Braun, Pola Curik a hejm text Świetlik, Maria Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina 2023-04-18 Fundacja Wolne Lektury pol Pieśń ujdzie cało… Antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, wstęp i oprac. Michał M. Borwicz, Warszawa - Łódź - Kraków 1947. https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/braun-curik-a-hejm Domena publiczna - Pola Braun zm. 1943 Współczesność Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury. 2014 https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7337.jpg Wnetrze izby, Gela Seksztajn-Lichtensztajn (1907-1943), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7337/ DCC 1DTP 3MP źródło: Pieśń ujdzie cało… Antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, wstęp i oprac. Michał M. Borwicz, Warszawa --- Łódź --- Kraków 1947, s. 230--231 Pola Braun Curik a hejm (Słowa i muzyka Pauliny Braunówny) Nie zna pani żydowskiegożydowski --- tu w znaczeniu języka jidysz. Jidysz to język Żydów aszkenazyjskich, którym najczęściej posługiwała się przedwojenna społeczność polskich Żydów w codziennym życiu (w przeciwieństwie do języka hebrajskiego, który był językiem tekstów i nauk religijnych). Powstał ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysoko-niemieckiego, ma w sobie liczne elementy innych języków, przede wszystkim hebrajskiego, języków słowiańskich i romańskich. Jidysz jest zapisywany alfabetem hebrajskim lub transliteracją łacińską. W XIX w. zaczęła rozwijać się literatura i prasa w tym języku. Jednym z ważniejszych ośrodków była Warszawa. Jednocześnie część społeczności żydowskiej w procesie asymilacji zaczęła posługiwać się zamiast lub obok jidysz językami lokalnymi, np. polskim. Również do języka polskiego weszło wiele słów z jidysz, np. bachor, bajgiel, belfer, ciuch, rejwach, ślamazara. W 1978 r. Isaac Bashevis Singer (jid. Jicchok Baszewis Zinger, יצחק באַשעוויס זינגער‎, ur. 1902 w Leoncinie, zm. 1991 w Surfside) otrzymał jako jedyny (jak dotychczas) pisarz tego języka Nagrodę Nobla. Przed wybuchem drugiej wojny światowej jidysz używało ponad 10 mln mieszkańców Europy. Stanowili oni, jak się szacuje, 85% ofiar Zagłady. Obecnie jidysz posługuje się ok. 1,5 mln ludzi na świecie, głównie ze społeczności ortodoksyjnych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Izraelu, Rosji i Ukrainie. ,/ Nie wie pani, co to znaczy,/ Gdy ktoś w tym języku żali się./ Pyta pani wciąż ,,dlaczego?"./ Jakże mam to wytłumaczyć? / Albo mnie zrozumiesz, albo nie./ Czy ja mogę pani wstawić serce swe?/ Takie rzeczy przecież czuje się./ TęsknotaGdy tęsknota raz cię weźmie w karby swe,/ To zrozumiesz łatwo słowa te. TęsknotaA hejma hejm (jid.) --- do domu. --- znaczy do domu./ Curikcurik (jid.) --- z powrotem. --- znaczy z powrotem ---/ I płacze ktoś po kryjomu,/ A serce wali jak młotem./ A hejm to jest tęsknota,/ To świst lokomotywy,/ To znak, że wracasz szczęśliwy,/ Że wracasz do domu już. UchodźcaNie wie pani, co to znaczy/ Być uchodźcą w obcym mieściebyć uchodźcą w obcym mieście --- prawdopodobnie wiersz powstał w getcie warszawskim, czyli wydzielonej i szczelnie zamkniętej części Warszawy, do której przymusowo zesłano osoby pochodzenia żydowskiego z innych części Warszawy, a następnie z terenów Generalnej Guberni i innych okupowanych przez III Rzeszę ziem. Warszawskie getto zostało utworzone w październiku 1940. Było największym gettem z czasów drugiej wojny światowej, więziono w nim ok. 460 tys. osób. Z tej liczby ok. 92 tys. zmarło w ciągu dwóch pierwszych lat z powodu głodu i związanych z nim chorób. W akcji tzw. wielkiej likwidacji getta latem 1942 ponad 254 tys. osób deportowano bydlęcymi wagonami — rzekomo do pracy, a jak się z czasem okazało do obozu zagłady w Treblince, gdzie zostali zamordowani. W styczniu 1943 wybuchło pierwsze, mniejsze, powstanie w getcie warszawskim. Drugie rozpoczęto 19 kwietnia, trwało do 16 maja 1943, pochłonęło ok. 13 tys. ofiar. Ponad 50 tys. pozostałych przy życiu deportowano do obozów zagłady w Treblince i na Majdanku. Powstanie w getcie warszawskim było jednym z licznych przykładów zbrojnego oporu stawianego przez Żydówki i Żydów nazistowskim okupantom.,/ Jak to dobrze warszawianką być./ Jak to pani wytłumaczyć,/ Że ten z Łodzi, Łomży, Brześcia/ Tu w Warszawie nie potrafi żyć?/ Pani tu z Żurawiej przyszła,/ Lecz to tylko kilka ulic jest./ Tamci tu się kręcą jak w obłędnym śnie,/ Licząc dni na kilometry łez. A hejm --- znaczy do domu./ Curik --- znaczy z powrotem ---/ I chcesz wyżalić się komuś,/ Wypłakać swoją tęsknotę./ Curik to znaczy wrócić,/ A hejm do swego domu,/ I już nie trzeba się smucić,/ Bo zaczniesz na nowo żyć.