miała [u]od włościciela Pietra, a jeden [z właścicieli --- K. S.] był takim zbereźnikiem, co go nawet Przeklętym nazywali. KarczmaA w ty wsi była tyz karcma. I te karcme nazywali ,,pod Ancykrysempod Ancykrysem (gw.) --- pod Antychrystem. Słowo Antychryst pochodzi z greki (antichristos) i oznacza przeciwnika Chrystusa – diabła, szatana. W gwarze słowo Antychryst jest wymawiane w sposób uproszczony, m.in. Ancykrys. Taki los spotyka słowa mało znane, np. wyraz inwentarz w kolędzie ludowej brzmi lawentarz.”, tagtag ludzie (gw.) --- tak ludzie. Udźwięcznienie spółgłoski k na końcu wyrazu, dlatego że po niej następuje dźwięczna spółgłoska l w wyrazie ludzie. ludzie jo zywali, jako miała nazwe, to nig nie wi, [a]le ludzie wzali ,,pod Ancykrysem”. Bo tam sie dzioły straśne rzecy. PiekłoJak przysła już północ, a broń Boże, by w kościele, co stoł opodol zadzwoniły dzwony, to tam sie zdawało, ze sie piekło rozwarło. Jakie tam były wrzaski, jakie tam były szczelaniaszczelania (gw.) --- strzelanina. Uproszczono wymowę grupy spółgłoskowej strz- i dlatego brzmi ona ­­szcz-., co sie tam nie dzioło. Jednego razu jechoł taki podrózny, bo to ślak u nas węgierskiszlak węgierski --- funkcjonujący od średniowiecza do końca XVIII w. szlak handlowy łączący Polskę z Węgrami. Tym szklakiem przewożono przeważnie wino, srebro, miedź. Jedna z dróg szlaku węgierskiego przebiegała przez Boguchwałę, łącząc się ze szlakiem tatarskim ze Lwowa do Krakowa. prowadził nad Wisłokiem, i zatrzynoł sie w ty karcmie. A cłek był bardzo pobożny. Klęknął ledwo do pocirzapocirz (gw.) --- pacierz. Nastąpiło podwyższenie artykulacji samogłosek, dlatego a wymawia się jak o oraz e jak i., miecmiec (gw.) ---miecz. Następuję tu mazurzenie, czyli cz jest wymawiane jak c. położył na stole, rękawice, a tu na dole takie broweryjebroweryje (gw.) --- brewerie., takie huki [u]ogromne, aż sie zdrechnąłzdrechnął się (gw.) --- przeszedł go dreszcz.: --- Boże, ratuj! --- prosi. I usłyszáł głos: --- [U]Ubiraj sie, cem tchu sidej na konia i uciekej! BurzaI on taki wystraszony chycił konia, siád i jedzie na wschód, a [u]od zachodu burzá tako straszná, a pierony tak bijo jeden za drugim. I naroz sie wsysk[t]o uspokojiło. [U]Obejrzoł sie, niebo jasne [u]ód zachodu, żodny burzy, słonko nawet świci. I wtedy se przepomniał, że [u]on przecie ostawił w ty karcmie rękawice i miec na stole. No to trza sie wrócić! Zawrócił konia, przyjizdżo, a tu ani karcmy, ani kościoła ni ma. Wosłok po sam trakt zalony jak wielgie morze! A on poziropoziro (gw.) --- patrzy., a po Wisłoku płynie stół, a na blocie jego rękawice i jego miec leży. Ale nie poszeł [...]. I lata pono od tego casu minyły, jak sie zapádła ta karcma i zapod sie tym kościół. W ty wyrwie wielgi nad Wisłokiem trowa [u]urosła i dworsko świniarka świnie tam pasła. I świnia cosi wyryła --- gárcek, nie gárcek. No to dziwcyna posła, obziroobziro (gw.) --- ogląda., nie ryszy tego. Przyniesła wody Wisłoka, obláła, kijem to [u]obtarła, [u]oskrobała. No jakisi dzwon! No to dała znać chłopom, co opodal tam na polach robiły. Chłopy przyszły, próbujo to dźwignąć, nie do rady. No to mówio: --- Trza do kościoła to dać. HandelAle był taki jeden handlárz między nimi: --- Ja to wyciągnę! --- już myślał, że to weźmie za to wiela pieniędzy. Przyprowadził dwie páre koni, zaprząg do tego dzwona, dro, nie wydrodro, nie wydro (gw.) --- drą, nie wydrą, co znaczy, że nie mogą wyciągnąć spod ziemi.. No to poszło na tego, co chciał do kościoła. Poszeł do księdza proboszcza, przyszedł ksiądz probosc z [u]organistom, dzwon pokropiuł, puświęciuł, a organista chycił za [u]ucho, podniós --- i dzwon był lekki taki, że go doł rade wydrzyć. I wsadzili go na wóz i zawieźli do kościoła. I wszyscy ludzie starzy gadali, że dokąd ten dzwon wisioł, tam w ty Pietraszówce, to wszyscy słyszeli, jag on gadoł. Zawsze groł: ,,Bim-bom, bim-bom". Już sie Pietrasówka Boguchwałom zwała wtedy: ,,Bim-bom,/ Boguchwalski dzwon,/ świnia me wyryła,/ panna mie [u]umyła,/ organista wzion." Komentarz Podanie o pochodzeniu nazwy Boguchwała i zatopionej karczmie, kościele i dzwonach, realizuje wątek T 7070 ,,Zatopione dzwony" i 7071 ,,Karczma zapadła" (wg J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym). Tekst ukazuje właściwą myśleniu tradycyjnemu dwudzielność świata: część związana z karczmą symbolizuje świat diabelski i piekielny, zaś część związana z kościołem i dzwonem --- świat dobra. Po stronie zła stawiany jest też chciwy handlarz, a po stronie dobra --- pobożny rycerz-podróżny, niewinna świniarka, ksiądz i organista. Obraz świni, która wyryła drogocenny i nadzwyczajny przedmiot, przypomina znany z polskich kolęd ludowych motyw wieprzków o złotych ryjach, które w centrum świata --- pod jedliną --- wyryły złote bryły. Z nich wykonany zostaje złoty kielich, w którym pija Pan Jezus podczas wędrówki po świecie. Dzwon mówi --- to funkcjonująca do dziś właściwość dzwonów. Odlane na dzwonach napisy stanowią przesłanie, które ożywa i idzie w świat każdorazowo, gdy rozlega się dźwięk dzwonu. W podaniu ten dźwięk sprawia, że znika siła diabelska i cała miejscowość przechodzi przemianę, istniejąc --- jak sugeruje nazwa Boguchwała --- tylko na chwałę Boga. Podanie opowiedziała Stefania Buda, ur. 1938 r. w Nosówce i zamieszkała w Nosówce, gm. Boguchwała, pow. rzeszowski, woj. podkarpackie. Gwara, jaką się posługuje, jest charakterystyczna dla Rzeszowiaków i należy do dialektu małopolskiego. Nagrał Antoni Beksiak 10 października 2017 roku. Spisała i skomentowała Katarzyna Smyk.