Słowacki, Juliusz Balladyna Sawrymowicz, Eugeniusz Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna Juliusz Słowacki, Dramaty: Maria Stuart; Kordian; Horsztyński; Balladyna, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2008-11-17 SP3 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Wyspia%C5%84ski_-_Dzie%C5%82a_malarskie_-_Podw%C3%B3jny_Portret_Lizy_Pare%C5%84skiej.jpg Podwójny Portret Lizy Pareńskiej, Stanisław Wyspiański (1869–1907), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6285 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/balladyna.pdf ISBN-978-83-288-0928-4 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/balladyna.html ISBN-978-83-288-1897-2 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/balladyna.txt ISBN-978-83-288-2852-0 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/balladyna.epub ISBN-978-83-288-3924-3 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/balladyna.mobi ISBN-978-83-288-5010-1 ISBN application/x-mobipocket-ebook DDT 4CD DDA W galerii brak wielu skanów - szczegóły w odnośnych miejscach w tekście w uwagach. Czy jedynie dobro tworzy historię? W utworach Słowackiego nie znajdujemy jednoznacznie twierdzącej odpowiedzi na to pytanie. Dotyczy to nie tylko późniejszego okresu twórczości poety, kiedy sformułował on koncepcję ,,odrodzenia przez krew", jakie dokonuje się zarówno w życiu jednostek, jak i poszczególnych narodów. Odnosi się to również do Balladyny --- dramatu o władzy, kosztach awansu społecznego i o tym, jak się pisze historię. Balladyna jest lekturą szkolną w klasach VII--VIII szkoły podstawowej. Wydanie udostępnione przez Wolne Lektury zawiera przypisy opracowane specjalnie dla uczennic i uczniów. Akcja Balladyny Juliusza Słowackiego toczy się w okresie prasłowiańskim, ,,za czasów bajecznych, koło jeziora Gopła" i trwa cztery dni. Świadkiem wydarzeń i ludzkich działań jest natura, której siły w znacznym stopniu wpływają na atmosferę utworu i jako deus ex machina wkraczają na scenę w finale, aby wyrównały się rachunki krzywd. Imię tytułowej bohaterki nawiązuje do ballady --- gatunku literackiego, w którym pojawiają się elementy fantastyki i baśni oraz odniesienia do wierzeń ludowych. Elementy te wprowadzone zostały do utworu Słowackiego za sprawą postaci królowej jeziora Gopło, nimfy Goplany. Goplana zakochuje się w pochodzącym ze wsi Grabcu. Ten jednak spotyka się z Balladyną --- jedną z dwóch córek ubogiej wdowy. Z pomocą swoich magicznych pomocników Skierki i Chochlika kierowana zazdrością Goplana postanawia sprowadzić do chaty wdowy księcia Kirkora i sprawić, aby zakochał się w jej rywalce. Polecenie Goplany jest jednak nieprecyzyjne: nie wskazuje Skierce, którą z dziewcząt ma otoczyć czarem, by ujęła ona serce księcia. W ten sposób niespełniona miłość Goplany staje się zalążkiem wielu zawikłań w losach ludzkich, a w konsekwencji --- szeregu nieszczęść. Kirkor zaczyna żywić uczucie do obu sióstr, jest zauroczony zarówno Balladyną, jak i Aliną --- nie potrafi dokonać wyboru, którą z nich poślubić. Wdowa (której ten pomysł do ucha wyśpiewał Skierka) proponuje sposób na rozstrzygnięcie jego dylematu: ta z dziewcząt, która pierwsza wróci z lasu z pełnym dzbanem malin, zostanie żoną Kirkora. Wygrywa Alina, ale kierowana zazdrością Balladyna zabija swoją siostrę. Jest to pierwsza popełniona przez nią zbrodnia. W efekcie tego zdarzenia morderczyni poślubia księcia. Ku niezadowoleniu Balladyny, książę Kirkor zrzeka się tronu, gdy społeczność pragnie obwołać go nowym suwerenem. Pragnie on odsunięcia od władzy bezlitosnego króla Popiela IV i przywrócenia prawowitego władcy Popiela III, ukrywającego się w lesie pod postacią Pustelnika. Główne bohaterki, Balladyna i Alina, są opisane na zasadzie kontrastu: Balladyna jest brunetką o czarnych oczach i uosabia zło, natomiast jasnowłosa, niebieskooka Alina ucieleśnia dobro. Alinę cechuje uczciwość, pracowitość, prostolinijność, szacunek do matki i miłość do rodziny. Tymczasem żona Kirkora okazuje się próżna, leniwa, niewierna, co więcej, wypiera się własnej matki, aby zatuszować swe gminne pochodzenie i łatwiej wtopić się w społeczne struktury władzy. Skutecznie ukrywa kolejne popełniane przez siebie zbrodnie. Ostatecznie Balladyna zostaje ukarana --- ginie od uderzenia pioruna. Spełnia się ludowa mądrość mówiąca o tym, że nie ma winy bez kary. W swym procesie twórczym Słowacki wyraźnie inspirował się dramatami Szekspira, zwłaszcza Makbetem: w Balladynie początkowo zło triumfuje nad dobrem, żądza władzy i rywalizacja doprowadzają do kolejnych tragedii, a autor dokładnie studiuje psychikę mordercy. Utwór zawiera elementy tragizmu, jak i groteski (ten ostatni ton pojawia się przede wszystkim w scenach z Grabcem), a świat rzeczywisty nieustannie przenika się ze światem fantastycznym, co również cechuje dramat szekspirowski. Juliusz Słowacki przedstawia wiarygodne sylwetki zarówno dobrych i złych, moralnych i niemoralnych bohaterów. Obok wątków baśniowych w dramacie występują motywy z legend. Najistotniejszym z nich jest nawiązanie do opowieści o Popielu: korona Popielów stanowi ważny dla rozwoju fabuły --- a przy tym symboliczny --- rekwizyt. Autor Balladyny kilkukrotnie nawiązuje do innych słynnych utworów. Plan Pustelnika mający na celu sprawdzenie wierności małżeńskiej Balladyny, czyli wysłanie jej zamkniętej skrzyni, stanowi popularny motyw, znany również z mitologicznej opowieści o puszce Pandory. W dramacie znajdujemy również dialog z balladą Adama Mickiewicza Świtezianka, w której także występuje tajemnicza nimfa wodna. Natomiast plama z krwi widoczna na czole Balladyny została zaczerpnięta z Pisma Świętego --- Bóg naznaczył w ten sam sposób biblijnego bratobójcę Kaina. Co więcej, można dostrzec odniesienie do kulminacyjnej sceny z Króla Edypa Sofoklesa w scenie sądu sprawowanego przez Balladynę-władczynię, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i prawa wydającej jeden za drugim wyrok śmierci za popełnione zbrodnie, a mającej przy tym świadomość, że w istocie wypowiada wyrok na swą własną głowę. Jest to nawiązanie przez odwrócenie: Edyp sądził sprawiedliwie, nie mając świadomości, że skazuje sam siebie, a ujawnienie tej prawdy stało się momentem tragicznym, strącającym go w otchłań rozpaczy i klęski wszelkich życiowych usiłowań. Balladyna przeciwnie: wie, kto jest winny, a wydaje sądy, ujęta w sztywne karby litery prawa i usilnie nakłaniana przez Kanclerza do pełnienia swej powinności. Juliusz Słowacki napisał Balladynę w Genewie w 1834 r., dedykując ją Zygmuntowi Krasińskiemu --- ,,kochanemu poecie ruin". Pięć lat później, w 1839 r. w Paryżu utwór został wydany po raz pierwszy. Balladyna to dramat w pięciu aktach. Pod względem gatunku jest tragedią --- bohaterowie toczą wewnętrzny spór między tym, co pragną osiągnąć, a tym, co niesie im los, przy czym są skazani na życiowe niepowodzenie. Utwór Słowackiego jest jednym z najważniejszych dzieł epoki romantyzmu. Uwspółcześniono niektóre dawne formy dla ułatwienia lektury, np. miłuje kuchnią > miłuje kuchnię, je podaną sobie połową > je podaną sobie połowę; Kolosseum > Koloseum; pomor > pomór; zboje > zbóje; wziąść > wziąć; niczym nie skłócone > niczym nieskłócone, jeszcze nie złowione > jeszcze niezłowione; poziómek > poziomek; Była już na grabinie z dawna przeznaczona > (...) na grabinię z dawna przeznaczona; powiedźcie, co to za wiedźma > powiedzcie, co to za wiedźma; drzysz > drżysz. Juliusz Słowacki Balladyna Tragedia w pięciu aktach KOCHANY POETO RUIN! Pozwól, że pisząc do ciebie, zacznę od apologuapolog (gr.) --- krótki utwór dydaktyczny, często posługujący się przejaskrawieniem; bajka., który mi opowiedziano nad Salaminy zatoką. Stary i ślepy harfiarz z wyspy Scio przyszedł nad brzegi Morza Egejskiego, a usłyszawszy z wielkim hukiem łamiące się fale, myślał, że szum ów pochodził od zgiełku ludzi, którzy się zbiegli pieśni rycerskich posłuchać. --- Oparł się więc na harfie i śpiewał pustemu morza brzegowi: a kiedy skończył, zadziwił się, że żadnego ludzkiego głosu, żadnego westchnienia, żadnego pieśń nie zyskała oklasku. Rzucił więc harfę precz daleko od siebie, a te fale, które śpiewak mniemał tłumem ludzkim, odniosły złote pieśni narzędzie i położyły mu je przy stopach. I odszedł od harfy swojej smutny Greczyn, nie wiedząc, że najpiękniejszy rapsod nie w sercach ludzi, ale w głębi fal Egejskiego Morza utonął. Kochany IrydionieIrydionie --- Tak zwraca się Słowacki do Zygmunta Krasińskiego, autora dramatu z czasów rzymskich, za panowania Heliogabala, pt. Irydion; imię tytułowego bohatera nawiązuje do Irydy, bogini tęczy oraz samej tęczy jako biblijnego znaku przymierza między Bogiem a ludźmi po potopie.! Ta powiastka o falach i harfiarzu zastąpi wszelką do Balladyny przemowę. Wychodzi na świat Balladyna z ariostycznymariostyczny --- przymiotnik od nazwiska włoskiego poety renesansowego Lodovico Ariosto (1474--1533), autora poematu rycerskiego Orland szalony, opisującego przygody Orlanda, paladyna króla Franków, Karola. Dzieło Ariosta jest najdłuższym eposem europejskim, w którym główny temat przeplata się z wieloma dygresjami i wątkami pobocznymi; splecione w nim zostały ze sobą wątki z mitologii greckiej, rzymskiej, religijności chrześcijańskiej, średniowiecznych baśni i historii Europy oraz dzieje rodów włoskich; w utworze nie brakuje też wyraziście zarysowanych kobiecych bohaterek, jak mądra czarownica Melissa, waleczna rycerka Bradamanta czy postacie olbrzymek; polskie tłumaczenie eposu dokonane przez Piotra Kochanowskiego zostało wstrzymane zakazem biskupim na 180 lat i ukazało się dopiero w 1799 r. uśmiechem na twarzy, obdarzona wnętrzną siłą urągania się z tłumu ludzkiego, z porządku i z ładu, jakim się wszystko dzieje na świecie, z nieprzewidzianych owoców, które wydają drzewa ręką ludzi szczepione. Niech naprawiacz wszelkiego bezprawia Kirkor pada ofiarą swoich czystych zamiarów; niech Grabiec miłuje kuchnię Kirkora; niechaj powietrzna Goplana kocha się w rumianym chłopie, a sentymentalny Filon szuka umyślnie męczarni miłosnych i umarłej kochanki; niechaj tysiące anachronizmówanachronizm --- błąd polegający na łączeniu zjawisk lub faktów, które nie mogły się zdarzyć jednocześnie, względnie na umieszczeniu rzeczy, idei, osoby itp. w niewłaściwej epoce; element niezgodny z duchem czasów lub stanem wiedzy przedstawionej epoki. przerazi śpiących w grobie historyków i kronikarzy: a jeżeli to wszystko ma wnętrzną siłę żywota, jeżeli stworzyło się w głowie poety podług praw boskich, jeżeli natchnienie nie było gorączką, ale skutkiem tej dziwnej władzy, która szepce do ucha nigdy wprzód niesłyszane wyrazy, a oczom pokazuje nigdy, we śnie nawet, niewidziane istoty; jeżeli instynkt poetyczny był lepszym od rozsądku, który nieraz tę lub ową rzecz potępił: to Balladyna wbrew rozwadze i historii zostanie królową polską --- a piorun, który spadł na jej chwilowe panowanie, błyśnie i roztworzyroztworzyć --- dziś: otworzyć. mgłę dziejów przeszłości. Uśmiechnij się teraz, Irydionie, bo oto naśladując francuskich poetów: powiem ci, że Balladyna jest tylko epizodem wielkiego poematu w rodzaju Ariosta, który ma się uwiązać z sześciu tragedii, czyli kronik dramatycznych. Cienie już różne ludzi niebyłych wyszły ze mgły przedstworzenia i otaczają mnie ciżbą gwarzącą: potrzeba tylko, aby się zebrały w oddzielne tłumy, ażeby czyny ich ułożyły się w postacie piramidalne wypadków, a jedną po drugiej garstkę na świat wypychać będę; i sprawdzą się może sny mego dzieciństwa. Bo ileż to razy, patrząc na stary zamek koronujący ruinami górę mego rodzinnego miasteczka, marzyłem, że kiedyś w ten wieniec wyszczerbionych murów nasypię widm, duchów, rycerzy; że odbuduję upadłe sale i oświecę je przez okna ogniem piorunowych nocy, a sklepieniom każę powtarzać dawne Sofoklesowskie ,,niestety!" A za to imię moje słyszane będzie w szumie płynącego pod górą potoku, a jakaś niby tęcza z myśli moich unosić się będzie nad ruinami zamku. --- O! nie mów mi, że z dzwonków polnych większa ozdoba ruinom niż z tego wieńca myśli, w który je ubierze poeta: --- bo choć róże rosnące na ruinach pałacu Nerona rozwidniały nam pięknie te gruzy: to jednak jaśniej mi je oświecił ów duch Irydiona, któregoś ty pod krzyżem w Koloseum położył i nakrył złotymi skrzydłami anioła. Tak więc, kiedy ty dawne posągowe Rzymian postacie napełniasz wulkaniczną duszą wieku naszego, ja z Polski dawnej tworzę fantastyczną legendę, z ciszy wiekowej wydobywam chóry prorockie --- i na spotkanie twojej czarnej, piorunowej, dantejskiejdantejski --- przymiotnik od imienia Dantego Alighieri (1265--1321), jednego z najwybitniejszych poetów włoskich, autora poematu Boska Komedia; poemat przedstawia wizję wędrówki poety przez trzy światy pozagrobowe: Piekło, Czyściec oraz Raj i jest uważane za szczytowe osiągnięcie europejskiej literatury średniowiecznej. chmury prowadzę lekkie, tęczowe i ariostyczne obłoki, pewny, że spotkanie się nasze w wyższej krainie nie będzie walką, ale tylko grą kolorów i cieni, z tym smutnym dla mnie końcem, że twoja chmura, większym wichrem gnana i pełniejsza piorunowego ognia, moje wietrzne i różnobarwne obłoki roztrąci i pochłonie. Doniosły mi sylfy, żeś powędrował teraz odwiedzić Etnę czerwoną: posłałem natychmiast Skierkę, aby ci na drodze wszystkie pootwierał kwiaty i wszystkie gwiazdy nad tobą zapalił; za to przez wdzięczność, stanąwszy na szczycie wulkanu, spojrzyj na mórz rozległe błękity i pomyśl, że niedawnymi czasy przez te zwierciadła wędrował okręt mój, jak łabędź żaglami nakryty. Powiedz, czy nie dojrzysz jakiego rysu na fali, jakiego śladu po zniknionym okręcie? Księża wtenczas śpiewali hymn do Najświętszej Panny, a ja stałem z wlepionymi w ogień Etny oczyma, smutny, że mnie fala znów tylko do Europy odnosiła. Słuchaj w ciszy powietrznej, czy echo tego hymnu, który mi serce uciszał, nie drga dotąd w kryształowej atmosferze? Szukaj mojego śladu w powietrzu i na fali, a jeśli o mnie na fali i w powietrzu nie słychać, to znajdź mnie w sercu twoim i niech ja będę jeszcze z tobą przez jedną godzinę. Wszak darem to jest Boga, że my umiemy myślą latać do siebie w odwiedziny. Rozpisałem się długo, a zamierzyłem był tylko napisać Autorowi Irydiona/ na pamiątkę/ Balladynę poświęca Juliusz Słowacki Paryż, dnia 9 lipca 1839 r. OSOBY: Pustelnik --- Popiel III wygnany Kirkor --- pan zamku Matka --- wdowa Balladyna, Alina --- jej córki Filon --- pasterz Grabiec --- syn zakrystiana Fon Kostryn --- naczelnik straży w zamku Kirkora Gralon --- rycerz Kirkora Kanclerz Wawel --- dziejopisdziejopis --- kronikarz. Paź Poseł ze stolicy Gnezna Oskarżyciel sądowy Lekarz koronny Pany --- rycerze --- służba zamkowa --- wieśniacy --- dzieci. OSOBY FANTASTYCZNE: Goplana --- nimfa, królowa Gopła Chochlik Skierka Za czasów bajecznych, koło jeziora Gopła. AKT PIERWSZY SCENA I Las blisko jeziora Gopła --- chata pustelnika ustrojona kwiatami i bluszczem. --- Kirkor wchodzi w karaceńskiej zbroikaraceńska zbroja --- zbroja z metalowych łusek na podkładzie ze skóry lub grubego materiału; przypominała pancerz robaka zwanego prusakiem lub: karaczanem (karakanem), stąd nazwa., bogato ubrany, z orlimi skrzydłami... KIRKOR sam Rady zasięgnąć warto u człowieka,/ Który się kryje w tej zaciszy leśnej;/ Chłop, Król, Szaleniec, SzlachcicPobożny starzec --- ma jednak w rozumie/ Nieco szaleństwa: ilekroć mu prawiszprawić --- mówić./ O zamkach, królach, o królewskich dworach,/ To jak szalony od rozumu błądziod rozumu błądzi --- traci rozum, popada w obłąkanie.,/ Miota przekleństwa, pieni się, narzeka;/ Musiał od królów doznać wiele złego,/ I z owądz owąd --- od tego właśnie; stąd, dlatego. został przyjacielem gminugmin --- lud.. stuka do celi Puk! puk! puk! GŁOS Z CELI Kto tam? KIRKOR Kirkor. PUSTELNIK wychodząc z celi Witaj synu.../ Czego chcesz? KIRKOR Rady. PUSTELNIK Zostań pustelnikiem. KIRKOR Gdybym podstarzał dziesiątym krzyżykiempodstarzał dziesiątym krzyżykiem --- miał prawie sto lat.,/ Może bym w smutne schronił się dąbrowydąbrowa --- las dębowy.;/ Ale ja młody, pan czterowieżowy,/ Przemyślam dzisiaj, jak by się ożenić.../ Poradź mi, starcze. PUSTELNIK Lat dwadzieścia z górą/ Jak żyję w puszczy... KIRKOR Cóż stąd? DziewictwoPUSTELNIK Więc ocenić/ Ludzi nie mogę --- ani wskazać, którą/ Weźmiesz dziewicę. KIRKOR Te, co rozkwitały/ Z dzieciństwa pączków, gdyś ty żył na świecie,/ Są dziś pannami... czerwony lili (daw.) --- czy. biały/ Pączek na róży, taka będzie róża.../ Przypomnij niegdyś najpiękniejsze dziecię,/ Białą, jak w ręku anielskiego stróża/ Kwiat lilijowy --- niech jej słowik śpiewny/ Zazdrości głosu, a synogarlicasynogarlica --- szlachetna odmiana gołębicy; przypisywano jej bezwzględną wierność jednemu partnerowi, niejako ,,naturalną monogamiczność"./ Wiernością zrówna... gdzie taka dziewica,/ Wskaż mi, o starcze? Władza, ZbrodniaMówią, że królewny/ Słyną wdziękami? PUSTELNIK Nieba! to ród węża./ Żona zbrodniami podobna do męża,/ Córki do ojca, a do matek syny;/ Jak w jednym gnieździe skłębione gadziny./ O bogdaj piorun!... KIRKOR Nie przeklinaj. PUSTELNIK Młody,/ Przeklinaj ze mną --- oni klątwy warci./ Bogdaj doznali, co pomórpomór --- śmierć, zaraza. i głody!/ Bogdaj piorunem na poły pożarci,/ Padając w ziemi paszczą rozdziawioną,/ Proch mieli płaszczem, a węża koroną./ Bogdaj! --- Klnąc zbójcę potargałem siły,/ Wściekłem się jako brytan uwiązany./ Bo też ja kiedyś byłem pan nad pany,/ Stutysiącznemu narodowi miły,/ Żyłem w purpurzepurpura --- głęboki odcień czerwieni, kolor królewski., dziś noszę łachmany;/ Muszę przeklinać. Dziecko, ŚmierćMiałem dziatekdziatki --- dzieci. troje,/ Nocą do komnat weszli brata zbóje,/ Różyczki moje trzy z łodygi ścięto!/ Dziecinki moje w kołyskach zarżnięto!/ Aniołki moje!... wszystkie moje dzieci! KrólKIRKOR Któż jesteś, starcze? PUSTELNIK Ja... Król Popiel trzeci... KIRKOR schyla kolano Królu mój! PUSTELNIK Któż mię z żebraki rozezna?któż mię z żebraki rozezna --- któż mnie odróżni od żebraków.... ZemstaKIRKOR Uzbrajam chamycham --- człowiek niższego stanu, chłop. i lecę do Gnezna/ Mścić się za ciebie... PUSTELNIK Młodzieńcze, rozwagi! KIRKOR Krew, Sprawiedliwość, WładzaBezprawie gorzej od Mojżesza plagiMojżesza plagi --- chodzi o biblijne plagi (opisane w Księdze Wyjścia), które za sprawą Mojżesza (wspieranego w swym dziele przez Boga) spadły na Egipt, kiedy faraon nie chciał wypuścić ze swego kraju ludu izraelskiego powołanego, by wyruszyć do Ziemi Obiecanej./ Kala tę ziemię i prędzej się szerzy;/ Popiel, skalany dzieci krwią niewinną,/ Niegodny rządzić tłumowi rycerzy./ Niech więc się stanie, co się stać powinno,/ Pod okiem Boga, na tej biednej ziemi. PUSTELNIK AniołCzy ty skrzydłami anioła złotemi/ Z nieba zleciałeś? KIRKOR PtakNa barkach orlicy/ Para tych białych skrzydeł wyrastała;/ Gdy na rycerskiej są naramiennicy,/ Będzieżlibędzieżli (...) użyteczny --- daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że-, skróconą do -ż- oraz partykułą pytającą -li; znaczenie: czyż będzie użyteczny; czy będzie użyteczny. rycerz mniej niż owa biała/ Ptaszyna ludziom użyteczny? --- malimali (...) przepuszczać --- daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy ma przepuszczać./ Gadom przepuszczać rycerz uskrzydlony/ Orła piórami? PUSTELNIK O mężu ze stali!/ Ty jesteś z owych, którzy walą trony. KIRKOR Król, Władza, ZbrodniaTy wiesz, jak nasza ziemia wszeteczeństwem/ Króla skalana. Wiesz, jak Popiel krwawy/ Pastwi się coraz nowym okrucieństwem.../ Zaczerwienione krwią widziałem stawy:/ Król żywi karpie ciałem niewolników./ Nieraz wybiera dziesiątego z szyków/ I tnąc w kawały, ulubionym rybom/ Na żer wyrzuca; resztę ciał wymiata/ Na dworskie pola i czerwonym skibom/ Ziarno powierza. Sąsiad ziemię kata/ Na pośmiewisko zwie Rusią Czerwoną./ Głód, ŚmierćDotąd żyjącym pod Lecha koroną/ Bóg dawał żniwo szczęścia niezasiane,/ Lud żył szczęśliwy; dzisiaj niesłychane/ Pomory, głody sypie Boża ręka./ Ziemia upałem wysuszona pęka;/ Wiosenne runa złocą się, nim ziarno/ Czoła pochyli, a wieśniacy garną/ Sierpami próżne tylko włosy żyta./ Ta sama Polska, niegdyś tak obfita,/ Staje się co rok szarańczy szpichlerzem;/ Niegdyś tak bitna, dziś bladym rycerzem/ Z głodami walczy i z widmem zarazy. Cud, Bóg, Król, ReligiaPUSTELNIK Ach jamjam przeklęty (daw.) --- skrót od: ja jestem przeklęty. przeklęty! przeklęty! trzy razy/ Przeklęty! winien jestem nieszczęść ludu. KIRKOR Jako, tyś winien?... PUSTELNIK Z rozlicznego cudu/ Korona Lecha sławną niegdyś była,/ W niej szczęścia ludu, w niej krainy siła/ Cudem zamknięta... oto ja, wygnany,/ Lud pozbawiłem tej korony. KIRKOR Starcze?... PUSTELNIK Korona brata mego jak liczmanyliczman --- żeton, drobny przedmiot (krążek gliniany a. kamyk) używany jako pomoc przy liczeniu; tu: pieniądz fałszywy, imitacja przedmiotu wartościowego./ Fałszywa... moja pod spróchniałe karczekarcz --- pień pozostały po ścięciu (tj. wykarczowaniu) drzewa./ Lasu wkopana... miałem ją do grobu/ Ponieść za sobą. KIRKOR Skądże tej koronieSkądże tej koronie cudowna władza? --- w domyśle: skąd się tej koronie dostała cudowna władza; skąd się w niej wzięła./ Cudowna władza? PUSTELNIK Ku ojczystej stronie/ Wracali niegdyś od Betleem żłobu/ Święci królowie --- dwóch Magów i ScytaScyta --- mieszkaniec Scytii, członek starożytnego plemienia Scytów, którzy 700 lat p.n.e. najechali m.in. ziemie polskie, co w sarmatyzmie dało podstawę dla genealogicznych rojeń o pochodzeniu szlachty polskiej../ Ów król północny zaszedł w nasze żyta,/ Zabłądził w zbożu jak w lesie --- bo zboże/ Rosło wysokie jak las w kraju Lecha;/ Więc zabłądziwszy rzekł: «Wyprowadź, Boże!»/ Król, PolakAż oto przed nim odkrywa się strzecha/ Królewskiej chaty --- bo Lech mieszkał w chacie. ---/ Wszedł do niej Scyta i rzekł: «Królu! bracie!/ Idę z Betleem, a gwiazda błękitna/ Twoich bławatków ciągle szła przede mną,/ Aż tu zawiodła». --- Lech rzekł: «Zostań ze mną./ Kraina moja szczęśliwa i bitna,/ Jeśli chcesz, to się tą ziemicąziemica (daw.) --- ziemia (forma augmentatiwum). z tobą/ Dzielę na poły». --- Scyta rzekł: «Zostanę,/ Lecz kraju nie chcę, bo ziemie złamane/ Rozgraniczają się krwią i żałobą/ Dzieci i matek». Więc razem zostali;/ Ale to długa powieść... KIRKOR Mów! mów dalej! PUSTELNIK Więc jako dawniej czynili mocarze,/ Z Lechem się mieniał Scyta na obrączki;/ A pokochawszy mocniej sercem, w darze/ Dał mu koronę... stąd nasza korona./ Zbawiciel niegdyś wyciągając rączki/ Szedł do niej z matki zadumanej łona/ I ku rubinom podawał się cały/ Jako różyczka z liści wychylona,/ I wołał: caca! i na brylant biały/ Różanych ustek perełkami świecił. KIRKOR O biedny kwiatku! na toż ty się kwiecił,/ By cię na krzyżu ćwiekami przybito?/ Pycha, ZemstaCzemuż nie było mnie tam na Golgocie,/ Na czarnym koniu, z uzbrojoną świtą!/ Zbawiłbym Zbawcę --- lub wyrąbał krociekrocie --- dużo, mnóstwo./ Zbójców na zemstę umarłemu. PUSTELNIK Synu!/ Bóg weźmie twoją pochopność do czynu/ Za czyn spełniony. Wróćmy w nasze czasy./ Gdy mię brat wygnał, uniosłem w te lasy/ Świętą koronę... KIRKOR Wróci ona! wróci!/ Przysięgam tobie... Lecz... PUSTELNIK Co chcesz powiadać? KIRKOR Nim Kirkor w przepaść okropną się rzuci/ Szukając zemsty --- chcę --- chciałbym cię badać,/ Na jakim pieńku zaszczepić rodowe/ Drzewo Kirkorów, aby kiedyś nowe/ Plemię rycerzy tronu twego strzegło?/ Kogo wprowadzić w podwoje zamkowe/ Z żony imieniem? PUSTELNIK ŻonaTylu ludzi biegło/ Z pierścionkiem ślubnym za marąmara --- tu: złudzenie. wielkości,/ A prawie wszyscy wzięli kość niezgody/ Zamiast straconej z żebra swego kościz żebra swego kości --- nawiązanie do biblijnej legendy o powstaniu pierwszej kobiety, Ewy, z żebra Adama../ Postąp inaczej --- ty szlachetny, młody;/ PtakNiechaj ci pierwsza jaskółka pokaże,/ Pod jaką belką gniazdo ulepiła;/ Gdzie okienkami błysną dziewic twarze,/ A dach słomiany, tam jest twoja miła./ ChłopAni się wahaj, weź pannę ubogą,/ Żeń się z prostotą, i niechaj ci błogo/ I lepiej będzie, niżbyś miał z królewną... KIRKOR Tak radzisz, starcze? PUSTELNIK Idź, synu, na pewnona pewno --- tu: z pewnością (siebie), zdecydowanie./ Do biednej chaty --- niechaj żona karna,/ Miła, niewinna... KIRKOR Jaskółeczko czarna!/ Ptaszyno moja, gdzie mię zaprowadzisz? PUSTELNIK Słuchaj mię, synu... KIRKOR Starcze, dobrze radzisz.../ Prowadź, jaskółko! Odchodzi Kirkor. Młodość, Starość, Szczęście, SamotnikPUSTELNIK sam O! ci młodzi ludzie,/ Odchodzą od nas i wołają głośno:/ Idziemy szukać szczęścia. Więc my, starcestarce (daw. forma) --- dziś: starcy.,/ Cośmy przebiegli po tej biednej ziemi,/ A nigdy szczęścia w życiu nie spotkali;/ Możeśmy tylko szukać nie umieli.../ Idź! idź! idź, starcze, do pustelnej celi... chce wchodzić do celi --- i zatrzymuje się na progu Wchodzi Filon, pasterz... zamyślony --- fantastycznie we wstążki i kwiaty ubrany. Kochanek, Próżność, SielankaFILONFilon --- jest to postać, w której znajdują swą karykaturę wątki sielankowe i sentymentalne; już samo jego imię odsyła nas do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon. Znaczące jest to, że bohater jest ,,pasterzem" (choć żadnej zwierzyny nie pasie), że używa obficie nazewnictwa pochodzącego z mitol. gr. i rzym., mówiąc nieustannie o bogach i boginiach oraz, że w jego wypowiedziach znajduje się pełno wzmianek o rozmaitych urokach przyrody. Będąc kochankiem sentymentalnym, nie dostrzega (jak Werter) groźnego i strasznego oblicza natury. Swego rodzaju kulminacją w konstrukcji tej postaci będzie to, że Filon, który nie mógł spełnić swej miłości na ziemi, trwając w oderwaniu od życia --- zakocha się w końcu bardzo ,,romantycznie" (miłością niemożliwą do zrealizowania) w trupie Aliny. W ten sposób z kochanka sentymentalnego przekształca się dość gładko w kochanka romantycznego. z egzaltacją O! złote słońce! drzewa ukochane!/ O! ty strumieniu, który po kamykach/ Z płaczącym szumem toczysz fale śklane!/ Rozmiłowane w jęczących słowikach/ Róże wiosenne! z wami Filon skona!/ Bo Filon marzył los EndymijonaEndymion --- w mit. gr. pasterz, w którym zakochała się Selene; Zeus obdarzył go wieczną młodością, lecz na wieki uśpił; symbol spokoju śmierci.,/ Marzył, że kiedyś po blasku miesiąca/ Biała bogini, różami wieńczona,/ Z niebios błękitnych przypłynie, i drżąca/ Czoło pochyli, a koralowemi/ Ustami usta moje rozpłomieni./ Ach! tak marzyłem! Ale na tej ziemi/ Nie ma DyjannyDyjanny --- dziś: Diany; bogini Księżyca i łowów (odpowiednik Artemidy z mit. gr.).. Samotny uwiędnę/ Jako fijołek --- albo kwiat jesieni. PUSTELNIK Co znaczą owe narzekania zrzędne?/ Młody szaleńcze, gdzie zimny rozsądek?/ Wywracasz świata boskiego porządek,/ A że ty chciwy AkteonaAkteon --- w mit. gr. młody myśliwy, który podglądał Artemidę w kąpieli. Za karę został zamieniony w jelenia, a wtedy rozszarpały go własne psy. wanien,/ Czekasz na ziemi anielskiego bóstwa:/ Dlatego tyle zestarzałych panien/ Dotąd się mężów swych nie doczekały;/ Szukaj kochanki na ziemi. FILON Marzenie, MiłośćŚwiat cały/ Na próżno zbiegłem przeglądając mnóstwa/ Dziewic śmiertelnych. Nieraz wzrok łakomy/ Śledził spod złotej kapeluszów słomy/ Żniwiarek twarze, podobne czerwienią/ Makom zbożowym. Nieraz poglądam/ Na białe płótna, łąk jasną zielenią/ Słońcu podane; rojąc serca szałem,/ Że z bieli płócien jako z morskiej piany/ Alabastrowaalabaster --- rodzaj białego gipsu. miłości bogini/ Wyjdzie na słońce. Ach! tak obłąkany,/ Żyłem na świecie jako na pustyni;/ Nienasycony, dumający, rzewny./ Byłem na dworach, widziałem królewny/ Podobne gwiaździe WenusWenus --- w mit. rzym. bogini miłości, słynąca z urody, której imieniem nazwano jedną z planet naszego układu słonecznego, jej obserwacja możliwa jest tylko rano i wieczorem, przez co zwana jest również Jutrzenką, Gwiazdą Poranną (Zaranną) lub Gwiazdą Wieczorną., co wynika/ Wieczorem z nieba różowego zorzą,/ Zaczerwieniona, ale bez promyka./ Serca nie mają, a sercem się drożądrożyć się --- żądać wysokiej ceny; sercem się drożą: chcą wysokiej ceny za serce./ Więcej niż koron brylantami. PUSTELNIK Głupota, Pozycja społecznaGłupcze!/ Niedoścignionych gwiazd szalony kupcze!/ Ty, co na dworach szukałeś kochanki:/ Precz! precz ode mnie, kwiecie beznasienny,/ Studniom niezdatny jak stłuczone dzbanki,/ Światowi jako słońca blask jesienny/ Bezużyteczny. Szaleniec, SzaleństwoSkoro na tron wrócę,/ Zamknę cię w szpital szalonych lub rzucę/ Na bakalarskąbakałarz --- nauczyciel. ławę między dzieci. FILON Mój dobry ojcze! niechaj ci Bóg świeci!/ Musisz być chory, gadasz nieprzytomnie. PUSTELNIK SzaleniecWszyscy szaleńcy zlatują się do mnie,/ A wszyscy marzą o królewskich dworach,/ Myślą o królach, a kryją się w borach,/ I jęczą, jęczą jak oślepłe sowy. FILON Wsadź, starcze, głowę w strumień kryształowy,/ Może ochłonie. PUSTELNIK Władza, PrzekleństwoWoda nie obmyje/ Na moim czole czerwonego pasu./ Widzisz! czy widzisz, jak korona ryje?/ Dwudziestoletnie życie w głębi lasu/ Nie zagoiło rany. Pas na czole,/ A drugi taki pas mi serce płata;/ Ten od korony, pokazując na serce ten od mieczów kata./ O! moje dzieci! o! sieroctwa bole!/ O! moja przeszłość! FILON Nudzi mię ten stary,/ W głowie ma jakieś bezcielesne mary,/ Pewnie oszalał samotnością, postemoszalał samotnością, postem --- oszalał z powodu samotności i postu.. Cierpienie, Kłamstwo, PrawdaPUSTELNIK Cierpienie myśli jest kolącym ostem,/ Lecz rzeczywistość... o! ta jak żelazo/ Rani, zabija... FILON O tym inną raząinną razą (daw.) --- dziś: innym razem./ Mówić będziemy, Kochanek, Kochanek romantycznya przekonam ciebie,/ Że smutek serca... PUSTELNIK Niechaj cię pogrzebie,/ Mdława istoto. Nic niech nic zabije;/ A twój grobowiec zamknie nic. FILON O luba!/ Nieznaleziony twój obraz pokazując na serce tu żyje!/ Nieznalezienie gorsze niźli zguba;/ Jam cię nie znalazł, a widzę przed sobą!/ Idę do lasu, gdzie będę sam --- z tobą.../ Błogosławiony wyobraźni cudzie,/ Ty mnie ocalasz! odchodzi w las PUSTELNIK Jak szaleją ludzie! wchodzi do celi SCENA II Inna część lasu --- widać jezioro Gopło. Skierka i Chochlik wchodzą. WiosnaSKIERKA Gdzie jest Goplana, nasza królowa? CHOCHLIK Spi jeszcze w Gople. SKIERKA I woń sosnowa,/ I woń wiosenna nie obudziła/ Królowej naszej? woń taka miła!/ Czyliżczyliż --- konstrukcja z partykułą pytającą -li- oraz partykułą wzmacniającą -ż; inaczej: czyżby. nie słyszy, jak skrzydełkami/ Czarne jaskółki biją w jezioro/ Tak, że się całe zwierciadło plami/ W tysiące krążków? CHOCHLIK Praca, LenistwoZanadto skorozanadto skoro --- zbyt szybko, za wcześnie./ Zbudzi się jędza i będzie/ Do pracy nas zaprzęgać. To w puste żołędzie/ Wkładać jaja motylic --- to pomagać mrówkom/ Budującym stolice i drogi umiatać/ Do mrównika wiodące... to majowym krówkom/ Rozwiązywać pancerze, aby mogły latać,/ To zwiedzać pszczelne ule i z otwartej księgi/ Czytać prawa ulowe lub rotę przysięgi/ Na wierność matce pszczelnej od zrodzonej pszczółki;/ To na trzcinę jeziora zwoływać jaskółki/ I uczyć budownictwa pierworoczne matki./ Już zamykać stawiane na ptaszęta klatki,/ Nim jaki biedny ptaszek uwięźnie w zapadni,/ Na przekor ptasznikowi; już to pani sroce/ Ciągle trąbić do ucha naukę: nie kradnij;/ Albo wróblowi wmawiać, że pięknie świegoce,/ Aby ciągle świegotał nad wieśniaczą chatą.../ Pracuj jak koń pogański, pracuj całe lato,/ A zimą spij u chłopa za brudnym przypieckiem,/ Między garnkami, babą szczerbatą i dzieckiem. SKIERKA Bo też ty jesteś leniwy, Chochliku! patrzy na jezioro Czary, WiosnaAch, patrz! na słońca promyku/ Wytryska z wody Goplana;/ Jak powiewny liść ajeruajer --- tatarak, bylina o wonnych liściach i korzeniu, powszechnie porastająca brzegi jezior.,/ Lekko wiatrem kołysana;/ Jak łabędź, kiedy rozwinie/ Uśnieżony żagiel steru,/ Kołysze się --- waha --- płynie./ I patrz! patrz! lekka i gibka,/ Skoczyła z wody jak rybka,/ Na nezabudeknezabudek --- tak w tekście Słowackiego; dziś zapisujemy zmiękczone ,,n": niezabudki (tj. niezapominajki). warkoczu/ Wiesza się za białe rączki,/ A stopą po fal przezroczu/ Brylantowe iskry skrzesza./ Ach czarowna! któż odgadnie,/ Czy się trzyma z fal obrączki?/ Czy się na powietrzu kładniekładnie (daw. forma) --- dziś: kładzie.?/ Czy dłonią na kwiatach się wiesza? CHOCHLIK PtakOna ma wianek na głowie.../ Czy to kwiaty? czy sitowie? SKIERKA O nie... to na włosach wróżki/ Uśpione leżą jaskółki./ Tak powiązane za nóżki/ Kiedyś, w jesienny poranek,/ Upadły na dno rzeczułki:/ Rzeczułka rzuciła wianek,/ Wianek czarny jak hebany/ Na złote włosy Goplany. CHOCHLIK Lenistwo, PracaRadzę ci, uciekajmy, mój Skierko kochany,/ Wiedźma gotowa zaraz nową pracę zadać./ Albo obracać młyny, skąd woda uciekła/ Biednemu młynarzowi, lub każe spowiadać/ Leniwego szerszenia, nim pójdzie do piekła/ Za kradzież słodkich miodów... lub malować pawie SKIERKA Więc uciekaj... ja się bawię.../ PtakPromienie słońca przenikły/ Jaskółeczek mokre piórka.../ Ożyły --- pierzchły --- i znikły/ Jak spłoszonych wróbli chmurka/ Królowa nasza bez ducha./ Zadziwiona stoi, słucha;/ Nie śmie wiązać i zaplatać/ Koskosy (daw.) --- warkocze. rozwianych, nie wie, czemu/ Wianeczkowi uwiędłemu/ Przyszło ożyć? skąd mu latać?/ Goplano! Goplano! Goplano! Wchodzi Goplana. PracaGOPLANA Narwij mi róż, Chochliku! poleciał mój wianek. CHOCHLIK Już się zaczyna praca. Chochlik odchodzi mrucząc. GOPLANA Czy to jeszcze rano? SKIERKA Pierwsza wiosny godzina. GOPLANA Ach! gdzież mój kochanek? SKIERKA Co mi rozkażesz, królowo?/ Zadaj piękną jaką pracę./ Winąćwinąć --- rozwinąć, spleść. tęczę kolorową,/ Albo budować pałace,/ Powojami wiązać dachy./ I opierać kwiatów gmachy/ Na kolumnach malw i dzwonów/ Lazurowych. GOPLANA zamyślona Nie! SKIERKA Chcesz tronów/ Z wypłakanych nieba chmurek?/ Czy ci przynieść pereł sznurek?/ Z owych pereł, które dają/ Lep na ptaszki; ale mają/ Takie blaski, takie wody,/ Jak kałakuckiekałakucki (daw.) --- pochodzący z Kalkuty, miasta w Indiach stolicy Bengalu. jagody./ Chcesz? lecę na trzęsawicetrzęsawica a. trzęsawisko --- bagno.,/ Dojrzę --- dogonię --- pochwycę ---/ Błędnego moczar ognika;/ I zaraz w lilijkę białą/ Oprawię jak do świecznika,/ I nakryję białym dzwonkiem,/ By ci świecił... Czy to mało?/ Rozkaż, pani! Co pod słonkiem,/ Co na ziemi, wszystko zniosę:/ Drzewa, kwiaty, światło, rosę./ Co nad ziemią, w ziemi łonie:/ Dźwięki, echa, barwy, wonie,/ Wszystko, o czym kiedy śniły/ Myśli twoje w jezior burzy/ Kołysane. MiłośćGOPLANA Skierko miły,/ Ja się kocham. SKIERKA W czym? czy w róży/ Bezcierniowej? czy w kalinie?/ W czterolistnej koniczynie?/ Może w kwiatku: «niech Bóg świeci»,/ Który posadzi macocha/ Na grobie mężowskich dzieci?/ Może w Magdaleny nitcenitka Magdaleny --- babie lato; zjawisko polegające na występowaniu unoszących się w powietrzu nici przędnych niektórych gatunków pająków.,/ Co bez wiatru leci płocha?/ Może w białej margieritce,/ Co piątym listkiem: «nie kocha»/ Zabiła młodą pasterkę?/ W czym się kochasz? poszlijposzlij (daw. forma) --- dziś: poślij. Skierkę,/ A przyniesie ci kochanka,/ I wplecie do twego wianka,/ I będziesz go wiecznie miała,/ Pieściła i całowała/ Do przyszłej wiosny poranka,/ Do drugiego kwiatów wieku. GOPLANA Ach! ja się kocham, kocham się w człowieku! SKIERKA To ludzkie czary. GOPLANA Tej zimy, gdym usnęła/ Na skrysztalonym łożu, światło mię jakieś/ Z głuchego snu gwałtownie ocuciło./ Otwieram oczy --- patrzę... płomień czerwony/ Jako pożaru łuna bije przez lody/ I słychać głuchy huk. Rybacy to rąbali/ Przełomkęprzełomka --- przerębla; otwór w lodzie pokrywający jezioro a. rzekę, służący zimą do połowu ryb. biednym rybkom zdradliwą... Nagle/ Okropny krzyk --- w przełomkę człowiek pada./ Na moje upadł łoże; a czy to światło/ Podobne barwie róż, które świeciło/ W moim pałacu szklistym? czy też prawdziwe/ Róże na jego licach śmiercią mdlejące;/ Ale się piękny wydał --- ach! piękny tak, że chciałam/ Zatrzymać go na wieki w zimnych pałacach,/ I nie rozwiązać z wieńca ramion, i przykuć/ Łańcuchem pocałunków. Wtem zaczął konać.../ Musiałam wtenczas, ach! musiałam go wypuścić!/ Gdybym przynajmniej mogła była go wynieść/ Z wody na rękach moich, usta z ustami/ Spoić i życie wlać w ostygłe jego piersi;/ Ale ty wiesz, co to za męka dla nas,/ Kiedy, podobne kwiatom, musiemy składać/ Rumieniec nasz i piękne barwy wiosny,/ I do kamieni białych podobne leżyć/ W głębiach jeziora. Taką ja wtenczas byłam./ Musiałam leżeć na dnie, ani się płochopłocho --- nierozważnie; lekkomyślnie./ Na światło dnia wyrywać. Na pół martwego/ Wyniosłam drzącądrzącą --- dziś: drżącą. ręką i przez otwory/ W lodzie wybite rzucam: sama boleśnie/ Wracam na puste łoże, na zimne łoże;/ A moje serce rozdarł okrzyk rybaków,/ Którzy witali wtenczas, gdy ja żegnałam./ WiosnaJakżem czekała wiosny, przyszła nareszcie!/ Z miłością w sercu budzę się... kwiaty/ To nic przy jego licach --- gwiazdy gasną/ Przy jego jasnych oczach... Ach kocham, kocham! SKIERKA Kobieta, MężczyznaKtoś idzie tutaj lasem. GOPLANA To on! to on! mój miły./ Bądź niewidomym, Skierko. Skierka odchodzi. Wchodzi na scenę Grabiec --- rumiany --- w ubiorze wieśniaka. GRABIEC Ach, cóż to za panna?/ Ma twarz, nogi, żołądek --- lecz coś jakby szklannaszklanny (daw. forma) --- dziś: szklany../ Co za dziwne stworzenie z mgły i galarety./ Są ludzie, co smak czują do takiej kobiety;/ Ja widzę coś rybiego w tej dziwnej osobie. GOPLANA Jak się nazywasz, piękny młodzieńcze? GRABIEC Nic sobie... GOPLANA Miły nic sobie! GRABIEC Jakżeś głupia, mościa panimościa pani --- popularny skrót od zwrotu grzecznościowego: miłościwa pani. ---/ Nic sobie, to się znaczy, że nic nie przygani/ Mojej piękności, to jest, żem piękny. A zwę się/ Grabiec. GOPLANA Cóż cię za anioł obłąkał w tym lesie? GRABIEC Proszę, coż za ciekawość w tym wywiędłym schabku! GOPLANA Proszę cię, panie Grabiec! GRABIEC Wolno mówić: Grabku!/ Panie Grabku! GOPLANA Któż jesteś? GRABIEC Aśćkiaśćka (starop.) --- popularny skrót zwrotu grzecznościowego w odniesieniu do kobiety: Waszmość, co z kolei było skrótem od: Wasza Miłość. panny sługa.../ A pytasz, kto ja jestem?... to historia długa;/ W naszym kościółku stały ogromne organy,/ Mój tata grał na dudach; pięknie grywał pjanypjany --- dziś: pijany.,/ Ale kiedy na trzeźwo, okropnie rzępolił;/ Do tego był balwierzem i całą wieś golił,/ Golił i grał na dudach, bo golił w sobotę,/ Na dudach grał w niedzielę; a miał taką cnotę,/ Że nie pił, kiedy golił, a pił, kiedy grywał./ I wszystko szło jak z płatkaiść jak z płatka --- udawać się z łatwością.. Wtem kogut zaśpiéwał/ I mój ojciec małżeństwem z żoną los zespolił./ Panna młoda wąs miała, ojciec wąs ogolił/ I wszystko szło jak z płatka. Lecz tu nowe cuda!/ Żona grała na dudach, a tatuś był duda;/ Grała więc po tatusiu i dopóty grała,/ Aż go na cmentarzyku wiejskim pogrzebała./ Ja zaś, pośmiertne dzieło pana organisty,/ Jestem, jak mówią, ojca wizerunek czysty,/ Bo lubię stary miodekmiodek --- tu: miód pitny, gatunek napoju alkoholowego. i kocham gorzonnęgorzonna --- gorzałka, wódka.,/ I uciekam od matki... GOPLANA Słowa jego wonne/ Przynosi wiatr wiosenny do mojego ucha.../ O luby! ja cię kocham... Próżność, Mężczyzna, WieśGRABIEC Coż to za dziewucha?/ Obcesowoobcesowo (daw.) --- bezpośrednio, bez ogródek, aż do nietaktu. zaczyna. Wprawdzie to nie dziwy./ Ilekroć przez wieś idę, to serca jak śliwy/ Lecą pod moje nogi... wołają dziewczęta:/ Panie Grabku! Grabiątko, niech Grabiec pamięta,/ Że jutro grabim siano --- pomóż, Grabku, grabić/ A to znaczy, że za mnie dałyby się zabić,/ I to, że się na sieniena sienie (daw. forma) --- dziś: na sianie. dadzą pocałować. PocałunekGOPLANA Czy mię kochasz, mój miły...? GRABIEC Ha!... trzeba skosztować.../ Na przykład... daj całusa GOPLANA Stój!... Dziewictwo, Miłość, Śmierćpocałowanie/ To ślub dla czystych dziewic. Na dziewiczym wianiewiano (daw.) --- posag i wyprawa panny młodej; tu: synonim wianka dziewiczego, dziewczęcej cnoty./ Za każdym pocałunkiem jeden listek spada./ Nieraz dziewica czysta i smutkami blada/ Dlatego, że spadł jeden liść u serca kwiatu,/ Nie śmie kochać i daje pożegnanie światu,/ I do mogiły idzie nigdy niekochana. GRABIEC Coś waćpanna jak mniszka. GOPLANA Raz pocałowana/ Będę twoją na wieki --- i ty mój na wieki... GRABIEC Ha, pocałunek bliski, a ten «mój» daleki. całuje GOPLANA O mój luby! GRABIEC Dalibóg... pfu!... pocałowałem/ Niby w pachnącą różę... pfu... róża jest ciałem,/ Ciało jest niby różą... niesmaczno!... GOPLANA Miłość romantycznaMój drogi!/ Więc teraz co wieczora na leśne rozłogi/ Musisz do mnie przychodzić. Będziemy błądzili,/ Kiedy księżyc przyświeca, kiedy słowik kwili,/ Nad falą szklistych jezior, pod wielkim modrzewiem/ Będziemy razem marzyć przy księżycuBędziemy razem... --- we fragmencie tym można odczytać nawiązanie do ballady Mickiewicza Świtezianka, w której również tajemnicza pani jeziora zawiera śluby z młodzieńcem, a następnie poddaje próbie jego wierność. Grabiec, przez swą rubaszność i całkowitą nieczułość na romantyczne nastroje, przekształca to nawiązanie w satyrę na miłość romantyczną.... GRABIEC do siebie Nie wiem,/ Co odpowiedzieć babie... GOPLANA Ty smutny? ty niemy?/ O! my z tobą będziemy szczęśliwi! GRABIEC Będziemy,/ Lecz nie wieczorem --- i nie przy jeziorze... GOPLANA Czemu? GRABIEC Bo ja nie lubię wody jak wściekły. GOPLANA Mojemu/ Kochankowi rwać będę poziomki, maliny. GRABIEC Lecz ja nie lubię malin... a kiedy dziewczyny/ Niosą dzbanek na głowie, nieraz zrzucam dzbanek,/ Ale to nie dla malin. GOPLANA Lecz ty mój kochanek.../ Ty musisz lubić kwiaty... Więc przyjdź co wieczora. GRABIEC A to już tego nadto!... co za nudna zmora!/ Nie przyjdę w żaden wieczór... GOPLANA Dlaczego? GRABIEC Za borem/ Pewna dziewczyna czeka na Grabka wieczorem. GOPLANA Dziewczyna? GRABIEC Tak... dziewczyna... GOPLANA Czy piękna dziewczyna? GRABIEC Ha?... co pannie do tego?... zwie się Balladyna. GOPLANA Siostra Aliny?... córka wdowy?... ale ona/ Złe ma serce... GRABIEC Waćpanna, widzę, coś szalona.../ Nie wierzę w babskie dziwy, sądy i przestróżkiprzestróżka (zdrobn.) --- od: przestroga./ Wszystkie dziewczęta, które mają małe nóżki,/ To mają piękne usta i serca --- a właśnie/ Ona piękną ma nóżkę... GOPLANA zapalając się Miłość, Miłość silniejsza niż śmierć, ZazdrośćNiech słońce zagaśnie,/ Jeśli mi ciebie kto wydrze, kochanku./ Ty jesteś moim! moim! moim wiecznie!/ Choćbyś miał księżyc za ślubny pierścionek,/ Choćbyś miał księżyc, to ja go rozłamię,/ Zagaszę księżyc, który cię prowadzi/ Do pocałunków, do kochanki domu./ Ach bądź mi wiernym! błagam cię! zaklinam!/ Na twoje własne szczęście. Ach! zaklinam!/ Bo zginiesz, luby... nie... razem zginiemy,/ Ale ty zginiesz także, gdy ja zginę.../ Więc nie chcę zginąć, abyś ty nie zginął./ Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam wieczorem,/ Przynajmniej dzisiaj nie chodź tam... ja każę... GRABIEC A któż ty jesteś, co każesz? Czarownica, Woda, WierzeniaGOPLANA Królowa!/ Królowa fali, Goplana. GRABIEC Ej!... w nogi!/ Jezus Maryja! a tom popadł w biedę,/ Szatana żona chce być moją żoną. Grabiec ucieka. GOPLANA sama MiłośćNiech słońce gaśnie! niechaj gwiazdy toną/ W bezdrożne niebo! niechaj róże więdną!/ Co mi po słońcu, po gwiazdach, po kwiatach,/ Wolę je stracić niż kochanka stracić./ Co mam potęgi, co nadprzyrodzonej/ Siły nad światem; to obrócę na to,/ Aby to serce podbić i mieć moim.../ Skierko! Chochliku!... SKIERKA przybiega Czy słyszałeś, Skierko,/ Moją rozmowę z kochankiem? aniołem? SKIERKA Nie karz... ciekawość... szczera moja skrucha,/ Biały powoju kwiatek uszczyknąłem/ I końcem rożka włożywszy do ucha/ Słyszałem... przez kwiat... GOPLANA Gdzie Chochlik? SKIERKA Leniwy/ Ciągnie się z wiankiem... Wchodzi Chochlik z wiankiem. GOPLANA A wstydź się, Chochliku!/ Patrz, coś ty narwał chwastu i pokrzywy,/ Brzydkich piołunów, koniczyn, trawniku. SKIERKA Pozwól mi, pani, niech ja go wysiekę/ Za taki wianek... CHOCHLIK Ej!... ja cię urzekęurzec --- rzucić urok, czar.... GOPLANA CzarySłuchajcie mię cicho, diabliki.../ Oto, Chochlo, polecisz za moim kochankiem;/ Idź przy nim, przed nim, za nim, jak skoczne ogniki,/ I błąkaj po murawach tak, by przed porankiem/ Nie trafił do mieszkania --- ani do tej chaty,/ Gdzie mieszkają dwie piękne dziewczęta --- dwa kwiaty,/ Córki wdowy... rozumiesz... a o wschodzie słońca/ Tu miłego przyprowadź. CHOCHLIK Będę go bez końca/ Błąkał i sadzał w błocie... cha! cha! cha! cha! cha! cha! Odchodzi Chochlik. GOPLANA A ty, mój Skierko, leć na mały mostek/ Gdzie jest mogiła samobójcy stracha/ Ukryj się w łozyłozy zarostek --- zarośla wierzbowe. zarostek./ Za godzinę przez ten mostek/ Będzie jechał pan bogaty,/ Ustrojony w złote szaty,/ Jak do ślubu --- bez oręży,/ I kareta złotem błyska,/ I pięć rumaków w zaprzęży;/ Cztery karych i klacz biała/ Przodem lecąc iskry ciska./ A na mostku wypróchniała/ Leży belka drżąca, śliska./ Czy rozumiesz? SKIERKA Wywrócić? GOPLANA skłaniając głową Lecz nie szkodzić żywym./ Ani ludziom, ni koniom. SKIERKA A potem? GOPLANA Tego pana w płaszczu złotem,/ Hymnem wiatru czułym, tkliwym/ Zaprowadzić aż do chaty,/ Gdzie mieszka uboga wdowa/ I dwie młode córki chowa./ Kobieta, PrzemianaUczyń tak, by pan bogaty/ Wziął tam żonę i we dwoje/ Odjechał złotą karetą./ Luby Skierko! dziecię moje! SKIERKA Dziewczyna będzie kobietą,/ Nim dwa razy słońce zaśnie,/ Nim dwa razy księżyc zgaśnie. odlatuje GOPLANA sama Więc rozesłałam sylfysylf --- w średniowieczu: duch powietrza, uosobienie żywiołu powietrza (u Paracelsusa).; niechaj pracują/ Na moje szczęście. Teraz nie idzie o to,/ Aby wojskami kwiatów zdobywać niwy;/ Miłość tragicznaNie kwiatów strzec mi teraz, nie tęcze winąćwinąć --- wiązać, splatać.,/ Ani słowiki uczyć piosenek, ani/ Budzić jaskółki wodne... kocham!... ginę!.../ ŁzyA jeśli on mię kochać nie będzie? cała/ W mgłę się rozpłynę białą, i spadnę łzami/ Na jaki polny kwiat, i z nim uwiędnę. rozpływa się w powietrzu SCENA III Córka, Dom, MatkaChata Wdowy. Wdowa i córki jej Balladyna i Alina wchodzą z sierpami. WDOWA Praca, Chłop, KobietaZakończony dzień pracy. Moja Balladyno,/ Twoje rączki od słońca całe się rozpłyną/ Jak lodu krysztaliki. Już my jutro rano/ Z Alinką na poletkupoletko --- małe pole. dożniemy ostatka;/ A ty, moje dzieciątko, siedź sobie za ścianą... ALINA StarośćNie! nie, nie, jutro odpoczywa matka,/ A my z siostrzycą idziemy na żniwo./ Słoneczko lubi twoję główkętwoję główkę (daw. forma) --- dziś: twoją główkę. siwą/ I leci na nią byby (daw.) --- tu: niby, jakby. natrętna osa/ Do białych kwiatków; ani go od włosa/ Liściem odpędzić; że też nigdy chmurki/ Bóg nie nadwieje, aby cię zakryła./ O! biedna matko! WDOWA Córka, Matka, Mąż, MarzenieDobre moje córki,/ Z wami to nawet ubożyzna miła;/ A kto posieje dla Boga, nie straci./ Zawsze ja myślę, że wam Bóg zapłaci/ Bogatym mężem... a kto wie? a może/ Już o was słychać na królewskim dworze?/ A my tu żniemy, aż tu nagle z boru/ Jaki królewic --- niech i kuchta dworu/ Albo koniuszy --- zajeżdża karetą.../ I mówi do mnie: «Podściwapodściwy (daw., gw.) --- poczciwy. kobieto,/ Daj mi za żonę jedną z córek». --- «Panie!/ Weź Balladynę, piękna jak dziewanna». ---/ Obyczaje, PrzemijanieTobie się także, Alino, dostanie/ Rycerz za męża... ale starsza panna/ Powinna prędzej zostać panną młodą./ W rzeczułkach woda goni się za wodą./ Mój królewicu, żeń się z Balladyną. BALLADYNA Gdzie ty mój grzebień podziałaś, Alino?/ Marzenie, Życie snemCo ty tam słuchasz, jak się matce marzy. ALINA Wiesz, Balladyno, że to jej do twarzy,/ Kiedy śni głośno, kiedy się uśmiecha. WDOWA do Balladyny Dobrze ty mówisz! BógChata taka licha,/ A mnie się marzy Bóg wie nie co.../ Ale Bogu się także w wiekuistej chwale/ Musi coś marzyć... a gdyby też Bogu/ Chciało się matce dać złotego zięcia... BALLADYNA Ach! słychać jakiś tarkot na rozłogu,/ Jedzie gościńcem dwór jakiegoś księcia./ Pięć koni... złota kareta... ach kto to?.../ Jedzie aleją... Jak to pięknie złoto/ Między drzewami błyska!... Ach! mój Boże,/ Co im się stało?... śród naszego mostu/ Powóz prrr... stanął... i ruszyć nie może... WDOWA Pewnie chcą konie napoić... BALLADYNA Ot właśnie!/ Pan poi konie na drodze po prostu... WDOWA Ha! jeśli pić chcą... ALINA Już słoneczko gaśnie,/ Trzeba zapalić sosnowe łuczywołuczywo --- szczapa drewniana, po zapaleniu służąca jako światło.... BALLADYNA biegnąc od okna Ach lampę zaświeć... ach lampę... co żywo.../ O! gdzie mój grzebień? Słychać pukanie do drzwi. WDOWA Cóż to? co?... ktoś puka.../ Otwórz, BladynoBladyna --- inna forma imienia córki, Balladyny, używana przez matkę-wdowę.. BALLADYNA Niech siostra otworzy... WDOWA Prędzej otwórzcie... ktoś do chaty stuka. ALINA Ach ja się boję... WDOWA Niech wszelki duch Boży/ Boga wychwala... ja odemknę chatę... patrzy przez dziurkę od klucza O jakie stroje złocisto-bogate! otwiera Czy w imię Boga?... Kirkor wchodzi. KIRKOR Tak, z Boga imieniem./ Proszę wybaczyć, ale nad strumieniem/ Mostek pod moim załamał się kołem,/ Szukam schronienia... WDOWA Proszę poza stołem,/ Mój królewicu, siadać --- proszę siadać./ Chata uboga --- raczyłeś powiadać,/ Że powóz... O! to nieszczęście! ---/ Dziewczęta! To moje córki, jasny królewicu ---/ A to już dawno człowiek nie pamięta/ Takich przypadków, chyba przy księżycu/ Młynarz, co jechał przeszłej wiosny. BALLADYNA Matko,/ Dosyć --- daj panu mówić... Wchodzi Skierka niewidzialny dla aktorów. KIRKOR Czary, Muzyka, MiłośćPrzed tą chatką/ Słyszałem dźwięki luteń... czy to córki/ Wasze grywają na lutni? WDOWA Przepraszam ---/ Nie... królewicu... SKIERKA Z niewidzialnej chmurki/ Sympatycznymi kwiaty poukraszamukrasić --- upiększyć./ Obie dziewice, bo moja królowa/ Nie powiedziała, do której nakłonić/ Serce Kirkora... Muzyka echowa/ Zacznie hymnami powietrznymi dzwonić;/ A wieniec kwiatów taką woń rozleje,/ Że serce tego człowieka omdleje,/ Że jednym sercem dwa serca pokocha. Wkłada wieńce kwiatów na głowy dziewicom --- słychać muzykę. WDOWA Może królewic chce odpocząć trocha?... KIRKOR z zadziwieniem i niespokojnością Odpocząć, kiedy dźwięki takie cudne/ Słyszę... Dziewice, wasze są to pieśni?.../ Słyszę śpiewanie... ALINA Czy się panu nie śni?/ Tu w chacie... cicho... KIRKOR NudaAch! jakże mi nudne/ Wspomnienie zamku pustego!... SKIERKA na stronie Czar działa... Łzy, WodaKIRKOR Z jakich kadzideł ta woń się rozlała?.../ To z pewnaz pewna --- na pewno. wasze wieńce, uroszone/ Łzami wieczora, dają takie wonie? BALLADYNA Lecz my nie mamy wieńców. SługaWchodzi Sługa Kirkora bogato ubrany. SŁUGA Naprawione/ Koło w powozie... KIRKOR Wyprząc z dyszla konie,/ Ja tu zostanę... Sługa odchodzi. WDOWA Chłop, SzlachcicCóż to za zjawienie?/ Królewic w chacie! Na jakim on sieniena sienie (daw. forma) --- na sianie./ Spać będzie?... Jemu listki róży cisną... KIRKOR do siebie Prawdę wróżyłeś, pustelniku stary:/ Gdzie okienkami dwie różyczki błysną,/ Gdzie dach słomiany... SKIERKA do siebie Zakończone czary... KIRKOR do Wdowy Konflikt wewnętrzny, Miłość, MałżeństwoSłuchajcie, matko! na świat wyjechałem/ Szukać ubogiej i cnotliwej żony;/ Dalej nie jadę, bo tu napotkałem/ Cudowne bóstwa!... O! gdybym dwa trony ---/ Ach! powiem raczej, gdybym miał dwa serca!/ Lecz zdaje mi się, że dwa serca noszę.../ Dwoma sercami o dwie córki proszę;/ Ale Bóg jedną tylko wziąć pozwala/ I do ślubnego prowadzić kobierca;/ Więc trzeba wybrać... Czemuż losu fala/ Rozbiła serce moje o dwie skały?/ Ach czemuż oczy pierwej nie wybrały/ I nie powiodły czucia? Dziś nie umiem/ Wybrać... WDOWA Ja ciebie, panie, nie rozumiem... KIRKOR Proszę o rękę jednej z córek... może/ Pozycja społecznaSłyszałaś kiedy o hrabi Kirkorze,/ Co ma ogromny zamek, cztery wieże,/ Złocisty powóz, konie i rycerze/ Na swych usługach?... Otóż Kirkor... to ja.../ Proszę o jedną z córek... WDOWA Córka moja?.../ Ja dwie mam córki --- ale Balladyna... KIRKOR Czy starsza? WDOWA Tak jest... a młodsza Alina/ Także jak anioł... KIRKOR do siebie Kochanek, MążJaki wybór trudny!/ KobietaStarsza jak śniegi --- u tej warkocz cudny/ Niby listkami brzoza przyodziana;/ Ta z alabastrów --- a ta zaś różana ---/ Ta ma pod rzęsą węgle --- ta fijołki ---/ Ta jako złote na zorzy aniołki,/ A ta zaś jako noc biała nad rankiem./ Więc jednej mężem --- drugiej być kochankiem;/ Więc obie kochać, a jedną zaślubić?/ Lecz którą kochać? którą tylko lubić?.../ Niech się przynajmniej z ust różanych dowiem,/ Która mnie kocha?... do dziewic Moje smugłesmugłe łanie --- raczej: smukłe łanie. łanie,/ Czy mnie kochacie? BALLADYNA Ach! ja ci nie powiem:/ «Nie»... ale nie śmiem wymówić: «Tak, panie» ---/ Może ty zgadniesz, choć będę milczała;/ Zgadnij, rycerzu. KIRKOR do Aliny A ty, różo biała? ALINA rzucając się na łono matki Kocham... Kobieta, Żona, MążKIRKOR Obiedwieobiedwie (starop.) --- obie, obydwie. kochają. WDOWA Zapewne,/ że muszą kochać!... tożby to dopiero,/ Gdyby nie kochać rycerza, co szczerąszczery (daw.) --- prawdziwy./ Mógłby za żonę wziąć sobie królewnę,/ Piękny i śmiały. KIRKOR Któraż z was, dziewice,/ Będzie mię więcej kochała po ślubie?/ Jak będzie kochać? lubić, co ja lubię?/ Jak mi rozchmurzać gniewu nawałnice? BALLADYNA Miłość, Ofiara, PoświęcenieO panie! jeśli w zamku są czeluście,/ Z czeluści ogień bucha, a ty każesz/ Wskoczyć --- to wskoczę. Jeśli na odpuście/ Ksiądz nie rozgrzeszy, to wezmę na siebie/ Śmiertelne grzechy, którymi się zmażesz./ Jeżeli dzida będzie mierzyć w ciebie,/ Stanę przed tobą i za ciebie zginę.../ Czegóż chcesz więcej?... WDOWA Weź! weź Balladynę/ Szczera jak złoto. KIRKOR do Aliny A ty, młodsza dziewo,/ Co mi przyrzekasz? ALINA Kochać i być wierną. KIRKOR Konflikt wewnętrznyAch nie wiem, której oddać rękę lewą/ Jako szwagierce --- a której z pierścionkiemz pierścionkiem --- w domyśle: ślubnym./ O! gdybym ujrzał tę gwiazdę przedsternągwiazdę przedsterną --- gwiazdę przewodnią (przedsterną: wiodącą ,,przed sterem"); tu Kirkor nawiązuje do motywu gwiazdy betlejemskiej.,/ Co wiodła króle do Dzieciątka żłobu!/ Serce mam jedno, a ciągnie do obu./ Którą odrzucić? której być małżonkiem?/ Obie kochają, więc niesprawiedliwość/ Poniesie jedna, jeśli wezmę drugą./ W obojgu jedna prostota i tkliwość,/ W obojgu miłość jednaką zasługą.../ Którą tu wybrać?... ALINA Córka, Matka, ObowiązekJeśli mnie wybierzesz,/ Szlachetny panie, to musisz obiecać,/ Że mię do zamku twojego zabierzesz/ Z matką i siostrą... Bo któż będzie matce/ Gotować garnek? kto ogień rozniecać?/ Ona nie może zostać w biednej chatce,/ Kiedy ja będę w pałacach mieszkała./ Patrz, ona siwa jak różyczka biała./ O! widzisz panie... musisz także ze mną/ I matkę zabrać... KIRKOR O! jakąż tajemną/ Rozkoszą serce napełnia... o! miła... WDOWA Lecz Balladyna to samo mówiła/ W sercu i w myśli... Wierzaj mi, rycerzu,/ I Balladyna kocha matkę starą. KIRKOR Jużem był wybrał i znów mi w puklerzupuklerz --- okrągła, wypukła tarcza; tu raczej: pancerz (jako przykrywający tułów, w którego środku bije serce)./ Dwa serca biją... Córka, Matka, ObowiązekBALLADYNA Byłabym poczwarą/ Niegodną twojej ręki, ale piekła,/ Żebym się matki kochanej wyrzekła./ Prócz matki, siostry, wszystko ci poświęcę. LosKIRKOR Oślepionego chyba losu ręceoślepionego (...) losu ręce --- ślepy los, traf./ Wskażą mi żonę... CzarySKIERKA śpiewa do ucha Wdowy Matko, w lesie są maliny,/ Niechaj idą w las dziewczyny./ Która więcej malin zbierze,/ Tę za żonę pan wybierze. WDOWA Coś matce staruszce/ Przyszło do głowy... Mój ty królewicu,/ Jeśli pozwolisz twej pokornej służce,/ To ci poradzi, piękny krasnolicukrasnolicu --- o krasnym (tj. pięknym) licu (tj. obliczu, twarzy)../ Oto niech rankiem idą w las dziewczyny,/ A każda weźmie dzbanek z czarnej gliny;/ I niechaj malin szukają po lesie:/ A która pierwsza dzban pełny przyniesie/ Świeżych malinek, tę weźmiesz za żonę. KIRKOR Wyborna rada... Chłop, Marzenie, SzlachcicO! złota prostoto!/ Ty mi dasz szczęście niczym nieskłócone,/ Dnie rozkoszami przeplatane z cnotą./ Tak, moja matko... niech o słońca wschodzie/ W las idą córki z dzbankami na głowie./ A my w lipowym usiądziemy chłodzie;/ Która powróci pierwsza, ta się zowie/ Hrabini Kirkor... Sądź sam, wielki Boże. WDOWA Chłop, SzlachcicKrólewic znajdziesz w tej chateczce łoże,/ Pachnące siano zakryte bielizną./ Wierzaj mi, panie, żabki się nie wślizną/ Do twego sianka... proszę do alkowyalkowa --- sypialnia.. SługaKIRKOR klaszcze Wchodzi Sługa. Przynieś z powozu puchar kryształowy,/ Wino i zimne żubrowe pieczywopieczywo --- czyli ,,to, co upieczone", tu chodzi o pieczeń z mięsa żubra (dziś pieczywo oznacza chleb i bułki, zaś pieczone mięso to: pieczyste).... Sługa odchodzi. Bądźcie mi zdrowe, piękne narzeczone... odchodzi do alkowy poprzedzany przez Wdowę SiostraALINA Siostrzyco moja... o! jakież to dziwo,/ O! jakie szczęście! BALLADYNA Jeszcze niezłowione,/ To szczęście, siostro, może nie dla ciebie... ALINA O! moja siostro... wszakże to na niebie/ Jeśli nie słońce, to gwiazdy nad głową:/ Jeśli nie będę panią Kirkorową,/ To będę pani Kirkorowej siostrą./ KochanekA tobie jutro trzeba wziąć się ostro/ Do tych malinek, bo wiesz, że ja zawsze/ Uprzedzam ciebie i mam pełny dzbanek./ Nie wiem, czy na mnie jagody łaskawsze/ Same się tłoczą... czy tam... twój kochanek... BALLADYNA Milcz!... ALINA Ha, siostrzyczko? a ja wiem, dlaczego/ Malin nie zbierasz... BALLADYNA Co tobie do tego? Kochanek, Miłość, Pozycja społecznaALINA Nic... tylko mówię, że ja bym nie chciała/ Rzucić kochanka ani dla rycerza,/ Ani dla króla... a gdybym kochała,/ Wzajem kochana, rolnika, pasterza,/ To już by żaden Kirkor... BALLADYNA Nie chcę rady/ Od głupiej siostry... Słychać klaskanie za chatą. --- Balladyna zapala świeczkę i ukrywszy ją w dłoni wychodzi. ALINA Pocałunek, ZdradaHa!... zaklaskał w borze ---/ Wyszła ze świeczką... O, mój wielki Boże!/ Co tam pan Grabek powie na te zdrady./ Bo też ta siostra chce iść za Kirkora,/ A jam widziała na kwiatkach ugora,/ Ba! i pod naszą osiną słyszałam/ Sto pocałunków... przebacz mi, o! Chryste,/ Że sądzę miłość, której ach! nie znałam... klęka Widzisz, mój Boże! ja mam serce czyste,/ A przysięgając nie złamię przysięgi.../ Boże! ptaszęta u Twojej potęgi/ Mogą uprosić o wiszeńkęwiszeńka --- wisienka. czarną,/ Jaskółkom w dziobek dajesz muszkę marną./ Jeśli ty zechcesz, Boże mój jedyny,/ Gdzie stąpię... wszędzie czerwone maliny... siada na ławie i usypia CzarySKIERKA śpiewa SenNiech sen szczęścia pozłacany/ Zamyka oczy dziewczyny.../ A ja lecę do Goplany... odchodzi ALINA przez sen Wszędzie maliny! maliny! maliny... KONIEC AKTU PIERWSZEGO AKT DRUGI SCENA I Las przy jeziorze Gople. --- Wschód słońca. --- Chochlik i Grabiec w czerwone błoto trzęsawic uwalanyuwalany --- ubrudzony. --- i dobrze podpiłypodpiły (daw.) --- dziś: podpity.. GRABIEC Nie pójdę krokiemkrokiem --- o krok, ani o krok. dalej. CHOCHLIK Ale tu już blisko/ Do twojego domostwa. GRABIEC Moje czarne psisko,/ Nie wierzę tobie... bo mię błąkasz --- sadzasz w błocie/ I wykręcasz ogonem... Nie... mój czarny kocie,/ Chciałem ciebie pogłaskać, a ogień wytrysnął.../ Spać chcę. CHOCHLIK Zażyj tabaki... Drzewo, PrzyjaźńGRABIEC trzymając się dębu Patrz, dąb mię uścisnął.../ I nie dziw, dąb przyjaciel grabinygrabina (gw., pot.) --- grab; gatunek drzewa.... Mój dębie./ Wierz mi, że cię szacuję; co w sercu, to w gębie. CHOCHLIK Chodźmy dalej... GRABIEC PijaństwoZnalazłem dęba przyjaciela;/ Choćbyś mi raj pokazał, gdzie Bóg wróble strzela,/ To nie porzucę dębu, co się cały chwieje/ I potrzebuje wsparcia. --- Patrz, biedaczek mdleje./ Tu, psie! tutaj z latarnią! zgubiłem dębinę./ Ha! dąb uciekł... nie poznał mnie... obrosłem w trzcinę,/ Siedząc w błotach noc całą... CHOCHLIK Chodź do karczmy. GRABIEC Na to/ Masz ze mnie przyjaciela --- na to jak na lato.../ Nie... to już nie przystoi... jeśli karczma dama/ Kocha mię, jak ja kocham... to nadejdzie sama.../ Głupstwo chodzić do dziewcząt... Skąd ty masz tabakę? CHOCHLIK Od pana Lucyfera. GRABIEC Ty mi świecisz bakęświecić bakę (strop., z ukr.) --- schlebiać komuś, nadskakiwać, podlizywać się../ Psie mój miły, poszukaj zająca --- a strzelę. CHOCHLIK Czym?... GRABIEC Gromem... Cośmy z tobą dobrzy przyjaciele,/ Przepraszam ciebie bardzo, żem cię zawiódł w błota,/ Siedzieliśmy w kałuży po uszy jak cnota,/ I kichali --- kichali... mój nos w nos waćpana. CHOCHLIK Pamiętasz, co nam trzcina mówiła? GRABIEC Kochana!/ Przyszła na pomoc... CHOCHLIK Trzcina ratowała dudę... GRABIEC Ja zawsze obwiniałem trzciny o obłudę... kładzie się CHOCHLIK Chodź dalej... SenGRABIEC Spać chcę... CHOCHLIK Lepiej wleź na dąb... GRABIEC śpiewa Na dębie/ Siedzą gołębie,/ Na stawku pływają kaczki.../ Jeżeliś przyjacielem, to zanieś do praczki/ Moje spodnie... CHOCHLIK Co? jak to? chcesz spać bez szlafmycyszlafmyca --- nakrycie głowy zakładane do snu (nazwa utworzona z połączenia wyrazów niem. schlafen: spać oraz mütze: czapka).? GRABIEC Nie chcesz?... to idź do diabła, kocie czarownicy. CHOCHLIK Dobrej nocy... GRABIEC Dobranoc... dobranoc, psie miły./ Szedłbym jeszcze do karczmy, ale nie mam siły./ Dobranoc... zasypia CHOCHLIK Co za głupie stworzenia ci ludzie!/ Spił się, cały w czerwonej umazgał się rudzieruda --- tu: rodzaj gliny./ I śpi; niech sobie teraz nadchodzi Goplana. Goplana wchodzi ze Skierką. GOPLANA SenGdzie on? ach, zasnął... Niech zorza różana/ Pierwsze mu blaski na oblicze rzuci:/ Lecz niech się zorza na poły zasmuci/ I płaczem rosy słońce tak przesłoni,/ Aby łagodne powiek nie raziło.../ A ty, Chochliku, weźmij z hojnej dłoni/ Twoją nagrodę... CHOCHLIK biorąc dar Orzech świstun, zgniłą/ Pełny tabaką... dzięki ci, królowo,/ Przez dwa dni będę częstował hiszpanką/ Chłopstwo pijane... GOPLANA do Skierki Któraż jest kochanką/ Kirkora?... SKIERKA Obie... GOPLANA O szalona głowo! SKIERKA Przyjdą do lasu szukać malin obie,/ Jak ci mówiłem... GOPLANA Poradź mi, co zrobię? SKIERKA Spuść się na czarne Balladyny serce;/ ZazdrośćZazdrość widziałem w maleńkiej iskierce,/ Więcej niż zazdrość... GOPLANA Cóż robiły w nocy? Kochanek, SiostraSKIERKA Alina boskiej wzywając pomocy/ Usnęła cicho, marząc o malinach;/ A Balladyna zapaliła świecę/ I wyszła, bo ktoś zaklaskał w osinach./ Leciałem za nią śledzić tajemnicę/ Nocnej przechadzki... Jako mgliste mary/ Szła po murawach i drżąca, i cicha:/ A płomyk świecy przez różowe szpary/ Białych paluszków, jak z róży kielicha,/ Błyskał i gasnął, to błyskał, to gasnął./ Zbudził się ptaszek w osinach i zasnął,/ Tak cicho przeszła wietrznymi poloty,/ Tak cicho przeszła... Ćmy wianeczek złoty/ Zwinął się, leciał nad dziewicy głową./ Stanęła... słucham... ona ciche słowo/ Wmieszała w szmery listeczków osiny.../ Ktoś odpowiedział... GOPLANA Może Balladyny/ Drużkadrużka --- przyjaciółka.?... SKIERKA Nie, pani. GOPLANA Kto? SKIERKA Mamżemamże (daw.) --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: czy mam. powiedzieć? GOPLANA pokazując na śpiącego Grabka On? SKIERKA Tak... KaraGOPLANA do Chochlika Chochliku!... kazałam ci śledzić,/ Przeszkodzić. CHOCHLIK Diabeł kochankom przeszkodzi. GOPLANA Zamknij Chochlika, Skierko, w muszli żabiéj/ I na jezioro puść byby --- tu skrócone: niby, jakby. kota w łodzi. CHOCHLIK O pani! pani! lepiej ty mię zabij... GOPLANA Zabić nie mogę, lecz mogę ukarać... SKIERKA Pójdź, panie Chochlo, o łódkę się starać. Chochlik, przekrzywiając się jak krnąbrne dziecko, odchodzi ze Skierką. Kara, ZazdrośćGOPLANA sama Więc on ją widział... on ją widział nocą;/ Przekleństwo! wczoraj widział ją w osinie./ Niechaj te gwiazdy nigdy się nie złocą,/ Co im świeciły! Niech ten miesiącmiesiąc (daw.) --- księżyc. ginie!/ Niechaj anielskiej drogi mleczne stopnie/ W proch się rozsypią!... On był tam? --- okropnie./ Żeby ta dziewa jedno mi spojrzenie/ Przedałaprzedać (daw.) --- sprzedać. dzisiaj za brylanty światów.../ Jak go ukarać?... ach ja się zamienię/ W błękitny powój i węzłami kwiatów/ Na śmierć uścisnę... O nie... z tego wianka/ Kochanek żywy wyjdzie, a kochanka/ Rozpłomieniona miłością omdleje./ Jak go ukarać?... ŁzyNiechaj wrośnie wszystek/ W płaczącą wierzbę, korą się odzieje,/ Niech się na drzewie skłoni każdy listek,/ Jakoby smutny przewinieniem spadał/ I płakał... Luby, gdy cię tak zobaczę,/ Że będziesz płaczem na płacz odpowiadał,/ To będę płakać, ach! że wierzba płacze. Skierka wraca. SKIERKA Zamknięty w muszli po strumykach skacze/ I na jezioro wyjeżdża w powozie/ Nieboszczki żaby. GOPLANA Wytnij rózgę w łozie. Skierka podaje Goplanie pręcik. Obudź się teraz! obudź się, kochany!/ Powiedz, dlaczego?... GRABIEC senny Spię... bo jestem pjany. GOPLANA Powiedz, dlaczego? jak miłosny słowik/ Piosnką wieczora?... GRABIEC śniąc na pół Podaj mi borowik/ I włóż pod głowę za poduszkę... a nie?/ To idź do stawu, rybo, koczkodanie. GOPLANA Czary, Drzewo, Zemsta, Czarownica, WładzaWięc poznaj władzę Goplany!/ Wrośnij w ziemię i z tej ziemi/ Wyrośnij korą odziany/ I liściami płaczącemi. Grabiec tonie w ziemię, wierzba na tym miejscu wyrasta. Rośnij, wierzbo płacząca:/ Skarż się, gdy ptaszek trąca,/ Gdy cię strumyk podrywa;/ Kiedy wietrzyk rozniesie/ Twoje listki po lesie./ Łzy, Miłość, NaukaSkierko! przyszlijprzyszlij --- dziś: przyślij. słowika, niech tej wierzbie śpiewa/ Słowa miłosne i niech ją nauczy/ Kochać i płakać;/ Ale niech żaden dziób kruczy/ Nie śmie nad nią smutnie krakać/ Pieśni pogrzebu,/ Bo ta wierzba nie umarła. SKIERKA O! jakże pięknie listki rozpostarła!/ Jak się kłania kwiatom, niebu./ Wierzba wyrosła z człowieka/ I piękniejsza, niż był człowiek. GOPLANA Niechaj teraz kochanek Balladyny czeka,/ Niechaj sękowym okiem spod korzanych powiekkorzanych powiek --- powiek z kory (takie powieki ma teraz Grabiec, będąc wierzbą)./ Upatruje dziewicy... SKIERKA Widzę dwie dziewczyny./ Niosą na głowach czarne dzbanki z gliny,/ Szukają malin. GOPLANA Skryjmy się w gęstwiny. Goplana i Skierka kryją się. --- Alina wchodzi z dzbankiem na głowie. ALINA Marzenie, Kobieta, MałżeństwoAch pełno malin --- a jakie różowe!/ A na nich perły rosy kryształowe./ Usta Kirkora takie koralowe/ Jak te maliny... Fijołeczki świeże,/ Wzdychacie próżno, bo ja nie mam czasu/ Zrywać fijołków --- bo siostrzyczka zbierze/ Dzban pełny malin i powróci z lasu,/ I weźmie męża; a ja z fijołkami/ Zostanę panną... Choćbyście wy były,/ Fijołki moje, złotymi różami,/ Wolę maliny. śpiewa, szukając malin Mój miły! mój miły!/ Złoty wielki pan./ Mojemu miłemu/ Niosę malin dzban,/ Bo on woli, mój kochanek,/ Taki pełny malin dzbanek/ Niż zbożowy łan. Oh!/ Niż zbożowy łan. odchodzi w prawo Wchodzi Balladyna z dzbankiem na głowie. BALLADYNA Krew, Słońce, PrzeczucieJak mało malin! a jakie czerwone/ Byby (daw.) --- niby, jakby. krew. --- Jak mało --- w którą pójdę stronę?/ Nie wiem... A niebo jakie zapalone/ Jak krew... Czemu ty, słońce, wschodzisz krwawo?/ Noc wolę ciemną niż taki poranek.../ Gdzie moja siostra?... musiała na prawo/ Pójść i napełnić malinami dzbanek;/ Rozpacz, SzaleństwoA ja śród jagódjagoda (daw.) --- dowolny drobny owoc. chodzę obłąkana/ Jakąś rozpaczą i łzy gubię w rosie. ALINA z głębi lasu Siostrzyczko moja! siostrzyczko kochana!/ A gdzie ty?... BALLADYNA Jaki śmiech w Aliny głosie!/ Musi mieć pełny dzbanek... Alina wchodzi. ALINA Cóż, siostrzyczko? BALLADYNA Co?... ALINA Czy masz pełny dzbanek? BALLADYNA Nie... ALINA Balladyno,/ Coż ty robiłaś? BALLADYNA Nic... ALINA To źle, różyczko.../ SiostraJa mam dzban pełny, mniej jedną malinąpełny, mniej jedną maliną (daw.) --- prawie pełny, bez jednej maliny.. BALLADYNA Weź tę malinę z mego dzbanka. ALINA Miła!.../ Siostrzyczko moja, powiedz, gdzieżeś była?/ Wyszłyśmy razem, miałaś dosyć czasu;/ Wszak ja ci, siostro, nie ukradłam lasu./ Dlaczegoż teraz z taką białą twarzą/ I z przyciętymi ustami?... BALLADYNA Zazdrość, Wąż, Pozycja społeczna, SiostraWyłażą/ Z twojego dzbanka maliny jak węże,/ Aby mię kąsać żądłami wymówek./ Idź i bądź panią! siostra się zaprzęże/ Jak wół do pługa, będzie tłoczyć olej/ Z kolących siemion i z brzydkich makówek. ALINA A wstydź się, siostro... proszę cię, nie bolej/ Nad moim szczęściem. BALLADYNA Cha! cha! cha! ALINA Co znaczy/ Ten śmiech okropny? siostro! czy ty chora?/ Jeżeli wielkiej doznajesz rozpaczy,/ To powiedz... Ale ty kochasz Kirkora?/ Ty bardzo kochasz? Siostro! powiedz szczerze!/ Bo widzisz, rybko, są inni rycerze,/ Jak będę panią, to ci znajdę męża... BALLADYNA Ty będziesz panią? ty! ty! dobywa noża ALINA Balladyna!.../ Co ten nóż znaczy?... BALLADYNA Ten nóż?... to na węża/ W malinach... ALINA Siostro, jesteś blada, sina./ Kalinkokalinko --- kalina (rodzaj krzewów ozdobnych, kwitnących obficie białymi, kulistymi kwiatostanami i owocujących czerwonymi gronami drobnych kulistych owoców) była w ludowej metaforyce symbolem dziewczyny, młodej kobiety. moja! co tobie? co tobie?/ Czemu ty blada? ach! jak to okropnie!/ Przemów choć słówko! Usiądźmy tu obie/ I mówmy z sobą otwarcie, roztropnie,/ Jak dwie siostrzyczki. Siadają na murawie. MiłośćJa kocham Kirkora./ Ach nie dlatego, że Kirkor bogaty,/ Że wielki rycerz, pan możnego dwora,/ Że ma karetę złotą, złote szaty;/ A jednak miło mi, że chodzi w złocie,/ Że miecz ma jasny, służebników krocie:/ Bo to jak rycerz w bajce, co się rodzi/ Z wielkiego króla i w lesie znachodziznachodzić --- znajdować; znaleźć./ Jakąś zaklętą królewnę. BALLADYNA wstając z pomięszaniempomięszanie (daw.) --- dziś: zmieszanie. Och!... Morderstwo, ZbrodniaALINA wstając Miła!.../ Co tobie? BALLADYNA ze wzrastającym pomięszaniem Gdybym cię, siostro, zabiła... ALINA Co też ty mówisz? Pokora, PychaBALLADYNA Daj mi te maliny!... ALINA A kto wie, siostro? gdybyś poprosiła,/ Pocałowała usteczka Aliny,/ Może bym dała?... spróbuj, Balladynko... BALLADYNA Prosić?... ALINA Inaczej żegnaj się z malinką. BALLADYNA przystępując Co?... ALINA Kobieta, Małżeństwo, Marzenie, MążBo też widzisz, siostro, że ten dzbanek/ To moje szczęście, mój mąż, mój kochanek,/ Moje sny złote i mój ślubny wianek,/ I wszystko moje... BALLADYNA z wściekłością natrętną Oddaj mi ten dzbanek. ALINA Siostro?... BALLADYNA Oddaj mi... bo!... ALINA z dziecinnym naigrawaniem się Bo!... i cóż będzie?../ Bo?... Nie masz malin, więc suche żołędzie/ Uzbierasz w dzbanek --- czy wierzbowe liście?.../ I tak... ja prędzej biegam i przez miedzę/ Ubiegnę ciebie... BALLADYNA Ty?... ALINA A oczewiścieoczewiście --- dziś: oczywiście.,/ Że ciebie w locie, siostrzyczko, wyprzedzę... BALLADYNA Ty! Strach, WzrokALINA O! nie zbliżaj się do mnie z takiemi/ Oczyma... Nie wiem... ja się ciebie boję. BALLADYNA zbliża się i bierze ją za rękę I ja się boję... połóż się na ziemi.../ Połóż... ha! zabija ALINA Puszczaj!... oh!... konam... pada Wyrzuty sumieniaBALLADYNA Co moje/ Ręce zrobiły?... O!... ModlitwaGŁOS Z WIERZBY Jezus Maryja... BALLADYNA przerażona Kto to?... zawołał ktoś?... czy to ja sama/ Za siebie samą modliłam się?... Żmija,/ Krew, Morderstwo, ZbrodniarzKobieta, siostra --- nie siostra... Krwi plama/ Tu --- i tu --- i tu --- pokazując na czoło, plami je palcem i tu. --- Ktoż zabija/ Za malin dzbanek siostrę?... Jeśli z borabora --- dziś popr. forma: (z) boru; tj. z lasu./ Kto tak zapyta? powiem --- ja. --- Nie mogę/ Skłamać i powiem: ja! --- Jak to ja?... Wczora/ Mogłabym przysiąc, że nie... W las!... w las!... w drogę,/ Wczorajsze serce niechaj się za ciebie/ Modli. --- Ach jam się wczoraj nie modliła./ To źle! źle! --- dzisiaj już nie czas... Bóg, Wiara, Kondycja ludzkaNa niebie/ Jest Bóg... zapomnę, że jest, będę żyła,/ Jakby nie było Boga. odbiega w las Goplana i Skierka wchodzą. --- Alina leży zabita. GOPLANA Ach okropność,/ Ludzie tak siebie zarzynają nożem./ Nie wiem, jak ludzka poczyna roztropnośćroztropność --- cnota, która pozwala rozeznać w każdych okolicznościach prawdziwe dobro i wybierać właściwe środki prowadzące do celu; rozwaga./ W takim zdarzeniu?... My duchy nie możem/ Znać owych ziółek, które rany leczą;/ A ona ciepła, może jeszcze żywa?/ Pustelnik nieraz ziółka w lesie zrywa,/ Więc może, gdyby miał koło niej piecząmieć pieczę koło kogoś a. mieć pieczę nad kimś --- opiekować się kimś; mieć pieczą: daw. forma B.lp r.ż., dziś: pieczę.,/ Do życia wróci... Ach Skierko mój drogi,/ Sprowadź tu pustelnika. Skierka odbiega. Kara, Morderstwo, ZbrodniarzWy ciernie i głogi,/ Jeżeli zabójczyni padnie na kolana,/ Bądźcie pod jej kolanami./ ŁzyNiech leci wiatrem ścigana,/ Przerażona strumyka mruczącego łzami/ Jak siostry płaczem... patrząc w las Kochanek romantycznyWidzę tego pasterza, co się zwie tułaczem,/ Wygnanym z kraju szczęścia, i po całym świecie/ Szukał próżno kochanki... dziś kocha się w kwiecie,/ W słońcu, w gwiazdach... w jutrzence... niech ujrzy te ciałote ciało --- dziś popr.: to ciało.... odchodzi w las Wchodzi Filon, patrząc w niebo. MiłośćFILON z emfazą Po co mi świecisz, małżonko Tytana,/ Twarzą, co przeszła z różowej na białą?.../ Po co mi świecisz, FebieFeb a. Febus (mit. rzym.) --- odpowiednik Apolla w mit. gr., bóg światła (tu: synonim słońca); monolog Filona pełen jest dość chaotycznych i pomieszanych odniesień do mitologii, ogólnie mających dotyczyć miłości.? Tyś do rana/ Miłością konał na Tetydy łonie;/ A teraz puszczasz rozhukane konie,/ I z szat wilgotnych srebrną trzęsiesz rosę,/ Szczęśliwy Febie!... Tam blada Dyjannablada Dyjanna --- Diana (odpowiednik Artemidy z mit. gr.), bogini Księżyca; w Endymionie jednak zakochała się Selene.,/ Patrząc na twoje czoło złotowłose,/ Przed Endymionem kryje się w błękicie,/ Do głębi serca promieniami ranna.../ Kobieta, Kochanek romantyczny, ŚmierćMiłość --- to światło, to niebo, to życie!/ A jam nie kochał! o biada mi! biada! spostrzega ciało Aliny Cóż to za bóstwo?... Jak marmury blada!/ Nieżywa?... Boże! a taka podobna/ Do nieśmiertelnych bogiń --- i nieżywa ---/ Jak nad nią płacze ta wierzba żałobna!/ A moja dusza na marzenia tkliwa/ Łez dla niej nie ma?... Samotność popsuła/ Źródło łez moich!... Jaka postać cudna!.../ Jak ona wczoraj musiała być czuła!/ Jak do niej wianek przypadałprzypadać (daw.) --- pasować. weselny!/ Jak mogła kochać!... A dziś!... śmierć obłudna/ Życie wydarła, a wdzięk pośmiertelny/ Na moją zgubę nieżywej nadała.../ O! mój aniele! ty śmierci kochanka!/ O! jak miłośnie twoja ręka biała/ Ujęła czarny dzbanek... z tego dzbanka/ Płyną maliny, a z alabastrowej/ Piersi wytryska drugi taki strumień/ Piękniejszy barwą od krwi malinowej./ Ach! twój zabójca od dwu będzie sumień/ Ścigany za te dwa strumienie krwawe.../ Nie... to zwierz leśny musiał zabić ciebie,/ Człowiek by nie mógł --- Boże!... oto rdzawe/ Leży żelazo --- to człowiek!... Ach w niebie/ Szukać schronienia przed tłumem tych ludzi!/ PocałunekSpij, moja luba! ciebie nie obudzi/ Ten pocałunek... a mnie niech zabije... Całuje usta umarłej i podnosi nóż... Pustelnik nadbiega. PUSTELNIK Stój! stój, zabójco. --- On żelazo kryje/ Do swoich piersi... FILON Ojcze! patrzaj na nią!/ Znalazłem przecie kochankę... nieżywą. ŁzyPUSTELNIK Czyjeż to miecze takie kwiaty ranią?/ Któż te pustynie krwią czerwieni żywą?/ Czy tu król Popiel zawitał i plami/ Białe lilije naszych lasów?... FILON Łzami/ Krew tę obmyję... PUSTELNIK Wstydź się łez... FILON Ach ona/ Śmierć, Trup, KobietaUmarła... patrzaj... tu! tu! tu... niebieski/ Kwiatek --- znak śmierci śród białego łona../ Gwiazdeczka śmierci... PUSTELNIK Ty młody i rzeźki,/ Podnieś umarłą i weź na ramiona;/ Ja ci pomogę dźwigać lekkie ciało./ W celi mam ziółka... FILON Ty duszę omdlałą/ Krzepisz nadzieją; ty podajesz ramię/ Duszy nieszczęsnej, która się już kładła/ W mogiłę żalu...Miłość romantyczna, Śmierć pozwól, że ułamię/ Gałązkę z wierzby, pod którą upadła/ Kochanka moja okropnie zabita.../ Tumtum ją zobaczył --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tu ją zobaczyłem. ją zobaczył --- tu pokochał --- stracił/ Wprzód, nim pokochał... Ach w przeszłości świta/ Szczęście stracone; jam się nie zbogacił,/ A skarb znalazłem... Drzewourywa gałązkę z wierzby GŁOS Z WIERZBY Nie trącaj, bom pjany... FILON Ta wierzba gada... Anioł, SzatanPUSTELNIK W lesie są szatany./ Ja znam się z nimi; nieraz mi do celi/ W okna stukają... FILON W lesie są anieli,/ Ale umarli... PUSTELNIK Chodź z twoim aniołem... Filon bierze na ramiona ciało Aliny i odchodzi z Pustelnikiem. DrzewoGoplana i Skierka wychodzą z gęstwin. GOPLANA wskazując na wierzbę Przeklęci ludzie! jakim oni czołemjakim oni czołem --- jak mieli czelność, jak śmieli./ Śmieli ułamać gałąź z tego drzewa?/ On musi cierpićcierpić --- dziś: cierpieć.... Łzy, AlkoholSKIERKA Ach! coś się wylewa/ Gorzkiego z rany... to zapewne woda/ Z ziarnek pszenicy ogniem wymęczona,/ Którą ci ludzie piją... GOPLANA Łza stracona.../ Ach każdej łezki brylantowej szkoda,/ Kiedy nie dla mnie płynie ze źrennicyźrennicy --- dziś: źrenicy../ Jutro ty będziesz wolny, mój kochanku;/ Jutro wymawiać będziesz okrutnicy,/ Że cię dręczyła z ranka do poranku.../ Szaleniec, SzaleństwoUkryj się, Skierko --- patrzaj! Balladyna/ Zbłąkana w lesie tu nadchodzi, sina,/ Okropnie blada, z rozpuszczonym włosem./ Wyrzuty sumieniaJa twarz zakryję i pod wierzbą siędęsiędę --- dziś: siądę.;/ Będę mówiła do niej siostry głosem/ I obłąkaną gryźć będę... gryźć będę... Skierka odchodzi. BALLADYNA wbiega na scenę, obłąkana Wyrzuty sumienia, Zbrodniarz, Siostra, OfiaraWiatr goni za mną i o siostrę pyta,/ Krzyczę: «Zabita --- zabita --- zabita!»/ Drzewa wołają: «Gdzie jest siostra twoja?».../ Chciałam krew obmyć... z błękitnego zdrojazdrój --- źródło; zdroja: daw. forma D.lp, dziś: zdroju./ Patrzała twarz jej blada i milcząca.../ O... gdzie ja przyszła?... to wierzba płacząca.../ Ta sama... gdzie ja... --- Siostra moja!... żywa!... GOPLANA Siostro... BALLADYNA Okropnym wołasz mię imieniem!/ Gotycyzm, Trup, Wyrzuty sumieniaTrup... trup... trup na mnie białą dłonią kiwa.../ Wszystkie mi włosy przesiękły sumnieniemsumnienie --- dziś: sumienie./ I ciągną nazad, wstając z głowy. --- Ale/ Nogi przykute... Wyrzuty sumienia, ZbrodniarzGOPLANA Czy ci smutne żale/ Nie mówią, siostro, żeś ty źle zrobiła?/ I gdyby siostra twoja żyła?... BALLADYNA Żyła? GOPLANA Mogłażbyś ty ją zabić po raz drugi? BALLADYNA szukając koło siebie Zgubiłam mój nóż. GOPLANA Ach nie dosyć długi/ Nóż twój był, siostro... BALLADYNA To nie moja wina. GOPLANA Siostro! lecz jeśli przebaczy Alina?.../ Jeśli zapomni... i powie: «Siostrzyczko,/ SenMiałam sen taki --- do chaty wieczorem.../ Nim wyszłaś w ciemne osiny ze świeczką,/ Przyjechał rycerz; rycerz był upiorem,/ Upiór dwie siostry pokochał szalenie/ I obie wysłał na maliny; ...śniłam,/ Że gdyśmy zaszły w głuche lasu cienie,/ Siostra mnie nożem... Wtem się obudziłam.../ Chodźmy do wróżki, niech sen wytłumaczy»... BALLADYNA zamyślona To sen... ach, prawda... i mnie się wydaje,/ Że to sen, siostro... GOPLANA Ten sen nic nie znaczy... BALLADYNA To sen... GOPLANA I tylko matka nas połaje,/ Żeśmy się długo zabawiły w borze. BALLADYNA A rycerz... GOPLANA Zniknął... to sen... Chciwość, Szatan, ZbrodniarzBALLADYNA Być nie może.../ Co? ha okropnie, rycerz jak sen zniknął? GOPLANA Ale ja żyję... BALLADYNA Bogdajbyś umarła!/ To sen... to sen --- ha?... Krewrozum już przywyknął/ Do twojej śmierci. Skoro bym otarła/ Krew z mojej ręki... byłabym szczęśliwa. GOPLANA odkrywa twarz Bądź nią, szatanie! twa siostra nieżywa. BALLADYNA O wielki Boże! a ty co za widmo?... GOPLANA Bańka z kryształu, którą wichry wydmą/ Z błękitu fali... i barwami kwiatu/ Malują zorze. --- Ale bądź spokojną,/ Los, Zbrodnia, TajemnicaJa nie wyjawię tajemnicy światu,/ Zostawię ciebie przeznaczeniem spójnąprzeznaczeniem spójną z ręką rycerza i (...) zbrodni --- spojoną (zespoloną) siłą przeznaczenia./ Z ręką rycerza i ze zbrodni ręką;/ A ręka zbrodni dalej zaprowadzi./ Usychaj wiecznie tajemnicy męką./ Drzewo, RoślinyKażda malina może ciebie zdradzi,/ Ta wierzba ciebie widziała,/ Korą wyśpiewa.../ Lękaj się drzewa!/ Lękaj się kwiatu!/ Każda lilija albo róża biała/ I na ślubie, i po ślubie/ Będzie plamami szkarłatu/ Na wszystkich liściach czerwona./ Idź... weź ten dzbanek... Natura, Zemstaja ciebie nie zgubię./ Ale natura zbrodnią pogwałcona/ Mścić się będzie --- idź do chaty. Balladyna bierze z rąk Goplany dzbanek Aliny i odchodzi milcząca. Piętno, Krew, Zbrodniarz, KaraOdeszła i splamione krwią obmyje szaty./ Ale na czole plama zostanie czerwona;/ Nie ostrzegłam jej, próżno byłoby ostrzegać,/ Ta plama nie zejdzie z czoła. ---/ Ja zaś idę po fali kryształowej biegać./ Rzucę ten ciemny obraz zbrodni w jasne koła/ Zwierciadlanego Gopła... O blasku miesiąca/ Wrócę słuchać, jak szumi ta wierzba płacząca. odchodzi SCENA II Ganek przed chatą Wdowy ocieniony lipą. Wdowa i Kirkor siedzą na ławie. KIRKOR Nie widać córek... WDOWA Wrócą, panie! wrócą/ Jedna za drugą jak dwie gąski białe,/ Jedna za drugą. Ach, łzy mi się rzucą/ Ze starych oczu, na Chrystusa chwałę,/ Gdy je zobaczę... KIRKOR Któraż pierwszą będzie?/ Czy Balladyna? WDOWA Pewnie Balladyna./ Wszak ona pierwsza w kościele i wszędzie/ Pierwsza... z organem piosenkę zaczyna./ Alina także pierwsza. KIRKOR Więc Alina/ Może powróci? WDOWA Ha! może Alina;/ Bogu to wiedzieć... PrzeczucieKIRKOR Czy wiesz, moja stara,/ Żem niespokojny o twoje dziewczęta... WDOWA To i ja właśnie... jakaś niby mara/ W głowę mi wlazła. Choć nikt nie pamięta,/ Aby na wiosnę kiedy być nie było/ Malin... a gdyby się też przytrafiło,/ Że nie ma malin... tak marzyłam wczora,/ Nim sen przyleciał... Chłop, Dwór, Król, Wieśgdyby też śród bora/ Nie było malin? --- potem sama sobie/ Mówiłam: «Głupiaś... wszakże koń przy żłobie,/ Gdy nie ma owsa, to zajada siano;/ Jeśli dziewczęta malin nie dostaną,/ To nazbierają poziomek». --- Wy, króle!/ Może wam w zamkach nie znać się, co ziomka,/ A co malina, co siano a słomka,/ A co są dziuple, a co pszczelne ule./ Wam tylko złoto, złoto, zawsze złoto... KIRKOR Ach! nie wierz temu... nieraz my zgryzotą/ Trapieni w zamkach dnie pędzimy liche./ Po stokroć, matko, wolę twoje ciche/ I wiejskie życie... Miło na tym ganku/ Czekać wieśniaczej małżonki, jak lubo/ Kołysze sercem ten powiew poranku;/ Ty taka dobra, choć masz szatę grubą. Matka, PrzeczucieWDOWA To mój świąteczny przecie ubiór --- proszę!/ Cycowacycowy --- z tkaniny bawełnianej drukowanej w barwne wzory, używanej w dawnej Europie, w XVII-XVIII w.; cyc (z holenderskiego sits): wzorzysta tkanina bawełniana, perkal. suknia!... tylko w święto noszę/ Takie ornaty... Wraca Balladyna... KIRKOR Gdzie? WDOWA O! nie widać... lecz matce wiadomo./ Patrz, panie! Ptakoto jaskółeczka sina/ Zamiast wylecić, kryje się pod słomą,/ I cicho siedzi... Gdyby zaś Alina/ Wracała z gaju, tobyś to, mój panie,/ Usłyszał w belkach szum i świegotanie,/ Jedna za drugą pyrr... pyrr... lecą z gniazdek/ Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą/ Niby chmureczka małych, czarnych gwiazdek/ Nad białą gwiazdką... KIRKOR Dlaczegóż się nęcą/ Ptaszki do młodszej córki? WDOWA Któż to zgadnie?.../ Idzie Bladyna, widzisz?... MiłośćKIRKOR Jak jej ładnie/ Z tym czarnym dzbankiem na głowie. Balladyna wchodzi ze spuszczoną głową. ZaręczynyDziewico!/ Oddaj mi dzbanek, ja ci zaś nawzajem/ Daję pierścionek... bierze dzbanek Balladyna odwraca głowę. --- Kirkor kładzie na jej palec pierścionek. WDOWA Brylanciki świecą... KIRKOR Oby nam życie było słodkim rajem./ Obyczaje, ŻonaIdź do komnaty, starym obyczajem/ Niechaj ci warkocz zaplatają swatki,/ Niechaj świeżymi przetykają kwiatki,/ A za godzinę, drżącą, uwieńczoną,/ Wezmę z rąk matki, i będziesz mi żoną./ Kareta czeka, po księdza pojadę. Odchodzi Kirkor. BALLADYNA Och! WDOWA Czegóż wzdychasz? i coś niby blade/ Usteczka ściskasz?... BALLADYNA Matko moja droga,/ Nie wiem, jak wyznać? WDOWA Cóż, córeczko miła?/ Czy ty już drżąca od łożnicy proga/ Chciałabyś uciec jak sarneczka?... BALLADYNA Siłasiła (daw.) --- dużo, mnóstwo./ Złego mam donieść... WDOWA Co? Córka, MatkaBALLADYNA Ach! nie dasz wiary./ Ale Alina... Ach... ta siostra młoda/ I tak kochana... Ach jaka jej szkoda! WDOWA Co, córko? BALLADYNA Bo też psułaś ją bez miary./ Twoja to wina, że dziś... WDOWA Mów, bo skonam. BALLADYNA Kłamstwo, Matka, Córka, UcieczkaLękam się mówić, może nie przekonam/ Ślepej miłości, matki przywiązania./ Lecz któż by myślał, że ta młoda łania/ Ucieknie... WDOWA Córko... Alina? BALLADYNA Uciekła... WDOWA Gdzie... jak? z kim? --- Boże! Matki się wyrzekła. BALLADYNA Ach przewidziałam dawno, że tak będzie./ Jakiś obdarty młokos chodził wszędzie/ Za tą dziewczyną, szeptał jej do ucha./ Napominałam. --- Wiesz, jak ona słucha/ Kazań od siostry... I dziś... z nim uciekła... WDOWA Wyrodne dziecko!... Więc idź aż do piekła!/ ŁzyNie pomyślałaś na te stare oczy,/ Że będą płakać... dobrze, bo nie będą/ Płakać po tobie. --- Bo matka ma smoczy/ Płód zamiast serca, można serce krajać,/ To się kawałki węża znowu sprzeda/ Jak płótna kawał... Chciałabym ją łajaćłajać --- ganić, gniewać się..../ Przeklinać... dręczyć... Ot, wiesz... że te oczy/ Jak noże, ot tak... wlepiłabym w łono/ Jak noże... tylko bez tej łzy, co mroczy./ Może byś ty mnie widziała szaloną,/ Ale co płakać... Nie! nie! nie! płacze łkając BALLADYNA Mój Boże!/ I tak zasmucić!... WDOWA O! i tak zasmucić! BALLADYNA Zasmucić matkę starą?... WDOWA O! mój Boże!/ Tak starą... Ale ona może wrócić./ Kto wie!... Nieprawdaż, ona wrócić może?/ Jak sama kiedy siądzie przy oświatce/ Nocą... pomyśli: «Gdzie matka?», a już by/ Serca nie miała, żeby też o matce/ Nie pomyślała nigdy... BALLADYNA Idą drużby... Słychać weselną muzykę. WDOWA Jak oni grają smutnie i wesoło.../ Ty teraz skarbem moim... Zbrodniarz, Piętno, Krewdaj mi czoło,/ Niech pocałuję... Cóż to! jakaś plama,/ Jak krew czerwona? BALLADYNA z przerażeniem Krew?... WDOWA To od maliny/ Może... daj... zetrę... BALLADYNA ścierajcąc Matko... zetrę sama. WDOWA Jeszcze jest... BALLADYNA trąc czoło Teraz?... WDOWA Jeszcze --- jak rubiny/ W twoim pierścionku pięknie sobie świeci. BALLADYNA na nowo usiłując zetrzeć A teraz?... WDOWA Jeszcze jest... by na osieci/ Listek czerwony... BALLADYNA O! o! to okropnie! WDOWA Daj mi tu czoło, a zetrę roztropnie./ Może to ranka... wspina się na palcach BALLADYNA Matko! nie dotykaj/ Tej plamy... WDOWA Czy cię boli?... BALLADYNA Nie --- nie boli... WDOWA Przyniosę wody spod owej topoli,/ Gdzie piją wróble... Wdowa odchodzi. BALLADYNA Plamo krwawa, znikaj!... Obyczaje, WeseleWchodzą Swaty i Drużki, ustrojeni, z muzyką; zbliżają się do Balladyny, ta odwraca twarz. SWATY śpiew Nie odwracaj czoła,/ Wstydliwa dziewczyno;/ Mąż na ciebie woła,/ Młodziutka kalino./ Nie odwracaj czoła... DziewictwoDZIEWICE śpiewając Chcą nam ciebie wydrzeć swaty;/ Niech cię bronią białe kwiaty/ Twego wianka... SWATY śpiew Kwiaty ciebie nie obronią/ Ni białością, ani wonią,/ Od kochanka... Dziewice podają Balladynie kosze z kwiatami. Krew, ZbrodniarzBALLADYNA Precz! precz. --- Odkąd zaczęły kwitnąć białe róże/ Z czerwonymi plamami?... Wynieście te kosze... Balladyna ucieka do chaty. JEDNA Z DZIEWIC Pogardziła kwiatami, które ja przynoszę,/ Ja, dawna przyjaciółka. JEDEN Z MŁODZIEŃCÓW Patrzcie, w pyłu chmurze/ Błyska złota kareta, jedzie Kirkor z księdzem. DRUGI Z MŁODZIEŃCÓW Przy tej karecie słońce zdaje się mosiędzemmosiędzem (daw. forma) --- dziś: mosiądzem.. KONIEC AKTU DRUGIEGO AKT TRZECI SCENA I Dom Wdowy dopalający się --- przed pogorzeliskiem garstka wieśniaczego ludu. PIERWSZA KOBIETA Oj widzicie, jak Bieda, Diabeł, Szczęściediabły ludziom szczęście noszą./ Ta nędzarka, ta wdowa ze swoją kokoszą,/ W złotej karecie błotem na nas biednych bryzga. DRUGA KOBIETA ZazdrośćOj prawda, że to gorzko, nam się to wyślizga,/ Co się drugim dostało. Kobieta, Małżeństwo, StarośćSTARZEC A ja wam powiadam,/ Że staruszka podczciwapodczciwa (daw., gw. forma) --- poczciwa, tj. zacna, czcigodna., sam nasz ojciec Adam/ Mógłby ją wziąć za żonę, lepiej mu przypadłalepiej mu przypadła (daw.) --- bardziej mu pasuje (pasowałaby)./ Niż Ewa... PIERWSZA KOBIETA Bo bez zębów, jabłek by nie jadła. STARZEC Lekarz, WieśPamiętajcie, że ona ubogie leczyła./ Ty sama, co tu wrzeszczysz, moja pani miła,/ Już by cię dawno szatan pojął do swej chwały,/ Gdyby nie ta staruszka. DRUGA KOBIETA I mój Stasiek mały/ Także jej winien życie, więc jej nie zazdroszczę,/ Dalibóg nie zazdroszczę; wóz sianem wymoszczę/ I pojadę w zamczysku odwiedzić staruszkę... DZIEWCZYNA I Balladynie miło będzie widzieć drużkę./ Pojadę z tobą, matko. DRUGA KOBIETA Jak chcesz, moje dziecię,/ To narwijże róż polnych i bławatków w życie,/ Na wianek dla tej pani. STARZEC Oj, nie jedź, kobiéto!/ OgieńWidzisz ten pożar? DRUGA KOBIETA Pozycja społecznaCóż stąd --- że słomą podbitą/ Chatę spalili --- cóż stąd? STARZEC Widać, że się wstydzą/ Chaty, słomy, bławatków i nas... PIERWSZA KOBIETA Na to zgoda,/ A mówiłam, że oni z biednych chłopków szydzą. STARZEC Dajcie im święty pokój. DZIEWCZYNA A ta panna młoda/ To zadzierała nosa!... Widzieliście wczora./ Wstążkę czarną na czole miała zamiast wianka,/ Wszystko, by się odróżnić... a w kosachkosy (daw.) --- warkocze. równiankarównianka (gw.) --- wianek; kwiaty splecione jeden za drugim w sznur./ Nie z białych róż, ze złotych... Twarz niby upiora/ Blada... a uśmiech hardy; a kiedy się śmieje,/ To ząbków ani widać. DRUGA KOBIETA Nim słońce dogrzeje,/ Jedźmy, dziewczyno, wozem do zamku Kirkora... DRUGA DZIEWCZYNA Nie jedź! nie jedź!... DZIEWCZYNA Nie jadę. DRUGA KOBIETA Stara wóz wymości/ I pojedzie... Jak do nich mówić po godności? STARZEC Grzecznie mówić. DRUGA KOBIETA Pojadę. Miłość tragicznaDZIEWCZYNA Tego im i trzeba;/ Bieda, Bogactwo, Pozycja społecznaKażą ci na dziedziniec wynieść kawał chleba,/ A ty się kłaniasz nisko jak wieko u skrzyni;/ A pani z okna plunie. --- Ha! mościa grabinigrabini --- hrabini, hrabina.,/ Przyniosłam ci kosz jajek. --- Wiecie wy, że ona/ Była już na grabinięByła już na grabinię z dawna przeznaczona --- chodzi tu o żartobliwą grę słów: grabibi, czyli hrabina, zbliża się dźwiękowo do określenia grabiny, czyli drewna z grabu. z dawna przeznaczona,/ Bo miała wziąć za męża Grabka pijanicę./ Wiecie o tym? na Boga... to nie tajemnice,/ Zwąchali się z Grabiczem --- to dziw, gdzie on siedział?/ Nie było go na ślubie. PIERWSZA KOBIETA Może się dowiedział.../ I poszedł do jeziora z rozpaczy. DZIEWCZYNA Niełatwo/ Wisusowi utonąć... PIERWSZA KOBIETA Otóż Grabiec pędzi/ Z lasu, jak zwykle wiejską otoczony dziatwą,/ Niby kania od wróblówotoczony (...) niby kania od wróblów --- otoczony jak kania przez wróble; kania, tu: gatunek drapieżnego ptaka z rodziny jastrzębiowatych.... Grabiec wpada na scenę, za nim tłum dzieci. DZIEWCZYNA Niech z wami gawędzi./ Jeśli dotąd nic nie wie, nie mówcie o niczem;/ Narwę grochu na wianek. odchodzi DZIECI Z Grabiczem! z Grabiczem!/ Tańcujmy! tańcuj, Grabku! GRABIEC Precz, bachury! STARZEC Gdzieżeś to bywał? czemu tak ponury? GRABIEC Co? gdziem ja bywał? DZIEWCZĘTA I coś robił? GRABIEC Rosłem. DZIEWCZĘTA Co ty powiadasz? GRABIEC Rosłem. DZIECI On był osłem!/ Grabiec był osłem... GRABIEC Milcz, przeklęty tłumie,/ Bo mi się zdaje, że liściami szumię./ Gdybym przynajmniej miał tyle gałązek,/ Co miałem wczora; nie szczędziłbym wiązek/ Na wasze plecy. DZIECI Co pan Grabek plecie? Czary, DrzewoGRABIEC do starca Powiedz mi, starcze! czy to można w lecie?.../ Czy można to być? --- dotąd korą świerzbię! ---/ Być wierzbą?... STARZEC Wierzbą można zostać wierzbie,/ Ale grabinie to nie... GRABIEC A ja byłem/ Wierzbą... STARZEC Co mówisz?... GRABIEC Mówię, co mówiłem./ Bogdaj was diabeł pozamieniał w łozy,/ Córki tej wierzby, i piekielne kozy/ Wypuścił na was... Ale ja w rozpaczy;/ Ja byłem wierzbą... STARZEC Jednak to coś znaczy.../ PijaństwoA byłeś w karczmie? GRABIEC Wprzód nim wierzbą byłem,/ To byłem w karczmie. STARZEC I piłeś?... GRABIEC A piłem... STARZEC śmiejąc się Więc to sen, panie Grabku, wierzba owa!... GRABIEC pokazując na pogorzelisko A gdzie ta chata? DZIEWCZYNA Jaka?... GRABIEC Ta, gdzie wdowa/ Żyła z córkami?... DZIEWCZYNA A toż chata stoi... GRABIEC Gdzie? DZIEWCZYNA Ty pijany!... GRABIEC Gdzie? DZIEWCZYNA Tu!... GRABIEC Niech was poi/ Rosą diablica, jak mnie napoiła,/ Jeśli tu chata... DZIEWCZYNA Chata się zmieniła/ W twój nos czerwony, kiedyś ty się zmienił/ W płaczącą wierzbę. GRABIEC Bogdaj cię ożenił/ Sztokfisz w habicie z diabłem --- Obyczajea gdzie ona?... DZIEWCZYNA Kto? GRABIEC Balladyna? DRUGA DZIEWCZYNA wchodzi z grochowym wiankiem Także przemieniona/ W ten grochowy wianuszek, w grochowy wianuszek... rzuca na głowę Grabkowi wianek DZIECI Cha! cha! cha! groch na wierzbie rośnie zamiast gruszek!/ Cha! cha! cha! panie Grabku! Grabku, gdzieś ty bywał?/ A tu słowik kochance mężulka wyśpiéwał... DZIEWCZYNY A pan Grabek był wierzbą! DZIECI Grabek rosnąłrosnął --- dziś popr.: rósł. w lesie! DZIEWCZYNY A żoneczka w złocistej smyknęła kolesiekolasa --- kareta../ Cha! cha! cha! DZIECI Żeń się, Grabku, z miotłą czarownicy!/ Cha! cha! cha! STARZEC bierze Grabka za rękę Chodź do karczmy, przy miodu szklanicy/ Ja ci wszystko opowiem. wyprowadza Grabka DZIECI lecąc za Grabkiem Gil, wróbel i dzierzba/ Śpiewały na grabinie --- a on rzekł: «Jam wierzba»./ Nuż z niego kręcić dudy... Smyknęła dziewczyna!/ Cha! cha! cha! wierzba, wierzbie, wierzbiątko, wierzbina. Dzieci i cały tłum wychodzą za Grabkiem. SCENA II Sala pyszna w zamku Kirkora. Balladyna wchodzi zamyślona w bogatej szacie --- z wstążką czarną na czole. BALLADYNA sama Więc mam już wszystko... wszystko... teraz trzeba/ Używać... pańskich uczyć się uśmiechów,/ I być jak ludzie, którym spadło z nieba/ Ogromne szczęście... Wyrzuty sumieniaWszakże tylu ludzi/ Większych się nad mój dopuścili grzechów/ I żyją. --- Rankiem głos sumnieniasumnienia (daw. forma) --- dziś: sumienia. nudzi,/ Nad wieczorami dręczy i przeraża,/ A nocą ze snu okropnego budzi.../ O! gdyby nie to!... Cicho. --- Mur powtarza:/ «O! gdyby nie to...» Wchodzi Kirkor zbrojny z rycerstwem. Żona, MążKIRKOR Moja młoda żono!/ Jakże ci w moim zamczysku?... BALLADYNA Spokojnie. Wchodzi Fon Kostryn. KOSTRYN Rycerze zbrojni czekają przed bronąbrona (daw.) --- brama.. BALLADYNA Grabio! dlaczego tak rano i zbrojnie? KIRKOR Kochanie moje, odjeżdżam... BALLADYNA Gdzie? KIRKOR Droga!/ Przysiągłem święcie taić cel wyprawy. BALLADYNA Odjeżdżasz! ach, ja nieszczęsna! KIRKOR Na Boga!/ MiłośćNie płacz, najmilsza... bo ci będzie łzawy/ Głos odpowiadał nierycerskim echem.../ Ani mię trzymaj przymileń uśmiechem,/ Bo moje oczy olśnione po słońcu/ Drogi nie znajdą... Niech pierś uniesiona/ Ciężkim westchnieniem z krągłego robrońcurobroniec --- zgrubienie od: robron: okrągła suknia dworska z ciężkich tkanin jedwabnych, o konstrukcji kloszowej./ Czarów nie rzuca, niech twoje ramiona/ Wiszą ku ziemi jak uwiędłe bluszcze. BALLADYNA rzucając się na szyję Gdzie jedziesz? Mężu... ja ciebie nie puszczę!/ Dlaczego jedziesz? czyś poprzysiągł komu? KIRKOR Sobie przysiągłem. BALLADYNA OgieńBogdaj ogień gromu/ Bóg rzucał tobie przed konia podkową;/ Może piorunem twój koń przerażony,/ Piorunem w bramę powróci zamkową./ Więc ty na długo chcesz zaniechać żony? KIRKOR Za trzy dni wrócę... BALLADYNA Czyś ty kiedy liczył,/ Ile w dniu godzin? ile chwil w godzinach? KIRKOR ObowiązekNiechaj wie człowiek, że mu Bóg pożyczył/ Życia na krótko, niechaj odda w czynach,/ Co winien Bogu. BALLADYNA Lecz ty winien żonie/ Pozostać z żoną... KIRKOR Nic mię nie zatrzyma,/ PocałunekMuszę odjechać --- daj mi białe skronie! całuje w czoło Przed ludzi okiem ty wiesz, że prawdziwe/ Pocałowania dają się oczyma,/ A biedne usta, tak jako pierzchliwe/ Jaskółki, muszą w lot z białego kwiatka/ Chwytać miodową pocałunku muszkę ---/ Bądź zdrowa, żono... Gdzie jest nasza matka?/ Może spi jeszcze, pożegnaj staruszkę:/ Nie mogę czekać. odprowadzając na stronę W skarbcu masz pieniążki,/ Szafuj... i baw się... --- Piętno, Tajemnicadaj mi czoło białe,/ Jeszcze raz... --- żono! nie lubię tej wstążki,/ Czoło należy do mnie, czoło całe,/ Rozwiąż tę wstążkę... BALLADYNA Mężu, uczyniłam/ Ślub... KIRKOR Ślub po siostrze... tak... lecz gdy powrócę,/ To wiedz się z Bogiem, ale mi się wyłam/ Z takiego ślubu... BALLADYNA Tak... KIRKOR Bo się pokłócę/ Z tobą, kochanko... i to nie na żarty. ---/ Bądź zdrowa. --- Chamy na koń! --- niechaj warty/ Czuwają w zamku... do Balladyny Wspominaj mnie... Odchodzi Kirkor i wszyscy prócz Balladyny. BALLADYNA sama Mężu!.../ Wyrzuty sumieniaOdjechał. Po co? Gdzie? --- Sumnienia wężu,/ Ty mi powiadasz: «Oto mąż odjechał/ Szukać Aliny»... ona w grobie --- w grobie?/ Lecz jeśli znajdzie grób? --- Tak się uśmiechał,/ Jakby chciał mówić: «Przywiozę ją tobie,/ A zdejmiesz wstążkę, jak przywiozę». Fon Kostryn wchodzi. Łzy, Mąż, ŻonaKOSTRYN Pani!.../ Hrabia zaklina, abyś mu przez okno/ Posłała uśmiech... Balladyna staje w oknie i uśmiecha się. Kostryn na stronie. Mężowie, żegnani/ Żon uśmiechami, sami we łzach mokną. BALLADYNA odchodząc od okna Pojechał... do Kostryna RycerzKtoś ty, rycerzu?... KOSTRYN Dowodźcadowodźca --- dowódca./ Warty zamkowej. --- BALLADYNA Nagrodzę ci hojnie/ Czujność i wierność... KOSTRYN Nie potrzeba bodźca/ Temu, kto służy rycersko i zbrojnie/ Tobie, grafini... Otośmy dostali/ Zamkowi temu obronę tajemną;/ Ach! my oboje będziemy czuwali,/ Ja nad aniołem --- ty, anioł, nade mną. NiemiecBALLADYNA Jak się nazywasz? KOSTRYN Fon Kostryn... BALLADYNA Nie z Lachów? KOSTRYN Z niemieckich książąt rodzę się. BALLADYNA Wygnany? KOSTRYN Jak biedny ptaszek spod płonących dachów/ W lot się puściłem... Obcydziś obcy... nieznany/ Własnej ojczyźnie, sługa w obcym kraju;/ Niech to nie będzie moim potępieniem!/ Ty także obca... BALLADYNA Co? KOSTRYN Ty jesteś z raju. odchodzi BALLADYNA sama Jak się ja prędko poznałam spojrzeniem/ Z tym cudzoziemcem. --- Ja mu nic nie winna ---/ Szukałam okiem przerażonym w tłumie/ Kogoś. --- Wierzyłam, że tu być powinna/ Bratnia mi dusza... dusza moja... z moją.../ Zacząć --- jak? Spojrzeć --- jeżeli zrozumie,/ Przemówić. -- BógDziwnie, że się ludzie boją/ Ludzi jak Boga i więcej niż Boga. ---/ Będę odważną z ludźmi... Wchodzi Wdowa ubrana jak w drugim akcie, w świątecznym ubiorze. WDOWA Córko droga!/ Co to się stało? Królewic odjechał? BALLADYNA Cóż stąd? WDOWA Mąż, ŻonaNazajutrz po ślubie zaniechał/ Żoneczki młodej... czyś go zagniewała?/ To by źle było! SenJakże ty dziś spała,/ Gołąbko moja? wszak mówią, że trzeba/ Pamiętać zawsze sen na nowym łożu./ Otóż ja śniłam, że do mnie aż z nieba/ Przyszła Alina, ot tak niby w morzu/ Płynąc w obłoczkach... i rzekła... BALLADYNA Chłop, Pozycja społecznaRóżaniec/ Mów lepiej, matko. WDOWA Czy ty chcesz kaganiec/ Włożyć na usta matce? BALLADYNA Matko stara,/ Zamek nie chata, tu zatrudnień chmara,/ Tu nie snów słuchać... Wchodzi Sługa. SŁUGA Jakaś tam hołota/ Stoi przed bramą i wykrzyka hardo,/ Aby ją puścić przez zamkowe wrota./ A straż złożoną na krzyż halabardą/ Zamknęła bramy... Ta chłopianka stara/ Z drabiniastego woza bez ustanku/ Krzyczy żołnierzom: «Powiedz, mój kochanku,/ Matce Kirkora żony, że Barbara,/ Jej przyjaciółka, zjeżdża w odwiedziny». WDOWA To moja kuma... jakie tam nowiny?... BALLADYNA Odprawić ten wóz. WDOWA Balladyno?... BALLADYNA Matko!/ Czy ci się sprzykrzył zamek?... dobra droga,/ Możesz odjechać z tą starą... WDOWA Co?... klatką?/ Tym drabiniastym wozem? --- A! na Boga,/ Córko, co mówisz? BALLADYNA O! to żarty... żarty.../ Każ, matko, wóz ten wyprawić... WDOWA z westchnieniem Wyprawcie. ---/ Powiedzcie, że śpię. BALLADYNA do Sługi A jeśli uparty/ Wóz nie odjedzie, rozumiecie --- warty/ Czuwają w zamku... WDOWA do Sługi Tylko nie nabawcie/ Biedy... to stara. Sługa odchodzi. Prawda, córko moja,/ Gdyby przyjmować, toby tu jak z roja/ Sypało chłopstwo. --- Niechaj nas kochają/ Z daleka --- prawda? Ksiądz, Rozum, MądrośćCórki rozum mają,/ Ty nie głupiutka; kiedy zaczniesz prawić,/ To księdza nawet nie zrozumie głowa./ Córka, MatkaMoja córuniu! każ ty przecie sprawić/ Sukienkę matce, bo już ta cycowa/ Ma blade kwiatki, a jak tu kobiécie/ W szarak się ubrać? Córko! moje życie! BALLADYNA To jutro, matko, przypomnij. --- StarośćA tobie,/ Starej kobiecie, lepiej nie wychodzić/ Z ciepłej komnaty... WDOWA Ach nudno jak w grobie/ Tak samej siedzieć... Czy ty chcesz zagrodzić/ Zamek matuli?... BALLADYNA Nie --- nie... WDOWA Balladyna/ Kocha mię?... prawda, córko? A malina/ Na twoim czole? ta plama... o! pokaż.../ Czy boli ciebie? Ty nigdy nie kwokaszkwokać --- narzekać.,/ Kurko, choć boli... a to może boli?... BALLADYNA Dosyć już, matko... WDOWA Woda spod topoli/ Obmyć nie mogła... o! córko kochana.../ To jakaś dziwna i okropna rana,/ Bladniesz, byby --- tu: gdy choćby. o niej wspomnieć... BALLADYNA Więc dlaczego/ Wspominasz, matko?... WDOWA To z serca dobrego.../ Z dobrego serca... BALLADYNA Wierzę! wierzę! wierzę!/ Matko, idź teraz do siebie na wieżę. WDOWA Do mojej ciupyciupa --- ciasne pomieszczenie, więzienie.?... BALLADYNA Tam ci jeść przyniosą.../ I pić przyniosą... WDOWA I pić jak ptaszkowi?... BALLADYNA Idź, matko! WDOWA To już z moją siwą kosąkosa (daw.) --- warkocz./ Będę się bawić... Tylko służalcowi/ Każ mi jeść przynieść... nie zapomnij... odchodzi BALLADYNA sama Strach, Wyrzuty sumienia, ZbrodniarzPiekło!/ Mieszam się --- bladnę... Ja się kiedyś zdradzę/ Przed matką, mężem... Wszystko się urzekło/ Na moją zgubę. Ludzie jako szpaki/ Uczone mowy, Sprawiedliwośćprzez okropną władzę/ Sprawiedliwości, nie myśląc o mowie,/ Tak mówią, jakoby tajnymi szlakitajnymi szlaki dążyli --- dziś: dążyli tajnymi szlakami (drogami)./ Dążyli ciągle w głąb serca. Surowie/ Kładą sędziego pytanie: czyś winna?/ Krętymi słowy... Matka, mąż, oboje,/ I mąż, Matka, Miłość, Obowiązeki matka --- ta kobieta gminna.../ Trzeba ją kochać, to matka. Kostryn wchodzi na scenę. KOSTRYN Pokoje/ Kazałem suto osnuć w złotogłowy./ Dziś dzień poślubny... dziś na dwór zamkowy/ Zjadą się liczne pany i rycerze,/ Wasale twoi... BALLADYNA Trzeba zamknąć wieżę,/ Kłamstwo, MatkaGdzie mieszka moja --- mamkamamka --- kobieta, zwykle pochodząca z niższych warstw społecznych, zatrudniana, aby karmiła piersią niemowlę ludzi zamożnych. --- ona chora,/ Snu potrzebuje. KOSTRYN Jak to --- ta potwora/ Mlekiem poiła twoje usta śliczne?/ Ach nie!... Ta chyba bogini niebieska,/ Co na błękity lała drogi mlecznebogini niebieska, co na błękity lała drogi mleczne --- Hera, bogini niebios, żona Zeusa w mit. gr./ Tak, że się każda białych piersi łezka/ W gwiazdę mieniła i dziś ludziom płonie;/ Ta sama chyba na śnieżystym łonie/ Ukołysała ciebie... BALLADYNA Mój rycerzu,/ Złote masz usta... KOSTRYN Ty dyjamentowe/ Serce. --- Kazałem na Gopła pobrzeżu/ Zapalić smolne beczki i ogniowe/ Słupy; do ognia weselnego lecą/ Weseli goście. Czy pochwalasz, pani? BALLADYNA Czyń, jak przystoi. KOSTRYN Wieże się oświecą/ Jasnym kagańcem i tylko wybrani/ Goście do zamku mają być przyjęci./ Właśnie dziś jakiś prostak bez pamięci/ Wdzierał się tutaj, kazałem go psami/ Poszczwać za wrota... Śmiałek nad śmiałkami,/ Psom odszczekiwał ciągle, że znał ciebie,/ A w takich ustach to bluźnierstwo srogie. BALLADYNA Któż by to mógł być? Chłop, PanKOSTRYN Ktoś z tych, co po chlebie/ Pańskim się włóczą, i szaty ubogie/ Łatają nitką wyskubaną z płaszcza/ Panów, gdy nadto blisko przypuszczają/ Taką hołotę... wyszczekana paszcza./ O! ty go nie znasz... twe usta nie mają/ Zgłosek na takie imię --- jakiś gbura ---/ Grabiec... BALLADYNA Co? Grabiec? Tego chłopstwa chmura/ To jak szarańcza. KOSTRYN Przebacz im, grabini./ Królowa kwiatów na próżno obwini/ Chłopianki ułów, że koło niej brzęczą./ Albo się obwiń niewidzialną tęczą/ Przed ludzi okiem; albo znoś cierpliwie/ Nasze wejrzenia... BALLADYNA O! ty, syn książęcy,/ Mieszasz się próżno z tymi, co na niwie/ Wiejskiej wyrośli... z tysiąca tysięcy/ Możesz być pierwszym, byleś tajemnicy/ Umiał dochować. Kostryn przyklęka i całuje kraj szaty. Chodźmy do skarbnicy/ Zaczerpnąć nieco złota, aby godnie/ Gości przyjmować... KOSTRYN Poniosę pochodnie. Kostryn poprzedza z pochodniami Balladynę --- wychodzą. SCENA III Las przed chatą pustelnika. Kirkor zbrojny. --- Pustelnik z koroną w ręku. PUSTELNIK WładzaKirkorze, oto złocista korona./ Więc może kiedyś za twoją pomocą/ Wróci na Gnezno i niezakrwawiona/ Błyśnie ludowi. KIRKOR Widzisz, jak ją złocą/ Promienie słońca; dobra wróżba. Małżeństwo, Mąż, ŻonaPUSTELNIK Boże,/ Świeć naszej sprawie... Dam ci jedną radę./ Młodziutką żonę pojąłeś, Kirkorze? KIRKOR Pełna prostoty, spokojny odjadę. PUSTELNIK Wtenczas w kobiecie całą ufność kładę,/ Jeżeli wolna od wad matki Ewy./ Doświadcz ją. Poszlij zapieczętowaną/ Skrzynięzapieczętowana skrzynia --- próba ta przypomina tę, której została poddana Pandora. małżonce i srogimi gniewy/ Zagroź, jeżeli znajdziesz rozłamaną/ Pieczęć małżeńską. wynosi żelazną skrzynkę KIRKOR Dobrze, niech tak będzie./ To moja pieczęć, dwie złote żołędzie/ W paszczy dzikowej. Pójdź sampójdź sam (daw.) --- chodź tu., wierny sługo. Wchodzi Sługa. Zanieś to żonie, a jakkolwiek długo/ Będę się bawił, niechaj nie otwiera,/ Bo ja tak każę. Sługa odchodzi. Ona taka szczera!/ RycerzAch ty mi szczęścia pokazałeś drogę,/ Czynami tylko zawdzięczyć ci mogę./ Żegnaj mi, starcze... Królem cię powitam. PUSTELNIK Na twoim czole już zwycięstwo czytam. KIRKOR Na koń, rycerze! Odchodzi Kirkor. --- Słychać tętent oddalających się koni. PUSTELNIK Czemu się ten rycerz/ Dwudziestą laty pierwej nie urodziłczemu się (...) dwudziestą laty pierwej nie urodził (daw. forma) --- czemu się o dwadzieścia lat wcześniej nie urodził.?.../ Byłem na tronie, to kraj cały płodził/ Same poczwary; jak niezdatny snycerzsnycerz --- artysta-rzeźbiarz specjalizujący się w rzeźbieniu w drewnie, dawniej również w kamieniu.,/ Który w kamieniach szuka ludzkiej twarzy/ I czyni ludziom podobne kamienie,/ Ale bez duszy... Czyliżczyliż --- konstrukcja z partykułą pytającą -li- i partykuła wzmacniającą -ż; inaczej: czy aby, czy może. przyrodzenieprzyrodzenie (daw.) --- natura.,/ Nim stworzy, długo o stworzeniu marzy,/ Długo próbuje, naprzódnaprzód --- najpierw, początkowo. tworząc karczekarcz --- pniak; nadziemna część pnia pozostała po ścięciu drzewa.,/ A potem ludzi jak Kirkor. Kochanek romantyczny, Miłość silniejsza niż śmierćWchodzi Filon --- fantastycznie ubrany. FILON O! starcze!/ Gdzie jest kochanka moja? PUSTELNIK Nie ożyła. Mężczyzna, Kochanek, RycerzFILON Ach to mi pokaż, gdzie leży mogiła/ Serca mojego?... Niechaj widzę, jakie/ Kwiaty wyrosły z posianej nadziei./ Blade być muszą... PUSTELNIK O! wieczna płacznico!/ Czemu bezczynny błądzisz w leśnej kniei?/ Biegnij z Kirkorem, twoje złote włosy/ Odziej żelazną rycerza przyłbicą;/ I na tę szalę, która ludzkie losy/ Waży na ziemi, rzuć ziarko makowe/ Twojego życia... może los przeważy. FILON Gdzie jej mogiła?... gdzie? Grób, Trup, Gotycyzm, ZaświatyPUSTELNIK Gliny surowe/ Pierś już wyjadły, a po białej twarzy/ Robactwo łazi... FILON O nie! ona w ziemi/ Jako rzek nimfa, na glinianym dzbanku/ Dłonią oparta, dzban malinowemi/ Leje gwiazdami i w różowym wianku/ Trzyma zaklętą na malin ruczajek/ Białą jej postać... zbudzić się nie może;/ Oczki, aż listkiem niezapominajek/ Z grobu wyrosną, w rubinowe zorze/ Mogiły patrzą gwiazdami błękitu./ W grobie się błyszczy. PUSTELNIK W grobie tyle świtu,/ Co nad kołyską marzeń. FILON A cień blady/ Nieraz tam błądzi, gdzie zwieszone smutnie/ Nad grobowcami brzozy, jako lutnie/ Od słowikowej trącane gromady,/ Płaczą i szumią listkowymi struny./ Nieraz ją srebrne uplączą piołuny,/ Nieraz rozkwitły zatrzyma bławatek;/ Nieraz jak dziecko staje --- i westchnieniem/ Zdmucha cykorii opuszony kwiatek./ Ciało jej leży pod zimnym kamieniem;/ Duch na promykach księżycowych pływa/ I nieraz płocho te kwiatki obrywa,/ Co każdym listkiem liczą szczęścia chwile./ Ach powiedz, starcze... więc ludzie w mogile/ Marzą o szczęściu?... PUSTELNIK Umrzyj, to się dowiesz./ A jeśli wrócisz z grobu, to opowiesz/ O tych marzeniach sumnieniomsumnieniom (daw. forma) --- dziś: sumieniom. zbrodniarzy;/ A może będą spali cicho w łożu... Głupiec, LosFILON Pójdę... i stanę na leśnym rozdrożu./ Jeżeli jaka jaszczurka zielona/ Pobiegnie w prawo, to w grobie się marzy.../ Jeśli na lewo... to człowiek --- nic --- kona/ I nie śni... Odchodzi Filon. PUSTELNIK Szaleniec, Obraz świata, Kondycja ludzkaIleż rodzajów nędzarzy/ Na biednym świecie --- ziemia, to szalona/ Matka szalonych --- któż to znowu? BALLADYNA wbiega prędko Kto ty? BALLADYNA Pani z bliskiego zamku. PUSTELNIK Czego żądasz? LekarzBALLADYNA Wiem, że znasz ziółek lekarskie przymioty,/ Że leczysz rany. PUSTELNIK Zdrowo mi wyglądasz./ Pokaż zranione miejsce. BALLADYNA Starcze! PUSTELNIK Lekarz/ Powinien widzieć... BALLADYNA Czy ty mi przyrzekasz/ Wyleczyć? PUSTELNIK Pokaż tę ranę! BALLADYNA Na czole./ Patrz! ha... co? Piętno, ZbrodniarzPUSTELNIK Niby miesiąc w mglistym kole/ Krwi... twoja rana... czerwona i sina./ Powiedz mi, jaka, jaka straszna wina/ Przyczyną? BALLADYNA Żadna. PUSTELNIK Lekarz musi wiedzieć/ Wprzód, nim wyleczy. BALLADYNA Czerwona malina/ Splamiła czoło. PUSTELNIK Musisz mi powiedzieć,/ Kiedy to było? BALLADYNA Wczorawczora (daw.) --- wczoraj.. PUSTELNIK Wczora rano? BALLADYNA Tak. PUSTELNIK Daj mi ręką posłuchać uderzeń/ Twojego serca. --- Czy pod zapłakaną/ Wierzbą nie rosły maliny? Mów śmiało;/ Żądam od ciebie spowiedniczych zwierzeń./ Czy ta malina była kiedyś białą?/ A tyś ją może sama sczerwieniła?/ Przyłóż do serca tę, co cię zraniła,/ Malinę... odpycha ją gwałtownie Biada tobie! serce twoje/ Wydało... BALLADYNA Starcze! PUSTELNIK Siostra, Morderstwo, ZbrodniaTyś siostrę zabiła! BALLADYNA Nie --- nie --- Pieniądzmasz złoto --- jeszcze tyle trojejeszcze tyle troje (daw.) --- jeszcze trzy razy tyle./ Przyniosę... PUSTELNIK Słuchaj! za co płacisz? BALLADYNA Nie wiem... PUSTELNIK Ta rana ciebie piekielnym zarzewiem/ Pali... ha?... BALLADYNA Pali... PUSTELNIK I spałaś dziś? BALLADYNA Spałam. PUSTELNIK Z tą raną?... BALLADYNA Starcze, ja nic nie wyznałam. PUSTELNIK Nic! o przeklęta! a za coś płaciła? BALLADYNA Za twoje leki. PUSTELNIK BogdajBogdaj --- oby; oby Bóg dał. rana gniła,/ Aż cienie śmierci na całą twarz padną;/ A moje zioła piekłu nie ukradną i bólu... BALLADYNA Starcze biada tobie! PUSTELNIK z ironią Co ty mi grozisz, kiedy ja chorobie/ Obmyślam leki? czary piekieł trudzę,/ Aby tę ranę zmazać z twego czoła./ Chcesz? siostrę twoją umarłą obudzę. BALLADYNA Obudzisz? PUSTELNIK SiostraSiostra niech siostry zawoła!/ Umarła wstanie i tę ranę zmaże./ Chcesz? BALLADYNA Gdybym miała trzy wybladłe twarze,/ Na każdej twarzy trzy/ Straszniejsze plamy,/ Wolę je nosić aż do Boga sądu,/ Niż... PUSTELNIK Milcz, zbrodniarko! teraz my się znamy/ Do głębi serca... GotycyzmNiechaj z tego trądu/ Lęgną się w mózgu gryzące robaki,/ W sumnieniu węże; niech kąsają wiecznie,/ Kara, PrzekleństwoAż umrzesz wewnątrz, a zgniłymi znaki/ Okryta, chodzić będziesz jako żywe/ Trupy... precz! precz! precz! ty musisz koniecznie/ Czekać, co Boga sądy sprawiedliwe/ Uczynią z tobą... A coś okropnego/ Bóg już przeznaczył, może jutro spełni./ Może odmówi chleba powszednegopowszednego --- dziś: powszedniego.,/ Może ci włosy kołtunami zwełni,/ Potem zabije nie wyspowiadaną/ Ogniem niebieskim... Biada! jutro rano/ Na murach zamku ujrzysz Boga palec./ Ty jesteś jako zjadliwy padalec,/ A jeszcze gorszą plamę masz wyrytą/ Na twoim sercu niż na twoim czole./ Co... czyś ty martwa?... Obudź się, kobiéto.../ Obudź się... słuchaj. BALLADYNA jak ze snu Co to? ha! wyrzekłeś,/ Że siostra moja zbudzi się?... ja wolę/ Umrzeć. --- Dlaczego ty się, starcze, wściekłeś?/ Biada ci! Biada! ucieka PUSTELNIK sam Bóg, Obraz świata, Koniec świata, Sprawiedliwość, ZbrodniaW smutnej lasów ciszy/ Zbrodnia jak dzięcioł w drzewa bije suche;/ A cięcie noża daje takie głuche;/ Echo jak topor kata, kiedy rąbie/ Głowy na pniaku. Bóg to wszystko słyszy,/ Wszystko zamyka w tej okropnej trąbie,/ Co kiedyś będzie na sąd wołać ludzi. Słychać śmiech w lesie. Wszelki duch! W lesie śmieją się szatani!/ Wiedźma goplańska z diablików orszakiem/ Śmieszy ponure dęby, a z płaczących/ Brzóz się najgrawanajgrawa --- naigrywa, wyśmiewa się, szydzi.. Słychać odgłos łowów i psów łajanie. To łowiec umarły/ Mglistymi psami mgliste pędzi tury/ Błyskawicowym wichrem oślepione./ Pójdę... i łowy przeżegnam, niech giną/ Na wieki wieków... Lecz to nierozsądek/ Sąsiedztwo diabłów mienićmienić (daw.) --- zamieniać, przemieniać. w nieprzyjaciół. Słychać dzwony podziemne. Cóż to? zalane przed wiekami miasta/ Wołają z Gopła do Boga o litość/ Płaczem wieżowym... Może jaki krzyżyk/ Wieży sodomskiej między lilijami/ Widać na fali?... Pójdę --- nie wytrzymam ---/ Pójdę przeżegnać miasto potępione;/ Może spokojne pod modlitwą starca/ Snem cichym zaśnie w pogrobowej fali;/ Jak potępiony człowiek, za którego/ Dziecię się modli. SCENA IV Las jak poprzednio. --- Skierka i Chochlik. CHOCHLIK Poleciał... głupi jak wrona. SKIERKA bierze porzuconą na kamieniu koronę Patrz, oto starca korona./ Niechaj na włosach Goplany/ Od księżycowych promyków/ Błyska jak wianek ogników/ Związany włosem i wlany/ W gniazdeczko złotych warkoczy. CHOCHLIK Patrz, nasza pani tu kroczy. Grabiec i Goplana wchodzą na scenę. Kochanek, Czarownica, WodaGRABIEC Moja najmilsza wiedźmo, deszczowa panienko,/ Tobie jezioro łożem, a chmura sukienką;/ Gdy po lesie przechodzisz, każdy kwiat i drzewo/ Wołać by cię powinien: «Chodź, panno ulewo!»/ Oraczowi by ciebie mieć nad suchą niwą./ A gdybym ja był kwiatkiem, gorczycą, pokrzywą/ Albo rumiankiem, wtenczas wieczną tobie miłość/ Przysiągłbym i w małżeńską wstąpiłbym zażyłość./ Ale ja na nieszczęście nie kwiat ani ziele;/ Człowiek mięsny, panienko; a moje piszczele/ Skórę wychudłą podrą jak ostre nożyce,/ Jeśli je mgłą napoję, gwiazdami nasycę./ Więc kłaniam uniżeniekłaniam uniżenie --- formuła pożegnania (właśc. kłaniam się uniżenie); tu: żartobliwie, a nawet ironicznie grzeczna.. GOPLANA O! biada mi, biada!/ Dziś moja róża na pieńku opada,/ Dziś jakiś rybak otruł złotą stynkęstynka --- gatunek małej rybki.,/ Pieszczotę moję; dziś miłą ptaszynkę,/ Co mi śpiewała nocą nad jeziorem,/ Na srebrnej brzozie, chłop zabił toporem/ I drzewo zrąbał... GRABIEC Pijaństwo, SługaDzisiaj mnie sowito/ Wierzbami pod zamczyskiem Kirkora obito;/ To prawdziwe nieszczęście, plecy świerzbią. --- Ale/ Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale,/ Gdy z odkręconych dziobków u rynien w rynsztoki/ Płynie jasna gorzałka; więc każą wyroki,/ Abym przystał na służbę do kuchni Kirkora. Czary, CzarownicaGOPLANA Co? zawsze do niej! do niej!... Jeszcze wczora/ Widziałeś serce tej kobiety. Miły,/ Czego zażądasz? władzy, bogactw, siły,/ Zmienionej twarzy; chociażby kamyka,/ Co sprawia cudem, że przed ludźmi znika/ Człowiek, jak widmo rozpłynione we śnie;/ Wszystko mieć będziesz. Jakże mi boleśnie/ Czarami twoje zakupować serce! ---/ Chceszlichceszli --- konstrukcja z partykułą pytającą -li; inaczej: czy chcesz. mieć owe skrzydlate kobierce,/ Co noszą ludzi, gdzie myślą zażądać?/ O! miły, powiedz?... Czy pragniesz wyglądać/ Jako ów rycerz zjawiony na chmurze/ Szykom Lechitów? w złocie i lazurze/ Od stóp do głowy. GRABIEC Więc od stóp do głowy/ Miło by mi wyglądać jako król dzwonkowykról dzwonkowy --- figura w kartach do gry.,/ W koronie, z jabłkiem w lewej, z berłem na prawicy. na stronie Jak się teraz wywikła wiedźma z obietnicy? głośno Bogactwo, PokusaNiech mam berło, koronę, płaszcz, złote trzewiki,/ Od stopy aż do głowy, jak pan król... GOPLANA Diabliki!/ Lećcie u zorzy/ Prosić purpury,/ Pereł u róży,/ Szafiru u chmury,/ U nieba błękitu,/ A złota u świtu;/ A może gdzie zawieszona/ Na niebie tęczowa nić,/ To tęczę wziąć na wrzeciona,/ I wić, i wić, i wić! Odbiegają Skierka i Chochlik. do Grabka O jakiej zamarzysz postaci,/ Zakreślony w czarów kole,/ Taką moc Goplany da ci/ Postać, szaty, rysy, dolę... GRABIEC W mojej myśli dzwonkowe szastają się krolekrole --- dziś: królowie.. GOPLANA zakreśla koło Drzewo, PtakStój cicho, nie wychodź z koła./ Słyszysz, jak szumi puszcza wesoła,/ Jak po gałązkach sosen, leszczyny/ Zlatują na dół śpiewne ptaszyny,/ Złociste wilgi, gile, słowiki./ Z nimi ciekawe słońca promyki/ Spływają do nas przez listki drżące./ Ale się wkrótce niebo zachmurzy,/ We mgle przelecą złote miesiące/ I gwiazdy blade, jak tuman burzy/ Z błyskawicami! Skierka i Chochlik niosą szaty i koronę. SKIERKA Wszystko gotowe. SenGRABIEC poziewa A! a! spać chcę... GOPLANA Pochyl głowę,/ Zaśnij --- obudzisz się skoroskoro --- szybko, wkrótce../ We śnie cię duchy ubiorą/ Na marę twego marzenia. GRABIEC kładnąc się Cudy... Dobranoc, panie Grabku... do widzenia/ Na tronie... dobrej nocy, synu organisty,/ Polecam się pamięci i afekt strzelisty/ Łączę... poziewa A! a! a! cudy... zasypia GOPLANA Czuwajcie nad sennym,/ Ja czary piekieł zamówię. Ściemnia się --- czerwone chmury przechodzą i widma otaczają Goplanę odwróconą. SKIERKA Okryj go płaszczem promiennym,/ Wdziej mu złociste obuwie. Ściemnia się zupełnie. --- Na głowie Goplany pokazuje się półksiężycNa głowie Goplany pokazuje się półksiężyc --- Goplana w tej scenie upodabnia się do bóstw kobiecych władających przyrodą; z półksiężycem nad czołem występują Diana oraz Hekate w mit. gr. Postać podobną jak tu Goplana przybiera również Królowa Nocy w Czarodziejskim flecie Mozarta.. Perła rosy z płaszcza kapie;/ Zbierz te perełki po trawie/ I znów przyszyj na rękawie. CHOCHLIK Król dobrodziej w dobre chrapie,/ Na drugi bok się przewraca. SKIERKA Goplano, niech światło wraca,/ Już się twój miły przetwarzył. Goplana daje znak --- księżyc z jej czoła znika --- i światło wraca. GOPLANA patrząc na śpiącego Jaką on sobie dziwną postawę wymarzył. Grabek wstaje z ziemi jak król dzwonkowy. GRABIEC poziewając A --- a --- a --- a --- dobry dzień... a --- piękna pogoda./ SzatanCo to? włosy na brodzie? --- diabła! --- siwa broda,/ Co to znaczy? w co znowu przewierzgnęłyprzewierzgnęły --- przedzierzgnęły, przemieniły. biesy?/ Jaki płaszcz! --- jakie dziwne na piersiach floresy!/ Śniło mi się... Dalibóg, nie wiem, co się śniło,/ Karczma podobno, piwo z beczek się toczyło,/ I był potop, w potopie pływałem jak ryba./ Sztuczka diabla! zrobili ze mnie wieloryba,/ Lewiatana w złocistym płaszczu, z brodą siwą./ Ha! chodź tu, moja wiedźmo, moje szklanne dziwo,/ Król, PrzebraniePowiedz, kto mnie tak złotem i brodą ozdobił?/ Powiedz, co się zrobiło ze mnie? GOPLANA Król się zrobił. GRABIEC sięga do głowy i znajduje koronę Więc niech się nie odrabia to, co już zrobione./ Sięgnęła ręka głowy, znalazła koronę./ Cudy... GOPLANA Nosisz prawdziwą koronę Popielów... GRABIEC Widzę, że służy ludziom do tych samych celów,/ Co czapka: kryje uszy. A to? pokazuje berło drewniane GOPLANA Berło twoje. GRABIEC Jak chcesz, miły węgorzu, ja sobie uroję,/ Że to berło; niech oko rozumowi sprzyja/ I powie, że to berło... Skąd wy tego kija/ Wzięli, diabliki moje? CHOCHLIK Gdy cię Grabkiem zwano... GRABIEC ze wzgardą Nie mów mi o tym Grabku. CHOCHLIK Gdyś był wczora rano/ Obywatelem lasu, wierzbą: z królo-drzewa/ Filon ułamał gałąź. GRABIEC I ta ręka lewa/ Nosi tę samą korę, którąmktórąm ja porastał --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: którą ja porastałem. ja porastał,/ I ta kora jest berłem... Ha! to będę szastał/ Tym berłem po grzbiecinach. --- OjciecAch wielka mi szkoda,/ Że się do nieba dostał ojciec golibroda,/ Wraz by oszastał długie kędziory na brodzie./ Moja wiedźmo, co chodzisz jak święta po wodzie,/ Nie możesz ty mię z łaski swojej brody zbawićbrody zbawić --- pozbawić brody.?/ Nie?... basta... jaki balwierz potrafi się wsławić/ Na tej królewskiej brodzie. --- Ha... a jeszcze warto/ Dać mi jabłko do ręki, a z dzwonkową kartą/ Będę chodził po świecie jako ze zwierciadłem. SKIERKA Na jabłko królewskie skradłem/ Chłopakom z bliskiego siołasioło (daw., gw.) --- wieś./ Bańkę z mydła; a dokoła/ Tak piekło słońce, że z głową/ I z nogami w kryształową/ Siadłem kulkę. --- Lecę, lecę.../ Wtem banieczka moja złota/ Na błękitnej siadła rzece;/ I konik polny --- niecnota!/ Kiedy pod tęczowym szkiełkiem/ Usnąłem spokojnie w łódce:/ Zbił ją gazowym skrzydełkiem/ I uciekł... a ja rozespan,/ Na niebieskiej nezabudcenezabudka --- niezabudka; niezapominajka./ Ocknąłem się... GRABIEC Diabliku, to znaczy, że jespan/ Głupi jak but... bo jabłko, choć jabłko królewskie,/ To jabłko, nie zaś żadne migdały niebieskie. Chochlik daje mu jabłko. Dzięki składam waszeci --- dobre... a czy winne? kosztuje Władza, Państwo, Urzędnik, NiewolaWięc mam wszystko, co król ma. Ach! ach! A gdzie gminne/ Szołdryszołdra (daw.) --- pogardliwie o człowieku; świnia.? poddani moi, którym ja panuję?... GOPLANA Wszystko, co na tej ziemi moją władzę czuje:/ Ptaszyny, drzewa, rosy, tęcze, każdy kwiatek/ Jest twoim... GRABIEC Trzeba zaraz nałożyć podatek./ Słuchajcie mnie... a kodeks niech będzie wykuty/ W spróchniałej jakiej wierzbie. Ptak, Zwierzęta, WładzaOdtąd brać w rekrutybrać w rekruty --- wcielać do wojska jako żołnierzy poborowych./ I żubry, i zające, i dziki, i łosie./ Kwiaty, jeżeli zechcą kąpać listki w rosie,/ Niech płacą, rosę puszczam w odkupypuszczać w odkupy --- dzierżawić, dawać komuś coś w dzierżawę za okresową opłatą. Żydowi;/ Niech mi wódką zapłaci. Każdemu szpakowi/ Kazać nie myśleć wtenczas, kiedy będzie gadał.../ Zabronić, aby sejmik jaskółczy usiadał/ Na trzcinach i o sprawie politycznej sądził./ Wróblów sejmy rozpędzić; ja sam będę rządził/ I wieszał, i nagradzał... Jaskółkom na drogę/ Dawać paszporta, w takich opisywać nogę,/ Dziób, ogonek i skrzydła, i rodzime znaki./ Odtąd nie będą dzieci swych posyłać ptaki/ Do niemieckich zakładów, gdzie uczą papugi;/ Wyjętewyjęty --- tu: stanowiący wyjątek, niepodlegający prawu obowiązującemu pozostałych. sroki, które oddają usługi/ Ważne mowie ojczystej. Z cudzych stron osoby,/ Jak to: kanarki... śledzić. Na obce wyroby/ Nakładam cło... od łokcia tęczy wyrobionej/ W kraju słońca, księżyca, białej lub czerwonej/ Albo fijoletowej, byleby jedwabnej,/ Płacić po trzy złotniki... a od sztuki szwabnej/ Płótna z białych pajęczyn... GOPLANA O czym gadasz, drogi? GRABIEC Co? króluję... króluję --- skarb łatam ubogi./ Róża płaci od pączka, od kalin kalina,/ Od każdego orzecha zapłaci leszczyna,/ Czy to pusty, czy pełny... mak od ziarek maku,/ Nie od makówek. Głowa na mnie nie dla znakugłowa na mnie nie dla znaku --- głowę mam nie od parady, tj. umiem myśleć.... GOPLANA Zostawiam ci Chochlika, Skierkę --- niechaj służą,/ Niechaj zrywają kwiaty, a strzęsioną różą/ Osypią, kiedy zaśniesz. Bądź zdrów --- do wieczora./ Będę ciebie czekała nad brzegiem jeziora/ I płacząc, piosnką płaczu wabiła słowika. Odchodzi Goplana. GRABIEC Aż mi lżej, że ta rybia galareta znika./ Król, WładzaHej, poddani! do Chochlika Ty jesteś królewskim ministrem,/ Boś głupi. do Skierki A ty, drugi diable z oczkiem bystrem,/ Błaznem; śmiesz mię, łajdaku, aż z radości pęknę./ Ministrze, gdzie mój powóz? SzatanCHOCHLIK Cztery konie piękne,/ Czarne --- księżycowymi wierzgają podkowy;/ I wóz na ciebie czeka MefistofelowyMefistofelowy --- należący do Mefistofelesa (jedno z tradycyjnych imion diabła).;/ Ale nie mów Goplanie... GRABIEC Dlaczego? CHOCHLIK Bo ona/ Nie chce pożyczać z piekła. GRABIEC Szalona! szalona!/ Jeśli diabeł pożycza, bierz, bo takie wozy/ Oszczędzają ci butów... do Skierki Ty będziesz wiózł z kozybędziesz wiózł z kozy --- będziesz powoził zaprzęgiem z kozła (rodzaj siedzenia na przedzie powozu)../ Minister za forysiaforyś --- pachołek usługujący przy powozie.... teraz jechać pora. SKIERKA Gdzie król jedzie? GRABIEC Na ucztę ślubną do Kirkora. Odchodzą wszyscy. SCENA V Sala w zamku Kirkora. KOSTRYN sam PodstępZa pustelnika celą drzewami ukryty/ Słyszałem tajemniczą spowiedź tej kobiéty/ O! szczęście! --- teraz pan-empan-em --- skrócone: panem jestem. złotej tajemnicy;/ Mógłbym ją z pałacowej rozkrzyczeć wieżycy/ Albo mojemu panu wiernie opowiedzieć,/ SzantażAlbo okropną powieść wyrazami cedzić,/ Jako piasek klepsydry, w pani trwożne ucho,/ Aż zobaczę skarbnicę tego zamku suchą/ Jak czoło AraratuArarat --- góra, masyw wulkaniczny leżący w centrum Wyżyny Armeńskiej między jeziorami Wan i Sewan; dziś na terytorium Turcji, w pobliżu granicy z Armenią i Iranem. ... Wraca Balladyna./ Mogę mieć ją i skarby. --- Szczęśliwa godzina. staje na stronie BALLADYNA wchodzi głęboko zamyślona Wyrzuty sumieniaO wszystkim wie ten człowiek stary... powie drzewom,/ Drzewa będą rozmawiać o tym w głuche noce,/ Aż straszna wieść urośnie. --- O! biedneż wy myśli,/ Jak dzieci nierozumne cieniów się lękacie./ Ten starzec słowa moje łączy, składa, zbiera,/ I mówi: «Być nie może... ta kobieta młoda/ Nie zabiła». A jeśli wie? jeżeli pewny?/ A któż w taką rzecz może uwierzyć jak w pacierz?.../ StrachAle jeśli uwierzył --- jeśli przechodniowi/ Zbłąkanemu opowie straszną zbrodnię pani,/ Nim wymówi nazwisko, zlęknie się jak prostak/ Zemsty możnego pana. --- A może --- jeżeli/ Dobre ma serce starzec; na końcu języka/ Znajdzie litośną radę: Na co ludziom szkodzić?/ A może już zapomniał, a ja nierozsądna/ Myślę, o czym ten starzec myśleć już poprzestał.../ Bo i czymże ja jestem, aby mną się ludzie/ Zajmowali, śledzili, chcieli gubić? --- Piekło!/ Tysiącem słów nie mogę zabić tego słowa: «On wie». ---/ SzatanNa cóżemna cóżem poszła --- konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: na cóż poszłam, po co poszłam. poszła do tego człowieka?/ Straciłam się; szatańska ręka mnie zawiodła./ I pomyśleć? że gdyby nie te odwiedziny,/ Starzec byłby jak owe ludzi milijony,/ Których nigdy na świecie nie spotkałam./ Myśleć, że ta sama godzina trwożnych myśli pełna/ Byłaby jak wczorajsze godziny, i może/ Spokojniejsza; bo wszakże wiele by się strachu/ Przez jeden dzień zatarło tajemniczą ciszą./ Teraz wszystko na nowo odradza się z twarzą/ Okropniejszą. --- Zazdroszczę tej, co dzisiaj rano/ Mną była. Kostryn zbliża się. KOSTRYN Pani! od grafa przysłany/ Z darami goniec --- na rozkazy czeka... BALLADYNA Dary od męża? zawołaj człowieka,/ Niech je tu złoży. Stój... czy tobie znany/ Ów żebrak, który mieszka w lesie, stary? KOSTRYN Pustelnik? BALLADYNA Nie wiem, czemu się nawinął/ Na myśl... gdzie goniec z przysłanymi dary?/ Zapewne drogie? KOSTRYN Graf pan zawsze słynął/ Szczodrobliwością... i był na kształt słońca,/ Co wszędy żywne rozsypuje blaski... BALLADYNA Ciekawa jestem nowej męża łaski./ Zawołaj zaraz... zawołaj tu gońca. Kostryn odchodzi. Gdyby te dary, gdy nie przerażona/ Myśl... Na co było pytać się Kostryna/ O tego starca? Wchodzi Kostryn i Gralon. GRALON Przeze mnie, Gralona,/ Kirkor pozdrawia... BALLADYNA Zdrów? GRALON Zdrów jak malina. BALLADYNA Czy mąż ci kazał taką osłodzoną/ Przynieść odpowiedź?... GRALON PokusaGraf dał polecenie,/ Abym tę skrzynię z pieczęcią czerwoną/ Przyniósł do zamku, i nakazał żenieżenie (daw. forma) --- dziś: żonie.,/ Tobie, grafini, abyś nie ruszała/ Pieczęci jego ni kłódek u wieka,/ Aż sam powróci... BALLADYNA Bogdajbym skonała,/ Jeśli rozumiem głos tego człowieka!/ Powtórz. GRALON Graf Kirkor... BALLADYNA Wiem. --- Ale dlaczego/ Skrzynię okutą i przysłaną w darze/ Kazał mi chować aż do dnia sądnego/ Zamkniętą?... GRALON Mówił pan: «Bo ja tak każę...»/ Nic więcej... BALLADYNA Głupcze! Twoją głowę ciasną/ Nosisz na karku w skorupie blaszanej,/ Aby w niej wróble, jak w dziurawym garku,/ Gniazda winęły. --- Skrzyni okowanej/ Nie ruszać? Ha! ha! w Kirkora podarku/ Widzę nieufność, nie zaś wierną miłość./ Ty podły chłopie, do Gralona choć długa zażyłość/ Łączy cię z panem, nie miałbyś odwagi/ Ruszyć tej skrzyni? bo ty chłosty, plagi/ Czujesz na grzbiecie... Ale ja! małżonka,/ Jeżeli zechcę... Gdyby mi szepnęła/ Mucha... ha, gdyby cichego skowronka/ Głosek podszepnął: «Otwórz», a od dzieła/ Szatan odpędzał ognistymi skrzydły,/ To wiesz ty, podły służalcze obrzydły,/ Że wola moja? KOSTRYN Grafini... BALLADYNA Ty może/ Chcesz przypominać, że mój mąż ma prawo?/ Więc niech doświadcza! co mi tam... Mój Boże,/ Gdybym ja była jak inne ciekawą,/ To... Ale wy mnie nie znacie, przysięgam!/ Ja tak trwożliwa, że nawet w ogrodzie/ Po jabłko z drzewa upadłe nie sięgam./ Jeśli mąż zechce, o chlebie i wodzie/ Żyć będę, zawsze wesoła, jak wrona/ Na cudzym płocie. AnimAnim (...) w złości --- skrót od: ani nie jestem w złości; wcale się nie złoszczę. teraz w złości./ Masz, stary, do Gralona Tęsknota, Żonaoto złotówka czerwona,/ Weź ją i przepij albo przegraj w kości,/ I goń za panem; powiedz, że go czekam/ Z niecierpliwością, że łzy po nim ronię;/ Że jedwabiami złotymi wywlekam/ Szarfę dla niego. Gdzieżeś ty, Gralonie,/ Odjechał pana? GRALON W nadgoplańskim borze. StrachBALLADYNA Nie zatrzymywał się nigdzie po drodze? GRALON U pustelnika stanął w celi. BALLADYNA Boże!/ U pustelnika... Mów --- ja ci nagrodzę/ Za każde słowo garścią złota --- ale/ Chcę wiedzieć wszystko... rozumiesz? Wspaniale/ Nagrodzę ciebie, ale mów otwarcie./ Choćby co było okropnego --- powiedz... GRALON W borze przez głucho zarosły manowiec/ Pan jechał przodem na koniu lamparcie,/ A my gęsiora jechali za panem.../ TrupWtem nagle pański koń dał w górę słupa,/ Jakby się spotkał z ognistym szatanem./ A pan graf z konia rzekł: «Czuć w lesie trupa...» BALLADYNA z przerażeniem I z konia zsiadł... i... GRALON Krzyknął: «Za mną służba!»/ I pieszo z mieczem pod wierzbę poskoczył./ Na mchu trup leżał --- a piersi mu toczył/ Wianek żelaznych gadzin... BALLADYNA O!!! GRALON «To wróżba/ Naszej wyprawy --- rzekł graf. --- Oto leży/ Przed nami ścierwo zabitego tura». BALLADYNA oddychając Ach! GRALON «Dobra wróżba dla mężnych rycerzy» ---/ Mówił graf Kirkor... my krzyknęli: «Hurra!»/ I znowu na koń... KOSTRYN Mówiłeś, Gralonie,/ Że trup pod wierzbą? a na białym łonie/ Trupa żelazne leżały gadziny? GRALON Na ścierwie tura. KOSTRYN Nieszczęśliwa łania! GRALON To był tur samiec. KOSTRYN Gdzie wierzba się kłania?/ Ponad strumieniem? gdzie rosną maliny?/ Wszak tak?... GRALON Tak, panie. KOSTRYN Blisko starca chaty? GRALON Tak... KOSTRYN I ty mówisz, że tur rosochaty/ Leżał pod wierzbą? GRALON Tak. KOSTRYN Przysiąż! GRALON Dlaczego? KOSTRYN Bo ja przysięgnę na szatana złego,/ Że nie tur... ale... Broń kłamstwa żelazem! do Balladyny, dobywając miecza Zbrodnia, MorderstwoTego człowieka trzeba zabić. BALLADYNA z pomięszaniem Trzeba. KOSTRYN napadając Broń się! GRALON broniąc się Co znaczy? Biją się --- Balladyna zdejmuje miecz ze ściany i zachodząc z tyłu, zabija Gralona. BALLADYNA Masz! GRALON O jasne nieba!/ Zbrodnia!!! kona Kobieta, MężczyznaKOSTRYN Grafini, napadliśmy razem/ Na tego starca: czy wiesz, co to znaczy? BALLADYNA Wiem! o mój Boże! KOSTRYN Ja biorę połowę/ Twojego strachu, tajemnic, rozpaczy. BALLADYNA Co teraz robić, Kostrynie? KOSTRYN Mieć głowę... KONIEC AKTU TRZECIEGO AKT CZWARTY SCENA I Sala w zamku Kirkora. --- Uczta. --- Przez okna widać błyskawice. Grabiec ubrany jak król siedzi na pierwszym miejscu. --- Balladyna, Kostryn, Szlachta, Służba zamkowa; Chochlik i Skierka stoją za krzesłem Grabka. JEDEN ZE SZLACHTY Zdrowie jasnego króla! GRABIEC do Chochlika Podziękuj, ministrze. CHOCHLIK ze śmiesznym gestem Król dziękuje. BłazenGRABIEC Mój błaźnie, każ, niech pieczomistrze/ Przynoszą nowe danie... SKIERKA Już kuchta zamkowy/ Nie ma nic na półmisek prócz cielęcej głowy,/ Lecz ta, niedopieczona, na królewskim karku. GRABIEC Widziałem dwa chodzące pawie na folwarku,/ Upiec je i dać na stół, ja poczekam na nie. KOSTRYN Służba! przed jasnym królem, na ostatnie danie/ Postawcie złotnikami napełnioną tacę. GRABIEC Chciwość, Pieniądzbiorąc z tacy złotniki, rozdaje Chochlikowi, Skierce --- a potem napełnia kieszeniękieszenię (daw. forma) --- dziś B.lp: kieszeń. Ministrze, za rok usług z góry ci zapłacę,/ A nie drzyj tak poddanych; tobie, miły błaźnie,/ Za tysiąc żartów, złotnik: spraw nam śmiechu łaźnię!/ Sobie także za ciężkie płacę panowanie./ A to --- to mi schowajcie jutro na śniadanie... BALLADYNA Honor to dla mnie, że gość tak dostojny/ Raczył nawiedzić mój zamek i stoły./ Pijcie, panowie! Kochanekdo Kostryna, który ją za rękę ściska, mówi cicho Chłopcze! siedź spokojny,/ Na Boga! patrzą --- odgadną --- zginiemy. do innych Pijcie, panowie! Panie Chrząszcz z Jemioły,/ Pij waść. --- Dlaczego pan Gryf siedzi niemy?/ Proszę wynaleźć wesołą rozmowę. SzlachcicPIERWSZY ZE SZLACHTY Kłamstwo, Pozycja społeczna, PrzebranieMówmy o herbach. GRABIEC Ja mam w herbie króla ---/ Złote trzewiki, koronę i głowę. PIERWSZY ZE SZLACHTY Ja mam dwie trzaski. DRUGI ZE SZLACHTY A ja mam pół ula. PIERWSZY ZE SZLACHTY A ty, grafinigraf, grafini --- tytuły szlacheckie: hrabia, hrabina.? BALLADYNA Ja?... KOSTRYN Pani! wszak byłaś/ Księżniczką możnej TrebizontyTrebizonta, właśc. Trapezunt a. Trebizond --- cesarstwo, państwo istniejące w l. 1204--1461, powstałe na gruzach Cesarstwa Bizantyjskiego na terenach otaczających miasto Trapezunt (dziś: Trabzon w Turcji), podbite przez imperium osmańskie. . GRABIEC Proszę!!!/ Najświętsza Panno! co ty narobiłaś/ Książąt na ziemi! Miałaś aśćkaaśćka --- zwrot grzecznościowy, skrócone od: waszmościanka, waszmość pani. grosze? BALLADYNA Ja? --- o! wspomnienie! Wuj nielitościwy/ Wygnał mię z państwa, zagrabił dzielnicę;/ Przez niego bracia moi królewice/ Zamordowani. GRABIEC Proszę! co za dziwy!/ Kto by uwierzył?... BALLADYNA I mnież odmówiciemnież odmówicie --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; czy mnie odmówicie, czyż mnie odmówicie./ Wiary? --- nie proszę o pożałowanie./ Ach ja szczęśliwsza, ja uniosłam życie;/ Lecz matka moja! --- Matkę moją, panie,/ Zamurowano w pałacu framudze. GRABIEC Biedna starzyzna! BALLADYNA Ale ja was nudzę/ Opowiadaniem tego, co mię boli./ Proszę pić! proszę! Gdzie krajczy? podstolikrajczy, podstoli --- w dawnej Polsce nazwy urzędów na dworze, wywodzące się od funkcji pełnionych przy stole królewskim.?/ Niech daje wina... Wy czar dolewajcieczar dolewajcie --- dolewajcie napojów do czar (czarek, pucharów).,/ Bądźcie weseli... GŁOS SŁUGI za kulisą Stój, matko! GŁOS WDOWY za kulisą Puszczajcie! BALLADYNA Gdzie ja się skryję? WDOWA wpada przebijając się przez służbę i staje śród sali --- dygając pomięszana Kłaniam pięknie, moi/ Rycerze. ---Córka, Matka Córko! ha! to się nie godzi/ Zapomnieć o mnie. BALLADYNA Co się babie roi?/ Co to za stara kobieta? WDOWA Wy młodzi/ Hulacie? dobrze. --- Ale też o matce/ Warto pomyśleć. --- A to mnie jak w klatce/ Zamknięto --- stara czeka, czeka, czeka ---/ Ani przysłała kawałeczka chleba./ A to głód, córko! A przynajmniej mleka/ Kropelkę dajcie --- wszak tu manna z nieba/ Padać nie będzie dla biednej staruszki. BALLADYNA Co to się znaczy? to jakaś szalona. WDOWA A daj mi, córko, te złote dzbanuszki,/ Matce się pić chce. BALLADYNA Czemu tu wpuszczona/ Ta stara?... KOSTRYN Wziąć ją! idź z Bogiem. --- Mój królu,/ To obłąkana. WDOWA do Balladyny A powiedz: matulu/ Do twojej matki, nie nazywaj: stara ---/ Stara, ta stara --- BALLADYNA Wziąć ją! wyprowadzić! GRABIEC Cha! cha! cha! --- jaka to chłopska maszkaramaszkara --- straszydło, potwór.,/ Dajcie jej pokój: trzeba ją posadzić/ Z nami do stołu. Córka, MatkaWDOWA To mi to pan dobry!.../ Widzicie! dajcie ławkę, niech usiędę./ Tak, tak, tak trzeba, mój rycerzu chrobrychrobry --- dzielny, waleczny.,/ Czcić starą matkę. --- Czy to ja uprzędę/ Piękniejszą sobie suknię z pajęczyny?/ To wina mojej kwoczki Balladyny,/ Że ja w łachmanach, rada czy nierada./ Niech się nie dziwi żaden z was acanówacan --- zwrot grzecznościowy, skrót od: waszmość pan.,/ Że ot pokazując na suknie nie złoto, lecz kilka łachmanów/ Ze starych kości na proszek opada;/ Proszę wybaczyć córce mojej... BALLADYNA KłamstwoPiekło!/ Jak tu wpuszczono tę żebraczkę wściekłą?/ Powiedz, jak weszłaś do złotych pokoi?/ Ja ciebie nie znam... WDOWA O! święci anieli!/ Nie znasz?... ty matki nie znasz? matki twojej? GRABIEC Cha! cha! cha! --- uszy królewskie weseli/ Taki rozhoworrozhowor (z daw. ukr., dziś: розмова) --- rozmowa.... WDOWA Powtórz, córko, śmieléj,/ Ty matki nie znasz? twojej własnej matki? BALLADYNA Czy wy ją znacie, panowie? powiedzcie,/ Co to za wiedźma? WDOWA Świećcie mi! ach świećcie,/ Niebieskie gwiazdy! --- Wy mi bądźcie świadki,/ Jeśli z was który ojcem?... O ty jędzo!/ Ach okropnico córko! to ja ciebie/ Nie znam. BALLADYNA do Kostryna Każ, niech ją za wrota przepędzą,/ Szczeka za głośno. WDOWA Urodziłam z siebie/ Trumnę dla siebie --- o Boże! mój Boże!... Służalcesłużalce --- dziś popr. forma lm: służalcy. na znak dany przez Kostryna chwytają za ręce. Puszczajcie! córko! niech pomyśli --- córko!.../ O córko! pomyśl --- ale tam na dworze/ Ciemno, deszcz pada, a piorun pod chmurką/ Czeka na siwy mój włos, by uderzył./ Patrzaj przez okno --- grom nie będzie wierzył,/ Jak mię zobaczy samą w taką burzę,/ Że ja nie jestem jaką zabójczynią,/ Co się po nocy błąka... Ciągną ją na znak gniewliwy Balladyny. Powiem chmurze,/ Niech bije w zamek gromem! Nie targajcie,/ Ja pójdę sama. --- Świat teraz pustynią/ Dla starej matki... BALLADYNA Chleba kawał dajcie. WDOWA Bodaj cię chleb ten zadławił! zadławił!/ O! nie targajcie; bo i tak podarta/ Sukienka moja --- wiatr się będzie bawił/ Z łachmanem starej matki. O! to czarta/ Córka; nie moja! nie moja! nie moja! wychodzi --- wyprowadzona przez służbę BALLADYNA po długim milczeniu Czemuście smutni? Wszak pod uczty koniec/ Ludzie szczebiocą, co język przyniesie./ A wy milczycie jak w zamczysku zbója? Słychać tętent. Co to za tętent? SŁUGA Przybył grafa goniec. BALLADYNA Niech wejdzie... Goniec wchodzi. Jakie od męża nowiny? GONIEC Pan graf pozdrawia... BALLADYNA A kiedy z powrotem? GONIEC BurzaBurza go w bliskim zaskoczyła lesie./ Konie ognistym przerażone grzmotem/ Grzęzły po bagnach; sosny się jak trzciny/ Gięły z okropnym hukiem i łoskotem./ Nie można było dotrzeć do zamczyska,/ I pan graf czeka w pustelnika celi,/ Aż się ta burza wygrzmi i wybłyska. BALLADYNA Cożeście z panem nowego widzieli? Król, Rycerz, SprawiedliwośćGONIEC Pan graf pomyślnej dokonał wyprawy./ Zaledwieśmyzaledwieśmy wjechali --- konstrukcja z ruchomą końcówka czasownika; inaczej: zaledwie wjechaliśmy. wjechali w gnezneńskie ulice,/ Koło czerwonej bramy spotkaliśmy orszak/ Rycerzy uzbrojonych; na ich czele Popiel/ Jechał konno. Koń jego dumny piął się nieraz/ I zawieszał w powietrzu żelazne kopyta/ Nad głowami pokornie klęczącego ludu./ Gotycyzm, Trup, Tłum, WładzaWtem Kirkor --- któż by myślał? Kirkor samotrzecisamotrzeci --- wraz z dwoma towarzyszącymi osobami (w sumie: we trzech)./ Chwyta dłonią koniowi królewskiemu cugle/ Krzycząc: «Srogi tyranie! trzema zabójstwami/ Doszedłeś aż do tronu: idź w piekło!» To mówiąc/ Mieczem rozciął przyłbicę ukoronowaną/ I za szaty chwyciwszy podniósł, wstrząsnął trupa/ I ludowi pokazał. Lud zrazu oniemiał;/ Potem w niebo ogromnym uderzył okrzykiem,/ Nie można było wiedzieć, pochwalał czy ganił./ Nagle się cały ku nam rzucił szumną falą,/ Chwila --- a już nas jako trzy maleńkie mrówki/ Zalał, strzaskał, zdruzgotał. Kirkor jedną ręką/ Trzymał trupa, a drugą swój miecz zakrwawiony./ My zaś, jego rycerze, pełniąc rozkazanie,/ Mieczów nie dobywali. Wtem tłok ludu, jako/ Bałwanbałwan --- tu: wzburzona fala. rzucony wiatrem, zniżył się kolanem/ Przed olbrzymią postawą Kirkora i wołał:/ «Niech żyje ludu mściciel! Kirkor król niech żyje!» BALLADYNA Co mówisz? Kirkor królem? GONIEC Racz końca wysłuchać./ WładzaGdy lud głosił go panem, Kirkor miecz błękitny/ W trupiej ocierał szacie; widać, że głęboko/ Dumał, jakimi słowy myśl wyrazić zdoła./ Na koniec rzekł: «O! Lachy, ja nieznany rycerz,/ Nie mogę przesławnemu władać narodowi;/ Com uczynił, czyniłem nie dla wyniesienia/ Głowy mojej, czyniłem to dla szczęścia ludu./ Chłop, Pozycja społeczna, Tajemnica, WładzaJam stworzony do ciszy wiejskiej i prostoty,/ Dla mnie za ciężką nawet była godność grafa,/ I zniżyłem ją szczeblem, pojąwszy w małżeństwo/ Zamiast jakiej królewny ubogą chłopiankę;/ Ona zamiast herbowych znaków połączyła/ Z herby moimi dzbanek pełny malin; ona/ Niepodobna królowej; ani państwa pany/ Zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegaćani państwa pany zechcą chłopianki dzieciom na przyszłość podlegać --- ani też panowie (tj. najwyżsi dostojnicy) państwa nie zechcą w przyszłości podlegać potomkom zrodzonym z chłopki (którą Kirkor ma za żonę; jest to jego argument przeciw przyjęciu korony).». BALLADYNA Niegodne kłamstwo! kłamstwo! to kłamstwo!... GONIEC I dalej/ Błazen, KrólKirkor tak rzecz prowadził: «Ogłoście po kraju/ Bezkrólewie; a kto się na zamku pokaże/ Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,/ Koroną, w której znany brylant »żmije-oko«/ Między dwoma rubiny na trzech perłach leży,/ Tego królem obierzcie». Lud zgodnym okrzykiem/ Przyzwolił na tę mowę i osierocony/ Czeka, aż się ukaże król, dziedzic korony. GRABIEC na którego wszyscy patrzą PtakCzemu ci ludzie patrzą na mnie jak gawrony? SZLACHTA Klękajmy wszyscy przed tym ukoronowanym,/ On królem... GRABIEC LosCo? ja królem? gdybym nie był pjanym,/ Upiłbym się z radości. Los głupi jak rura!/ Wyskoczyłbym ze skóry, gdyby moja skóra/ Nie była teraz skórą królewską. SZLACHTA Żyj długo... GRABIEC Sto lat! Sto lat żyć będę; Wążwziąłem skórę drugą/ Jak wąż --- jak wąż, panowie, mam oko z brylanta./ Puściłbym się po sali z grafinią kurantakurant --- szybki, skoczny taniec.,/ Gdyby nie godność, prawda? która siedzieć każe./ Tak się w mój tron złocisty królowaniem wrażęwrazić --- wepchnąć, wcisnąć.,/ Że nie oderwą ludzie od tronu człowieka./ Proszę! co za dziw! BALLADYNA do Kostryna Słyszysz, jak burza się wścieka?/ Dzwonią deszczowe rynny./ W tej okropnej burzy/ Strach, Wyrzuty sumieniaSłyszę głosy płaczące... KOSTRYN To krzyk nocnych stróży. BALLADYNA Nie, to są jakieś głosy inne, jęk ze świata/ Umarłych. --- Lej mi wina. Wszystko tak się splata,/ Że chyba się powiesić. Obyczaje, Sługa, ZwierzętaGRABIEC Teraz po obiedzie/ Trzeba wymyślić wesołą zabawę./ Każcie tu wpuścić kuchenne niedźwiedzie,/ Co kręcą rożnem; niech tańczą. JEDEN ZE SŁUG Kulawe,/ Pan graf podstrzelił je... Czary, TajemnicaGRABIEC do Chochlika Więc ty, ministrze,/ Weź moje berło wierzbowe i na nim/ Graj jak na dudzie --- a zatykaj bystrze/ Dziurki palcami, jeśli pomysł nowy,/ Dążący prosto ku uszczęśliwieniu/ Przyszłych poddanych, wypsnie ci się z głowy/ Przez głupie wrota. Słuchajcie w milczeniu.../ Graj! CHOCHLIK Co grać, panie? GRABIEC Kładź palce na dziury,/ Tete berło --- dziś popr.: to berło. berło z mojej wykręcone skóry/ Wie, co ja lubię. SKIERKA Graj! ja do wtorudo wtoru --- dziś do wtóru; jako towarzyszące muzyce./ Zawołam echa ciemnego boru,/ Co rzecz widziały. Chochlik gra na flecie smutną pieśń wiejską, a zmieszane głosy w powietrzu poczynają śpiewać. ŚPIEW Obie kocha pan;/ Obie wzięły dzban:/ Która więcej malin zbierze,/ Tę za żonę pan wybierze./ Cha!... cha!... Pieśń niknie jak echo. BALLADYNA Co to się znaczy? kto śpiewał i taką/ Pieśń skończył śmiechem? KOSTRYN Cyt... to przywidzenie! BALLADYNA Ktoś śpiewał... do Chochlika Proszę, graj --- do Kostryna na stronie A ty, Kostrynie,/ Patrz w twarze ludzi, a jeśli dostrzeżesz,/ Z których ust wyjdzie pieśń, powiedz; obmyślę,/ Co z tym człowiekiem stanie się... do Chochlika Dudarzu,/ Zagraj mi jeszcze wieśniaczą balladę/ I obudź echa wiszące nade mną/ W kopule sali. --- Objaśnićobjaśnić --- pojaśnić. pochodnie. Chochlik gra. Duch, SzatanŚPIEW DUCHÓW Tobie szatan stróż/ Włożył w rękę nóż;/ Siostra twoja rwie maliny./ A ty? a ty? Nóż twój siny/ Poczerwieniał krwią... O! Pieśń kończy się echowymi jękami. KOSTRYN Przestań, grafini mdleje. BALLADYNA Nie... ja żywa.../ Śpiewajcie... jeszcze. --- Objaśnić pochodnie... Chochlik gra. ŚPIEW DUCHÓW Na twej czarnej brwi,/ Niby kropla krwi./ Kto wie, z jakiej to przyczyny?/ Od maliny? lub kaliny?/ Może... cha!... Pieśń kończy się echem. BALLADYNA daje znak ręką Dalej... JEDEN Z PANÓW SzaleństwoCo znaczy takie obłąkanie/ W oczach grafini? Czy prosta piosenka,/ Którą wieśniacy przy grabionym sianie/ Nucą na fletniach, tak ją biedną nęka?... BALLADYNA Dalej!... SenJEDEN Z PANÓW Obudźcie tę kobietę bladą./ Ona zasnęła i śpi z otwartymi/ Oczyma... KOSTRYN do nieruchomej Balladyny Pani!... JEDEN Z PANÓW Rozkaż, niech ją kładą/ W gorące łoże, skościała jak drewno... Grom bije głośny... Balladyna budzi się. BALLADYNA Co ze mną było?... Jak ja okropnymi/ Sny przerażona. do Kostryna Strach, TajemnicaSłuchaj ty... ja pewno/ Gadałam we śnie. Czy we śnie gadałam? KOSTRYN Nie... BALLADYNA Bogu dzięki. Ale gdy ja spałam,/ Wyście musieli rozpowiadać głośno/ O czym okropnym? do gości Kobieta, Wino, Praca, ZabawaProszę, pijcie! --- widzę,/ Że lepiej zrobię usiadłszy za krosnokrosno --- urządzenie do tworzenia tkanin./ Niż przy pucharach. GRABIEC budząc się Przepraszam, panowie. BIESIADNICY Za co? GRABIEC Przepraszam i bardzo się wstydzę,/ Że byłem zasnąłże byłem zasnął --- daw. konstrukcja czasu zaprzeszłego; że zasnąłem wcześniej.. pije Zamku pana zdrowie! BIESIADNICY Zdrowie Kirkora! GRABIEC Podściwy! podściwy!/ Zamiast panować woli jeść maliny./ Każcie, niech jaki leśnik lub myśliwy/ Pójdzie do boru i malin przyniesie. BALLADYNA Straszne zachcenie... GRABIEC W podzamkowym lesie/ Muszą być słodkie maliny i duże,/ I smakowite, skoro Kirkor woli/ Dzban takich malin niż mesztymeszta (z tur.) --- pantofel; miękkie, lekkie obuwie bez obcasów. papuże/ I płaszcz królewski. --- Każ, niech nam podstoli/ Malin dzban poda na pokosztowanie. DuchBALLADYNA Odwagi!... nic się gorszego nie stanie./ GotycyzmSłyszałam echa grobowych rozwalinrozwalina --- przepaść, dół.,/ Ujrzę, czy więcej prócz słów coczy więcej (...) co wyrzucą --- czy coś więcej wyrzucą (ujawnią). wyrzucą/ Wzruszone groby. --- Malin! dajcie malin! Pokazuje się cień biały Aliny z dzbankiem malin na głowie. StrachCzułam cię dawno w powietrzu --- a teraz/ Widzę. --- Jak błyszczą oczy twoje --- biała!/ Ja się nie lękam --- widzisz --- ale ty się/ Nie zbliżaj do mnie... PIERWSZY ZE SZLACHTY O czym ona gada? BALLADYNA Mów ze mną przez stół. --- Niech mi jaki człowiek/ Da rękę --- ja się boję --- PIERWSZY ZE SZLACHTY Czy słyszycie,/ Jak ząb jej dzwoni o ząb z przerażenia? BALLADYNA GotycyzmIdź... potępiona --- odnieś, skąd przyniosłaś/ Ten dzbanek pełny czegoś, co się rusza,/ Jak to, co w grobie. --- Czy powieszonego/ Na zamku wieży przed latami trupa/ Cień padł do sali i stoi na nogach/ Nie oddychając... --- O! precz... widmo białe/ Zarżniętej --- Cień znika. PIERWSZY ZE SZLACHTY Jaka woń malin! czujecie? DRUGI ZE SZLACHTY Powietrze pełne malin... SługaBALLADYNA padając O! umieram! KOSTRYN Wody!... hej wody! Ja szaty rozdzieram,/ Lejcie tu na pierś --- niech służebne wnidąwnidą (daw. forma) --- wejdą.. Wchodzą kobiety. Wynieście panią... Wynoszą Balladynę. Raczcie wstać od stołu,/ Pochodnie gasną. Napełnia ohydą/ ObyczajeTen stół splamiony, resztki chleba, wołu./ Czy chcecie rzucać ogryzione koście/ Wzajem na siebie, jak czynią Duńczycy?.../ Proszę do komnat. --- Wy stoły wynoście;/ Wy z pochodniami poprzedzajcie króla,/ Gdzie dlań usłano w pobocznej wieżycy/ Łoże puchowe. --- Jutro się rozhula/ Zamek i będzie wesoły jak wczora./ Lecz na dziś dosyć... Panowie, spać pora./ Jedzenie, Pijaństwo, Niemiec, PolakProszę porzucać puchary i ławy --- / Jak ciężko Lachy odpędzić od strawy/ I od napoju; wiszą byby --- jakby, niby. pijawki/ Na uszach dzbanka, przy muzyce czkawki. Podczas tej mowy wynoszą stoły. Grabiec wyprowadzony przez służbę z pochodniami, za nim wszyscy biesiadnicy i Kostryn wychodzi ostatni. SCENA II Las przed celą pustelnika. Burza trwa. Pustelnik i Kirkor. KIRKOR Kradzież, ZłodziejChroń się, starcze, do celi, burza tobie z głowy/ Okradnie siwe włosy. Ludzie i zdarzenia/ Kradną... złodziej płaszcz zedrze, a nędza koszulę./ Trzeba wszystkiemu zbrojną ręką się opierać.../ Lecz smucisz się za wcześnie --- bo ja ci przysięgam,/ Że zginę lub skradzioną koronę odzyskam./ Oto choć bliski domu, mógłbym za godzinę/ Z ust żony pocałunków tysiąc wziąć na drogę/ I napić się jak ptaszek w różanym kielichu,/ Dziobiąc rosy perełki: wolę tej rozkoszy/ Zaniechać, a do Gnezna zaleciawszy nocą,/ Lud zebrać --- i obwieścić wszystkiemu gminowi,/ Jakoś ty, dziedzic prawy, bezecną kradzieżą/ Dobra twego postradał. Potem zaś trębaczom/ Każę głosić po kraju i mieście, że kto się/ O tron Lachów zgłaszając pojawi na zamek/ Uwieńczony prawdziwą koroną Popielów,/ Temu ja fałsz zarzucam; takiemu na czole/ Mieczem wypiszę słowo zasłużone: złodziej.../ Módl się więc za mnie, starcze, aby mi Bóg żywy/ Dał zwyciężyć na szrankach --- i czekaj z powrotem. PUSTELNIK Niech cię Bóg błogosławi. KIRKOR klaszcze Wchodzi Żołnierz. Wsiadać na koń! lotem/ Trzeba spieszyć do Gnezna. Rycerz wychodzi. PUSTELNIK Słuchaj! ja ci radzę/ Wróć do zamku, odpocznij, po dalszej rozwadze/ Obaczysz, co przedsięwziąć. KIRKOR Marzenie, SielankaJa, starcze, leniwy,/ Dzisiaj odrobić chcę całą pańszczyznę;/ A odrobiwszy całą, żyć szczęśliwy/ Z drogą małżonką. Całą ci ojczyznę/ Włożę na barki; a gdy będziesz dźwigał/ Rzeczy i ludzi, to ja się zakopię/ W zamku spokojny... Niechby mi dościgał/ Sad owocowy, niechbym małe chłopię,/ Dzieciątko moje, na rękach kołysał,/ O to się modlę... Ty mi zaś co roku/ Z tronu do chaty listy będziesz pisał./ Niechaj raz na rok spadnie mi z obłoku/ Biały gołąbek i pod skrzydełkami/ Przyniesie powieść, pełną tych wielkości,/ Co budzą uśmiech i sen pod lipami/ Dają smaczniejszy... Król mi pozazdrości/ Żony i dziecka, i lipy, i chłodu,/ I snów pod lipą --- i złotego miodu. ---/ Żegnaj mi! żegnaj! Nim słońce zaświeci,/ Będę w stolicy. Hop! hop! na koń, dzieci! Kirkor wychodzi. Słychać tętent oddalających się. PUSTELNIK sam Zbrodniarz, Żona, MatkaO Boże! Boże! Wolę, niech do Gnezna wraca,/ Niżby miał do tych piersi szlachetnych przycisnąć/ Krwawą swoją małżonkę. Bogdajbyś ty nigdy/ Nie znał, Kirkorze, z jakiej matki się urodzą/ Dzieci twoje. Bogdajby za pierwszą nagrodę/ Bóg uczynił cię wdowcem, nim ojcem uczyni. Słychać głos Wdowy. WDOWA za sceną Biedna ja! biedna! PUSTELNIK Co to za wołanie/ Tak pełne płaczu? WDOWA za sceną O biedna ja! biedna! Wdowa wchodzi jak ślepa, szukając drogi ręką. Kobieta, StarośćPUSTELNIK Jakaś kobieta, jak łachman w łachmanie,/ W noc tak okropną, ślepa, sama jedna! do Wdowy Skąd, moja matko? WDOWA Córka, MatkaMatko? O! na Boga,/ Tak nie nazywaj, córko niegodziwa!/ Matka? psia matka! PUSTELNIK Skąd idziesz, uboga? WDOWA Ja nie uboga. --- Siwa, siwa, siwa,/ Jak gołąbeczek. --- Nie wiesz, co się stało?!/ Grafini, moja córka, wielka pani,/ A ja na wietrze z głową taką białą/ Mówię piorunom: «Bijcie! bijcie we mnie!»/ I nie chcą słuchać... A w zamku zebrani/ Pijaki sobie winszują wzajemnie,/ Że córka moja pije, wielka pani. ---/ Czy ty rozumiesz? --- Ma zamek i wieże ---/ Grafini --- PUSTELNIK Jak się córka twoja zowie? WDOWA Zowie się córką. Ale ja nie wierzę,/ Ażeby ona miała oczy w głowie,/ Oczy, co płaczą. --- W taką zawieruchę,/ W takie pioruny, na deszcz wygnać matkę!/ Co ją karmiła, co piersi ma suche,/ Starością suche --- a włos taki biały,/ Jak co świętego. PUSTELNIK Chodź pod moją chatkę,/ Ty drżysz od zimna! chodź! WDOWA I zamek cały/ Do niej należy, wielki jak pół świata.../ Widzisz!... Grafini?! PUSTELNIK Chodź!... WDOWA Tu będę czekać;/ Czy córka moja wie, gdzie twoja chata?/ A kto wie? może, jak pies zacznie szczekać/ Na jaki łachman, to wspomni o matce/ I każe szukać po świecie. --- Być może!/ Wszak Bóg ma litość! PUSTELNIK Chodź! przepłaczesz w chatce/ Tę noc burzliwą, a gdy błysną zorze,/ Król, Matka, Rodzina, Sprawiedliwość, MiłośćJa cię powiodę do wielkiego króla;/ Do nóg się rzucisz, błagając o litość/ I... WDOWA Powiem --- jemu:... «Ja biedna matula/ Do nóg się rzucam. klęka Cierpienie, MatkaKrólu! złoty panie!/ Każ córce, która ma złota obfitość,/ Niechaj mnie kocha». wstaje A król z tronu wstanie/ I zaprowadzi mnie do serca córki./ O! o! o! płacze SamobójstwoWiesz ty, za szkaplerzaszkaplerz --- wierzchnia część habitu mnisiego (płat materiału zakrywający piersi, ramiona i plecy, z otworem na głowę pośrodku); tu w drugim znaczeniu: medalionu z wizerunkiem Matki Boskiej, zastępującego szkaplerz sukienny. sznurki/ Wieszałam się na sośnie skrzypiącej, za garło,/ Drzewo się ułamało.../ Głupia --- ślepa, wybrałaś gałązkę umarłą,/ Gałązkę --- córkę drzewa. --- CórkaŻelazna gadzino,/ Nie zlitowałaś się ty matki wdowy?/ A ja by żyła chleba okruszyną/ W twoich pałacach! Niechby twoja ręka,/ Sypiąc gołąbkom w trawę żer perłowy/ Nie odganiała od pszenic ziarenka/ Zgłodniałej matki. --- Wygnać w las! na burze!/ Wypędzić matkę! --- WzrokUpadłam w kałużę/ I grom czerwony wyjadł z powiek oczy,/ Wyjadł do szczętu... PUSTELNIK Oślepłaś?... WDOWA Mózg toczy/ Okropna ciemność. Miałam przed wieczorem/ Tyle światłości, że mogłam za borem/ Rozróżnić białe słońce od księżyca;/ A teraz... Błyska. PUSTELNIK Jak to? i ta błyskawica/ Nie świeci tobie? WDOWA Wzrok ludzi nie strzeże/ Od Boga ręki --- co mi dziś po wzroku./ A wiesz ty?... wiesz ty, że ja teraz wierzę,/ Ptak, MatkaA nie wierzyłam dawniej --- że co roku/ Ptaszki jaskółki, nim pójdą za morze,/ Stare, zgrzybiałe, biedne matki --- duszą./ Tak, tak, tak... ludzie prawdę mówić muszą./ Żebrząc po świecie, piosenkę ułożę;/ Groszową piosnkę o jaskółkach czarnych,/ Co duszą matki --- proszę! w ptaszkach marnych/ Taka nielitość! Głód, StarośćWygnać matkę starą,/ Głodną, na cztery wichry, targające/ Za siwe włosy. PUSTELNIK Podściwych tysiące/ Padają na tym świecie złych ofiarą./ Gdybym ja ciebie wziął za nieszczęść świadka... SzaleństwoWDOWA To i ty matka... i ty także matka?/ Nie pójdę z tobą, bo się będziem kłócić/ O piękność imion naszych córek --- moja!/ Ach gdybyś ty mię z grobu chciał occucić,/ Wołaj: «Bladina». --- Pójdę szukać zdroja/ I pić jak wróble, zadzierając główkę/ Do Pana Boga --- dzięki Mu, dał wody. śpiewa mrucząc Stara miała jedną krówkę/ I chacinę, i ogrody,/ I dwie córki... odchodzi w las PUSTELNIK Po kraju całym szukać każę/ Tej matki --- i okropny sąd wydam na dziecko. odchodzi do celi SCENA III Noc --- błyska. --- Sala bez światła w zamku Kirkora. Skierka i Chochlik wychodzą z drzwi, którymi wyprowadzono po uczcie Grabka. SKIERKA Nasz pan usnął tam na wieży/ I śpi głęboko; ja lecę,/ DiabełNim się ta burza uśmierzy,/ Kąpać się w błyskawicach. CHOCHLIK PtakJa wyprawiam hecę/ W stajni, gdzie nad wrotami nie przybito sroki./ Czy wiesz, że na tej wieży puchacz jednooki/ Zaprosił mnie na ucztę; będzie patrzał krzywo,/ Jeśli pogardzę udem zadziobanej myszy. SKIERKA MatkaJa matkę bociana siwą/ Lecę nakarmić; nie słyszy/ Na prawe ucho i ślepa;/ Wczora od chłopskiego cepacep --- narzędzie do młócenia ziarna, zbudowane z dwóch pałek połączonych rzemieniem lub łańcuchem; tu: miało posłużyć do zatłuczenia niedołężnego bociana./ Uratowałem niebogę.../ Polecę, czekać nie mogę./ W taką burzę biedna stara/ Może z przestrachu umarła. CHOCHLIK Co to za stuk?... SKIERKA To burza drzwi zawarłazawrzeć (daw.) --- zamknąć.. CHOCHLIK Cyt... ktoś idzie... SKIERKA Jakaś mara/ W bieli... przez okno wylecę... wylatuje przez okno CHOCHLIK Za nim! na koniach w zamku wyprawować hecę. wylatuje SCENA IV Sala taż sama. ZbrodniarzBALLADYNA sama wchodzi w nocnym ubiorze z nożem w ręku Nie mogłam spać, nóż leżał przy mnie, wzięłam.../ W koszuli --- wstyd! gdyby cię kto zobaczył/ W koszuli z nożem w ręku? --- Jak tu ciemno!... idzie ku wieży Cyt!... jakiś szmer? --- Wiatr mi zagasił świecę.../ To przywidzenie --- nic nie słychać, zamek cały/ Głęboko śpi... Lecz jeśli śpi ten człowiek/ Z otwartą tak powieką?... to co? to co?/ Jeżeli dziś nie zrobię rzeczy, jutro/ Żałować będę, wiem, żałować będę./ Duch, StrachWiatr zamknął za mną drzwi, a ja myślałam,/ Że jaki ciemny duch zamykał za mną;/ I dotąd nie spojrzałam w tamtą stronę,/ Jakbym się bała spotkać z czym okropnym. ogląda się A widzisz, nie ma nic, nic nie ma. Ciemne/ Powietrze, mgła; żadnych nie widać mar. Błyska. Burza, Ogień, ŻywiołyWszelki duch Boga chwali! Jaka to była/ Błyskawica czerwona! jak wszystkie ściany/ Widziałam białe. --- Cyt. --- Nie słychać nic ---/ Spiesz się! --- Lecz jeśli żar błyskawic lunie/ Na moją twarz, gdy będę z nożem stała/ Nad nim; to co? --- Ogień pokaże tobie/ Miejsce, gdzie masz uderzyć. --- O! błyskawice,/ Stwórzcie czerwony dzień na łonie nocy,/ Bądźcie mojego czynu słońcem. --- Idę. wychodzi na wieżę SCENA V Sala taż sama. KOSTRYN wchodzi zbrojno z dobytym mieczem Drzwi otworzoneotworzone --- dziś popr.: otwarte.. Teraz mię, FortunoFortuna --- rzymska bogini kierująca ludzkim losem; szczęście.,/ Prowadź i pomóż ze złotego cielca/ Jak JazonowiJazon (mit. gr.) --- heros, syn Ajzona, króla Tesalii, przywódca Argonautów w wyprawie po Złote Runo. złote obciąć runo,/ Marzenie, Rodzina, Sługa, Pycha, WładzaA ja przysięgam, że choć syn wisielca,/ Będę na tronie jako syn książęcy;/ Dziś sługa gorszych, jutro pan tysięcy/ Lepszych ode mnie. --- Cyt. --- To puchacz huczy/ Na wieży zamku. --- Idźmy na drabinę ---/ Wszystko gotowe. Mam pęk cały kluczy/ Od bram zamkowych, płachtami obwinę/ Konia podkowy --- i z ową koroną/ W pochmurnej nocy jak duch czarny zginę;/ KochanekA co nad wszystko, z cudzołożną żoną/ Rozbrat na wieki. O! szatanie, prowadź! chce iść na wieżę i we drzwiach spotyka się z powracającą Balladyną Kto to? cofa się z przestrachem BALLADYNA Ja. KOSTRYN Sama --- w ciemnościach --- co znaczy?/ Słyszałem jakiś jęk, szedłem ratować. Krew, ZbrodniarzBALLADYNA Przynieś mi światła; niech światło zobaczy,/ Jak ja okropnie muszę być czerwona./ Skończyłam. --- Kogo ty ratować chciałeś?/ Już zdaje mi się, że ta burza kona,/ Ustało błyskać. --- To i ty słyszałeś/ Ten jęk okropny?... aż tu było słychać?!/ To dziwnie! Kiedy przestawał oddychać,/ Raz westchnął. --- Idź ty po światło, Kostrynie,/ Idź na dół. Kostryn wychodzi. Kondycja ludzka, TrupDziwnie krew pachnie ode mnie.../ Stało się --- stało; teraz nadaremnie/ Żałować rzeczy. Stało się --- przeminie./ Z nas wszystkich kiedyś będą takie trupy. ---/ Świecy! --- mój cały zamek za błysk świecy!mój cały zamek za błysk świecy! --- nawiązanie do sławnego cytatu z tragedii Shakespeare'a: ,,Konia! Królestwo za konia!" Kostryn wchodzi bez światła. KOSTRYN Wszystko śpi w naszej ceglanej fortecy,/ Nawet zagasły latarniowe słupy/ Przy bramie zamku. Czy służbę rozbudzić? BALLADYNA Nie budź nikogo; musiałam zabrudzić/ Ręce po łokieć. Dziwną pachnę wonią. Władza, ZbrodniaKOSTRYN Wzięłaś koronę? BALLADYNA Nie... stój, pójdę po nią./ Ja się nie lękam. Wiem, gdzie stoi łoże. Wychodzi Balladyna na wieżę. KOSTRYN BógStraszna odwaga. Omal tobie, Boże,/ Nie podziękuję, że mi ona kradnie/ Czyn ten okropny... Chciałbym na jej czole/ Zobaczyć, jaką barwą lwica bladniebladnie --- dzis: blednie.. Balladyna wraca bez korony. Zbrodniarz, StrachBALLADYNA Próżno w ciemnościach macałam po stole,/ Ten stół miał jakieś rysy zimnej twarzy./ Może to nie był stół... KOSTRYN Ty stój na straży,/ Ja pójdę szukać... BALLADYNA Stój... Nie, idź --- wszak ja się/ Nie lękam siebie. --- Nawet nie żałuję... Kostryn wychodzi na wieżę. Ja wiem, że zwykle Lachom żal po czasie/ Zawraca głowy i sen cichy truje./ Gotycyzm, TrupMoże się teraz trup czerwony snuje/ Przed ludzi śpiących oczyma, a oni/ Przez sen żegnają krzyżem cichą marę. ---/ Schodzi po wschodachwschody (daw.) --- dziś: schody.; jak te szczeble stare/ Trzeszczą... do Kostryna, który wchodzi z koroną Znalazłeś... ty coś trzymasz w dłoni? KOSTRYN ponuro Tak. BALLADYNA Daj. Nie! nie! nie! nie zbliżaj się do mnie,/ Bo będę wołać ratunku od ludzi.../ Stój tam. KOSTRYN Co znaczy? mówisz nieprzytomnie. BALLADYNA Stój tam, bo krzyknę, zamek się obudzi,/ Morderstwo, PrzeczucieStój tam z daleka, aż w tobie przeminie/ Ta myśl... W powietrzu ją czuć... o! Kostrynie,/ Chciałeś mię zabić, serce twoje biło/ Głośno, jak moje bije, gdy zarzynam. KOSTRYN Jeślim to myślał, na wieki przeklinam/ Ów zakąt mózgu, gdzie się urodziło/ Szalone dziecko. BALLADYNA Chodź tam, do komnaty.../ A namówiemynamówiemy (daw. forma) --- dziś: namówimy. się po cichu razem,/ Co jutro czynić... Rozwidnia się trochę. KOSTRYN Doniosły mi czaty,/ Że Kirkor wrócił do Gnezna, żelazem/ Grożąc takiemu, co by się z koroną/ O tron upomniał... między skanem 149 a 150 brak stron 492-493, zakończenia aktu IV; tekst sprawdzony z innym źródłem BALLADYNA To nic... będę miała/ Ludzi i miecze; a za moją stroną/ Będzie ta tłuszcza ludzi, omal cała/ Karmiona w zamku... Kirkor nie poskromi/ Złotego deszczu. --- Cyt. --- KOSTRYN Nic, to na dworze/ Wróble świegocą. BALLADYNA ŚwiatłoJak to? już dzień? Boże!/ Jak biała światłość... mdło mi! mdło mi! mdło mi KOSTRYN Idź, prześpij szarą godzinę poranku./ Ja sam obudzę, gdy słońce zaświeci;/ Staniesz w rycerzy uzbrojonych wianku./ PieniądzJakoś to będzie --- wojsko nam się skleci./ Daj klucz od skarbu, będę mierzył garcemgarzec a. garniec --- daw. miara objętości ciał płynnych i sypkich, w XIX w. wynosząca ok. 4 litry. / Przekupne złoto. Dziecko, Matka, Tajemnica, Zbrodnia, ZbrodniarzBALLADYNA Skończ także ze starcem,/ Co mieszka w celi --- a nas tylko dwoje/ Będzie wiedziało. KOSTRYN Ty ciężarna; troje. BALLADYNA Jak to? i dziecko noszone w żywocie/ Będzie wiedziało? --- Idź! --- W biednej istocie/ Nieurodzonej taka tajemnica./ Ty się najgrawasznajgrawać się --- dziś: naigrywać się; wyśmiewać się, szydzić.? jeśliby tak było,/ Jak ty powiadasz --- czy ja szalenica/ Porodzić żywe? Lecz nie --- będzie żyło,/ Dziecko nic nie wie... Kobieta, RycerzKOSTRYN Niechaj moja lwica/ Spać się położy --- i zbudzi się świeża/ Do nowych czynów, w przyłbicy rycerza. Wychodzą. KONIEC AKTU CZWARTEGO AKT PIĄTY SCENA I Poranek na leśnej łące. --- Skierka i Chochlik. SKIERKA Jak po burzy ranek świeży!/ Byłem u matki bociana/ I nakarmiłem. CHOCHLIK Ja na zamku wieży/ Ucztowałem u sowy. Gdzie pani Goplana? SKIERKA Rośliny, ZwierzętaZnów polecę po rozłogach,/ Polecę łąką i borem;/ Kwiatki postawię na nogach,/ Rozczeszę żyto na grzędzie,/ Zatrzymam się nad jeziorem,/ Zawołam: «Labu, labusie!»/ I dwa Goplany łabędzie/ Po wód błękitnym obrusie/ Przypłyną do mnie z ajeruajer --- tatarak.;/ Garsteczką złotego żeru/ Śnieżne ptaszęta przysypię;/ I znów lecę pod leszczynę,/ Gdzie łania Goplany szczypie/ Błyszczącą deszczem krzewinę;/ I tęczę nad nią zawieszę,/ I różę nad nią rozwinę;/ I znowu dalej pospieszę/ Na skrzydłach babki konika. między skanem 150 a 151 brak stron 195-196; tekst sprawdzono z innym wydaniem Przypływa tuman mgły rannej, oświecony tęczą; spod bramy kolorów wychodzi Goplana. GOPLANA Chodźcie mnie uścisnąć, aniołki,/ Bo Goplana na wieki wam znika./ O! zapłakane fijołki!/ Róże moje, bądźcie zdrowe. SKIERKA Co ty śpiewasz?... GOPLANA Niestety! niestety!/ Piosenkę pożegnania. SKIERKA Jeszcze oczeretyoczerety --- roślina rosnąca nad wodą, szuwary./ Nie gną się od jaskółek, jeszcze dnie wiosnowe. Kara, WygnanieGOPLANA Polecę w okropną krainę,/ Gdzie sosny i śniegi sine,/ Gdzie słońce jak gasnący żar;/ Gdzie księżyc jak twarz tych mar,/ Co z grobu wychodzą na cmentarz./ Anioł kar ze mną popłynie/ Krzycząc mi w duszy:/ «Pamiętasz o róż i malin krainie»./ Bądźcie zdrowi! bądźcie zdrowi!/ Zemsta, BógPoplątałam ludzkie czyny/ Tak, że Bogu mścicielowi/ Trzeba wziąć grom i upuścić/ Na ludzkie dzieła i winy... SKIERKA My cię nie chcemy opuścić,/ Goplano! Goplano! Goplano! GOPLANA Puszczajcie biedną wygnaną,/ Kiedyś wam o mnie zaśpiewa/ Piosenkę obca ptaszyna/ Usiadłszy na gałązce płaczącego drzewa./ Bądźcie zdrowi! moja wina,/ Że wygnana w północ lecę. CHOCHLIK Jeszcze ci w drodze poświecę,/ Jak hajdukhajduk --- służący. biegnąc z ognikiem. GOPLANA PtakDziś długim związane szykiem/ Na północ lecą żurawie,/ Uczepię się tego wianka/ I w powietrzu się przepławię,/ Jak biedna dziewic równiankarównianka --- wianek./ W błękitne rzucona fale. SKIERKA O biada! o biada! o biada! GOPLANA Próżne żale! próżne żale!... pokazuje w głąb lasu PtakTam szarfa żurawi spada/ Na łąki błyszczące rosą;/ Gdy się żurawie podniosą,/ Uchwycę się szarfy końca/ I w błękit polecę blada,/ Blada jak miesiąc od słońca,/ Lekka jak liść, co opada./ Lecz nad mury gnezneńskiemi/ Lecąc, zaśpiewam smutne pożegnanie ziemi. Wychodzi --- Skierka i Chochlik lecą za nią. SCENA II Pod murami Gnezna wał. Kirkor z dobytym mieczem, ze skrzydłami orlimi na barkach, wchodzi na czele wojska. --- Chorągwie rozwinięte --- trąby grają. KIRKOR do Rycerzy Rycerz, Walka, Władza, ZdradaCzłowiek, co się o berło Lachów upomina,/ Nie chciał wystąpić w szranki; jak podła gadzina/ Kryje się, a zebrawszy, co mówię! ten podły/ Obietnicami, złotem, zakupiwszy sobie/ Mnogich stronników... rycerz z nieznanymi godłyz nieznanymi godły (daw. forma) --- dziś: z nieznanymi godłami.,/ Walką chce tron owładaćtron owładać --- zawładnąć tronem. i na moim grobie/ Stanąć jako na pierwszym szczeblu królowania./ Mnodzy rycerze nasi (niech nas Bóg ochrania/ Od takiego szaleństwa i takiej ślepoty!),/ Bóg, Cnota, SprawiedliwośćMnodzy nasi rycerze przeszli pod namioty/ Jasnego oszukańca, lecz Bóg patrzy z nieba/ W serca ludzkie; nam zdrajców przekupnych nie trzeba./ Skoro przybędzie Popiel, po którego w lasy/ Posłałem trzech rycerzy, z orlimi hałasyz orlimi hałasy --- tj. z hałasem orlich piór doczepionych do żelaznego stelaża. Były to tzw. skrzydła husarskie, które stanowiły część wyposażenia ciężkiej jazdy polskiej (husarzy), ich rolę stanowiło wywoływanie u przeciwnika przerażenia głośnym świstem piór w czasie szarży. Kirkor jest w dramacie Słowackiego wystylizowany na dzielnego, cnotliwego, walecznego i odważnego Polaka, wyznającego zasady rycerskie, niezłomnie przeciwstawiającego się walczącemu podstępem i kierującemu się nieszlachetnymi pobudkami «żywiołowi niemieckiemu" (uosobionemu przede wszystkim w Kostrynie). W tej scenie występuje ubrany w guście sarmackim, z husarskimi skrzydłami./ Rzucimy się na złoty obóz samozwańca. do Rycerzy stojących na murach Wy zamykajcie bramy... Niech z każdego szańca/ Na pole walki patrzą mnogie samostrzały!/ Gdybym ja przegrał, zginął, to jeszcze te wały/ Długo bronić się mogą... Niech wam siwe głowy/ Przypomną w chwilę strachu, że mur południowy/ Najsłabszy, że tam trzeba postawić mur ludzi./ Ale da Bóg, że miasto jutro się obudzi/ Wolne od zgrai łotrów. RYCERZE Zwyciężysz, Kirkorze! między skanem 151 a 152 brak strony 498 tekstu; sprawdzono tekst z innym wydaniem Rycerz, ŻonaKIRKOR Jeśli Bóg da... ach! kiedyż ja przyłbicę złożę!/ Kiedyż wrócę do żony? kiedyż ujrzę koniec/ Krwawym sprawom królestwa i rozbojom? JEDEN Z RYCERZY Goniec. Wchodzi Goniec kurzawą okryty. Śmierć, Trup, Morderstwo, ZbrodniaKIRKOR We trzech wysłani w bory, nie przyprowadzacie/ Pustelnika Popiela? GONIEC Okropność! KIRKOR Czy w chacie/ Nie znaleźliście starca? mów... walka nas czeka. GONIEC W celi nie było starego człowieka;/ Lecz na skrzypiącej gałęzi przed chatą/ Trup jego wisiał na grubym powrozie./ Z białymi włosy i z podartą szatą/ Wicher się bawił i trupa kołysał/ Jak stara mamka. KIRKOR Trąbić po obozie/ Hasło do walki! --- Los jemu dopisał,/ Do śmierci gonił nieszczęściem i zabił/ Nieznaną ręką. --- Serceś mi osłabił/ Twoją powieścią, spraw się dobrze w boju. ---/ Mówisz, że wisiał? GONIEC W pustelniczym stroju/ Wisiał przed chatą. Na nieszczęsnym drzewie/ Wrona krakała... Przywódca, RycerzKIRKOR Idźmy! niech w powiewie/ Tańczą chorągwie... idźmy! ścisnąć szyki!/ Nadzieja w męstwie. --- Niech zaczną łuczniki!... wychodzi z wojskiem SCENA III Namiot Balladyny. Kostryn i Balladyna w zbrojach --- z hełmami zapuszczonymi wchodzą na scenę. KOSTRYN Zostań w namiocie, nie wychodź na pole,/ Bo, jak przeczuwam, Walka, Śmierćwkrótce Kirkorczycy/ Walkę rozpoczną. Obóz jego w dole,/ A nasz na górze jak gniazdo orlicy. BALLADYNA Wiele dusz stanie za chwilę przed Bogiem. KOSTRYN Gdzie młócą żyto, tam plewy z omłotku/ Lecą pod niebo. Wyrzuty sumieniaStój za gumnagumno --- stodoła. progiem/ I nie rozplątuj znów na kołowrotku/ Szczero-sumiennym --- zaplątanych pasem/ Dziwnej przeszłości. Wchodzi Żołnierz. ŻOŁNIERZ Z okropnym hałasem/ Idą do boju szyki Kirkorowe. KOSTRYN Królewiczątko moje, bądź mi zdrowe! BALLADYNA Czy zwyciężymy? między skanami 152 a 153 brak stron 500-501; sprawdzono tekst z innym wydaniem KOSTRYN Kobieta, Mężczyzna, WojnaSiedź, pani, w namiocie./ Niechaj cię próżność nie prowadzi w złocie/ Na oczy słońca i na łuków żądła./ Bogdaj byś cicho śpiewała i prządła/ Szatę królewską lub śmierci koszulę;/ To albo drugie pewnie ci się przyda.../ Ha! ha! z proc lecą ołowiane kule,/ Patrz, jak kolczate... hej, giermku, gdzie dzida/ I tarcza moja? bierze tarczę i dzidę z rąk giermka i wychodzi Śmierć, Trucizna, Zbrodnia, ZbrodniarzBALLADYNA sama Jeżeli zwycięży,/ Jak mu nagrodzę? w ziemi całej łonie/ Nie znajdę kruszcu na zalanie gardła/ Temu Niemcowi. Lecz jeżeli przegra?/ Jeżeli przegra, to się wszystko skończy/ Chwilą okropną, wszystko się rozwiąże/ Jak straszna bajka jakiej czarownicy:/ Przegrała, w piersi przebiła się nożem,/ A nóż zatruty był jadem gadziny./ Czarownica, Kobieta, StarośćGdzie ta kobieta? Obaczyłam w lesie/ Babę podobną do roztrzaskanego/ Piorunem dębu... kazałam potworze/ Z krukami śmierci gonić za obozem/ I przynieść jadu czerpanego z węży. Stara kobieta w łachmanach wchodzi, podnosząc zasłonę namiotu. Jesteś? STARA Przyniosłam rożek ludomoru. BALLADYNA Daj... i uciekaj do ciemnego boru,/ Uciekaj, mówię, stara czarownico;/ A spróbowawszy na kim tego jadu,/ Zapłacę tobie... precz, bo cię pochwycą/ Rycerze moi i na rzece spławią. Ucieka Stara kobieta. Okropna jędza... Włos byby --- jak, jakby. gniazdo gadu/ Wisi w postronkach, a oczy się krwawią/ Jak zęby wilcze obroczoneobroczone --- zbroczone, zakrwawione. w ścierwie./ SamobójstwoNóż ten zatruty piersi mi rozerwie,/ Jeżeli w ręce męża wpadnę żywa,/ I serce moje bijące ukąsi/ Jak żądło osy. Już po jednej stronie/ Jadem zmazany okropnie poczerniał/ I zarumienił się rdzą, pozieleniał;/ A druga strona, jeszcze niedotknięta/ Śliną wężową, czysta jak tasaki/ Świeżo na krętym brusiebrus --- kamień szlifierski. pociągnione. Wchodzi Żołnierz. Co słychać? ŻOŁNIERZ Panie! wszystko zawichrzone/ Na polu walki jak w burzliwej chmurze. BALLADYNA Czy przegrywamy? ŻOŁNIERZ OdwagaNa szańcowej górze,/ Gdzie rosną brzozy nad źródłem, widziałem/ Grafa Kirkora; otoczony wałem/ Zabitych ludzi, trzyma się i siecze/ Jasną siekierą. BALLADYNA Z czymżeś ty, człowiecze,/ Do mnie przysłany? Walka, ZdradaŻOŁNIERZ Donoszę ci, książę,/ Że dwiestu ludzi przekupionych wczora/ Przeszło na polu z szeregów Kirkora/ Na stronę naszą. Jeśli się rozwiąże/ Na lewym skrzydle łuczników gromada/ Kupiona złotem, pole będzie nasze. BALLADYNA Jeszcze nie przeszli! opieszała zdrada/ Gorsza niż wierność... Idź w bojową kaszę/ Z łyżką żelazną, jeżeli w nią wpadnie/ Głowa jakiego wodza, będziesz panem.../ Rozumiesz? można spoza góry snadniesnadnie --- łatwo./ Podejść... zaskoczyć na plecy --- czakanemczakan, właśc. czekan --- toporek osadzony na lasce; tu: daw. pisownia./ Ciąć w łeb stalowy. --- Idź --- bić --- i zabijać. Wchodzi drugi Goniec. PieniądzGONIEC Lewe się skrzydło zaczęło rozwijać/ I pierzchać w Gnezno... wkrótce walki koniec./ Przy nas zwycięstwo... BALLADYNA Dobrej wieści goniec/ Niech ma zapłatę... daje pieniądze Czy wódz wrogów wzięty? KlęskaGONIEC Widziałem sztandar Kirkora zatknięty/ Na małym wzgórku, gdzie rosną trzy brzozy;Gotycyzm, Trup/ A trupów szaniecszaniec --- wał obronny. urósł tak wysoko/ Około niego, że my pełni zgrozy,/ Ani wziąć wodza mogliśmy na oko,/ Ani przestąpić umarłego wałuumarły wał --- wał utworzony z umarłych (poległych w walce z Kirkorem).. między skanem 153 a 154 brak s. 503 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. BALLADYNA Jeżeliś pełny męstwa i zapału,/ Jeśli chcesz kiesykiesa --- woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. po wierzch pełnej srebra;/ Idź na ten wzgórek, niech ci trupie żebra/ Będą drabiną, postronkami włosy./ Idź i zabijaj... Słychać okrzyki. Co to są za głosy? Kostryn wchodzi zbrojny i krwią pomazany. A Kirkor? KOSTRYN Zginął... BALLADYNA chowając nóż zatruty po jednej stronie Miałam nóż gotowy.../ Winnam ci życie. Naczelników głowy/ Niech kat pościna --- idź, wydaj rozkazy... Kostryn wychodzi. ZwycięstwoGŁOSY ZA NAMIOTEM Niech żyje wódz nasz, Fon Kostryn! BALLADYNA Niech żyje/ Wódz wasz, Fon Kostryn... powtarzam wyrazy/ Jak głupia sroka... rzucę się na szyję/ Niemca i węzłem pocałunków zduszę. Kostryn wprowadza poselstwo ze stolicy --- jeden z obywateli niesie na tacy złotej chleb i sól. KOSTRYN Oto poselstwo z poddanej stolicy. BALLADYNA Kazałeś wieszać? KOSTRYN Bunt, KaraPierwsi buntownicy/ Już zgromadzeni pod maćkową gruszę;/ A ta się cieszy, że do siego rokudo siego roku --- do przyszłego roku./ Dwa razy będzie nosiła owoce. BALLADYNA do poselstwa miejskiego Pochlebstwo, SługaCzego wy chcecie? Posłowie klękają. POSEŁ MIEJSKI Aniele z obłoku!/ Do ciebie serca narodu sieroce/ Wznoszą się wszystkie, ty bądź kraju panem./ Stolica całym zniżona kolanem/ Czeka na ciebie z otwartymi bramy./ Witaj więc! witaj, miły hospodyniehospodyn (ukr.) --- pan, władca.!/ Serca i skarby, i wszystko, co mamy,/ Pod nogi twoje strumieniem popłynie,/ Boś już zasłużył na wdzięczność narodu/ Skaraniem hersztów, którzy nas uwiedli./ Ci nas mękami, karą miecza, głodu,/ W mieście trzymali; a nasze zaś serca/ Ciebie szukały. Obyśmy dowiedli,/ Że między nami żaden przeniewierca/ Na gniew twój, wielki panie, nie zasłużył,/ Obyś żył długo, obyś skarbów użył,/ Obyś nieszczęsną przyciśnionych dolą/ I tu przed tobą klęczących na prochu/ Przyjął łaskawie. Chlebem cię i solą/ Witamy, panie. BALLADYNA do Kostryna Kobieta, Przemoc, WładzaCzy z tego motłochu/ Żaden przeciwko mnie nie nosił broni? między skanem 154 a 155 brak s. 505 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. KOSTRYN Dwóch językami walczyło po mieście,/ Lud namawiając do boju. BALLADYNA Gdzie oni? KOSTRYN wskazując Pan burmistrz Kurier i Pismo. Miłosierdzie, SerceBALLADYNA Powieście/ Obu rycerzy burmistrzów na dzwonie/ Wieży zamkowej. PIERWSZY Z POSŁÓW Panie! w twoim łonie/ Kamienne serce. BALLADYNA To wreściewreście (daw.) --- dziś popr.: wreszcie., to wreście/ Na wasze prośby ułaskawiam obu./ Wybić im zęby i wyłamać szczęki,/ Niechaj nie walczą. PIERWSZY Z POSŁÓW Więc nie ma sposobu/ Ubłagać ciebie przez łzy ani jęki,/ Żelazny panie nasz? BALLADYNA Jestem kobiétą. widząc, że się cofają z przerażeniem Cóż to? Cofnęli się jak od zarazy,/ I znów jak wiatrem kołysane żyto/ Biją głowami? PIERWSZY Z POSŁÓW Na twoje rozkazy/ Czekamy, pani, panuj z ludu wolą. BALLADYNA Bez ludu woli.../ Trucizna, Podstęp, Morderstwo, ZbrodniaDajcie mi chleb z solą./ Posłowie, ufam drożdżom tego ciasta./ Serce, WładzaChodź tu, Kostrynie. Winnam ci tak wiele,/ Że ci połowa zdobytego miasta,/ Połowa kraju i chleba połowa/ Słusznie należy... wyjmuje nóż zatruty po jednej stronie i rozcina na dwoje chleb Wszystkim się podzielę,/ A serce weźmiesz całe. KOSTRYN klękając O! królowa! BALLADYNA kosztując chleb, widzi, że Kostryn także je podaną sobie połowę Czyń, co ja czynię. Nie lękam się jadu/ W chlebie poddanych. Choćby miastomiasto (daw.) --- zamiast. żyta/ Użyli łusek żelaznego gadu,/ Smaczną ci będzie żelazem zdobyta/ Bułka... Jedz, proszę... trzeba ludziom wierzyć./ ZwycięstwoA teraz każcie z tryjumfemtryjumfem --- dziś popr.: triumfem. uderzyć/ W trąby zwycięskie. Idźmy, wojownicy,/ Do otworzonej żelazem stolicy. wychodzi oparta na Kostrynie, za nią posłowie i lud SCENA IV Sala królewska w Gneznie --- tron w głębi --- Kanclerz u stóp tronu. Panowie państwa. Wawel dziejopis. --- Paź. --- Dwór. --- Sędziowie. KANCLERZ Wszystko gotowe na przyjęcie pana./ Zasiądźcie teraz ławy po urzędzie,/ Przy samym tronie wodzowie i sędziesędzie --- dziś: sędziowie.,/ Szafarze zboża, dolewacze dzbana./ Niech wszystkich razem nowy król powita. między skanem 155 a 156 brak s. 507-508 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. Wchodzi Goniec. GONIEC Świetny urzędzie, wieść przynoszę ważną,/ Nasz król, pan nowy --- kobiéta. KANCLERZ Kobieta, WładzaKobiéta! WSZYSCY Królem kobiéta! KANCLERZ Niech będzie odważną,/ Jak była WandaWanda ---chodzi o legendarną księżniczkę Wandę, córkę Kraka, znaną z kroniki Wincentego Kadłubka i kroniki wielkopolskiej. ... niech tak dobrą będzie,/ Ale szczęśliwszą. Goniec drugi wchodzi. GONIEC Prześwietny urzędzie!/ Królowa weszła już do bram stolicy. KANCLERZ Każcie, niech wszystkie serca na dzwonicydzwonicy --- dziś popr.: dzwonnicy./ Biją dzień cały, tak jak serca ludu. PIERWSZY Z PANÓW Wieszczbiarz nie może wytłumaczyć cudu,/ Co się ukazał dzisiaj narodowi./ Lud niespokojny. KANCLERZ Co za cud? PIERWSZY Z PANÓW Nad opis./ Jeżeli chcecie, to go wam opowié/ I w księgi wpisze szlachetny dziejopis/ Królów na Gneznie. KANCLERZ Przemądry Wawelu,/ Czy sam widziałeś? WAWEL Co widziało wielu,/ Mogę poświadczyć jak świadek naoczny./ Dnia tego ranek był po stronach mroczny,/ Lecz się wyjaśnił ku wschodowi słońca ---/ Więc jak widziałem prawie sam... od końca/ Niebios, skąd błyszczy gwiazda Oryjona,/ Wyleciał lecąc sznur żurawi biały,/ A na nim wisząc za śnieżne ramiona/ Mglista niewiasta. KANCLERZ I wszystko widziały/ Twe własne oczy, przemądry Wawelu? WAWEL Nie ja widziałem, lecz widziało wielu;/ Mogę przyświadczyć na rzecz z mego czasu. PAŹ Ja sam widziałem z goplańskiego lasu/ Za żurawiami lecącą dziewczynę./ Ta na ostatnią orszaku ptaszynę/ Padając, białe zawiązała rączki/ Za szyję ptaka; a głową do ziemi/ Sypała włosów rozwite obrączki/ Jasne jak słońce, i tak na warkoczu,/ Gdy promieniami rozwiał się złotemi,/ Leżała płynąc. KANCLERZ Dziecko, WzrokTrzeba dziecka oczu,/ Aby na szmatach niebieskiego płótna/ Obraz widziały. CiemnośćŚciemnia się jak przed burzą. JEDEN Z PANÓW Co to? ciemność smutna/ Na tron upadła i nam na oblicza:/ Jak zaćmionego słońca tajemnicza/ Zieloność --- bladzi staniemy przed panią. KILKU Okropna ciemność. Wchodzi Strażnik wieży. STRAŻNIK Burza, ŻywiołyNad blaszaną banią/ Królewskich zamków, skąd w niebo wytryska/ Igła złocona, okropne chmurzyska/ Wkoło się czarnym owinęły wiankiem/ I coraz grubsze już wiszą nad gankiem,/ Gdzie ustawiona muzyka króleska./ A cała nieba równina niebieska,/ Jakby się z jednej urągała chmury. KANCLERZ Bijcie we dzwony. STRAŻNIK Łono ma z purpury/ Ognistej... KANCLERZ Deszczu potrzeba, niech pada. między skanem 156 a 157 brak s. 510-511 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. STRAŻNIK Na czarnym wozie jakaś jędza blada,/ Stu żurawiami wywieziona z piekła,/ Wężami stado wędrujące siekła/ I kierowała nad zamek do chmury./ Siedzi w mgle teraz, ale jęk ponury/ Piekielnych ptaków z mgły się wydobywa./ Słyszycie? Słychać jęk z wieży. KANCLERZ Prawda, jakiś jęk nieznany! PANOWIE zrywając się z ław Okropność!... KANCLERZ Niech się żaden z ław nie zrywa./ A ty, strażniku, musiałeś być pjanypjany --- dziś: pijany./ I sam stworzyłeś wieść o czarownicy. STRAŻNIK Ja sam widziałem i lud z okolicy,/ I lud gnezneński... OKRZYKI za sceną Niech żyje królowa! Balladyna wchodzi w królewskim ubiorze, w koronie Kostryn w zbroi --- Lud. KrólKANCLERZ Pani! niech będzie poświęconą głowa,/ Co nam przynosi koronę Popielów./ Witaj i panuj tak mądrze i szczodrze,/ Ażebyś z Bogiem do najświętszych celów/ Lud prowadziła. Przewiąż się na biodrze/ Szatą czystości, czoło wznieś do nieba./ Daj łaskę winnym --- daj łaknącym chleba,/ A wszystkim niechaj rządzi sprawiedliwość. BALLADYNA z tronu Cóż mam uczynić? KANCLERZ Praw naszych gorliwość/ O dobro ludu stanowi od dawna,/ Że król, nim siądzie do pierwszego stołu,/ Nim da spoczynek strudzonemu czołu,/ Które uciska w dzień korona sławna:/ Wprzódy na ławie sądowniczej siada,/ I rozwiązuje kryminalne sprawy. BALLADYNA Niech się tak stanie, jak wasze ustawy/ Każą... ŚmierćKostryn chwieje się i pada. JEDEN Z PANÓW Co to jest? wódz blednie i pada? Balladyna przystępując do leżącego Kostryna. Co to się znaczy... słabo ci? KOSTRYN Umieram. BALLADYNA Panie mój! drogi! KOSTRYN Zbrodniarz, Zbrodnia, MorderstwoPrecz! jędzo trująca!/ Zrzućcie ją z tronu --- ja pierwszy otwieram/ Grobowiec ciemny dla ludzi tysiąca,/ Co będą żyli pod nią... BALLADYNA On w malignie.../ Wynieść go! wynieść!... ciało jego stygnie.../ Niech lekarz jaki uzdrowi go, za to/ Połową kraju zapłacę. LEKARZ Już skonał. Wynoszą ciało Kostryna. Lekarz idzie za nim. KANCLERZ Pani, okropną zasmucona stratą,/ Znoś ją cierpliwie. Śmierć, WładzaBóg ciebie przekonał,/ Na samym wstępie u złotego tronu,/ Że przy tych szczeblach stoi widmo zgonu/ I czeka na nas. BALLADYNA do siebie TajemnicaJuż przeszłość zamknięta/ W grobach... Ja sama panią tajemnicy. głośno Każcie wojennym brańcombrańcy --- jeńcy. rozkuć pęta,/ ŻebrakZastawić stoły na rynkach stolicy/ I dawać co dnia dla żebraków strawę. KANCLERZ Wdzięczność i sława tobie. BALLADYNA Ja o sławę/ Nie dbam, a wyższa teraz nad sąd ludu,/ Będę, czym dawno byłabym, zrodzona/ Pod inną gwiazdą. PrzemianaŻycie pełne trudu/ Na dwie połowy przecięła korona./ Przeszłość odpadła jak od płytkiej stali,/ Którą po stronie jednej ośliniła/ Żmija --- połowa jabłka leci zgniła/ I czarna jadem. Wyście mnie nie znali/ Taką, jak byłam --- Ksiądz, Tajemnicaniech więc lud nie śledzi/ Przeszłości mojej. Wiecie, com wyznała,/ A resztę wyznam księdzu na spowiedzi./ Ha! jeszcze jedno --- Mąż, Pogrzeb, Śmierć bohaterska, Żonaposzukajcie ciała/ Grafa Kirkora między gęste trupymiędzy gęste trupy (daw. forma) --- dziś: między gęstymi trupami../ I na ten wzgórek, gdzie już tylko słupy/ Brzóz obrąbanych mieczami się bielą,/ Zanieście mary z jedwabną pościelą,/ Na tej pościeli przyniesiecie śpiące/ Zwłoki Kirkora... Niech ludu tysiące/ Płacze przy marach tego, co z orężem/ Poległ mym wrogiem... a był moim mężem. ---/ Zaprawdę mówię, ja --- po grafie wdowa./ Lecz niech nie roi bajek tłum gawiedzi;/ SądCo miała wyznać, wyznała królowa,/ A resztę powie księdzu na spowiedzi./ Król, Sprawiedliwość, PrzysięgaTeraz, kanclerzu, wywołaj przede mnie/ Zbrodniów --- na pierwszym siedzę trybunale./ Jeśli fałsz wydam, niechaj będzie ze mnie/ Gniazdo robaków! niech się ogniem spalę!/ Ani mię ujmie dobroć, ani trwoga,/ Ani odwiodą ludzie, ani czarty./ Przysięgam sobie samej, w oczach Boga,/ Być sprawiedliwą. między skanem 157 a 158 brak s. 513-514 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. KANCLERZ Woźni! WOŹNI Sąd otwarty. KANCLERZ Oto jest księga praw. --- Oto Zbawiciel/ Na suchym drewnie krzyża rozpostarty./ Ucałuj księgę i krzyż! WOŹNY Oskarżyciel. Staje Lekarz zamkowy. KANCLERZ Ktoś jest?... LEKARZ Królewski lekarz. KANCLERZ Trucizna, ZbrodniaO co sprawa? LEKARZ O jadotrucie. KANCLERZ Na kim? LEKARZ Na Kostrynie./ Twój wódz, o pani można i łaskawa,/ Otruty skonał; wielki rycerz ginie/ Od jadu, co się zowie ludomorem./ Na jego ciele żelaznym kolorem/ Wyszło tysiące plam; skonał otruty. KANCLERZ Kogóż posądzasz? LEKARZ Niech sąd szuka winnych. BALLADYNA Zbrodniarz nieznany? odłożyć do innych/ Sądów tę sprawę. Niech ma czas pokuty. KANCLERZ Sprawiedliwość, ZbrodniarzZwyczajem kraju jest, mościa królowo,/ Wydawać wyrok choćby nad nieznanym/ I zawieszony miecz trzymać nad głową/ Tajnego zbrodnia, aż będzie schwytanym/ I da nam gardło. BALLADYNA BógSą jednak zbrodniarze/ Wyżsi nad wyrok, święci jak ołtarze,/ Niedosiągnieniniedosiągnieni --- dziś: niedosięgli.... KANCLERZ Takich Bóg ukarze./ Do ciebie ziemski wyrok dać należy/ Szczero-sumienny. BALLADYNA Cóż wyrzekły prawa? KANCLERZ Chłop, Kara, Szlachcic, ZbrodniaJeżeli który z szlachty i z rycerzy/ Trucizną gorzką na życie nastawa/ Równego sobie i dopełni czynu,/ To kara miecza. Jeśli zaś kto z gminu/ Otrucie spełni... BALLADYNA Dosyć!... KANCLERZ Sądź, królowo./ Niechaj u ciebie mniej waży praw słowo/ Niż głos sumnienia. BALLADYNA Skończmy! Otrawicielotrawiciel (daw.) --- truciciel./ ZemstaWinien jest śmierci. KANCLERZ Na zamkowym progu/ Otrąbić wyrok. A jeżeli mściciel/ Kat nie wypełni, zostawiamy Bogu! Słychać trąby. Niech teraz stanie drugi oskarżyciel. Wchodzi Filon z nożem i z dzbankiem malin, ubrany w kwiaty. Ktoś jest? między skanem 158 a 159 brak s. 516-517 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. ŁzyFILON Cień tego, czym byłem. O! smutki!/ Wyście mi pamięć odjęły na wieki,/ Dręcząc pamięcią. Jako nezabudki,/ Trącane ciągle od płynącej rzekitrącane (...) od płynącej rzeki --- dziś: trącane przez płynącą rzekę.,/ Znajdują radość w ciągłym kołysaniu/ Błękitnej fali: tak ja, bity falą/ Płynących smutków, we łzach i w niespaniu/ Ulgę znajduję. KANCLERZ Prawodawczą szalą/ Nie można ważyć tego człeka mowy./ Tłumacz się jaśniej. FILON Oto malinowy/ Dzbanek, a oto nóż. A te maliny/ ZbrodniaByły pod głową zabitej dziewczyny,/ Nóż był w jej piersiach. Kobieta, Kochanek romantyczny, Łzy, Miłość, Miłość platoniczna, Miłość silniejsza niż śmierć, Śmierć, ŻałobaNiechaj z tego dzbanka/ Wypłynie nowy EurotasEurotas --- rzeka w Grecji. płaczu,/ Niech zaprowadzi smutnego kochanka/ Falą przejrzystą do kochanki grobu,/ A ja mu powiem: «Strumyku tułaczu,/ Dzięki ci wieczne, w grobie dla nas obu/ Będzie spoczynek i cichości morze./ Przebacz, Apollo! promienisty Boże!/ Że łzy przyszedłem przed ludźmi wylewać/ I smutek z nimi łamać jako chleby./ Przychodzę ludziom smutną pieśń wyśpiewać,/ Przyszedłem jako OrfeuszOrfeusz --- w mitologii greckiej muzyk, który zszedł do świata podziemnego prosić Hadesa (w mit. rzym. noszącego imię Plutona) o przywrócenie żonie życia. w ErebyEreb --- w mit. gr. najciemniejsza część Hadesu, tj. krainy zmarłych. / Prosić Plutona, by mi wrócił żonę»./ Słuchajcie! ona żoną moją była,/ Żoną mej duszy; dziś jedna mogiła/ Zamyka białe ciało, zakrwawione/ Tym nożem... patrzcie! Oto na tym dzbanku/ Znalazłem martwą, o wiosny poranku,/ Zabitą nożem. Szaleniec, SędziaKANCLERZ W tej zawiłej skardze/ Czuć zbrodni zapach... BALLADYNA Kanclerzu, ja gardzę/ Szalonych ludzi zaskarżeniem. KANCLERZ Pani!/ Sąd winien śledzić do ostatka, ani/ Pogardzaćani pogardzać (daw.) --- nie pogardzać nawet. smutnym psa na kogo wyciem./ Więcże, pasterzu, rozstała się z życiem/ Twoja małżonka? i znalazłeś ciało/ Nożem przebite. Kiedy się to stało? FILON Trzy razy księżyc i gwiazdy pobladły/ Przed Apollinem. KANCLERZ Mów, na kogo padły/ Twe podejrzenia o zabójstwo krwawe? ŚmierćFILON Ach! Parki! Parki! ParkiParki (mit. gr.) --- według wierzeń w starożytnej Grecji, boginie odpowiedzialne za los człowieka. niełaskawe/ Przecięły srebrną nitkę jej żywota;/ Może też z nieba jaka gwiazda złota/ Pozazdrościła mej kochance blasku/ W oczach, i oczom zawrzeć się kazała. KANCLERZ Gdzież ją znalazłeś? FILON W dumającym lasku,/ Pod cieniem wierzby rozpłakanej, spała/ Snem nieprzespanym. KANCLERZ Zawikłana sprawa./ Wydaj, królowo, wyrok na nieznanych,/ Radź się sumnieniasumnienie --- dziś popr.: sumienie.. BALLADYNA A jak sądzą prawa? KANCLERZ Za śmierć chcą śmierci. BALLADYNA Z tych pozabijanych/ Nie będziem mieli prochu ani ćwierci. KANCLERZ Wydaj sumienny sąd. BALLADYNA Winna jest śmierci. KANCLERZ Winna... Więc sądzisz, że zbrodniarz niewiasta? BALLADYNA Sądzę, jak sądzę... KANCLERZ Bóg, Sprawiedliwość, ZemstaNiech ludowi miasta/ Otrąbią wyrok na zamkowym progu./ Katowi zemsta należy lub --- Bogu. Trąby. Niech teraz stanie oskarżyciel trzeci. Wchodzi ślepa Wdowa, matka Balladyny. Ktoś ty jest? WDOWA Wdowa. KANCLERZ Na kogo? między skanem 159 a 160 brak s. 519-521 tekstu; tekst sprawdzony z innym wyd. WDOWA Cierpienie, Córka, Dziecko, Matka, KrólNa dzieci/ Skargę zanoszę... Mówią, że królowa/ Piękna jak anioł, niechaj ona sądzi.../ Miałam dwie córki, stara, biedna wdowa,/ Żywiłam obie. --- Jak to często błądzi/ Człowiek na ziemi, czekając pociechy ---/ Młodsza uciekła spod matczynej strzechy,/ Niedobre dziecko. Lecz druga... o Boże!/ Królowo moja, ty jak anioł biała,/ Sądźże ty sama! --- Druga poszła w łoże/ Wielkiego grafa; bogdajbym skonała,/ Jeśli ja kłamię; graf ją wziął za żonę./ Królowo moja, bogdaj ci koronę/ Bóg wiecznie trzymał na tej mądrej główce,/ Osądź! --- W tej drugiej córce jak w makówce/ Było rozumu. Graf ją kochał bardzo,/ Ale ja matka kochałam jak matka!/ Aż tu w jej zamku już służalce gardzą/ Biedną staruszką --- cierpię do ostatka/ Wzgardę służalców, grób był dla mnie blisko ---/ Aż tu mnie jednej nocy tete córczysko --- dziś popr.: to córczysko (forma zgrubienia, tj. augmentatywu). córczysko/ W obliczu ludzi zaprzało sięzaprzało się --- wyparło się. głośno.../ «A! córko», mówię, «bądźże ty litośną/ Dla starej matki, co już bliska trunytruna (daw.) --- trumna.»./ Była noc straszna i deszcz, i pioruny,/ Pioruny i deszcz, i ciemno, i burza./ Córka kazała wypędzić z podwórza/ Mnie, starą matkę, na wichry i deszcze,/ W noc i w pioruny, i w burzę, i jeszcze/ Głodną kazała --- niech jej Pan Bóg Stwórca/ Przebaczy! --- Głodną wypędzić z podwórca,/ Do lasu... Wiatr mię poniósł za łachmany,/ Piorun wypalił oczy. O! różany/ Mój królu! złoty mój panie! litości! KANCLERZ Pani, ty milczysz? Takiej nieprawości/ Mszczą się okropnietakiej nieprawości mszczą się okropnie (daw.) --- za taką nieprawość mszczą się okropnie. nasze mądre prawa. BALLADYNA Przecież nie śmiercią? KANCLERZ Córka, Kara, Matka, Miłość tragiczna, SprawiedliwośćLechitów ustawa/ Śmierć przepisuje na niewdzięczne dzieci./ Niechaj cię księga naszych praw oświeci,/ Czytaj... i czytaj we własnym sumnieniu./ A ty, staruszko, nazwij po imieniu/ Wyrodną córkę, a kat ją ukarze,/ Chociażby z pierwszym grafem państwa w parze/ Los ją powiązał... Powiedz grafa miano/ I córki imię, a prawa dostaną/ Przez mury zamku jej serca i głowy. WDOWA Co? śmierć na córkę?... Panie, bądź mi zdrowy./ Żegnaj, królowo, ja wracam do boru,/ Będę żyć rosą... Urzędnik, PrawoKANCLERZ Podług ustaw torupodług ustaw toru --- według prawem wyznaczonego przebiegu sprawy sądowej.,/ Kto zaniósł skargę, odstąpić nie może./ Wyznaj... WDOWA Nie! nie! nie! KANCLERZ Wziąć na tortur łoże,/ I wszystkie stawy jej w żelazne kleszcze./ Cóż? wyznaj, stara... WDOWA Nie, panie. KANCLERZ Raz jeszcze/ Pytam się ciebie o imię złej córy. WDOWA Ona niewinna. KANCLERZ Wziąć ją na tortury. WDOWA wydzierając się straży Królowo moja, zlituj się! ja stara!/ Ja bym być mogła matką twoją... BógBoże!/ Ty nic nie mówisz? Nic?... To jakaś mara/ Straszna na tronie. Więc ja się położę/ Na tych żelazach i skonam, a w niebie/ Bóg wam odpuści. KANCLERZ Wygadasz w boleści. WDOWA Panie mój! jasny panie! i u ciebie/ Żelazne serce... odchodzi ze strażą KANCLERZ Praw się trzymam treści./ A za to niech mię wielki Bóg obwini,/ Lub uniewinni... A ty, monarchini,/ Wiedz, że mam serce pełne łez, goryczy/ I przerażenia. Słychać jęk. Co to jest? ŻOŁNIERZ To krzyczy/ Stara kobieta... KANCLERZ I nic nie wydała? ŻOŁNIERZ Nic... KANCLERZ Poczekajmy. BALLADYNA Cierpienie, StrachZ mego teraz ciała/ Kat zrobił sercu torturę... rozciąga.../ Wody! Podają pić. ŻOŁNIERZ Już zdjęta z żelaznego drąga. BALLADYNA Już!.../ Powiedziała co w bolach? ŻOŁNIERZ Umarła. BALLADYNA Bóg, Matka, Śmierć, Święty, ChrystusUmarła, mówisz? ŻOŁNIERZ Jak ją kat położył/ Na tortur kleszczach, to oczy zawarłazawarła --- zamknęła.;/ A patrząc na nią, kto by się pobożyłpobożyć się (daw.) --- zaklinać się na Boga; przysięgać na Boga.,/ Że to kościany Chrystus był bez ducha./ Każda kosteczka wywiędła i sucha/ Przez rozciągniętą skórę wyglądała/ Prosząc o litość... KANCLERZ I nic nie wydała? ŻOŁNIERZ ŁzyUmarła cicho... A na suchej twarzy/ Dwa wykopała dołki śmierć kościana/ I w obu dołkach stoją łzy. Praca, WładzaBALLADYNA Od rana/ Siedzę na sądach, a żaden z nędzarzy/ Tak nie pracuje długo i tak znojnieznój --- ciężka praca, trud../ Ciemność, NocJuż noc, panowie. KANCLERZ Nie... to czarna chmura/ Wisi nad zamkiem. CórkaPoradź się spokojnie/ Twego sumnienia, czego wartą córa,/ Dla której matka taką śmiercią kona? BALLADYNA Wy ją osądźcie. KANCLERZ Niech twoja korona/ Przybierze blasku sądem sprawiedliwym./ Ona zaprawdę winna ogniem żywym/ Być obrócona na węgiel piekielny./ Osądź ją... WSZYSCY Osądź! KANCLERZ Jak Bóg nieśmiertelny,/ Winna jest sądu. WSZYSCY Pociąć ją na ćwierci. KANCLERZ Radź się sumnienia i sądź. BALLADYNA po długim milczeniu Sprawiedliwość, ŻywiołyWinna śmierci! Piorun spada i zabija królowę --- wszyscy przerażeni. KANCLERZ Król-kobieta piorunem boskim zastrzelony;/ Zamiast w koronacyjne bić w pogrzebu dzwony! KONIEC w skanach brak całego ,,Epilogu"; tekst sprawdzony z innym wyd. EPILOG Historia, NaukaPUBLICZNOŚĆ wywołując Dziejopis Wawel! Wawel, narodu dziejopis! Wawel wychodzi, kłaniając się. WAWEL Prześwietna publiczności, oto mój skoropisskoropis (daw.) --- pisarz, sekretarz zapisujący pismem skróconym żywą mowę./ Zaczął rzecz wydarzoną wpisywać do kronik./ Przerwaliście mi pracę. PUBLICZNOŚĆ Czyjże jesteś stronnik? WAWEL Jestem sędzia bezstronny i naoczny świadek. PUBLICZNOŚĆ Jakżeś ty piorunowy opisał przypadek?/ Powiedz! myśmy widzieli rzecz całą do końca. WAWEL RozumZ ziarnka piasku dojść można do obrotu słońca,/ Zaciekajączaciekając się w rzeczy wydarzonej jądrze --- tj. zagłębiając się w dociekania dotyczące sedna wydarzeń. się w rzeczy wydarzonej jądrze./ MądrośćKrólowa jak Salomon panowała mądrze,/ Więc musiała być mądrą, przy mądrości cnota. PUBLICZNOŚĆ Panie Wawel, za prędka twych sądów szczodrota./ Było za kulisami stać od pierwszej sceny. WAWEL Komponowałem wtenczas nad Popielem treny. PUBLICZNOŚĆ Cóż o rodzie królowej? WAWEL Konflikt, ZazdrośćZ historycznych szczytów/ Patrząc, ród jej prowadzę z kraju Obotrytów,/ Którzy mięsa nie jedzą. Poeta, PoezjaChoć jeden uczonek/ Mieni, że pochodziła z kraju Amazonek;/ Ale ja mu zarzucam fałsz w kroniki nocie/ I dowodzę dowodem, i topię go w błocie./ Obaczycie go piórem zabitego w truniew trunie --- w trumnie.. PUBLICZNOŚĆ Cóż powiadasz na piorun? WAWEL Sądzę o piorunie,/ Że kiedy burza bije, trzeba bić we dzwony,/ Kondycja ludzkaŻe gałązka laurowalaur --- symbol wybitnych osiągnięć, tak odznaczano w starożytnej Grecji zarówno mistrzów w dziedzinie sportu, jak np. literatury; stąd pochodzi: laureat, czyli uwieńczony laurem. lepsza od korony,/ Bo w laur piorun nie bije ani głowie szkodzi. PUBLICZNOŚĆ Czy jesteś tego pewny? WAWEL Ten, co w laurach chodzi,/ Autor niniejszej sztuki, słusznie wam opowie,/ Że odkąd nosi wieniec laurowy na głowie,/ Piorun weń nie uderzył. PUBLICZNOŚĆ Pochlebiasz, mój łysy,/ I królom, i poetom... Idź precz za kulisy! KONIEC EPILOGU