Autor nieznany Bogurodzica Sekuła, Aleksandra Łoś, Jan Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Średniowiecze Liryka Hymn Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/bogurodzica http://polona.pl/item/21413963/2/ Bogurodzica. Pierwszy polski hymn narodowy. Wydał i objaśnił Jan Łoś, Księgarnia M. Arct i S-ka, Lublin 1922 Domena publiczna - Bogurodzica powstała we wczesnym średniowieczu, chociaż dokładna data jest nieznana. Przeważają hipotezy badaczy wskazujące na XI lub XII w. jako czas jej powstania. Pierwszy zapis tekstu jest późny, z początku XV w. (ok. 1407); wcześniejsze zapisy mogły zaginąć, ale też tekst mógł krążyć w obiegu ustnym. 1478 xml text text 2007-09-06 https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/bogurodzica.pdf ISBN-978-83-288-6603-4 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/bogurodzica.html ISBN-978-83-288-6604-1 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/bogurodzica.txt ISBN-978-83-288-6605-8 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/bogurodzica.epub ISBN-978-83-288-6606-5 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/bogurodzica.mobi ISBN-978-83-288-6607-2 ISBN application/x-mobipocket-ebook L pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Bogurodzica_1407_fragment.jpg Najstarszy znany zapis tekstu Bogurodzicy z 1407 zapisany na tylnej wyklejce zbioru kazań łacińskich skopiowanych przez wikarego w Kcyni na Pałukach Macieja z Grochowa, Maciej z Grochowa, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6419 DB 4CL DCA Bogurodzica --- to polska pieśń religijna pochodząca ze średniowiecza oraz najdawniejszy polski tekst poetycki. Autor ani data powstania utworu nie są znane, ale przyjmuje się, że stworzony został w XIII lub XIV wieku. Pierwszy zapis Bogurodzicy pochodzi dopiero z 1407 roku, obejmował on 2 strofy i zachował się wraz z melodią. Spisany został na wyklejce zbioru kazań łacińskich przez Macieja z Grochowa, wikarego z Kcyni. Z czasem tekst ten stał się pieśnią bojową polskiego rycerstwa; śpiewano go najprawdopodobniej w 1410 roku jako ,,carmen patrium" (tj. pieśń ojczyźniana) przed bitwą pod Grunwaldem oraz w 1444 roku przed bitwą pod Warną. Od XV wieku dopisywano kolejne zwrotki; w tym też okresie pieśń stanowiła hymn państwowy Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. W wieku XVI pojawiły się kolejne strofy (naliczono ich ogółem 27, w tym większość o naturze okolicznościowo-modlitewnej), co sprawia, że Bogurodzica stała się tekstem niekonsekwentnym pod względem literackim. Obecnie pieśń tę śpiewa się głównie w Kościele katolickim, w szczególności podczas Uroczystości Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski przypadającej na dzień 3 maja. Jest to również lektura w szkołach ponadpodstawowych, w klasie pierwszej. Nasze wydanie zawiera przypisy opracowane specjalnie dla uczennic i uczniów; dostępny jest e-book, a ułatwiający odbiór tekstu audiobook czyta Jan Peszek. Dzieło nie posiada tytułu; nazwa umowna zaczerpnięta została z pierwszego wersu, czyli z incipitu i stanowi zarazem słowo rozpoczynające wiersz. Pierwotnie pieśń składała się z dwóch strof kończących się refrenem ,,Kyrie eleison". Pierwsza strofa stanowi skierowaną do Matki Boskiej modlitwę błagalną o pomoc i wstawiennictwo w celu uzyskania przychylności Jezusa dla ludzi. Druga z kolei skierowana jest do samego Chrystusa z prośbą, aby --- mając na względzie osobę świętego Jana Chrzciciela --- zesłał na ludzkość zbawienie. Z uwagi na problematykę Aleksander Brückner określił wersy 12--34 Bogurodzicy jako pieśń wielkanocną, wskazał natomiast, że wersy 35--48 stanowią pieśń pasyjną. Pieśń ma charakter meliczny --- jest o utwór śpiewany, stworzony na podstawie (istniejącej już wcześniej i zapisanej przez ojców benedyktynów z Sankt Gallen) melodii miłosnych hymnów rycerskich. Charakter pieśni w związku z podejmowaną tematyką zmienił się na pobożny. Zapis nutowy Bogurodzicy wskazuje na pokrewieństwo z liryką trubadurów i truwerów; z pieśniami religijnymi pochodzenia niemieckiego oraz z chorałem gregoriańskim. Mimo to jest to kompozycja oryginalna. Bogurodzica posiada cechy formalne tropu, czyli swoistego retorycznego komentarza w języku narodowym do łacińskiego tekstu mszy świętej. Utwór posiada także pewne podobieństwa do kontakionu -- hymnu greckiego, który rozpowszechniony został przez piśmiennictwo Czech oraz poprzez liturgię staro-cerkiewno-słowiańską. Z innej strony, niektórzy historycy doszukują się w Bogurodzicy śladów słowiańsko-bizantyjskich. Na rodowód ten wskazuje chociażby schemat Deesis, to jest trójdzielnej figury powiązanej z ikonografią chrześcijańską, gdzie centralną postać stanowi osoba Jezusa, z Matką Boską oraz Janem Chrzcicielem po swoich bokach. Kompozycja ta wskazuje na wiarę w świętych, którzy jako przedstawiciele grzesznych, przekazują ich modlitwy błagalne do samego Boga. Scena ta interpretowana jest jako symbol istoty modlitwy jako mówienia do Boga i duchowej więzi z nim. Co za tym idzie, Bogurodzica to pieśń dotykająca tajemnicy metafizycznej. BogurodzicaBogurodzica --- Publikowana tu wersja utworu jest to tzw. przekaz Ab, czyli wersja tekstu znajdująca się w Decisiones rote Wilhelmi Harborg z 1408 r. (Biblioteka Jagiellońska, rkps 408). Klasyfikację i dokładny opis wszystkich znanych wersji zapisu zawiera opracowanie: Bogurodzica, oprac. J. Woronczak, wstęp językoznawczy E. Ostrowska, oprac. muzykologiczne H. Feicht, Wrocław 1962, Biblioteka Pisarzów Polskich, Seria A, nr 1. Tekst niniejszy stanowi transkrypcję, a więc uwspółcześnienie oryginalnego zapisu. Zabieg taki jest bardzo pomocny przy lekturze, ponieważ w transliteracji, a więc odtworzeniu literami drukowanymi pierwotnego zapisu rękopiśmiennego, pojawiają się specyficzne, indywidualne sposoby zapisywania wyrazów np. ,,mathko" zamiast: matko; ,,thwe" zamiast: twe; ,,wtwego" zamiast: u twego; zaś sam początek utworu wygląda następująco: ,,Bogw rodzicza dzewicza". Pieśń składa się z trzech, powstałych w różnym czasie części. Pierwsza z nich, najstarsza, obejmuje dwie zwrotki i powstała między X a XIV w. (zapewne w pierwszej poł. XIII w.). Kolejne cztery zwrotki (wielkanocne) pochodzą prawdopodobnie z XIV w. Ostatnia część (pasyjna) składa się z dziewięciu zwrotek i powstała w drugiej poł. XIV w.; część może też pochodzić z wieku XV. Pominięto luźne zwrotki z wydania w oprac. J. Łosia. Bóg, Kondycja ludzka, Matka Boska, Obraz świata, ReligiaBogurodzica dziewicadziewica (starop.) --- panna, dziewczyna, kobieta niezamężna., Bogiem sławienaBogiem sławiena (starop.) --- umiłowana przez Boga. Maryja,/ U twego syna Gospodzinagospodzin (starop.) --- tu: Bóg. matko zwolenazwolena (starop.) --- wybrana., Maryja!/ Zyszczy nam, spuści namzyszczy nam, spuści nam (starop.) --- zdobądź dla nas, ześlij nam../ Kyrieleison.Kyrieleison --- Panie, zmiłuj się nad nami; dzisiejszy zapis: Kyrie eleison. Twego dzielaTwego dziela (starop.) --- dla Twego. KrzcicielaKrzciciel --- Chrzciciel; chodzi o św. Jana Chrzciciela., bożyczebożycze (starop. forma W. lp od: bożyc) --- Synu Boga.,/ Usłysz głosyusłysz głosy (starop.) --- wysłuchaj głosów., napełni myślinapełni myśli (starop.) --- spełnij pragnienia. człowiecze./ Słysz modlitwe, jąż nosimyjąż nosimy (starop.) --- którą zanosimy.,/ Oddać raczyoddać raczy --- w innych wersjach niekiedy: ,,A dać raczy". , jegoż prosimy:/ A na świecie zbożnyzbożny (starop.) --- pobożny, dostatni (raczej w sensie bogactwa duchowego). pobyt,/ Po żywocie rajski przebytprzebyt (starop.) --- przebywanie../ Kyrieleison. Zmartwychwstanie, NieśmiertelnośćNas dlanas dla (starop.) --- dla nas. wstał z martwych syn boży./ Wierzyż wierzyż --- uwierz; uwierzże. w to, człowiecze zbożnyzbożny --- pobożny, kierujący się szlachetnością.,/ Iż przez trud Bog swoj lud/ Odjął diablej strożejodjął diablej strożej (starop.) --- uwolnił od diabelskiej straży (nadzoru).. Przydał nam zdrowia wiecznego,/ Starostę skował pkielnegostarostę skował pkielnego (starop.) --- skuł (w znaczeniu: uwięził) piekielnego zarządcę (mowa o szatanie).,/ Śmierć podjąłśmierć podjąć (starop.) --- umrzeć., wspomionąłwspomionąć (starop.) --- wspomnieć./ Człowieka pirwegopirwego (starop.) --- pierwszego.. Jenże trudy cirpiał zawierniezawiernie (starop.) --- naprawdę, rzeczywiście.,/ Jeszcze był nie prześpiałprześpieć (starop.) --- udać się. zaśmierniezaśmiernie (starop.) --- pokornie.,Cierpienie/ Aliżaliż (starop.) --- dopóki. sam Bog zmartwychwstał. Adamie, ty boży kmieciukmieć --- w średniowieczu zamożny chłop, który posiadał własne gospodarstwo.,/ Ty siedzisz u Boga [w] wiecuwiec (starop.) --- rodzaj pierwotnego sejmu. Wiece były pierwszymi zgromadzeniami ustawodawczymi../ Domieściżdomieściż (starop.) --- doprowadzisz. twe dzieci,/ Gdzież krolują anjelianjeli (starop.) --- dziś: anieli.. Tegoż nas domieściżtegoż nas domieścisz (starop.) --- tam nas doprowadzisz., Jezu Kryste miły,/ Bychombychom (starop.) --- byśmy. z tobą byli,/ Gdzie sie nam radują szweszwe (starop.) --- wsze, tj. wszelkie. niebieskie siłyniebieskie siły --- aniołowie.. Była radość, była miłośćmiłość (starop.) --- łaska., było widzenie tworcaRadość, Miłośćbyło widzenie tworca (starop.) --- było wieczne oglądanie Stwórcy./ Anjelskie bez końca,/ Tuć sie nam zwidziałosie nam zwidziało (starop.) --- pokazało się. diable potępienie. Ni śrebrem, ni złotem nas diabłu odkupił,/ Swą mocą zastąpił.DiabełNi śrebrem (...) mocą zastąpił --- sens dwuwiersza: nie odkupił nas ani srebrem, ani złotem, lecz obronił nas swoją mocą. CierpienieCiebie dla, człowiecze, dał Bog przekłoćprzekłoć (starop.) --- przekłuć. sobie/ Ręce, nodzenodze (starop.) --- nogi. Forma ,,nodze" wskazuje na zastosowanie liczby podwójnej, której ślad we współczesnej polszczyźnie widać w formie: ,,ręce". obie,/ Krykry (starop.) --- krew. święta szła z bokaz boka (starop.) --- dziś: z boku. na zbawienie tobie. Wierzyż w to, człowiecze, iż Jezu Kryst prawyprawy (starop.) --- prawdziwy./ Cirpiał za nas rany,/ Swą świętą krew przelał za nas krześcijanyza nas krześcijany (starop.) --- za nas chrześcijan.. O duszy o grzeszne sam Bog pieczą imao duszy (...) Bog pieczą ima (starop.) --- sam Bóg sprawuje opiekę nad grzesznymi duszami.,/ Diabłu ją otymaotyma (starop.) --- odbiera, odejmuje.,/ Gdzie to sam króluje, k sob[ie] ją przymak sobie ją przyma (starop.) --- do siebie ją przyjmuje.. Maryja dziewice, prośmy synka twego,/ Krola niebieskiego,Matka Boska/ Hazahaza (starop.) --- aby. nas huchowahuchować (starop.) --- uchować. ote wszego złego.ote wszego złego (starop.) --- od wszelkiego zła. Amen tako Bog dajAmen tako Bog daj --- strofa ta stanowi zakończenie tzw. kanonicznej wersji utworu, obejmującej piętnaście strof. W niniejszym przekazie kolejność strof jest nieco przestawiona; nastepują po sobie strofy: 1-6, 14, 7-10, 12, 15. Brak strofy 11: ,,Już nam czas, godzina grzechów się kajaci,/ Bogu chwałę daci,/ Ze wszemi siłami Boga miłowaci." Brak też strofy 13: ,,Wszyscy święci, proście,/ Nam grzesznym spomożcie,/ Bysmy z wami bydlili, Wiecznie Boga chwalili." Strofy te w redakcji prof. Łosia zostały opublikowane w zbiorze luźnych zwrotek jako pojawiające się w zapisach niestale. ,/ Bychom szli szwyćcyszwyćcy (starop.) --- wszyscy. w raj.