Bartels, Artur 2014-10-28 1956 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Redakcję techniczną wykonała Marta Niedziałkowska, natomiast korektę utworu ze źródłem wikiskrybowie w ramach projektu Wikiźródła. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/bartels-piosnki-i-satyry-skutki-cywilizacyi/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Artur Bartels zm. 1885 Artur Bartels, Piosnki i satyry, Kraków 1888 http://pl.wikisource.org/wiki/Piosnki_i_satyry Wiersz Romantyzm Liryka Skutki cywilizacyi text L 0.3http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/3503.jpg Webtreats Grungy Polkadots Pattern Part 2 5563-9, webtreats@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/3503 Artur Bartels Piosnki i satyry Skutki cywilizacyi (Gawęda) Pan Joachim, mój sąsiad i myśliwy stary, / A tem samem gawęda i gderacz bez miary, / Gdyśmy raz z polowania wrócili wieczorem/ Z torbą dobrze nabitą i dobrym humorem, / Który mile przyświecał w jasnem starca oku, / Taką do mnie miał mowę, przy szklaneczce groku: / «Mój Boże! smutno myśleć, że przyjdą te czasy, / Kiedy te nasze puszcze, bagna, błota, lasy, / Tak dzikie, ale razem tak swojskie i nasze, / Czarne wioski, złe groble, po puszczach szałasze, / Te mosty na wpół zgniłe, nieozdobne dwory, / A w nich te wielkie gumna, niezgrabne obory, / Skutkiem cywilizacyi dobroczynnych darów, / Odmienią się zupełnie; że z owych obszarów, / Po których dziś bujamy lekko z strzelbą w dłoni, / Gdzie nam nikt ziemi, nieba, powietrza nie broni, / Porobią się maleńkie dziedzictwa, własności, / Czyste, schludne, porządne, pełne przyjemności/ Na pozór, ale w których zawiść, chciwość, zdrada/ Gnieździć się wiecznie będą, gdzie sąsiad w sąsiada/ Okna i serce ciągle wglądając ciekawie, / Skąpić mu będzie ziemi, i powietrza prawie; / Gdy z napływem Francuzów, Holendrów i Niemców, / Chciwych naszego chleba zawsze cudzoziemców, / Mułem cudzoziemszczyzny zapłynie gościnność/ Święta nasza litewska, litość, dobroczynność, / I ta, choć z wielu względów ze złej uważana/ Strony, zależność chłopa od swojego pana, / Który pan choć nierzadko szturchnie i połaje, / Ależ zato w potrzebie zapomogę daje, / I wskazując na obszar łąk, lasów i roli/ Mówi do włościanina: «bierz bracie do woli, / Byleby dla mnie było». Inaczej to będzie, / Gdy się cywilizacya porozlewa wszędzie/ I wciśnie w każden kątek dzikiego dziś kraju, / Wtedy suum cuique w chwalebnym zwyczaju/ Będzie, i każdy swoje dzierżąc w ciasnej dłoni/ Za pieniądze kup sobie, darmo, niech Bóg broni. / Wtedy biedny Poleszuk, dziś przyzwyczajony/ Dla spieczenia kawała słoniny wędzonej/ Zrąbać sosnę masztową, oj będzie niemało/ Musiał potem się zalać, by ogrzać swe ciało, / Bo mu jednej gałązki niemiecka czereda, / Choćby umierał z chłodu, bez opłaty nie da! / Oj te puszcze, te lasy, te wielkie obszary/ Obfite w ptactwo, zwierza, wprawdzie i w komary, / Które nie są zabawne, --- jakże mnie was szkoda, / Kiedy wasza dziś dzika, lecz piękna przyroda/ Ręką cywilizacyi tak się przeistoczy, / Że ani nasze serce, ani nasze oczy/ Nie znajdą ani śladu tych rzadkich piękności, / Które były rozkoszą dni naszej młodości! / Patrz, w tem miejscu gdzie bywał sławny tok głuszcowy, / Jakie ogrody, pola, i dwór jaki nowy, / Malowany i piękny, ogrodzony szczelnie, / A w nim Niemców rodzina tyje najbezczelniej; / Z tego mchu, gdzie to kiedyś z pod wyżlicy suki/ Biłem po sto sztuk naraz młode ciecieruki, / Holender zrobił łąkę, zieloną aż miło, / A biednych ciecieruków jak nigdy nie było; / W tym ostępie, gdzie dziki trzymały się wiecznie, / Czterdziestu kolonistów Niemców, najbezpieczniej/ Pociąwszy piękny ostęp w drobne kawałeczki, / Żyją sobie jak wieprze wygodnie, bez sprzeczki, / I jedząc wasserzupę na główną potrawę, / Z żołędzi co dzik zbierał, piją teraz kawę! / Tę puszczę, w której nieraz niedźwiedź łohwę robił, / Patrz jak przemysł odmienił, ozdobił, przerobił, / I w miejscu, gdzie marucha rzucał się pod psami, / Aż legł ugodzon kilku trafnemi strzałami, / Gdzie trąby nasze grały, pito pogrzebowe, / Dziś Francuz pozakładał fabryki cukrowe, / I na błocie, gdzie kiedyś były wiuny, raki, / Stoi komin parowy --- i rodzą buraki! / Niedźwiedzia ani słychu, ależ za to panie/ Samolubstwo Francuza za niedźwiedzia stanie, / Bo prędzej by cię niedźwiedź w łohwie przyjął wdzięcznie/ Niźli spekulant Francuz, lecz za to ci zręcznie/ Naplecie i nagada dziwów, gdy oceni/ Zwłaszcza, że ci coś wyrwać może z twej kieszeni. / A na tejże grobelce, gdzieśmy bili słomki, / Patrz, dziś jakieś szwajcarskie, nieszwajcarskie domki, / I tam gdzie człowiek z biedą po brodach i pniakach/ Przez mostek rozwalony i po okrąglakach/ Godzinę wiorstę jechał, i złamał oś nową, / Widzisz lecącą z świstem machinę parową, / A za nią szereg długi wagonów z Niemcami, / Towarem rozmaitym, oraz Francuzkami, / Które jadą, bo wiedzą, że w tym kraju płacą/ Nietylko za sam rozum, lecz Bóg wie nie zaco. / Szkoda mi cię grobelko! nieraz ja w wiośniany/ Piękny wieczór majowy stojąc zadumany/ Na tobie, zanim pierwsza słomka zachrapała/ Lubiłem słuchać głosu, którym nasza cała/ Piękna, dzika przyroda, tem piękniejsza może, / Wielbiąc Twą wielką dobroć, chwaliła Cię Boże/ Tą modlitwą najszczerszą, czystą, nieudaną/ Bo z szczęścia pochodzącą --- nawet niemyślaną; / Te słowiki gdzieś w gąszczu, te na mchu żórawie, / Ten kszyk gdzieś ponad lasem, chruściel w gęstej trawie, / Te chrząszcze i te żuki, wszystko to Ci w śpiewie/ Boże mój, wdzięczność głosi, choć o tem i nie wie! / Jeden człowiek tę dobroć ocenić Twą może/ A jakże Ci dziękuje rzadko Wielki Boże! / Bo zajęty sam sobą nawet zapomina/ Obowiązków wdzięczności, ciążących na syna/ Tejże wielkiej przyrody --- i w głupiej swej dumie/ W głupiem zarozumieniu, przy nędznym rozumie/ Wyrobiwszy teoryą ciasną i dziecinną/ Dowodzi, że to tak jest --- bo tak być powinno; / I pochlebiając własnej dumie oraz złości, / Nawet dla Boga nie chce mieć uczuć wdzięczności! / A czegóż to jest skutkiem? także tej oświaty, / Której kraj nasz choć biedny --- lecz sercem bogaty/ Nie miał jeszcze do tyla, by dla swej wygody/ Zaparł się Boga, bliźnich i wielkiej przyrody, / Przyrody! którą codzień w wszystkich kątkach świata/ Zabija i zaciera postęp i oświata! / Używajmyż jej darów, wdzięków i hojności, / Póki je jeszcze mamy, pókiśmy w możności/ Patrzeć na nią jak dzisiaj --- i módlmy się rzewnie, / Jak się modli natura cała nasza śpiewnie/ Dziękując Najwyższemu za tak wielkie dary. / Bo jak zniknie nam kiedyś ten świat z oczu stary, / Jak rozmnoży się ludność i napcha się wszędzie, / Będzie massa ludności, ale serc mniej będzie! / I w tym napływie ludzi, wyobrażeń nowych, / My sami zapomnimy o starych a zdrowych, / Zasadach --- a wyszedłszy z dobrego nałogu, / Gotowiśmy zapomnieć o wdzięczności Bogu! / Lecz jeszcze to daleko, i jeszcze w tym stanie/ Póki my, Bóg pozwoli, że wszystko zostanie/ I daj to panie Boże! bo wolę głos krzyka/ Beczącego nad błotem, jak goddam Anglika, / Wolę wrzaski żurawia co jagody zbiera, / Jak paplot francuskiego komiwojażera, / Wolę bełkot cietrzewia, jak szwargot niemiecki, / Milszy mi talent głuszca, jak tenor wenecki. / A pewnie o parcyalność nikt mnie nie obwini, / Gdy powiem, że przekładam rochot dzikiej świni/ Nad głos pełen «piszności» podróżującego/ Mit groisse fanaberie żyda warszawskiego, / Gdy z niechcenia oświadcza, że «z wizytem» jedzie/ Do księcia, co u niego «biwa» na obiedzie, / A jednak to tak będzie kiedyś, i to tylko/ Dobrze, że ani teraz, ani za lat kilka/ Ledwie za kilkanaście, a nim to nastanie, / Już nas wtedy nie będzie --- nieprawdaż Mosanie?» Deniskowicze 15 kwietnia 1856 r.