Buda, Stefania Czemu w studni woda dudni Smyk, Katarzyna Choromańska, Paulina Kopeć, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska nie dotyczy Epika Bajka ludowa Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/buda-czemu-w-studni-woda-dudni xml text text 2017-12-13 pol Licencja Wolnej Sztuki 1.3 http://artlibre.org/licence/lal/pl/ Rzeszowskie https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/buda-czemu-w-studni-woda-dudni.pdf ISBN-978-83-288-5360-7 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/buda-czemu-w-studni-woda-dudni.html ISBN-978-83-288-5361-4 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/buda-czemu-w-studni-woda-dudni.txt ISBN-978-83-288-5362-1 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/buda-czemu-w-studni-woda-dudni.epub ISBN-978-83-288-5363-8 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/buda-czemu-w-studni-woda-dudni.mobi ISBN-978-83-288-5364-5 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6698.jpg Wieczorem, Archipow, Abram J. (1862-1930), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6698 Humanistyka FS.WL-B Stefania Buda Czemu w studni woda dudni No to wom [u]opowiem teraz, cego to dudni woda w studni. Było to dáwno, dáwno, ji nawet jak pytałam, dzieDzie (gw.) --- gdzie., to ludzie nie wiedzieli, dzie sie to działo. A ze sie dziáło, to mówio, że na pewno tak było, bo do dziś dniá w kużdy studni woda dudni. Był gdowiecGdowiec, gdowa (gw.) --- wdowiec, wdowa., dobry, uczciwy, i miał swoje córke Hanusię, tako dobro dziewcyne i pracowito. MałżeństwoAle mu radzili wszyscy, żeby na stare lata som nie ostawioł, a bo córka se chłopa jakiego nájdzieNájdzie (gw.) --- znajdzie., a pódzie z domu, a on bedzie jak sirota. A Sierotaun rozumiał, co to sirota, bo ciéńgiemCięgiem (gw.) --- ciągle, wciąć. go serce bolało, ze to jego dziécko sirotom jest. I [u]ożenił sie z gdowom, jesce dosyć młodom, któro mia[ł]aMiaa (gw.) --- miała. Uproszczenie wymowy cząstki -ała. swoje córke Zośke. Oj, cóz, [u]ojciec widział, że źle zrobił, bo matka --- macocha, Pracamatka Zośki --- to ino norobiała jego Hanusiom, gnała jo do roboty [u]od rana do wiecora, a Zośka to ino sie stroiła i przed lusterkiem stoła, a na [u]ojcyma ino o piniądze pysk darła. ZimaA przysła cięzko zima, lody skuły ziemie, trza było do studnie na plac taki gminny chodzić, tam wszyscy chodzili z cały okolicy. A ze każdy, jagJag (gw.) --- jak; udźwięcznienie k w sąsiedztwie samogłoski lub spółgłoski dźwięcznej. nabieroł wode, troske rozloł, to ta rosły te lody do góry ko[ł]o ty cymbrowiny, już prawie były równe z cymbrowiną. Jak któregosi dnia Hanka miała iść po wodę, to [u]ojciéc sié ulitowáł, a kłopotu nie chciáł robić, gadá do swoji kobity: --- Ta byś posłała ji Zośke, zeby choć jo przytrzymała, zeby, broń Boże, sie nie pośliznéła i do ty studnie nie wpadła! No to baba mówi: --- A to jidź, Zośka! A Zośka wszystko już przemyślała przez droge, co [u]ojciéc gadoł. ZbrodniaHanka ledwo wiadro zacéna do studni puszcza[ć], a [u]ona jo pchłaPchła (gw.) --- popchnęła. i Hanka poleciała do studni. A ona z krzykiem przyleciała do chałupy: --- A bo Hania wpadła do studni! Nie dałam rady jo złapać! Co sie stało! Ojciec, MiłośćStarśnie [u]ojciec bidny rozpáczoł. Co dziéń chodził som po wode do studni, a jag wode nabiroł, to płakoł, że łzy ino kap-kap-kap leciały do ty studni. A co było z Hanusiom, to já wom to wyprzedze i powiém wum wceśnij. Zaświaty[u]Ona to potem [u]ojcu uopowiada[ł]a. A ona léciała, léciała, i naroz złapała sie cégusikCegusik, czegusik (gw.) --- czegoś. i stanęła na taki półce w ty studnie. Patrzy, jakisi dźwirza, jakisi skobelek. [u]Otworzyła, a tam tako jag długo siéń, zacyna tom sieniom iść, a tam zamiast ciemnij, to coroz jaśni. Myśli: --- [u]O, to nawet dobrze, bo sie nie [u]utopie, tylko kasi wyjde. Ale wesła na komnaty, a w tych komnatach prześlicne meble, i Bógtaki siwiusińki pan siedzi, na biélusińko [u]ubrany, w biélusińkim żupánie, broda prawie do saméj ziémi. I mówi: --- O! A kto tu przyszedł! Ja tak dobrze nié widze. Przydźta bliży, dziecko! Podeszła. --- Kto ty jezdéś? --- A jo jestem Hanusia. --- Jak twoji matce? --- A, moi matce Marysia, ale moja matka nié żyje, jo mom jinno macoche. --- Tak, mosz macoche? No to tobie sia ta do domu nie śpieszy, dziécko, nie śpieszy. --- Ale jo mom [u]ojca. Tak bym chcia[ł]a do mojego [u]ojca do domu. A stary pedzioł tak: --- Bedziész mi tu służyć. Mász mi tu wszysko sprzuntać, jak ci káże. I musisz mi znaléźć dwanaścée guzików [u]od mojego żupana, bo mi sie kajsi odpruły, rozleciały. Jag mi zbierzesz te dwanaście perłowych guzików, to ci dobrze zapłace i cie wyśle do [u]ojca. Hanusia sprzuntała, szukała, na kolanach chodziła pod wszystkie sprzęty --- nigdzie guzików pana nie było. Któregosi casu przechodziła i ujrzała te droge, ten korytorz na te studnie i poszła tam. I mówi: --- Ta bodajze bym sie utopiła była… A tu naroz kap! --- coś kapło. Wystawiła rękę, złapała kropelke, a ta kropelka zminiła sie w perłowy guzicek. Z radościom przyléciała i mówi tymu siwému panu: --- Nalazłam! Jedén guzicek. --- No to sie staráj o więcy. Ona co dziéń sprzątała, usługiwała i chodziła co dzień, ale nie zawdy udało ji sie złapáć te kropelke, choć cięgiem kapały, cięgiem kapały, nié wiédziała, co. Cięgiem myśla[ł]a [u]o [u]ojcu. Ale zebrała dwanaścié guzicków. Jak zebrała tych dwanaście guzicków, tén pán mówi: --- Masz hawHaw (gw.) --- tu. dziecko kluce --- to jest twoja zapłata ody mnie. Tym kluczém [u]otworzysz te dźwi tam po prawy stronie i wszystkie jinne dźwi bedu dlo ciebie [u]otwarte. Ale tako [u]obdarto, jag jezdeś, to nié pódziesz. Klasnął w ręce, a naroz sie zjawiło tyla służby nie wiadomo, sk[u]ąd. Przyniesły ji suknie, buciki, płászcz, cápecke, i wystrojiły jo jag wielgo panio. --- No to jidźże, dobre dziecko, do swojégo [u]ojca. BogactwoJidzie, [u]otworzyła dźwi, wyszła na dziedziniéc przed piekném zamkiem. A tam kołem służba stoji, kłaniajo sie ji, witajo jo jag włościcielke. [u]Ona [u]ocy robiRobić oczy (gw.) --- dziwić się., ale mówi: --- To, [u]o, wszysko pani, to dziedzic pani wszysko przekozoł to. No ji... pirsze, co pomyśla[ł]a, to pojedzié przeciéż w odwiédziny do uojca. Káza[ł]á karete zaprzągać konie i pojedzie do [u]ojca. Przyjechała przed dom, ojciec jo ni móg poznać. Jag jo poznoł, radości było wiela. ZazdrośćMacocha téż udawa[ł]a z tom, że sie cieszo straśnie. Ale nojbardziéj to jim chodziło, żeby uopowiada[ł]a, skund [u]ona má tyle tych majętności! Jag im wszystko [u]opowiedziała, chciała [u]ojca zabrać, ale ojciéc gado: --- Nie, dziecko, ja tu jeszcze potrzebne, to ja tu jeszcze [u]ostane. A ty mie jeszcze [u]odwidzaj. Jak przysła zima, ino lode skuły ziemie, matka któregosi dnia mówi: --- Zośka, jidziemy po wode --- do swoji córki. A przez droge ji mówi: --- TebśTebś (gw.) --- tyś. słyszała wszystko, co Hanka [u]opowiadała? Jak sie to tam trza sprawować? No! Já myśle, że tyś nié głupsza [u]od nij i tyz bez majątku nie wrócisz. KaraJak ino Zośka wiadro przypienaPrzypiena (gw.) --- przypięła, umocowała w studni., to matka jo buch! do ty studni. No ji tak, jak Hanka, Zośka trafiła tam do tego siwego pana. Ale przeciez [u]ona roboty niezwyczajno, ji sie robić nie chciało, za niom ta matka tyz nie płakała i nikt nie płakoł ji guzicków nie nalozła, i do dziś dnia ta Zośka siedzi tam w ty studni. Jag nie wiérzycie, to wołejcie, zawołajcie: --- Zośkaaaaa! To ona wom odpowi: --- Ho-ho-ho-hoooo! Ho-ho-ho-hoooo! Komentarz Opowieść Czemu dudni woda w studni należy do gatunku baśni magicznych. Łączy elementy m. in. wątków T 480A ,,Dwie siostry, dobra i zła" i T 480B ,,Dwie siostry i miesiąc" (wg J. Krzyżanowski, Polska bajka ludowa w układzie systematycznym). Ukazuje dwie przyrodnie siostry, dobrą Hanusię i złą Zośkę, z których pierwsza w finale fabuły zostaje nagrodzona za dobre serce, zaś druga --- przykładnie ukarana za chciwość i zbrodnię, jakiej dokonała na swojej siostrze, co w kulturze tradycyjnej było czynem nagannym. W symbolicznie ukazanej walce dobra ze złem, zwyciężają takie wartości, jak miłość między ojcem i córką, tęsknota do ojca, szczerość. Doceniona jest też pracowitość. Otóż Hanusia trafia w zaświaty, w krainę śmierci, gdzie dostać się wedle bajkowej poetyki można między innymi przez studnię. Tam spotyka bielusieńko ubranego starca, w którym rozpoznajemy cechy sędziwego Pana Boga, rządzącego ludzkim losem, ale też --- nagradzającego bądź każącego. Posługa, jaką musi wykonać bierna i grzeczna Hanusia w jego komnatach, jest symbolem kobiecej inicjacji i dojrzewania. Studnia pełni funkcję łącznika między światem ziemskim a zaświatami: tędy Hanusia trafia do świata sacrum, a łzy ojca --- do Hanusi uwięzionej na ,,tamtym świecie". Zamiana ich w perłowe guziki uświadamia bardzo wysoką waloryzację tęsknoty ojca za zmarłym dzieckiem. Przemiana zaś Hanusi w bogatą dziedziczkę oznacza najwyższą nagrodę, którą w bajkach symbolizuje małżeństwo panny z bogatym królewiczem. Bajkę opowiedziała Stefania Buda, ur. 1938 r. w Nosówce i zamieszkała w Nosówce, gm. Boguchwała, pow. rzeszowski, woj. podkarpackie. Gwara, jaką się posługuje, jest charakterystyczna dla Rzeszowiaków i należy do dialektu małopolskiego. Nagrał Antoni Beksiak 10 października 2017 roku roku. Spisała i skomentowała Katarzyna Smyk.