Asnyk, Adam 2014-07-09 1968 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Redakcję techniczną wykonała Paulina Choromańska, natomiast korektę utworu ze źródłem wikiskrybowie w ramach projektu Wikiźródła. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/asnyk-w-25-rocznice-powstania-1863-roku/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Adam Asnyk zm. 1897 Adam Asnyk, Pisma, tom III, wydanie nowe zupełne, w układzie i z objaśnieniami F. Hoesicka, nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa 1924. http://pl.wikisource.org/wiki/Pisma_T._III_%28Adam_Asnyk%29/ Wiersz Pozytywizm Liryka W 25 rocznicę powstania 1863 roku text 0.3 http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/3297.jpg Image from page 302 of "Palestine : the physical geography and natural history of the Holy Land" (1841), Internet Archive Book Images@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/3297 Adam Asnyk W 25 rocznicę powstania 1863 roku Poprawiono błąd źródła: przymierża -> przymierza. Usunięto zbędne cudzysłowy. Ruchliwe fale czasu nie zatarły/ Twych krwawych śladów, o nieszczęścia roku!/ Dotąd w swej grozie posępnej zamarły/ Ciężysz nad nami, i z przeszłości mroku/ Przez lat szeregi kroczysz, widmo blade,/ Wlokąc za sobą, jak całun, zagładę. Wieleż to razy ciebie przeklinano/ A z tobą marzeń zdradliwych ponętę;/ Za każdą świeżą z ręki wroga raną/ Zawsze twe imię wracało przeklęte/ I zamrażało żywsze serc porywy/ Krzykiem zwątpienia i bojaźni mściwej. Z twoich doświadczeń czerpano nauki/ I niewolnicze wysławiano cnoty,/ Gaszono skrzętnie święty żar, dopóki/ Męskim zapałem tchnęła pierś Heloty,/ Sądząc, że lekiem najlepszym na rany/ Jest gwałt polskiemu uczuciu zadany. Za twoje grzechy Polskę z mieczem w dłoni/ Z szat obnażono, jak jawno-grzesznicę,/ I urągano, że praw swoich broni,/ I z ran szydzono, i plwano jej w lice,/ I z czci ją chciano odrzeć do ostatka,/ Jakby to była nie ich własna matka! Wszystko to w spadku zostało po tobie:/ Grzeszne ofiary i grzeszniejsza skrucha,/ Bunt tych, co widząc mdlejące już ciało/ Śmieli doradzać samobójstwo ducha,/ I więzy, które mocniej się nam wpiły,/ I łzy palące... i wstyd... i mogiły... A jednak pamięć obchodzimy twoją,/ Jak ci, co dawno z niedolą zbratani,/ Nieszczęściu w oczy spojrzeć się nie boją/ I nawet z ciemnej wynoszą otchłani/ Tę nieśmiertelną nadzieję, co zdala/ Pracę pokoleń wiąże i utrwala. My obchodzimy twą rocznicę smętną,/ Bo dawnych zwycięstw święcić dziś nie śmiemy:/ Niewolnik, hańby swej noszący piętno,/ W rocznicę chwały ojców stoi niemy,/ A tylko ta mu droga jest i święta,/ W której sam skruszyć chciał krzywdzące pęta. My obchodzimy w twem żałobnem święcie/ Najbliższą z naszych dziejowych pamiątek,/ I rycerskiego rapsodu zamknięcie,/ Tego rapsodu, co jak krwawy wątek/ Przebiegał dziejów pogrobowych kartę,/ Zbrojąc wciąż serca pokoleń uparte. Boś ty nie przyszedł jako klątwa nieba,/ Ani nie spadłeś jak grom niespodzianie,/ Lecz jak duchowa narodu potrzeba,/ W krwawej wypadków wypłynąłeś pianie,/ Aby ostatnim orężnym protestem/ Zapisać w dziejach nieśmiertelne: jestem! Ty byłeś dzieckiem ostatniem epoki,/ Która tradycyę przechowując żywą,/ Z dumnej przeszłości czerpała swe soki,/ I wolnych marzeń snując wciąż przędziwo,/ Ku zmartwychwstaniu stale naprzód biegła,/ Tak jeszcze bliska... a tak już odległa. Nad tą epoką jaśniał jeszcze w górze/ Duch niepodległej ojczyzny widomy,/ Jeszcze francuskiej rewolucyi burze/ Świat wstrząsające rozrzucały gromy/ I biła na nią krwawych świateł fala/ Z wojennych ognisk „małego kaprala“. To pokolenie, które wówczas wzrosło,/ Dni listopada było niedalekiem,/ I swoich ojców rycerskie rzemiosło/ Z krwią wzięło w spadku, i wyssało z mlekiem/ Żywą tradycyę krótkiej zwycięstw chwały,/ I majestatu Polski zmartwychwstałej. W cudownej przed niem spływały legendzie/ Postacie wodzów, strojne w liść wawrzynu,/ Wieszczów krwawiących swe piersi łabędzie,/ I męczenników, rwących się do czynu,/ Więzienia, groby, szubienice, krzyże,/ I śnieżna, mroźna otchłań na Sybirze... Więc silniej każde uderzało tętno,/ I klątwa wieszczów na grunt padła żyzny/ Budząc gniew, zemstę i boleść namiętną/ Nad poniżeniem i hańbą ojczyzny./ I wszystkie serca zbroiły się harde/ W niewolniczego żywota pogardę. Jeszcze ten łańcuch duszącej niewoli/ Nie zatamował męskiego oddechu,/ Jeszcze męczeńskiej naszej aureoli/ Nie tknęło błoto urągań i śmiechu,/ I pokutnicze nie straciły tłumy/ Ostatnich błysków narodowej dumy. Nie było nawet podówczas w zwyczaju/ W dyplomatycznej ślizgać się zabawce,/ W lada koniuszym lub dworskim lokaju/ Zaraz ojczyzny upatrywać zbawcę,/ I tym, co jawnie wyparli się Polski,/ Dawać na kredyt mandat apostolski. Kiedy kto z wrogiem chciał wchodzić w konszachty/ I stawiać złote zjednoczenia mosty,/ Nie powiadano w gronie braci szlachty,/ Że to mąż stanu, lecz że zdrajca prosty,/ I nie wróżono nowej szczęścia ery,/ Widząc na piersiach błyszczące ordery. Jeszcze przybierać nie umiała Polska/ Postaci gadu, co się u stóp czołga,/ Wolała, żeby w drodze do Tobolska/ Trupy jej synów unosiła Wołga,/ Wolała ponieść ofiary najkrwawsze,/ Niżby się miano wyprzeć jej na zawsze. O! wtedy jeszcze nurtem tajnych koryt/ Płynęły na świat idealne mary,/ I nadawały cudowny koloryt/ Tkanej przez losy przędzy życia szarej,/ A na niebiosach jaśniał blask nadziemski,/ Niby wschodzącej znów gwiazdy bethlemskiej. Męki wygnania, tęsknoty sieroctwa,/ Tonęły w wielkim mistycznym zachwycie;/ Sny messyaniczne, natchnione proroctwa/ Nad ziemią inne wytwarzały życie,/ Gdzie rzeczywistość znikała z przed oczu/ W gwiaździstem, sennem marzenia przeźroczu. Pamiętam dotąd chwile owych wiosen,/ Gdy serca nasze paliła tęsknota,/ A bór nam szumem dębów swych i sosen/ Śpiewał, jak stary pieśniarz Wajdelota,/ Rycerskie pieśni dawnej przodków chwały,/ Które nas czarem swoim upajały. Pamiętam dotąd, jak nam szmer strumieni,/ Słowików śpiewy, powiew kwiatów woni,/ I zorza, która błękity rumieni,/ I wszystko wkoło wciąż mówiło o Niej,/ O nieśmiertelnej, co w grobowcu czeka/ Na odwalenie kamiennego wieka... A w piersiach naszych z każdą chwilą rosła/ Miłość bezbrzeżna, wyłączna, jedyna,/ Co na swych skrzydłach duszę w błękit niosła,/ Jakby do matki stęsknionego syna,/ Z wiarą, że w górze poza chmur zasłoną/ Ujrzy ją znowu, jasną i zbawioną. Myśmy ją wszyscy przed sobą widzieli,/ Cudowną postać w złotej gwiazd koronie,/ W niepokalanej czystości i bieli,/ Ze zmaz obmytą przez anielskie dłonie,/ Z twarzą podobną do Najświętszej Panny/ I blask z swych włosów siejącą poranny. Każdy ją wieńczył w własnych rojeń kwiaty/ I jej piękności odczuwał inaczej,/ Każdy w odmienne ubierał ją szaty,/ Lecz nikt nie wątpił, iż po dniach rozpaczy/ Nadpłynie w blasków różanych powodzi,/ I swą pięknością cały świat odmłodzi. Więc-eśmy ręce do niej wyciągali/ Wołając: «Zstępuj z błękitów królowo!/ Krzywdy nędzarzów zważ na prawa szali,/ I sprawiedliwość wymierz im na nowo,/ Zawieś miecz pomsty nad fałszem i zbrodnią,/ I bądź ludzkości gwiazdą znów przewodnią. My ci pod stopy ciała swe uścielem,/ Abyś stanęła na nich jak na tronie,/ I praw zgwałconych stała się mścicielem,/ Z błogosławieństwem wyciągając dłonie/ Ku tym, co cierpiąc niesłusznie skrzywdzeni/ Wzywają ciebie z czyśćcowych płomieni. My nie dla szczęścia swego, nie dla siebie/ Nie pragniem, nawet nie żądamy dożyć/ Chwili, gdy z jutrznią zabłyśniesz na niebie./ Chcemy na zawsze w prochu się położyć/ I za swe wiano wziąć niepamięć wieczną,/ Byleś Ty jasność rozlała słoneczną». To wszystko teraz w przepaść się zapadło/ I już przeminął czas rycerskiej służby:/ Z błękitów jasne zniknęło widziadło,/ Umilkły wieszcze natchnienia i wróżby,/ A burza nieszczęść strąciła nam z głowy/ Nawet ostatni wieniec nasz, cierniowy. Śpiewne serc głosy, idealne hasła,/ Płomienne słowa, mistyczne zachwyty/ Przebrzmiały, lampa cudowna zagasła,/ Na ziemię runął ideał rozbity.../ I w naszych oczach rozpadło się w gruzy/ Tęczowe państwo romantycznej muzy. Prąd czasu innem popłynął korytem,/ Nastała nowa epoka żelazna,/ Która wciąż ziemskim zaprzątnięta bytem/ Niebiańskich widzeń słodyczy nie zazna,/ I tylko w ziemi wnętrznościach się grzebie/ Zajęta myślą o codziennym chlebie. Uboga duchem i uczuciem skąpa/ Dokoła cień swój roztacza ponury,/ Ciężko po ciałach swoich ofiar stąpa,/ I chciwą dłonią szarpiąc pierś natury/ Pragnie zasłonę zedrzeć tajemniczą,/ Za coraz nową zdążając zdobyczą. Choć na chorągwi kładzie prawdy znamię,/ I ludzkiej wiedzy skarbnicę bogaci,/ Czynami swymi wiecznym prawdom kłamie,/ I fałsz podaje w misternej postaci,/ I jadem zbroi węże i padalce,/ By zwyciężały w strasznej o byt walce. Nastała nowa epoka, z obliczem/ Nieubłaganem, lodowatem, chmurnem;/ Jej bóg jest owym, niewzruszonym niczem,/ Pożerającym swe dzieci Saturnem,/ A jej religia, dziką tchnąca grozą,/ Drapieżnej siły jest apoteozą. Z nową religią nowi są prorocy,/ Co słabszym niosąc wyrok unicestwień,/ Głoszą królestwo gwałtu i przemocy,/ I ewangelię plemiennych rozbestwień,/ Jako pociechę wskazując w rozbiciu/ Nędzę i nicość, i w śmierci i w życiu. Pod ich chorągwie spieszą ludzie nowi/ Widząc, że wiara przeszłości zawiodła,/ Urągać czystych poświęceń duchowi,/ Kruszyć braterstwa i wolności godła,/ Przed złotym cielcem korzyć się tyranii,/ Panmoskwicyzmu, albo pangermanii. I u nas przyszło nowe pokolenie,/ Wpatrzone w ziemię z chłodem i rozwagą,/ Pragnące teraz na dziejowej scenie/ Odgrzebać z gruzów rzeczywistość nagą,/ Podstawę bytu, mniej od dawnej chwiejną,/ By na niej znowu budować kolejno. W twardej nieszczęścia urobione szkole,/ Zrzekło się marzeń zdradliwych słodyczy;/ Krępuje skrzydła młodości sokole,/ W każdym porywie z siłami się liczy,/ I wchodzi z prądem dziejowym w przymierza;/ Biorąc w rachubę instynkt i moc zwierza. Spragnione prawdy, za nią jedną goni,/ Choćby nią miało zatruć czyste zdroje,/ Gdyż pragnie świeżej doszukać się broni,/ Z którąby mogło przyszłe staczać boje,/ A w tej pogoni stopą nieoględną/ Depcze wawrzyny, co na grobach więdną. To pokolenie milczące i smutne,/ Daleko myślą od dawnych odeszło;/ Oskarża serca miłością rozrzutne/ I lekceważy ich zasługę przeszłą,/ Nie wiedząc nawet, ile w niej się mieści/ Wielkich poświęceń, cnoty i boleści. Myśmy przez piękność, sercami odczutą,/ W dobra i prawdy chcieli wejść krainę,/ A oto kończym nasze dni pokutą,/ Zbyt śmiałych lotów opłakując winę.../ Nie możem jednak bez goryczy patrzeć,/ Widząc, jak chcecie ślad przeszłości zatrzeć. Lecz chociaż droga nasza się rozchodzi,/ A chłód wasz lodem spada nam na serce,/ My błogosławim wam, rycerze młodzi,/ Narodowego długu spadkobierce,/ I na trud przyszłych, mozolnych wyzwoleń/ Niesiem życzenia gasnących pokoleń. Idźcie! jak światła przystoi czcicielom,/ Oświecać drogi ludzkiego pochodu/ Ku coraz wyższym i jaśniejszym celom./ Szukajcie prawdy dla swego narodu,/ Ażeby przez nią posiąść mógł Helota/ Stracone piękno i dobro żywota. Lecz wiedzcie: prawda, której wy szukacie,/ Jest jak Proteusz kryjący się zdradnie,/ Który wciąż swoje odmienia postacie,/ Gdy śmiały nurek w głębi go napadnie,/ I pokolenia ciekawych żeglarzy/ Coraz to nową odpowiedzią darzy...