Arystofanes Gromiwoja Cięglewicz, Edmund Kozioł, Paweł Kotwica, Wojciech Kotwica, Wojciech Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Starożytność Dramat Komedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.". http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/arystofanes-gromiwoja http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=31969 Arystofanes, Gromiwoja. Komedya, tłum., wstęp i objaśnienia Edmund Żegota Cięglewicz, wyd. G. Gebethner i Sp., Kraków 1910. Domena publiczna - Edmund Cięglewicza zm. 1928 1999 xml text text 2015-01-07 pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/arystofanes-gromiwoja.pdf ISBN-978-83-288-0041-0 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/arystofanes-gromiwoja.html ISBN-978-83-288-1124-9 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/arystofanes-gromiwoja.txt ISBN-978-83-288-2079-1 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/arystofanes-gromiwoja.epub ISBN-978-83-288-3037-0 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/arystofanes-gromiwoja.mobi ISBN-978-83-288-4123-9 ISBN application/x-mobipocket-ebook Starożytność https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6803.jpg Circe Invidiosa, John William Waterhouse (1849–1917), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6803/ DDA DB YNRU Gromiwoja – komedia Arystofanesa znana także jako Bojomira lub pod oryginalnym tytułem Lysistrata. Tytułowa bohaterka postanawia zakończyć wojnę peloponeską między Spartą a Atenami, namawiając kobiety do swoistego strajku, polegającego na odmowie współżycia seksualnego. Jednocześnie kobiety przejmują kontrolę nad Akropolem, gdzie znajdował się ateński skarbiec. Czy mimo trudności z kontrolowaniem zachowania swoich zwolenniczek, Lyzistrata osiąga swój cel? Sztuka jest podatna na odczytanie z perspektywy krytyki feministycznej. Arystofanes Gromiwoja Uwspółcześnienia: Pisownia łączna/rozdzielna, np.: poco -> po co, niema -> nie ma, zwolna -> z wolna, możeby -> może by, któryby -> który by, jabym -> ja bym, poczem -> po czym, z pod -> spod, przedewszystkiem -> przede wszystkim. Pisownia wielką literą: morza Śródziemnego -> Morza Śródziemnego, Salamińskiej cieśniny -> Salamińskiej Cieśniny Korybanty -> korybanty, Lakońskie -> lakońskie Pisownia joty, np.: Grecyi -> Grecji, historya -> historia, poezja -> poezja, aspiracye -> aspiracje, policyanci -> policjanci, azyatyckie -> azjatyckie, kwestyach -> kwestiach, djablo -> diablo, twojem -> twoim. Końcówki fleksyjne Msc. i N. lp i lm: -em, -emi, np.: tem -> tym, niem -> nim, watykańskiem -> watykańskim, twojem -> twoim, niemi -> nimi, naszemi -> naszymi, całemi -> całymi, poczem -> po czym, przedewszystkiem -> przede wszystkim. Pisownia spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych: Pelopones -> Peloponez, Artemisja -> Artemizja, Theseus (w przypisie) -> Tezeusz, Kreusa (w przypisie) -> Kreuza, Fidyas (w przypisie) -> Fidiasz, z pod -> spod blizko -> blisko, nizko -> nisko, ślizko -> ślisko, strzedz -> strzec, misantrop (w przypisie) -> mizantrop. Inne: p. t. -> pt.; t. j. -> tj.; b. -> bardzo; i tym p. -> itp., owa! -> o wa!; tłómaczyć -> tłumaczyć; chróst -> chrust; puhar -> puchar; puhacze -> puchacze; druchny -> druhny; 12-tu -> 12; 7-miu -> siedmiu; IV. w. -> IV w.; ośmdziesiąt -> osiemdziesiąt; Πελοπόννηςος (minuskułowa sigma końcowa użyta w środku wyrazu) -> Πελοπόννησος (oraz w podobnych przypadkach); άνδρίσσι -> άνδρεσσι (w przypisie); ,,owo rzymskie" -> owo ,,rzymskie"; Propyleje, Propylaje -> Propyleje (ujednolicenie do ob. normy); Chejron (w przypisie) -> Chiron; łuczniczy -> łucznicy; utarczcze -> utarczce; POŁCHOR -> PÓŁCHÓR (itp. braki diakrytyków w nagłówkach) rzecz rzecz (powtórzenie słowa w przypisie) -> rzecz; okkultystów -> okultystów; śliczne grociej -> ślicznej grocie; Więc... trzeba będzie... wyrzec się... miłości! -> kwestię przypisano Gromiwoi zamiast Lampito Przedmowa I Τάδ᾽ οὐχὶ Πελοπόννησος, ἀλλ᾽ ἸωνίαΤάδ᾽ οὐχὶ Πελοπόννησος, ἀλλ᾽ Ἰωνία --- gr.: ,,To nie Peloponez, ale Jonia", jeden z dwóch napisów wyrytych na słupie postawionym na Przesmyku Korynckim w celu wyznaczenia granicy spornych terenów. Drugi napis, po przeciwnej stronie słupa, miał przeciwną treść. Na południe od znaku, na półwyspie Peloponez, panowała dorycka Sparta, na północ od niego znajdowała się strefa wpływów Aten, w których mówiono dialektem jońskim. ,,Nie ma zapewne w dziejach starożytnego świata epoki drugiej, oświeconej taką pełnią historycznego światła, jak schyłek piątego stulecia przed Chrystusem w dziejach Grecji, epoka bratobójczych zapasów między Atenami a Spartą. Z jednej strony mamy tu posąg ze spiżu ulany, w który wielki historyk TucydydesTucydydes --- historyk ateński z V w. p.n.e, autor Wojny Peloponeskiej. włożył wszystkie swoje miłości i wszystkie boleści, a przede wszystkim nadzwyczajną miłość dla prawdy; z drugiej strony okalają ten posąg piękne, zwinne, uśmiechnięte postacie Arystofanesowskiej muzy, wplatające w poważne i zimne na pozór linie Tucydydesowskiej historii komentarz pełen powszedniości, życia i śmiechu. Uwijają się po wielkim torsie dzieła wiekopomnego, jak owe dzieci, igrające na słynnej postaci Nilu w watykańskim muzeum: a jeżeli prawda przez usta dzieci najczęściej się objawia, to tym dzieciom swywolnym Arystofanesa w zupełności zasługę tę przyznamy i wdzięczni za nią będziemy". To trafne porównanie, jakim Kazimierz Morawski scharakteryzował wielką poezję Arystofanesa, podnosi nie tylko piękno, lecz podkreśla wymownie niezmierną jej wartość historyczną. Tragiczna kultura Hellady piątego wieku wyłoniła nad sobą słońce, któremu światło dał Tukidydes, a ciepło Arystofanes: dopiero te dwa czynniki, razem działające, tworzą vim vitalemvim vitalem (łac.) --- siłę życiową., siłę życiodajną, która zdolna jest wydać roślinę zdrową i piękną, a imię jej jest prawda dziejowa, czyli historia w pojęciu najbardziej nowożytnym. Jak z olbrzymiego reflektoru, rzuca z historii swej Tukidydes snopy światła na ówczesnych wielkich ludzi i wielkie wypadki dziejowe, ale dopiero Muza Arystofanesa oblewa tych ludzi rumieńcem krwi i barwy, ukazując nam ówczesnego Ateńczyka jakby w kinematografie. Wprowadza nas do domu i do świątyni, na agoręagora --- rynek; centralny plac w miastach greckich, na którym koncentrowało się życie polityczne (dysputy, obchody świąt) oraz handel. i na PnyksPnyks --- miejsce zgromadzeń ludowych w staroż. Atenach., ukazuje zajęcia, troski, radości i obyczaj grecki: widzimy najdokładniej wszystkie warstwy i stany: rycerza, arystokratę, kapłana, kupca, uczonego, poetę, żołnierza, majtka, rzemieślnika, chłopa, niewolnika i dzikiego barbarzyńcę; wchodzimy w zażyłość familijną, poznając kobietę ateńską, jej zajęcia, obowiązki wady i rozmaite grzeszki: jej aspiracje sufrażystki i dążenia emancypacyjne; idziemy wraz z ateńskimi chłopcami do szkoły śpiewu, muzyki i gimnastyki, poznajemy ich wychowanie, zabawy, przymioty i zdrożności. Bierzemy żywy udział w obrzędach religijnych, w klubach, w literackich prądach i starciach, w zagadnieniach i kwestiach naukowych, społecznych i politycznych. Poznajemy gwarne życie ulicy, rynku, targu; przesuwają się przed nami dygnitarze, sędziowie, pieniacze, skąpcy, viveuryviveur (fr.) --- człowiek cieszący się życiem., gogi, pieczeniarzepieczeniarz --- człowiek wygodnie żyjący na cudzy koszt., heteryhetera --- kurtyzana w staroż. Grecji., sportsmeni, wróże, lichwiarze, celnicy, woźni, przekupki, policjanci, niemowlęta, nawet psy ateńskienawet psy ateńskie --- Osy, w. 892--994: pies Kidatenej i Labes ze szczeniętami przed sądem., wreszcie typy niemal wszystkich szczepów helleńskich wraz z ich odrębną gwarą; słowem historia helleńska wtedy dopiero przed oczyma naszymi wstaje i żyje, kiedy zacznie w niej krążyć ciepła, czerwona, serdeczna krew poezji Arystofanesa. II Wieść o klęsce sycylijskiej uderzyła w Ateny jak piorun: nie było domu, nie było rodziny, nie było człowieka, który by nie opłakiwał najdroższych. Jęk, płacz i bezbrzeżna rozpacz przysiadły ,,wieńcem fijołków zdobne, przesławne Ateny"; tak w ciągu dwu pokoleń odwróciła się szala losu i powtórzyła się na opak scena z Persów Ajschylosa: Gdzie spojrzeć, wszędzie drobne ręce/ Zasłony z głowy drą;/ Loda goreją w ciągłej męce/ I wzrok zachodzi łzą!/ Persa żona nieszczęśliwa/ Serce tęskny żal przeszywa/ Za tym, z którym żyła krótko,/ Za sypialnią ich milutką,/ Pełną młodych uciech woni,/ Za którymi dziś jej cicha/ Boleść wzdycha/ I łzy roni! Tylko tym razem nieszczęście nie spadło na perskie niewiasty, lecz na matki ateńskie, żony i dzieci tego miasta, które utraciły ojców, mężów, synów. Ach, okręty ich zabrały,/ Na okrętach zastęp cały:/ Idą na śmierć.../ Idą męże, ziemi naszej kwiat,/ Idą w Hadesowy świat! Tak zawodzi w Atenach już nie chór starców perskich i nie Kserkses na teatrze, ale cały naród ateński na jawie rzeczywistej i ponurej, jak śmierć! AresAres (mit. gr.) --- bóg wojny i bitewnego szału; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars., Ares, Jonów bóg,/ Statki nasze na proch stłukł!/ Od wykosił lud nasz dzielny/ Na równinie tej śmiertelnej!Ares, Ares, Jonów bóg (...) Na równinie tej śmiertelnej! --- Persowie Ajschylosa, tłum. K. Kaszewski. Zaczął się dla Aten istny sąd ostateczny. Miasto, ogołocone z obrońców, opuszczają i zdradzają sprzymierzeńcy na wyścigi; śmiertelny wróg, Sparta, stoi przed bramami; jeszcze na wiosnę tego fatalnego roku (413) zajął król Agis, jak wspomniano, Dekeleję, idąc za radą mściwego AlkibiadesaAlkibiades a. Alcybiades (450--404 p.n.e.) --- ateński polityk i wódz, w młodości uczeń Sokratesa, znany był ze skłonności do rozpustnego, wystawnego życia; zdradził Ateny na rzecz Sparty., a był to punkt strategicznie ważny, trzy mile od Aten leżący --- i zamienił to miasteczko na silną fortecę, osadziwszy się w nim na stałe; stamtąd rozpuszczał zagony po całej Attyce. Przerażone chłopstwo zbiegło do miasta, nie próbując nawet zasiać roli, inwentarz zmarniał, niewolnicy zbiegali całymi hordami do Sparty. Tukidydes szacuje liczbę zbiegłych na 20 000, w tym większość zdolnych rzemieślników, stąd upadek rzemiosł, przemysłu i handlu, tych źródeł dobrobytu attyckiego. Skarb państwa poniósł nieobliczalne straty, gdyż stanęły kopalnie srebra w Laurion dladla (daw.) --- z powodu. braku robotnika; sprzymierzeńcy nie płacili daniny tak, że z olbrzymich zapasów złota pozostało w kasie związkowej na Akropoli zaledwie 1000 talentów (5 milionów koron) żelaznego, nienaruszalnego, funduszu. Klęska sycylijska pociągnęła nadto inne i to dotkliwe straty: najbogatsza wyspa związku, Chios, zbuntowała się i przyjęła za radą Alkibiadesa flotę spartańską, tak samo potężny Milet i Efez, stolice Jonii i Eolii azjatyckiej, wreszcie wyspy Lesbos i zasobny Rodos --- przyjęły persko-spartańskie załogi. Ironia dziejowa: Tyssafernes, satrapa perski, i król Agis, potomek Heraklidy Leonidasa, biją razem Ateńczyków i to za radą Ateńczyka Alkibiadesa; wkrótce oba naczelne szczepy helleńskie łasić się zaczną przed barbarembarbar --- barbarzyńca. i na wyścigi skamlać o perskie złoto na bratobójczą wojnę! Lecz duch tragiczny tkwił jeszcze w ludzie ateńskim. Nie upadli Ateńczycy pod nawałem tylu nieszczęść: z podziwienia godną energią jęli się obrony. Pomimo że warsztaty okrętowe opustoszały, pomimo, że brakło żołnierza, brakło pieniędzy, brakło niemal rąk, duch ofiarny sprawił, że rychło wystawili nową flotę i w kilku utarczkach odniósłszy przewagę, obronili przed peloponeską flotą wyspę Samos. Ponieważ zwykłe ustawy w tej groźnej chwili nie wystarczały, przeto wybrano dziesięciu nadzwyczajnych urzędników, probuloi, których nazywam senatorami, i oddano im władzę w ręce. Oni mieli teraz rozstrzygać samoistnie o polityce, oni kierowali finansami państwa; Rada z roku 413/12, mówiąc właściwie, abdykowała na ich korzyść, lud mógł tylko zatwierdzać ich działanie, jeżeli go zwołano. Był to zatem niejako komitet bezpieczeństwa publicznego, jak podczas wielkiej rewolucji comité de salut publiccomité de salut public (fr.) --- komitet ocalenia publicznego., a składał się z ludzi bardzo poważnych: między nimi był wielce szanowany Hagnon, sędziwy ojciec Teramenesa i poeta Sofokles, liczący wtedy ponad osiemdziesiątkę, osobistość niesłychanie popularna w Atenach, kapłan świątyni boga Amynosa, były wielki podskarbi i były strategos-hetman. Z góry upoważniono ich do użycia pieniędzy skarbowych z owego funduszu żelaznego. Wkrótce też zaczęła się szala pomyślności z wolna chylić ku Ateńczykom. Ten sam Alkibiades, który ojczyznę pogrążył w toń upadku, zaczął myśleć nad sposobem pojednania się z nią. Pod Samos leżała właśnie flota ateńska: z jej admirałami wszedł w tajemne rokowania, po czym wybadawszy grunt ostrożnie, oświadczył wyraźnie, że skłoni króla perskiego do przymierza z Ateńczykami, jeżeli u siebie zgniotą demokrację i zaprowadzą ład oligarchiczny; dla siebie żądał zupełnej amnestii. Pejsandros, jeden z dowódców floty, wyprawiony został z tą radosną wieścią do Aten; w tej chwili okazały wszystkie kluby oligarchiczne gotowość do czynu, potajemnie knując zamach stanu. Na wiosnę r. 411 wyprawiono Pejsandra i dziesięciu pełnomocników do Azji, aby zawarli formalny, choć tajemny, układ z Alkibiadesem i Tyssafernesem, a nawet przymierze zaczepno-odporne z Persami. Takie jest tło historyczne naszej komedii, wystawionej właśnie w tym momencie powikłań, niepewności i ogólnego niepokoju. III Otóż na wiosnę tego roku, pełnego zamętu, gwałtów, tajemnych lub zuchwałych mordów politycznych, gdy nieszczęsne miasto zaledwie łzy osuszyło po klęsce sycylijskiej, wśród powszechnego przesilenia ekonomicznego, niesłychanej drożyzny, wywołanej przeludnieniem i przymusowym, już od lat dwu, zaniechaniem uprawy roli w znacznej części ziemi attyckiej, wystawia poeta, w lutym, podczas świąt Lenajskich, Lysistratę-Gromiwoję, komedię, w której szalony, śmiechem i dowcipem pieniący się pomysł idzie o lepsze z głębią myśli polityczno-społecznej. Rozumiał to poeta doskonale, że jeżeli kiedy, to teraz właśnie nadszedł czas, aby wystąpić z mądrą i zbawczą radą zaniechania bratobójczej walki. Tliła w nim jakaś iskra nadziei, że, jak przed lat dziesiątkiem, w r. 421, swoją komedią, pt. Pokój przygotował i przepowiedział pokój Nikiasa, tok i w tej opłakanej chwili rada jego nie przebrzmi bez echa, byle tę radę podać w formie przekonywującej, a ponętnej, wesołej, krzepiącej ducha i serce. Chciał udowodnić rodakom, że mają we własnej mocy ratunek jedyny, tj. zawarcie pokoju; tych, którzy szukali ratunku w skarbcu króla perskiego, uważał za szaleńców i zbrodniarzy; τοὺς προσδοκῶντας χρυσίον ἐκ τῶν βαρβάρωντοὺς προσδοκῶντας χρυσίον ἐκ τῶν βαρβάρων --- wyczekują złota od barbarzyńców; Arystofanes, Acharnejczycy, w. 108. --- tych, co się łasili do złota, ,,barbarzyńców", nienawidził poeta, wiedząc, że przez nich przepadnie błogosławione dzieło LeonidasówLeonidas (zm. 480 p.n.e.) --- król i wódz Sparty, jego straceńcza walka przeciw znacznie przeważającym siłom perskim w wąwozie Termopile uratowała grecką flotę i pozwoliła Grekom pokonać najeźdźcę w bitwach pod Salaminą i pod Platejami. i TemistoklesówTemistokles (ok. 524--459 p.n.e.) --- polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten, główny autor zwycięstwa Greków nad Persami pod Salaminą; skazany na banicję przez wrogów politycznych, zmarł na wygnaniu na dworze króla perskiego. i że tylko w powszechnej zgodzie zabliźnią się rany Hellady. Przez usta Gromiwoi podał rodakom genialną radę, która jedynie mogła państwo uratować, radę równouprawnienia wszystkich Hellenów, wchodzących w skład związku ateńskiego: był to zaprawdę jedyny środek odrodzenia ojczyzny i upewnienia jej trwałej potęgi i rozkwitu. Oto, co mówi Gromiwoja do Senatora (Probulosa), przyrównując obywateli i politykę do wełny: Naprzód tedy, jak się z brudu/ Myje wełnę na potoku,/ Tak kołtuństwo trzeba z ludu/ Zmyć i z miasta, jako wióry/ Gnać, a kłęby powikłane/ Polujących na godności/ I na tłuste synekurysynekura --- z łac. sine cura (bez troski) dobrze płatne stanowisko, nie wymagające przesadnego wysiłku. ---/ Zgrzebłem międlić bez litości ---/ I urywać łby skalane!/ Potem czesać czystą wełnę,/ W jeden kosz swobody wspólnej/ Wszystkich kładąc: więc wmieszkanych/ Pobratymców i związkowych/ Nawet i dłużników owych,/ Co stracili prawa ludzkie,/ Trzeba mieszać w ten kosz wspólny./ Przebóg, wszystkie miasta one,/ Zakładane, jak osady/ Naszej macierzystej ziemi,/ Wiedz, że jako rozrzucone/ Pasma leżą, zatem słabe./ Więc te pasma/ Zebrać wszystkie w ten kosz pełny,/ Potem zbić na jeden wełny/ Zwał, chociażby nie bez trudu/ I tkać nowy płaszcz dla ludu! Tą odezwą wystawił sobie Arystofanes największy pomnik, jako myśliciel, jako polityk, jako obywatel. Jeden z największych historyków dzisiejszej doby, Edward Meyer, autor wielkiego dzieła: Geschichte Alterthums (nawiasem mówiąc, najlepsza historia Grecji), dociekając, jakie przyczyny zgubiły tak świetnie rozwijające się państwo ateńskie, dowodzi bardzo trafnie, że przyczyną była okoliczność, iż Ateńczycy nadali wprawdzie związkowym równouprawnienie prywatne, ale z niesłychaną zazdrością odmówili im równouprawnienia politycznego. ,,Potężne sukcesy Rzymu polegają w pierwszej linii na wspaniałomyślnej polityce równouprawnienia obywatelskiego; Rzym nigdy nie wahał się obcym gminom, a nawet dopiero co zawojowanym wrogom nadawać praw obywatelstwa, tak samo jak i wyzwolonym niewolnikom, i przez to właśnie rzucił podwaliny do zdobycia trwałego panowania nad Italią i całym światem. Gdyby teraz Ateny w ten sam sposób działały, tj. gdyby przypuściły metojków (osiedleńców attyckich ,,wmieszkanych") do praw obywatelskich, a związkowe gminy krok za krokiem, zaczynając od najbardziej zaufania godnych i najbliższych, przyjęły do attyckiego ścisłego sojuszu, dając ich mieszkańcom pełne prawa obywatela ateńskiego, to można było przezwyciężyć partykularyzm i przemienić cały obszar związkowy naprawdę w jedno potężne państwo, które mogło było stawić czoło wszystkim huraganom: byłaby w takim razie powstała na obszarze Morza Śródziemnego szczelnie zwarta helleńska potęga, dla której żadne zadanie nie byłoby za wielkie (nawet zdobycie Sycylii, o którą rozbiła się tak tragicznie nawa zaborczego rządu Aten). Tego rodzaju pomysły nie były obce Ateńczykom; w strasznej sytuacji po klęsce sycylijskiej wyraża je tak Arystofanes: ,,Włóżcie do tej wełny (tj. do wspólności praw obywatelskich) metojków i każdego obcego, który jest wam przyjazny, nawet dłużnika państwa: a dalej zrozumiejcież, że te miasta, które są koloniami naszego kraju (tj. Jonia i wyspy) leżą teraz izolowane, jako pojedyńcze pasma wełny: pozbierajcie je, znieście tutaj wszystkie na jeden wielki wańtuch, zróbcie z tego jeden wielki kłąb i utkajcie dla Demosu płaszcz" (Aristoph. Lys. 571--586). Ale dopiero wtedy, gdy już było za późno, zrobiły Ateny krok w tym kierunku..." itd. (Geschichte Alterthums IV, Band 3. Buch str. 11, 12, 13. Stuttgart 1901). A dalej na str. 559 i 560 w tymże tomie pisze znakomity historyk, kreśląc niedole 411 roku, co przytaczam w oryginale: ,,Jetzt rächte sich die engherzige Politik der attischen Demokratie gegen die Bündner: wie ganz andere Leistungen wären möglich gewesen, wenn das Reich wirklich eine politische Einheit gebildet hätte und die athenische Regierung über seine militarischen Kräfte frei hätte verfügen können. Der Gedanke, die Schranken zwischen Herrschern und Unterthanen aufzuheben und aus Athen und den Bündnern einen einzigen Staat und ein Volk zu bilden, ist in den Nöthen der Zeit allerdings ventilirt worden (Aristoph. Lysistr. 571, ff.) aber jetzt war es zu spät...Jetzt rächte sich die engherzige Politik... --- Teraz mści się ograniczona polityka ateńskiej demokracji wobec Związkowych: jak wiele można by osiągnąć, gdyby rzeczpospolita rzeczywiście uzyskała siłę polityczną, a rząd ateński mógł się uwolnić od działań militarnych. Pomysł, aby znieść bariery między władzą a poddanymi, tworząc z Aten i Związku jedno państwo i naród, został jednak wygłoszony zgodnie z potrzebą czasu (Aristofanes, Lysistrata 571 i nast.) Ale wtedy było już za późno..." itd. Zwracamy uwagę czytelnika, że tu również ten wielki historyk cytuje tylko Arystofanesa, bo nikt inny ze współczesnych tej genialnej rady nie podał, przynajmniej śladu lub dowodu na to nie mamy. Niestety głos natchnionego wieszcza był głosem wołającego na puszczy; przezornej myśli, najdonioślejszej, jaką kiedykolwiek wypowiedział Ateńczyk, którą należało przyjąć jako program dyplomatyczny, współczesność nie zrozumiała, a gdy zrozumiała, było już... za późno. Nie chwycono się na czas tego środka, który stał się cementem i nierozerwalnym spoidłem imperium rzymskiego: tylko to równouprawnienie, czyli nadanie rzymskiego obywatelstwa wszystkim ludom i narodom sprawiło, że choć się waliły formy rządu w Rzymie, choć buchały płomieniem wojny domowe, choć mordowano jednych i wynoszono na tron drugich Cezarów, budowa państwa trwała niewzruszona siłą swej spoistości i poczucia jedności, a gdy część zachodnia padła w IV w. po Chrystusie, to wschodnia połowa na mocy tejże spoistości równouprawnienia trzymała się aż do XV wieku naszej ery! Jeżeli z tej głębi, a raczej wysokości wieków, spojrzymy na dzisiejsze mocarstwa, widzimy, że tę sztukę władania przyswoili sobie jedynie Anglicy, którzy z lekcji, danej im przez Waszyngtona, wyciągnęli bardzo pojętnie tę naukę, iż jedynie przez owo ,,rzymskie" równouprawnienie wszechstronne można ludy i ziemie, najbardziej nawet odlegle, utrzymać stale i wcielić w organizm niepożytyniepożyty (daw.) --- niedający się pokonać.: zabawka w panów i poddanych, w nadludzi i minderwärthige Nationenminderwärthige Nationen (niem.) --- właśc. minderwertige Nationen, gorsze narody. jest zawsze i wszędzie niebezpieczna. Jeszcze pobojowiska krwawych zapasów z BoeramiBoerowie a. Burowie --- potomkowie holenderskich osadników w Afryce, stoczyli dwie wojny z Brytyjczykami w latach 1880--1881 i 1899--1902. bielą się kośćmi ,,i tych, co się bronili i tych, co się wdarli"i tych, co się bronili i tych, co się wdarli --- por. Adam Mickiewicz, Reduta Ordona., a już podbity, niewątpliwie dzielny i szlachetny naród pogodził się ze zwycięzcami na zawsze, bo dostał to wszystko, co ma wolny Anglik. IV Mądra, wyższa, patriotyczna kobieta postanowiła zmusić Hellenów do zawarcia pokoju. Gromiwoja obmyśliła sposób, aby pogromić wojujące strony: widząc, że zwykłymi środkami nie zaradzi się temu, już dwadzieścia lat trwającemu obłędowi, użyła sposobu wyjątkowego, na który mamy dziś wyraz zanadto dobrze znany, aby go nie użyć: białogłowski strajk. Poeta wyprowadza na scenę niewiasty, walczące doskonale tą bronią, jaką im dała natura, a celem tej walki jest powszechny pokój. Pomysł poety świadczy, że kobieta w Atenach miała swoje aspiracje, dążące do emancypacji; dążenia te, nawet dziś tu i owdzie ironicznie pojmowane, niekiedy namiętnie zwalczane, przedstawia poeta w sposób, zapewne, wielce komiczny, lecz niezmiernie sympatyczny: jego Gromiwoja nie jest śmieszną, lecz owszem dzielną i wielką obywatelką, której się słusznie wszystkie należą prawa. Jak wykonał poeta ten pomysł? ,,W naszym ręku leży zbawienie Hellady", woła bohaterka komedii, piękna i mądra Gromiwoja, do zwołanych z całej Grecji przedstawicielek płci pięknej. ,,Czy wam się nie przykrzy bez mężów? Czy wam nie tęskno do ojców waszych dzieci?" Tak, odpowiadają na wyścigi, a najpiękniejsza, Lampito, obywatelka z Lakedajmonu, reprezentantka Sparty (dawne to imię w Sparcie i częste: Lampito, nazywała się np. matka króla Agisa, leżącego obozem w DekeleiPlaton, Alkib. I 123., skarży się, że mąż jej stracił się gdzieś na tej wojnie, jak ptak, bez śladu, widu i słychu. ,,Więc zmusimy ich zaprzestać tej obmierzłej wojny, jeżeli zgodzimy się na jedno... Od dziś kwita z wszelkich czułości". I godzą się na jedno. Z rozkazu Gromiwoi zajmują abstynentki AkropolęAkropola --- dziś popr. w r.m.: Akropol. i skarb związkowy, by nie dać ani grosza na wojnę: równocześnie tak samo czynią kobiety w innych państwach. Na zamku, w obronnym grodzie, pod opieką dziewiczej Pallas Ateny, przebywają tak długo, aż wreszcie mężowie, zrazu oburzeni, potem ,,prywacją kobiet", jak powiadał o sobie w więzieniu petersburskim sławetny Imci Pan Jan Kilińskijak powiadał (...) Imci Pan Jan Kiliński --- Pamiętniki Niemcewicza i Kilińskiego., srodze znękani, składają broń przed tym pospolitym kobiet ruszeniem, zawierając pokój panhelleński, oczywiście tylko na scenie. Może nie od rzeczy będzie zaznaczyć pewną właściwość tej komedii, która stanowi dowód, że już Arystofanes nie bardzo ściśle zachowywał tak zwaną jedność czasu: akcja zaczyna się, jak zwykle o tego poety, o wschodzie słońca i biegnie, na pozór nieprzerwanie, aż do końca dnia. Tymczasem, z wiersza 725 i 880 wynika, że pomiędzy zajęciem Akropoli a przybyciem poselstwa ze Sparty upływa co najmniej sześć dni. Scena przedstawia na tle Akropoli wejście do Propylejów: od wewnątrz zatarasowały się białogłowy, od zewnątrz usiłuje zdobyć bramę chór Starców, stojąc na placu przed Propylejami: tu się odbywa cała główna akcja. Z miasta przychodzą tylko mężczyźni, z zamku wypadają przywołane na pomoc ,,bojowe" niewiasty i stąd próbują uciec piękne buntownice, powstrzymane energiczną ręką jeszcze piękniejszego hetmana w spódnicy. Arystofanes, wprowadzając na scenę przedstawicieli innych szczepów helleńskich, używa zawsze właściwego im dialektu, co sprawia, że figury te występują niezmiernie plastycznie i charakterystycznie, zwłaszcza na tle boskiego attycyzmu, w którym poeta jest niedościgłym wzorem dla wszystkich czasów i ludzi. Lampito i poselstwo spartańskie mówią wyłącznie dialektem doryckim, którego ton męski, zwięzły, trochę twardy, śmiało obrazujący, należało w tłumaczeniu polskim zaznaczyć. Dla doryku nadaje się nasze przepiękne, górnopolskie, podtatrzańskie narzecze, niezmiernie składnią zbliżone do starej polszczyzny, która tam, w Tatrach, ostała się do naszych czasów. O tym, co z życia przeniesione być może żywcem na scenę, miała starożytność inne, aniżeli my, pojęcie. Śmiałym słowem przemawia Grek w życiu i na scenie; wyobrażenia helleńskie o przyzwoitości, zwłaszcza scenicznej, różnią się od dzisiejszych, o zewnętrzną tylko przyzwoitość dbających. Nasza scena przemyca częstokroć prawdziwą i potworną zgniliznę, ale ten jeden warunek musi być zachowany: o wszystkim wolno mówić, byle parafrazą, przyzwoicie i mniejsza o to, że pod tą osłoną wypranych, wyprasowanych i ublanszowanychublanszowany (daw.) --- upudrowany. wyrazów, siedzi treść płytka i niemoralna, zgniła. Tłumacz, chcący oddać poetę, jakim był, nie może trzymać się tej recepty: zbyt wielki to umysł, aby go przykrawać do pojęć cnotliwego emeryta lub zwagneryzowanego pajaca. Niech więc nikogo, jak pisze wielki znawca Arystofanesa, K. Morawski, ...nie razi, że tu greckie panie/ Mówią dość śmiałą mową, a panienki,/ Niepowstrzymane swym greckim sumieniem,/ Zwą często rzeczy... właściwym imieniem... bo myśli i cele każdej komedii Arystofanesa, a tej przede wszystkim, są, w całym tego słowa znaczeniu, na wskróś etyczne. Jednak należałoby się zastanowić, aby dojść do zrozumienia, czym jest ta okrzyczana, osławiona rozwiązłość Arystofanesa. Otóż, niewątpliwie jest w jego poezji swawola, ale nie ma wyuzdania: opiewa zmysłowość, ale nie drażni zmysłów. Jego bezwzględna nagość nie jest nigdy rozpustna: odsłania się w pełnym blasku słońca z niewinnością leśnej łani i prostotą gołębia. Żądza cielesna jest u Hellena rzeczą tak naturalną, jak głód lub pragnienie i nie ukrywa on zarówno łoża, jak stołu w jadalni. Często porównywano Arystofanesa z RabelaisemRabelaise, François (ok. 1484--1553) --- francuski pisarz, lekarz, były zakonnik; jego satyryczno-fantastyczna epopeja Gargantua i Pantagruel pisana w latach 1532--1564 krytykowała instytucje kościelno-feudalne, dogmaty, średniowieczną metafizykę, budując tym samym podwaliny pod nowoczesną myśl odrodzenia.: w jednym punkcie stykają się w istocie ich dusze: obaj są, pomimo swojej rozwiązłości, duchowo zdrowi, to też obaj nie mogą zarazić nikogo uwiądem serca, lub suchotamisuchoty (daw.) --- gruźlica. ducha. Nawet owe brudy, rozsypane w poezji Arystofanesa, ukrywają, podobnie jak nawóz na roli, całe skarby siły żywotnej i odrodczej. (Przeciwnie poezje MarcjalisaMarcjalis --- Marcus Valerius Martialis, poeta rzymski z I w. n.e, specjalizujący się w epigramatach.; tam jest rzeczywiście pieszczenie się błotkiem i zachwalanie gnojóweczki moralnej). Arystofanes ma jednak i to, czego niedostajeniedostawać (daw.) --- brakować. Rabelais'mu, ma młodzieńcze piękno rasy i skrzydła geniusza u ramion, a ducha wolnego od wszelkich przeszkód i pęt, który urodził się w blaskach południowego słońca i żył w promieniach najpiękniejszego z światów. Nie ciąży na tym CharytCharyty (mit. gr.) --- boginie wdzięku i piękna. kochanku żadna średniowieczna zmora, żaden strach nocny nie mroczy mu ducha. Służbie zmysłów oddaje się zgodnie ze swoim krajem, ludem i religią. Rabelais żyje w krańcowo odmiennych warunkach; Arystofanes nie wykracza przeciw przykazaniom swego stulecia; Rabelais musi te przykazania deptać. Arystofanes --- to tragicznym poglądem, tragiczną filozofią patrzący na świat umysł, to Satyr, który widzi i przeczuwa koniec pięknego helleńskiego świata, lecz Satyr, parskający właśnie, wskutek poglądu tragicznego, weselem i śmiechem, śmiało szydzący i gromiący własny lud i jego kapłany. Rabelais --- to mnich, który zrzucił habit (i to nie raz), złamał śluby i akta wiary, i drży, aby go zbyt dobrze nie zrozumiano, bo wtedy czeka go stos lub dożywotne więzienie: stąd różnice w poezji. Arystofanes może i potrafi wszystko powiedzieć, gdyż ma pewność, że ludzi i bogów do śmiechu pobudzi, Rabelais musi się ustawicznie krępować, nie wypowiada się nigdy cały, jest tylko połową strun organu swej duszy. Jest w mitologii helleńskiej postać bożka Pana, co stąpa na koźlich kopytkach, a nóżki ma obrosłe siercią, jak zwierzątko leśne: od pasa jest młodzieńcem pięknym, a pierś jego tak nieskalanie biała, że się w niej odbijają gwiazdy niebios. Takim jest anioł poezji Arystofanesa. Jest między Salaminą a brzegiem attyckim maleńka, płaska wysepka, okrągła, szara tafla skalna, na smaragdach Salamińskiej Cieśniny: to Psyttaleja, sławna pogromem Persów, ulubiona siedziba Pana: tam on zwykle przebywa i jak Ajschylos powiada: ,,Po niej rad krzesa Kozionóżka zwyrtny,/ Tanecznym skokiem wieńczący jej brzeg".Po niej rad krzesa Kozionóżka zwyrtny, Tanecznym skokiem wieńczący jej brzeg --- Ajchylos, Persowie 448--449. Byłem tam w noc jasną, miesięczną i chłonąłem w siebie to czarowne piękno Cieśniny Salamińskiej, oświeconej pełnią księżyca, buchającego światłem jasnozielonym na szarą skrzyżal Psyttalei. Jasno rysowały się wysokie brzegi górzystej Salaminy. Cisza i spokój: tylko przy brzegu chlupie drobno-skoczna fala polyphloisboio thalattēspolyphloisboio thalattēs --- πολυφλοίσβοιο θαλάσσης, głośno szumiące, huczące morze; epitet używany przez Homera (zob. np. Iliada I 34).. Psyttaleja była pustą i cichą, i nie splatał jej wieńca tańcem swoim Pan, bożyc koźlołapy. Ale wydało mi się, że tam, na tej okrągławej płycie, jakby na olbrzymiej orchestrze, tańczy i tańczyć będzie nieśmiertelna Muza Arystofanesa. Gromiwoja OSOBY: Gromiwoja (Lysistrata), pani w Atenach znaczna Kalonike, młoda mężatka ateńska Myrinne, młoda mężatka ateńska Lampito, Spartanka znamienitego rodu Senator (probulos), jeden z dziewięciu ówczesnych zarządców państwa ateńskiego Kinesjas, małżonek Myrriny Synek Kinesjasa i Myrriny, chłopczyk dwuletni Herold spartański Pełnomocnicy spartańscy Pełnomocnicy ateńscy Mężatka I Mężatka II Beotka, wysłannica swego kraju Koryntka, wysłannica swego kraju CHÓRY: Półchór dwunastu starców ateńskich, z przodownikiem Strymodorosem Półchór dwunastu białogłów ateńskich, z przodownicą Stratyllidą STATYŚCI: Scytka, niewolnica, giermek Gromiwoi Czterej scytyjscy łucznicy, miejskie pachołki Manes, niewolnik Kinesjasa Oddział kobiecej bojówki Gawiedź Dwaj fletniści spartańscy Wysłannice krajów helleńskich Pani Zgoda, bóstwo pokoju Orszak Ateńczyków i Atenek; służba, niewolnicy Rzecz dzieje się w Atenach na Akropolis, przed PropylejamiPropyleje --- brama z kolumnami prowadząca na ateński Akropol., roku 411 przed Chr. PROLOG (1--253) Scena przedstawia stok Akropolis, wiodący ku Propylejom. W głębi widoczny jest portyk Propylejów i pięciobramne wejście po marmurowych schodach. Bardzo wczesny poranek, po czym, w miarę rozwoju akcji, pełny dzień i wieczór. Gromiwoja, dostojna mężatka ateńska, przechadza się i niecierpliwie wypatruje przed siebie. SCENA PIERWSZA GROMIWOJA z wzrastającą niecierpliwością Na igry BakchaBakchos (mit. gr.) --- bóg wina, znany też jako Dionizos; w mit. rzym.: Bachus (Bacchus)., AfrodytyAfrodyta (mit. gr.) --- bogini miłości, kwiatów, pożądania i płodności. Afrodyta nie miała rodziców, narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru. tańce,/ Na orgie PanaPan (mit. gr.) --- bóg pasterzy, przedstawiany z koźlimi nogami i rogami; jego rzymski odpowiednik to Faun., KoliadyKoliada (mit. gr.) --- przydomek Afrodyty, bogini miłości, od jej miejsca kultu (Kolias w Attyce). łamańce,/ Na pląs, na skoki --- zaprosić kobiety../ Byłby ich legion --- z bębnyz bębny --- dziś popr. forma N.lm: z bębnami., z kastaniety!/ Dzisiaj ni jedna nie przyszła mężatka! pauza --- patrzy w dal... Ach! Idzie któraś... z radością ...to moja kamratka! Wchodzi Kalonike. SCENA DRUGA Gromiwoja i Kalonike, młoda mężatka ateńska. GROMIWOJA Ach! Kalonike! KALONIKE dygając i wstając Pokłon Gromiwoi!/ Czemu się chmurzysz? Cóż to, dąsy, fochy?/ Brwi w kabłąk marszczyć... tobie nie przystoi! GROMIWOJA Lecz, Kalonike, porzuć ten ton płochypłochy (daw.) --- zmienny w uczuciach...!/ Mnie gniew unosi na nas, na niewiasty./ Twierdzą mężczyźni i tak... bez pochybybez pochyby (daw.) --- niechybnie, na pewno.,/ Iżeśmy szelmy... KALONIKE mrugając oczkiem Skończone --- tak --- niby... GROMIWOJA Gdy się orzekło, że mają przyjść tutaj,/ By obradować nad rzeczą olbrzymią,/ Z obojętnością gęsi domadoma (daw.) --- w domu. drzémią.../ Śpi gnuśnegnuśny (daw.) --- leniwy, pozbawiony energii. ciało! KALONIKE Ależ, Aten chwało,/ Przyjdą! Wszak trudno wyjść z domu kobiecie:/ Ta się nad mężem trzęsie czule z rana,/ Ta budzi czeladźczeladź (daw.) --- służba., ta świeże pieluszki/ Ściele, ta kąpie, owa karmi dziecię... GROMIWOJA ironicznie Tak... wszystko dla nich... to nie faramuszkifaramuszka (daw.) --- rzecz błaha. ---/ Prócz mego dzieła ---! KALONIKE Cóż to jest za dzieło?/ Czy to przypadkiem nie jest kawał gruby? GROMIWOJA Mniej... więcej... gruby. KALONIKE Mężny? GROMIWOJA z rosnącym zapałem Przepotężny! KALONIKE Ach --- przepotężny, mówisz, a nas nie ma?! GROMIWOJA A właśnie --- gdyby szło o taki kawał,/ To byśmy wpadły tu, jakoby z procy...!/ Lecz to rzecz inna --- to myśli mej owoc,/ Owoc bezsennie przepędzonych nocy! KALONIKE filuterniefiluternie (daw.) --- figlarnie, w sposób lekko prowokujący., niby na ucho Mów prawdę, piękny jest twój owoc nocny? GROMIWOJA patetycznie Tak piękny, taki potężny i mocny,/ Że przezeń całą zbawimy Helladę ---/ My, płeć bezbronna! KALONIKE skeptycznie My? Jak? Na PalladęPallada (mit. gr.) --- przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny.,/ Mów, choć nie wierzę w naszą płeć bezbronną! GROMIWOJA Wiedz, że zbawienie państw od nas zawiśniezawisnąć (daw.) --- zależeć.,/ Albo ze świata zniknie Peloponez... KALONIKE I owszem --- Wojo, niech go dunder świśnieniech go dunder świśnie --- niech go piorun strzeli.! GROMIWOJA I zginie cała Beocja, nieboże! KALONIKE Brawo, niech tylko zostaną węgorze!zginie cała Beocja (...) niech tylko zostaną węgorze! --- Beocja słynna była z ryb i węgorzy, które poławiano w jeziorze Kopais. GROMIWOJA Ateny... nie, nie! Zmilknę, ziemi słowy/ Nie będę Aten szarpała! Lecz słuchaj!/ Kiedy się zejdą na wiec białogłowy/ Z Peloponezu, z Beocji, z Attyki,/ Zbawim Helladę społemspołem (daw.) --- razem. --- my --- ,,podwiki"! Kobieta, StrójKALONIKE Cóż my, ,,podwiki" mądrego zdziałamy,/ Co zbawiennego? My, siedzące w kwiatach,/ W szafrannychszafranny --- barwiony drogim żółtym barwnikiem. szatach, malowane damy,/ Szumne jedwabiem --- w złocistych sandałach,/ My mamy zbawiać ojczyznę?? Czym, czymże? GROMIWOJA porywczo Zaprawdę --- właśnie to ojczyznę zbawi!/ Strój szafranowy, pachnidła i mesztymeszty --- rodzaj lekkich pantofli.,/ Róż i przeźrocze giezłeczkagiezło --- luźna koszula płócienna., co wdzięki/ Wpół obnażają... no, domyśl się reszty! KALONIKE zaczyna się orientować Być-że to może? GROMIWOJA Tak, że ani jeden/ Z mężczyzn nie porwie na drugiego piki... KALONIKE z ferworem O, na boginki, dam farbić płaszczyki! GROMIWOJA Ni tknie pawężypawęż (daw.) --- tarcza.... KALONIKE W jedwab się wystroję! GROMIWOJA Ni sięgnie miecza... KALONIKE Kupię, na Bóstw dwoje,/ Buciki perskie, najdroższe w Atenach! GROMIWOJA Czyliż nie mogła przyjść na wiec płeć biała? KALONIKE O --- na Erosa --- każda, jakby strzała,/ Puszczona z łuku, lecieć tu powinna! GROMIWOJA Widzisz więc, kumciu, jaka ta rzecz inna.../ A tu te nasze attyckie kobiety/ Wszystko wpierw robią, czego nie potrzeba./ Lecz i z Pomorza --- ni jednej --- o nieba ---/ Ni z Salaminy --- nie ma! KALONIKE Te, wiem, przyjdą./ Każda o świcie już jedzie na szkucieszkut --- (gw.) chłopak, urwis; szkuta to duża łódź.... GROMIWOJA Ni te, o których mówiło przeczucie,/ Że przyjdą pierwsze, Acharnów małżonki! KALONIKE Przyjdą! Lecz co do Teogena żonki,/ Ta wprzód się musi poradzić HekatyHekate (mit. gr.) --- bogini ciemności, strzegąca bram Hadesu.. pokazując w dół Ależ, patrzaj no --- nadchodzi ich kilka,/ A tam znów inne; przyjdą --- jeszcze chwilka... patrząc w inną stronę Skądże te znowu? GROMIWOJA spostrzegła i poznała Z Ryczywoła. KALONIKE Przebóg,/ Toż się tu cały cielętnik rozbryka! SCENA TRZECIA Gromiwoja i Kalonike podchodzą, witając wchodzące panie i wieśniaczki. Wchodzi Atenka, młoda i piękna Myrrine; potem inne w różnych strojach, właściwych miejscowościom, z których pochodzą; szczególnie bogato a swawolnie wystrojona jest Koryntka. Spartanka Lampito, posągowo zbudowana, pierś i szyja odkryte; peplos, rozcięty od ramienia przez cały bok wzdłuż biodra, pozwala widzieć całą krasę lakońskiej lwicy. Myrrine, przepasana bogatym pasem. Wchodzi Myrrine i kilka kobiet. GROMIWOJA, KALONIKE, MYRRINE. Zgiełk powitania, całusy, okrzyki, podziwy dla strojów, każda gada równocześnie, tempo bardzo szybkie. MYRRINE podchodzi do Gromiwoi która stoi z boku, zadąsana Czyż nie za późno już, o Gromiwojo?/ Cóż powiesz? --- milczysz? GROMIWOJA A, ślicznie, Myrrino,/ Że się tak spóźniasz, gdy sprawa poważna! MYRRINE poprawiając pasek Nie mogłam znaleźć, tak, po ciemku, paska:/ Gdy rzecz twa nagła, mów, jeżeli łaska...! KALONIKE No --- nie! możemy zaczekać chwileczkę,/ Aż przyjdą panie z Beocji i Sparty... GROMIWOJA patrząc w dal Wyborna rada! Lecz właśnie w tej chwili/ Przybywa do nas Lampito ze Sparty! Wchodzi Lampito z Beotką i Koryntką, a za nimi cały tłum kobiet. SCENA CZWARTA Gromiwoja, Kalonike, Myrrine, Lampito, Beotka, Koryntka oraz cały tłum kobiet. GROMIWOJA podchodzi z uprzedzającą grzecznością i wita wszystkie otaczają Lampitę Witaj nam, droga Lakonko, Lampito!/ Jakieś ty piękna Sparty nadobnica,/ Cóż to za krasa, ciało siłą tryska!/ Ty żubra zdusisz! LAMPITOLampito --- w oryginale mówi dialektem spartańskim, w tłumaczeniu zaś --- góralskim. Haj, na dwa bożycana dwa bożyca --- zaklęcie spartańskie ulubione: na dwa bożyca (dual), tj. na Kastora i Polydeukesa; zaklęcie kobiet na dwie boginie: Demeter i Korę.,/ Dyćdyć (reg.) --- przecież. goła hipkam i piętą w rzyć bijęgoła hipkam i piętą w rzyć biję --- mowa o ćwiczeniach gimnastycznych, jakim oddawały się spartańskie kobiety na równi z mężczyznami.! GROMIWOJA gładząc jej piersi Jakby z marmuru masz piersi i szyję. LAMPITO śmiejąc się, odsuwa ją lekko Macacie, nikiejnikiej (reg.) --- jak. ofiarną jałówkę! GROMIWOJA wskazując Beotkę A skąd przywiodłaś tu tę śliczną główkę? LAMPITO Wej --- jedna hrubahruba --- tu: ważna, bogata. szlachcianka z Beocjej:/ Jest wysłannicą tamstelatamstela (reg.) --- stamtąd.. MYRRINE Na Zeusa,/ Cóż to za biodra! KALONIKE Co za wdzięk w jej ruchu,/ A ten dołeczek... brzoskwinia bez puchu! wszystkie witają Beotkę GROMIWOJA wskazuje Koryntkę Któż jest to dziecię? LAMPITO Szumna --- prze-bożyca,/ Dziewka z Koryntu. GROMIWOJA podziwiając jej strój Szumna! Ej! Na Zeusa,/ Szumi też na niej ta strojna dzianica! LAMPITO Któż to obesłał wiciwici (daw.) --- wezwanie na wojnę w formie gałązek (witek). między baby? GROMIWOJA Jam pospolite ruszenie płci słabej/ Zwołała. LAMPITO Po co? MYRRINE z niecierpliwością Błagam, mów raz przecie! GROMIWOJA koło której zbiegły się wszystkie, podniecone ciekawością A zatem... powiem... lecz pierwej... zechcecie/ Odrzec na jedno pytańko... MYRRINE Słuchamy. wszystkie powtarzają to samo GROMIWOJA Czyliż ku mężom dusza wam nie rwie się,/ Ku naszych synów ojcom, co na wojnie/ Marnieją? Wszakże każdej mąż w obozie? KALONIKE płaczliwie Szósty już miesiąc... mój... przy... Eukratesie/ W Tracji waruje... gdzieś na słocie, mrozie! GROMIWOJA chlipając łzy Mój siedm krągłych... miesięcy... na Pylos! LAMPITO gniewnie Mój chłop się ledwie wydarł spod chorągwie,/ Już tarcz na ramię i fyrgnął, jak ptaszek! GROMIWOJA filuternie, chcąc rozweselić posmutniałe towarzystwo Nie został nawet ani jeden gaszekgaszek (daw.) --- kochanek.!/ Odkąd zaś chłopcy z Miletu zdradzili,/ Odtąd nie widzę już... ośmiocalowca,/ Co nas ochraniał od flirtów bykowcabykowiec --- skórzany bicz.!/ Chcecież wy, gdybym sposób obmyśliła,/ Wraz ze mną wojnę stłumić? MYRRINE z zapałem, pokazując pasek Moja miła,/ Zgoda! Chociażbym zastawić ten pasek/ Dziś miała jeszcze i tu przepić razem! KALONIKE Niech mnie, jak rybę, przetną tym żelazem,/ Oddam pół siebie na cel bogobojny! LAMPITO Żebych ja miała ujrzeć koniec wojny,/ Na wierch Tajgeta wybiegłabym śpiewać! GROMIWOJA Więc powiem, myśli nie będę ukrywać:/ Nam, o niewiasty, jeśli mamy zmusić/ Mężów, by z sobą raz pokój zawarli,/ Trzeba się wyrzec... MYRRINE z niecierpliwością Czego? Mów! GROMIWOJA Będziecie/ Posłuszne? MYRRINE Choćby nam łamano kości! GROMIWOJA Więc... trzeba będzie... wyrzec się... miłości! wszystkie odskakują zawiedzione: gesty niechęci i odrazy Już uciekacie? Dokądże iść chcecie?/ Cóż to za dąsy, miny, mruki, fochy?/ Liczka pobladły, w oczach łzy, jak grochy!/ Więc chcecie słuchać, czy nie? Cóż powiecie? MYRRINE Ja nie usłucham. Niech się sroży wojna! KALONIKE Przebóg, i ja, nie! Niech się sroży wojna! GROMIWOJA do Kaloniki I ty tak mówisz, rybko, ty, co właśnie/ Mówiłaś, że się dasz przeciąć żelazem? KALONIKE Już raczej wszystko! Za twoim rozkazem/ Przez ogień przejdę...! Tylko nie broń tego... z hipokryzją To grzech! O FebieFeb (mit. gr.) --- przydomek Apolla, boga słońca i muzyki., broń nas ode złego! GROMIWOJA do Beotki A ty? BEOTKA I ja bym przez ogień wolała! Wszystkie krzyczą: ,,raczej przez ogień", tylko Lampito stoi chmurna. ErotyzmGROMIWOJA O, jak lubieżną jest płeć nasza cała!/ Czy nas niesłusznie na tragediach szarpią?/ Każda z bab chciwą jest rozkoszy harpiąharpia (mit. gr.) --- demon w formie ptaka o kobiecej głowie. ! zwraca się do Lampity Lecz, jeśli wesprzesz mnie, droga Lakonko,/ My same zbawim --- samowtórsamowtór (daw.) --- we dwoje. --- Helladę,/ Więc stawaj ze mną! LAMPITO z westchnieniem rezygnacji Chociaż na PalladęPallada (mit. gr.) --- przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny.,/ Smętna małżeńska... bez męża komnata,/ Tu o mir sprawa, mir i pokój świata! GROMIWOJA ściska ją i całuje O, ty, najdroższa, tyś jedna z nich wszystkich/ Kobieta istaisty (daw.) --- prawdziwy. i obywatelka! KALONIKE pojednawczo Przypuśćmy, że się od tego figielka/ Jakoś wstrzymamy, co niech Bóg odwróci,/ Czyż jednak przez to pokój zdobędziemy? GROMIWOJA Tak! --- na boginki! Bo gdy zasiądziemy/ Doma w chitonkach przeźroczo-pajęczych,/ Wpółobnażone pokazując wdzięki,/ Zsztywnieją nasi panowie i zechcą/ Garnąć się do nas: więc ich odpalimy: ---/ Że wtedy pokój zawrą, daję rękę! LAMPITO Haj! Wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. MenelasMenelaos --- syn Atreusa, król Sparty; jego żona Helena została porwana przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej., skoro swą HelenkęHelena (mit. gr.) --- najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, porwana przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej./ Uwidział z bliska i tę jej pierś gołą,/ Miecz pomsty rzucił, ugiął przed nią czoło... KALONIKE Lecz cóż, gdy przyjmą tę odprawę z góry? GROMIWOJA Rzekł FerekratesFerekrates --- ówczesny komediopisarz grecki.: ,,noś pytkę ze skóry". KALONIKE Eh-lary-fary, niech się głupie łechcą!/ Jeśli zaś gwałtu zażyją, wlec zechcą/ Przemocą w alkierz? GROMIWOJA Zaprzej się na progu! KALONIKE No --- to już wtedy będą bić na pewno... SeksGROMIWOJA To w takim razie --- wiesz... bądź, jako drewno,/ A w swoich gwałtach nie zażyją smaku./ Dokuczaj, ile zdołasz! Wnet broń złożą./ Bo mąż przenigdy nie zazna rozkoszy,/ Kiedy ją żona naumyślnie płoszy! KALONIKE niby zdecydowana Ha --- gdy tak sądzisz... no to... ostatecznie... LAMPITO porozumiawszy się z Beotką, Koryntką i Peloponezjankami Za naszych chłopów my ręczym bezpiecznie,/ Że muszą miru dotrzymać i zgody,/ Lecz któż przysili zmienników ateńskich,/ By raz już przecie nie mącili wody? GROMIWOJA My ich przysilim: klnę się w bogi złote! LAMPITO Nie będą słuchać, pokielapokiela (reg.) --- dopóki. tam w chramiechram (daw.) --- świątynia./ Bogini --- mają skarb, a w portach flotę! GROMIWOJA Ależ i na to wymyśliłam radę./ Dziś w naszym ręku będzie Akropolis/ I skarb związkowy. Wysłałam gromadę/ Najstarszych kobiet, by zajęty Grojec/ Cichcem, niby to składając ofiary,/ Gdy my te spiski knujem. LAMPITO Nie do wiary,/ Jak wszystko robisz i chwacko i gracko! GROMIWOJA Dalejże! Niech was przysięga tak splecie,/ Mężne niewiasty, że jej nie złamiecie! LAMPITO Głoś więc przysięgę, my się kląć będziemy! GROMIWOJA Ślicznie! Hej, Scytka! klaszcze Bywaj! Gdzież ta branka? wbiega branka Scytyjska, na plecach łuk i kołczan, przez ramię ma puklerzyk, na głowie misiurka Odwróć puklerzyk i dzierż go przed nami!/ Dać tu bydlątko! Wbiega służba; niosą przybory do ofiary, wieńce róż i jaśminów, kadzidło w puszce i czekają na rozkazy Gromiwoi. KALONIKE Jakie, o mistrzyni?/ Jakąż przysięgą chcesz nas wiązać? GROMIWOJA patetycznie Jaką?/ ...Na tarczy, jak to siedmiu wojów czyni/ U Ajschylosa --- zarzniemy barankana tarczy, jak to siedmiu wojów czyni u Ajschylosa, zarzniemy baranka --- Gromiwoja mówi o scenie z tragedii Ajschylosa Siedmiu pod Tebami, przemowa posła do Eteoklesa: siedmiu bohaterów, zabiwszy tura na czarnej pawęży, przysięgło nie odstąpić od Teb, aż je zdobędą.. KALONIKE Nie wolno, Woja, przysiąg, ku przymierzu/ Dążących, składać na wojny puklerzu! GROMIWOJA zła, że się jej przeciwi Więc jak przysięgać? KALONIKE namyśla się głęboko --- po czym z ferworem Siwego ogiera/ Rznijmy w ofierze przysiężnej, siwego... GROMIWOJA szydersko Ogierka chce się waćpani? KALONIKE obrażona Więc jako/ Przysięgać? GROMIWOJA Powiem, gdy tak chce acanka: Przysięga, Ofiara, Alkoholemfatycznie Nad wielką czarną czarą, miast baranka,/ Zarzniemy gąsior wina czerwonego/ I przysięgniemy w puchar... nie lać wodynie lać wody --- w starożytnej Grecji wino pito zwykle rozcieńczone.! LAMPITO Chwalę przysięgę wedle nowej mody! GROMIWOJA do służby Podaj tam która w mig czarę i gąsior! Służba wnosi ogromny czarny puchar i gąsior wina, zapieczętowany woskiem, z plombami na taśmie. KALONIKE Najmilsze damy! Ten puchar mnie wzrusza! MYRRINE dotykając czule czary Dotknąć go tylko, a cieszy się dusza! GROMIWOJA Podstawić puchar, w górze trzymać zwierza! Służba wykona rozkazy. Wszystkie rokoszanki wkładają wieńce na głowy, sypiąc kadzidło na ołtarz. Gromiwoja modląc się, przecina wstęgę i plombę, wyjmuje szpunt i nalewa. O włastowłasta (daw.) --- władczyni. PejthoPejtho (mit. gr.) --- bogini przekonywania i uwodzenia. i przysiężny święty/ Kielichu, przyjmcie od kobiet ślub klęty! KALONIKE Krew purpurowa trysnęła z gąsiora! LAMPITO wciągając woń Haj, zawoniało słodko, na Kastora! MYRRINE pcha się Ja, moje drogie, przysięgnę najpierwsza. KALONIKE Nie, na Afrodis! Losujmy, kto pierwsza. Losują, ciągnąc z urny kamyczki: los pada na Kalonikę. GROMIWOJA Wszystkie dotknijcie puchara, w krąg stojąc;/ Jedna niech głośno powtarza me słowa,/ Każda niech święcie przysięgi dochowa! Rota przysięgi ,,Ani kochanek, ani mój mąż prawy..." KALONIKE powtarza głośno --- inne półszeptem Ani kochanek, ani mój mąż prawy... GROMIWOJA ,,Nie wnijdzie na mnie miłośnie". Kalonike milczy. Gromiwoja ostro No --- gadaj! KALONIKE głosem trwożnym, drżącym ,,Nie wnijdzie... na mnie... miłośnie..." Och, mdleję,/ Kolanka gną się pode mną... Gromwoja! GROMIWOJA Erotyzm, Seks, Przysięga,,W swym domu będę żyć w dziewiczym stanie..." KALONIKE przytomniej W swym domu będę żyć w dziewiczym stanie... GROMIWOJA ,,Szumiąc szafrańcem, ubarwiona różem..." KALONIKE Szumiąc szafrańcem, ubarwiona różem... GROMIWOJA ,,By mąż się trawił pożądań płomieniem..." KALONIKE By mąż się trawił pożądań płomieniem... GROMIWOJA ,,Nie oddam się mu dobrowolnie nigdy..." KALONIKE Nie oddam się mu dobrowolnie nigdy... GROMIWOJA ,,A gdy mnie zmusi wbrew woli, przemocą..." KALONIKE A gdy mnie zmusi wbrew woli, przemocą... GROMIWOJA ,,Źle się nadstawię i wypadnę z rytmu..." KALONIKE Źle się nadstawię i wypadnę z rytmu... GROMIWOJA ,,Wcale nie dźwignę mesztówmeszty --- rodzaj lekkich pantofli. ku powale..." KALONIKE Wcale nie dźwignę mesztów ku powale... GROMIWOJA ,,Nie stanę nigdy jak lwica na tarleNie stanę (...) jak lwica na tarle --- mowa o tarle do sera; tarła takie miały trzonek zazwyczaj artystycznie wyrobiony; ulubioną formą była zgięta lwica, jako rękojeść." KALONIKE Nie stanę nigdy jak lwica na tarle... GROMIWOJA ,,Na to się klnę tą przysięgą i piję..." KALONIKE Na to się klnę tą przysięgą i piję... GROMIWOJA ,,Gdy zdradzę, wino, zamień się we wodę..." KALONIKE Gdy zdradzę, wino, zamień się we wodę!... GROMIWOJA Czy wszystkie razem zaklęły się klątwą? WSZYSTKIE BIAŁOGŁOWY Żywie Zeus, wszystkie! GROMIWOJA podnosi czarę, pryska libację trzy razy na ołtarz Święć się więc, pucharze! pije i po kolei piją wszystkie. Ostatnia Myrrine, pryska libacjęlibacja --- płynna ofiara. i mówi MYRRINE Ronię te krople na święte ołtarze/ Wspólnej przyjaźni i służby i drużby! Dają się słyszeć gromkie okrzyki i wesołe dźwięki tamburynów i kastanietów. LAMPITO Cóż hań zgiełczało? GROMIWOJA Ten zgiełk? Rzekłam ci to:/ Starsze niewiasty Bogini grodzisko/ W tej chwili wzięły. Lecz, droga Lampito,/ Wróć i służ doma mężnie dobrej sprawie!/ Na zakładnika zaś sobie zostawię/ Twe druhny. Krótkie pożegnanie z Lampitą, która spiesznie odchodzi do Sparty Za mną, na gród, białogłowy,/ Zamkniemy wrota na mocne okowy! Szykują się w uroczysty orszak. KALONIKE Myślisz, że zaraz huf mężów napadnie/ Na nas? GROMIWOJA Drwię sobie: no --- wyszliby ładnie!/ Tu nie pomogą ni prośby, ni groźby,/ Ni ognia żary, by te zwalić wrota,/ Chyba... poddać się... przyjdzie im... ochota! KALONIKE Strzeż Afrodyto, by nas nie wyśmiano,/ By nie przylgnęło do nas tchórzyc miano! Z wolna, orszakiem w takt marsza tamburynowego idą na Akropolis --- i zamykają wrota. PARODOS. WEJŚCIE CHÓRU (254--387) Na scenę wkracza powoli zadyszany chór Starców siwobrodych, złożony z 12 choreutów, śpiewaków-tancerzy, ubranych w białe chitonychiton --- starożytny strój grecki, prostokąt płótna spinany na ramionach i z boku. i chlajnychlajna (staroż.) --- męski płaszcz z grubej wełny.. Dziady owe dźwigają pęki chrustu, wleką polana i konary; dwaj dzierżą sagan miedziany z żarzącym węglem i dmuchają, raz po raz kaszląc od gryzącego dymu. Za nimi czeladzieczeladź (daw.) --- służba., również obładowani. Idąc z miasta, przeciągają z wolna przez Orchestrę, ku marmurowym schodom Podsienia (Propylejów). Na końcu wlecze się przodownik chóru, koryfajos, imieniem Strymodoros; stary wyga, nie dźwiga nic, tylko dowodzi. Przed zawartymizawarty (daw.) --- zamknięty. wrotami stają, krztusząc się, kaszląc i ocierając pot. SCENA PIĄTA Choros Starców. STRYMODOROS przodownik Chóru Z wolna, lecz naprzód, Drakesie,/ Choć twój grzbiet diablo jest krzywy,/ Bo też niemałe brzemionobrzemiono --- dziś popr. brzemię, tj. ciężar./ Zielonej dźwigasz oliwy! Strofa I (Śpiew I) DRAKES Zaprawdę, nim wejdziemy w sędziwych lat progi,/ Liczne ujrzym niespodzianki:/ Ach, czyżby kto pomyślał, Strydomorze drogi,/ Że nasze kobietki, kochanki, kaszle Domadoma (daw.) --- w domu., pieszczone przez nas... FILURGOS przerywa gniewnie babskie, złe nasienie! DRAKES ciągnąc dalej swe treny Zawładną cudownym posągiem/ Orędowniczki grodu, a wejście w Podsienie/ Zawalą zaworą i drągiem?! STRYMODOROS Dalej, Filurgu mój drogi,/ Wyciągaj żywo swe nogi,/ Byśmy dokoła te kłody,/ Zwalili pod owe progi./ I wszystkie te rokoszanki,/ Które gród wzięły tak zdradnie,/ Żywcem spalili za karę,/ Samosąd czyniąc przykładnie/ Na buntownicach, a najpierw/ Na herszcie, żonie Lykonażona Lykona --- Gromiwoja.! Antystrofa I (Odśpiew I) PILURGOS Na Demetrę, przenigdy, jakom żyw, nie zwolęzwolić (daw.) --- pozwolić.,/ Aby drwiły ze mnie baby!/ Wszak ani Kleomenes, co pierwszy w niewolę/ Wziął gród lakońskimi drabydraby --- dziś popr. forma N.lm: drabami.,/ Nie uszedł stąd bez pomsty: zdał oręż, a zmykał/ Parskając swą lakońską blagą,/ W kusej, podartej płaszczynie,/ Niemyty od lat sześciu, z głodu łzy połykał,/ Kapiące po brudnej szczecinie! STRYMODOROS Tak w oblężeniu ja srogim witeziawiteź (daw.) --- rycerz. tego dzierżyłem:/ Tu, w siedemnastu szeregach, obozowalim przed bramą,/ A tych tam, przez EurypidaEurypides (ok. 480--406 p.n.e.) --- dramaturg grecki, autor tragedii, uznawany za reformatora gatunku. i wszystkie bóstwa przeklętych/ Bab --- ja nie miałbym zadzierżyć w bezczelnym babskim rokoszu?/ Inakinak (reg.) --- inaczej. mojego poboju pamiątkę strzaska Czworogród!w oblężeniu ja srogim (...) [Kleomenesa] dzierżyłem (...) mojego poboju pamiątkę strzaska Czworogród --- Attykę nazywano Czworogrodem, Tetrapolis, od czterech głównych osad: Oinoe, Probalinthos, Trikorytos, Marathon, gdzie właśnie stał pomnik zwycięstwa nad Persami. Jest w tym komiczna przesada, gdyż żaden ze starców nie mógł chyba brać udziału w bitwie maratońskiej roku 490, a tym bardziej w obronie Akropoli przed Kleomenesem, który napadł Ateny w r. 510, tj. dokładnie przed stu laty. Przypominają swymi przechwałkami kłamstwa Zagłoby. Strofa II (Śpiew II) PÓŁCHÓR STARCÓW FILURGOS Lecz przed nami kęs drogi DRAKES Trzeba piąć się, choć ślisko! FAJDRYJAS Oj, mnie bolą już nogi,/ Gród wysoko, nie nisko! CHÓR Oj --- nie nisko! PILURGOS A tu trzeba wlec kłody/ I polana pod górę! DRAKES Oj, zdałby się muł młody,/ Bo mi sznury żrą skórę! CHÓR Oj --- żrą skórę! FAJDRYJAS Trza iść w górę, trza słuchać! I STARZEC od saganka A na ogień trza dmuchać,/ Żeby nie zgasł w pół drogi! dmuchając, zachłysnął się dymem Phy! --- phy!/ Oj, dym gryzie, przebogi! Antystrofa II (Odśpiew II) DRUGI PÓŁCHÓR II STARZEC HeraklesieHerakles (mit. gr.) --- heros grecki; syn Zeusa i Alkmeny, mąż Dejaniry; słynny z 12 prac. mocarny,/ Ogarek mi wpadł w ślepie!/ Oj, gryzie mnie dym czarny,/ Jak wściekły pies, tak siepie./ Oj! --- jak siepie! III STARZEC biegnie na pomoc, potyka się i wpada łbem do saganka, parząc sobie gębę Aj! jak ogień ten piecze,/ Chyba z piekieł być musi,/ Z oczu ropa mi ciecze,/ A dym gryzie i dusi! CHÓR Oj, dym dusi, aż krztusi. STRYMODOROS wypada i gromi Trza iść w górę, trza gonić,/ By Boginiąbogini --- tu: Atena. obronić,/ Przed babskimi dziś pętypęty --- dziś popr. forma N.lm: pętami... zakrztusił się Phy! --- phy!/ Oj, dym gryzie przeklęty! CHÓR CAŁY Phy! --- phy!/ Oj, dym gryzie przeklęty! STRYMODOROS Nareszcie z bożą pomocą/ zatlił się ogień i płonie!/ Może by teraz nosidła/ położyć tutaj na stronie,/ A smolne szczapy oliwy/ zapalić ponad saganem,/ Następnie bronębrona (daw.) --- brama. podkurzyć/ i walić w nią jak taranem?/ Rozkażem więc białogłowom/ odsunąć zaraz zaworyzawora (daw.) --- zamknięcie.:/ Oprą się... brony podpalim,/ wykurzym dymem te zmory./ Więc walmy na ziem te kłody! Starcy otaczają sagan i zażegajązażegać (daw.) --- zapalać. gałęzie oliwki i jedliny Gęsty dym wzbija się znowu, gryząc w oczy Phu, phu, dym gryzie z tej jedli! DRAKES Ach, gdyby który z hetmanów,/ Co na bój w Samos nas wiedli,/ Pomógł nam teraz tłuc brony/ i z grzbietów ulżył ciężaru? STRYMODOROS No --- twoim dziełem, saganie,/ rozniecić łunę pożaru! ręce jak w modlitwie podnosi ku świątyni Ateny Nike, stojącej tuż obok, wszyscy starcy tak samo Ty, Nike, włastowłasta (daw.) --- władczyni. pogromów,/ pomagaj prażyć podwikipodwika (daw.) --- kobieta.,/ Daj zdobyć pomnik zwycięstwa,/ poskromić babskie wybryki! Ponad murami Propylejów staje przodownica chóru Białogłów, Stratyllida, i zobaczywszy, co starcy dokazują, uderza larum. STRATYLLIDA Hej, zda mi się, że swąd czuję,/ Spaleniznę i dym ostry,/ Jakby pożar gdzie wybuchnął!/ Czuj duch! Gore! Do mnie, siostry! Wypadają z głębi Propylejów Białogłowy, na ramionach niosąc dzbany i wiadra wody, i stają ponad murem Przedsionka, w posturze obronnej. PIERWSZY PÓŁCHÓR Strofa (Śpiew) RODIPPE Nikodike, goń jak strzała,/ By Kalinka nie zgorzała/ I Krytylla w ognia łunie!/ O, bo zakonzakon (daw.) --- prawo. jest surowy,/ O, bo mściwe starców głowy!/ Więc się lękam, czy odsiecz nie spóźni się moja?/ Wody ja świtem, w mroku,/ Zaczerpłam u zdroja,/ Wśród ciżby i natłoku./ Brzęku konwi, krużówkruża (poet.) --- czara.,/ Popychana przez gawiedź niewolnic i stróżów/ I zbieginie piętnowane:/ Wrazwraz (daw.) --- zaraz. dźwigłam konew na ramię/ I druhnom, płonącym w bramie,/ Niosę wodę i śpieszę i lecę z odsieczą! DRUGI PÓŁCHÓR BIAŁOGŁÓW Antystrofa (Odśpiew) NIKODIKE Słychać, jak się starcy wleką,/ Dysząc zemstą niedaleką,/ Niosąc kłody i polana./ O, czy łaźnie nam zgotują,/ O, jak grożą, spiski knują,/ Że przeklęte niewiasty żywcem ogień stoczy!/ Och, Ateno, nie dopuść,/ Aby moje oczy/ Ujrzały te niszczejeniszczej --- ofiara całopalna, holocaustum. Biblia Królowej Zofii, 26, 6, 27.!/ Daj nam więc władę,/ Od szału wojny zbawić ludy i Helladę!/ Wzdy, o złotohełma Włastozłotohełma Własto --- mowa o Atenie.,/ Ksieniksieni (daw.) --- księżna. grodu! Twoje miasto/ Zdobyłyśmy li gwoli miru i pokoju!/ Więc gdyby nas podpalić/ Zechcieli ci zbrodniezbrodzień --- dziś: zbrodniarz. ---/ Noś z nami zgodnie/ Wodę ze zdroju! SCENA SZÓSTA Chór Starców i Chór Białogłów. STRATYLLIDA przodownica chóru białogłowskiego do starców, podkładających ogień pod bramy Hej, a zasię, o przewrotni,/ To tak czynią kawalery?/ Nie tak działa rycerz prawy:/ Patrzcie, to mi bohatery! Starcy odskakują STRYMODOROS A to czysta niespodzianka,/ Czegośmy się doczekali!/ Toż tam hufiec białogłowski/ Eu odsieczy bronom wali! STRATYLLIDA Ha, zwiesiliście już nosy?/ Dosyć nas tu, prawda, lenie?/ A widzicie setną cząstkę:/ Pospolite to ruszenie! STRYMODOROS cofa się pomału i przezornie Mamy słuchać, o Fajdriasie,/ Co podwika jakaś plecie?/ Hejże, niech połamie który/ Kół sękaty na jej grzbiecie! WalkaSTRATYLLIDA Opuśćmy na ziemię konwie,/ Aby, jeśli który palce/ Poważy się na nas podnieść,/ Nic nie przeszkadzało walce! Niewiasty składają z ramion dzbany i konwie. STRYMODOROS Ej, przez Zeusa, niech tam który/ Dwa, trzy razy, w pysk ją trzaśnie,/ Jak Hipponaks Bupalosaw pysk ją trzaśnie, jak Hipponaks Bupalosa --- Hipponaks, poeta jambiczny, żył w pierwszej połowie VI wieku przed Chrystusem. W jednej ze twych pieśni zagroził rzeźbiarzowi Bupalosowi, że go obije po twarzy i tego dokonał. Pieśń stała się bardzo popularna i przetrwała, jak widać, do czasów Arystofanesa. Podobno sprawa miała się tak: Bupalos robił rzeźby, karykaturki Hipponaksa (rzeźba karykaturalna jest początkiem wielkiej greckiej sztuki portretowej), który się mścił znowu wierszem; stąd bójka.,/ To jej ten animusz zgaśnie! STRATYLLIDA wychylając się ponad mur Spróbuj który, uderz tylko!/ No --- nadstawiam ci mej gęby,/ Lecz już potem twego mieszka/ Żaden pies nie chwyci w zęby! STRYMODOROS podnosi kij i grozi Milcz, bo płatnę tak, że poznasz/ Jakom stary, ale jary! RODIPPE wysuwa się przed Stratyllidę Dotknij Stratyllidy palcem,/ A nie ujdziesz, tchórzu, kary! STRYMODOROS odskakuje szybko w tył Właśnie że ją grzmotnę pięścią;/ Cóż mi zrobi ta starucha?! RODIPPE Wydrapię ci oba płuca/ I wypruję kiszki z brzucha! STRYMODOROS znalazł się już na samym dole, poza starcami KobietaGdzież jest nad Eurypidesa/ Mędrzec większy i poeta,/ Co rzekł: ,,Żadne zwierzę nie jest/ Tak bezczelne, jak kobieta"?? STRATYLLIDA Śmiało --- na nich, o Rodippe,/ Ano --- w górę konwie z wodą! niewiasty wznoszą nagle dzbany w górę STRYMODOROS Po coś z wodą na nas przyszła?/ Ty bezbożna, ty wyrodo! STRATYLLIDA słodko Po coś, trupie, z ogniem przylazł?/ Siebie upiec chcesz w tej łunie? STRYMODOROS jeszcze słodziej Chcę tu właśnie stos wypiętrzyć,/ Na nim smażyć twe siostrunie! STRATYLLIDA O wa! zalejemy wodą/ Twoje ognie i pochodnie! STRYMODOROS Ty śmiesz moją watręwatra (reg.) --- ognisko. gasić? STRATYLLIDA Zaraz ci to udowodnię! STRYMODOROS zawsze z bezpiecznej odległości Ej, tą żagwią, widzi mi się,/ Łeb ci zaraz nacechujęnacechować --- naznaczyć, wypalając znak na skórze (zwykle o bydle).! STRATYLLIDA z piekielną grzecznością Maszli mydło i wiechetkiwiechetki --- gałązki, którymi uderza się w łaźni, by pobudzić krążenie krwi.,/ To ci kąpiel nagotuję! STRYMODOROS wściekły Ty mnie kąpiel, ty padlino?! STRATYLLIDA zalotnie Kąpiel ślubną, mój chłopczyno! STRYMODOROS grozi kijem Na tę śmiałość kij protestem! STRATYLLIDA podpiera się pod boki Cóż to? Niewolnica jestem? STRYMODOROS Jejmość wrzeszczy zbyt zuchwale! STRATYLLIDA drwiąco Myśli, że jest w trybunale!Myśli, że jest w trybunale! --- przytyk do pieniactwa Ateńczyków, którzy nic nieomal nie robili, tylko sądzili --- i za to pobierali diety; spraw było mnóstwo, gdyż w Atenach był sąd najwyższy i dla sprzymierzonych. Obywatel, łyk ateński, był bardzo dumny i zarozumiały z tego potężnego urzędu --- trybunału. STRYMODOROS Dalej, z ogniem do warkoczy! STRATYLLIDA Dalej, woda niech ich moczy! Poczyna się starcie: Chór starców ślamazarnych, z żagwiami, posuwa się nie bardzo walecznie ku niewiastom, które szybkim ruchem wspólnym oblały ich od razu wodą. STRYMODOROS Gwałtu, woda! STRATYLLIDA A czy ciepła? STRYMODOROS Aj, skąd ciepła? Byś oślepła!/ Stój, co robisz, dość tych mąk! STRATYLLIDA lejąc wodą Podlewam, byś puścił pąk! STRYMODOROS otrząsając się Skostniałem już, jak ten kij! STRATYLLIDA Wżdy masz ogień, to się grzéj! Cały Chór Starców cofa się na bok: ten i ów wykręca swe szaty z wody. Kobiety biją radośnie na murze w tamburyny i kastaniety. SCENA SIÓDMA Z dołu, od miasta, wchodzi Senator (probulos, jeden z dziewięciu dyktatorówprobulos, jeden z dziewięciu dyktatorów --- patrz Przedmowa.), w białej dzianicy, na głowie wian oliwny najwyższego urzędnika, w ręku klucze od skarbca. Za nim i przed nim kroczy po dwu łuczników scytyjskich, czyli pachołków miejskich. Senator i poprzedni. Chór Starców stoi na boku. SENATOR mówiąc do swego otoczenia Czyż bab szaleństwo tryumfu nie święci?/ Czyż nie mówiłem, że dobrze nie wróżą/ Te bębny, BakchaBakchos (mit. gr.) --- bóg wina, znany też jako Dionizos; w mit. rzym.: Bachus (Bacchus). pląsy bez pamięci/ I Adonisa po dachach nieszporyAdonisa po dachach nieszpory --- Adonis, ulubieniec Afrodyty, zginął na polowaniu, a śmierć ta wprawiła boginię w rozpacz. Z krwi jego wykwitnął na rozkaz Afrodyty piękny kwiat leśny, anemone. Kult Adonisa był bardzo rozpowszechniony śród kobiet, a święta na cześć jego były liczne i wcale nie należały do bardzo przyzwoitych.,/ Które aż w PnyksiePnyks --- miejsce zgromadzeń ludu, lekko pochyłe wzgórze naprzeciw Akropoli. słyszałem w te pory,/ Kiedy Demostrat w złej, nieszczęsnej chwiliKiedy Demostrat w złej, nieszczęsnej chwili podawał wniosek, by przeciw Sycylii wyprawić hufce (...) baba zawyła: ,,Och, Adonis kona!" --- Demostratos, przeciwnik Niklasa, podał był na zgromadzenia ludowym wniosek wyprawy sycylijskiej, która się tak tragicznie zakończyła dla Aten. Z ust świętoszkowatego Senatora dowiadujemy się, że zrobił to w nieszczęsnej ,,złej godzinie", kiedy kobiety opłakiwały rocznicę zgonu Adonisa. Była to zatem fatalna wróżba, pomimo to Demostrat --- niedowiarek, ateusz, przeparł swoje, ale najwinniejsze są kobiety, bo... wrzeszczały./ Podawał wniosek, by przeciw Sycylii/ Wyprawić hufce, a tu roztańczona/ Baba zawyła: ,,Och, Adonis kona!"/ Demostrat swoje: ,,Hoplitów trzeba by/ Ściągnąć z Zakintu", a podpite baby/ Na dachach: ,,Płaczcie Adonisa, siostry!"/ Wżdy on rzecz przeparłprzeprzeć (daw.) --- przeforsować., luter, furiat ostry!/ Takie tu znowu, snaćsnać a. snadź (daw.) --- widocznie., białogłów orgie! STRYMODOROS do senatora, kręcąc z wody szatki Nową spełniły zbrodnię nasze samkisamka (daw.) --- samica, kobieta. ---/ I to niejednę: oto z tych konewek/ Zlały nas tak, że musim przyodziewek/ Kręcić, jak tacy, co mają... złe zamki...! SENATOR Na Posejdona, wód boga, wybornie,/ Bo nie trzymamy ich krótko a swornieswornie (daw.) --- porządnie, w sposób zorganizowany.!/ Folgując nadto, psujemy niewiasty./ OpiekaJako kto ściele, tako i spać będzie,/ Wszak my to mówim tak do majstrów wszędzie:/ ,,Mości złotniku! W pasku, któryś okuł,/ Urwał się kutas i wyskoczył z piasty,/ Gdy wieczór żonka tańczyła przede mną./ Ja muszę jechać dziś u Salaminę:/ Znajdź chwilkę czasu, choćby i w noc ciemną/ Przyjdź i dokładnie włóż jej tę drobinę...!"/ A drugi zasie rzecze do szewczyka,/ Co ma łokciowy, ale nie fartuszek:/ ,,Słuchaj majsterku! Malutki paluszek/ Mojej żoneczki, tańczącej tak cudnie,/ Rzemień sandała gniecie: przyjdź w południe/ I rozbij dziurkę, zwolniwszy rzemyka!"/ Zbytnia swoboda, to strata i szkoda,/ Tak, że ja oto, senator, mym głosem/ Uznawszy kupić wioseł --- po pieniądze/ Idąc na zamek --- mam teraz przed nosem/ Brony zawarte od bab na wrzeciądze!/ Lecz stać nie pora! Podawać tu dyle,/ Już ja tu skarcę babskie krotochwilekrotochwila (daw.) --- żart.! do łuczników scytyjskich, którzy się gapią, dwaj zaś usiedli do pierwszego Coś pysk rozdziawił?! do drugiego Gdzie pozierasz, gapo! do trzeciego, siedzącego Ty byś gdzie w szynku zasiadł! do czwartego Wstawaj, ciapo!/ Dalej, podkładać drągi popod brony,/ Ci z tej, a tamci ze mną z tamtej strony/ Wyważać z zawias! Pachoły chwytają drągi i wyważają: wtem niewiasty odmykają same i występuje Gromiwoja z orszakiem i Chórem białogłowskim. SCENA ÓSMA Ciż sami i Gromiwoja z orszakiem. GROMIWOJA Nie trzeba wyważać:/ Same wychodzim! Po cóż wyważanie?/ Nie drąg tu płużypłużyć (daw.) --- sprzyjać, tu: przydawać się., lecz rozum, mój panie! SENATOR Tuś prawdę rzekła, szelmo! A gdzie łucznik?!/ Bierz ją, wykręcaj ręce w tył i w pęta! GROMIWOJA Jeśli mnie palcem dotknie, na Artemis,/ Ten twój urzędniktwój urzędnik --- tak jest: scytyjscy łucznicy, niewolnicy państwa, była to wojskowo zorganizowana policja ateńska. Było ich 1200. Pełnili obowiązki pachołków rządowych i katów, jako ludzie plemienia dzikiego, do ślepego posłuszeństwa nawykli. Tu jednak widać, że to tam rozmaicie z tą karnością bywało., wnet się zapamięta! Łucznik, jak przyskoczył nagle, tak odskoczył przed groźną postawą Gromiwoi. SENATOR Boisz się, chłopie? Zaraz ją wpół chwytaj! do drugiego Scyty Wy obaj! Słuszaj! Wiązać, brać ją w troki! STRATYLLIDA wyskakując przed Gromiwoję O na PandrosęPandrosa --- córka Kekropa, najstarszego króla Aten, założyciela zamku Akropoli (Krak i Wanda).! Jeśli rękę ściągniesz,/ Tak cię pokopię, że tu puścisz soki! Obaj łucznicy uciekli. SENATOR Sama popuścisz! Gdzie jest łucznik trzeci?/ Tę paplę wiązać, pierwszą z tej hałastry! Łucznik rzuca się na Stratyllidę. KRYTYLLA wyskakuje przed Stratyllidę Spróbuj ją ruszyć, a --- przez Bóstwo ZorzyBóstwo Zorzy --- Afrodyte.,/ Będziesz przykładał wnet bańki i plastry! Łucznik trzeci ucieka. SENATOR A tam ki kaduk? Gdzie łucznik? Tę wiązać!/ ...Już ja tu ździerżę to babskie powstanie! Łucznik czwarty rzuca się na Krytyllę. RODIPPE zasłaniając Krytyllę Zbliż się tu do niej! Klnę się Tauru PaniąPani Tauru --- Artemis, która tam na Krymie osobliwszej czci doznawała: w czasach prastarych składano jej ofiary z ludzi (Ifigenia).,/ Tak wydrę włosy, że nic nie zostanie! Ostatni łucznik ucieka. SENATOR rozgląda się za łucznikami A, do pioruna! To już po łucznikach? Łucznicy wyłażą spoza kulis i stają przy Senatorze Ależ przenigdy nie damy się babom! ustawia Scytów do boju dwójkami Dalej, w ordynku, jak do boju, w szykach/ Na owe baby! Scytowie, popychani przez Senatora, posuwają się ku kobietom, z oszczepami w ręku. GROMIWOJA Na wszystkie dajmony/ Klnę się, ujrzycie wnet cztery szwadrony/ Bojowych kobiet, zbrojnych w miecze, piki! SENATOR Dalej, Scytowie, wiązać te podwiki! GROMIWOJA odwracając się ku Przedsieniom Hej, sojusznice, hej wierna drużyno,/ Wy, co kupczycie mąką, lnem, jarzyną,/ Przekupki czosnku, ryb, chleba, szynkarki,/ Hejże bić, szarpać, rozbić, wsiąść na karki,/ Pędzić klątwami, szydemszyd --- szyderstwo. poniewierać! Wypada z głębi oddział kobiecej bojówki, rozbija Scytów w krótkiej utarczce i bierze w niewolę. Jedna ze sojusznic obdziera Scytę do naga. Gromiwoja powstrzymuje te wybryki zwyciężycielek. Stać! Do szeregów! Nie lzanie lza (daw.) --- nie należy. ich obdzierać! Bojówka usuwa się. SCENA DZIEWIĄTA Ciż sami. SENATOR skonfundowany Ładnie się spisał łuczników huf cały! Kobieta, OdwagaGROMIWOJA Azaś ty myślał, że baby nie... biją,/ Że my niewolne? Że może kobiety/ Nie mają ducha? SENATOR Oj mają, niestety,/ I to za wiele, zwłaszcza gdy podpiją! STRYMODOROS Niepotrzebnie tracisz słowa,/ Senatorze tej ziemicy!/ Po cóż tutaj ta przemowa/ Do takiego oto bydła?/ Czyli nie wiesz, jak zdrajczynie/ Urządziły nam tu kąpiel,/ Nam i naszym sukniom ninie,/ Choć bez ługu i bez mydła? STRATYLLIDA bardzo słodko i bardzo świętoszkowato Ależ, dudku, nie godzi się/ Po próżnicy rąk podnosić/ Na twe bliźnie! Kto tak czyni,/ Może łatwo łzami rosić./ Toć ja tutaj chcę niezłomnie/ Strzec pokoju cicho, skromnie,/ Jak dziewica u świątyni,/ Co nikomu krzywd nie czyni,/ Chyba że kto, jak w ul dmuchnie.../ To mu wtedy buzia spuchnie! AGON. TURNIEJ (475--608) CHÓR STARCÓW Strofa (Śpiew) O, Zeusie, cóż poczniem z takimi smokami?/ Wszak nie lza nam znosić niedolę!/ Natychmiast zbadajmy występek ten sami:/ Dlaczego gród skalny zajęty?/ Dlaczego niewiasty wzięły Akropolę/ Niezwładną i dzierżą Bogini chramchram (daw.) --- świątynia. święty? STRYMODOROS do Senatora A więc pytaj, lecz nie ufaj,/ Stosuj wszelkie śledztwa kruczki,/ Gdyż byłoby wieczną hańbą/ Płazem puścić takie sztuczki! SCENA DZIESIĄTA Ciż sami. SENATOR ostro, do Gromiwoi Przebóg! Najpierw pragnę wiedzieć,/ A wiesz, iż ja tutaj rządzę;/ Pieniądz, WojnaW jakim celu zamykacie/ Gród przed nami na wrzeciądze? GROMIWOJA By ocalić te pieniądze,/ Które wojnę podżegają. SENATOR Więc to pieniądz zażegł wojnę? GROMIWOJA z przekonaniem Tak! On szczuje ludy zbrojne./ By Pejsandros mógł kraść przecie,/ Oraz wojny apostoły./ Zawsze burdę wynajdziecie./ Niech więc sobie te warchoły/ Łamią głowy, mózgi suszą,/ Z tego skarbu nic nie ruszą! SENATOR Cóż więc zrobisz? GROMIWOJA Mam ci gadać?/ My będziemy skarbem władać. SENATOR aż podskoczył ze zdumienia Wy będziecie skarb dzierżyły? GROMIWOJA Cóż w tym złego, panie miły?/ Czyż nie my szafujem godnie/ Całym waszym mieniem doma? SENATOR To rzecz inna i wiadoma. GROMIWOJA Jak to inna? SENATOR Wszak, o nieba!/ Pieniędzy na wojnę trzeba! GROMIWOJA Ale wojny nie potrzeba! SENATOR Jakże więc nasz kraj zratować? GROMIWOJA My zratujem. SENATOR ostro Śmie żartować! GROMIWOJA Tak! Zaiste! SENATOR ironicznie Dobra sobie! GROMIWOJA Chcesz, czy nie chcesz, ja to zrobię! SENATOR Eh, koszałki! GROMIWOJA Eh, opałki...!/ Lecz my spełnim to bezkrwawo! SENATOR Na DemetręDemeter (mit. gr.) --- bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa., a gdzież prawo? GROMIWOJA Musim was ocalić, luby! SENATOR Choć nie chcemy? GROMIWOJA Spróbujemy. SENATOR A wam skąd do głowy wpadło/ Nos do wojny kłaść tak naraz? GROMIWOJA I to wyznam. SENATOR ostro Mów tu zaraz,/ Lub cię batem.. GROMIWOJA Słuchaj zatem,/ Ale radzę --- wstrzymaj łapę! SENATOR przyskakując Niepodobnaniepodobna (daw.) --- nieprawdopodobne, niemożliwe.! Aż mnie świerzbi,/ Taką mam na ciebie chrapę! RODIPPE zasłaniając Gromiwoję Więc na pewno weźmiesz w papę! SENATOR do Rodippy Sobie wróżysz, ty hijeno! do Gromiwoi Więc mów dalej! GROMIWOJA Słuchaj jenojeno (daw.) --- tylko.!/ Czasu wojny długotrwałej/ Myśmy siłasiła (daw.) --- wiele. złego... siła,/ Od was, mężczyzn, znieść musiały,/ A cierpliwość... z nami była!/ Nie lza było słówkiem pisnąć,/ Choć burzyła się krew na was./ Więc śledziłyśmy was ładnie/ I, bywało, siedząc w domu,/ Słyszym nieraz, jak zapadnie/ Straszny wyrok złej uchwały/ W sprawie ważnej! Więc ból dusząc,/ Uśmiech kłamiąc... pełne sromusrom (daw.) --- wstyd.,/ Takeśmy się was pytały:/ ,,Jakaż jest dziś treść układów?/ Cóż tam uchwaliła Rada/ Na kolumnach wyryć miejskichna kolumnach wyryć miejskich --- ówczesny sposób archiwizacji uchwał oraz traktatów międzypaństwowych.?"/ ,,Rzecz nie twoja --- mąż powiada./ Milcz, nie pytaj!..." --- Więc milczałam! KRYTYLLA Ja bym nigdy! jak świat światem! SENATOR To byś oberwała batem! GROMIWOJA Więc milczałam w takiej chwili./ I znów słychać, żeście głupstwo/ Jeszcze gorsze uradzili./ Więc pytamy: ,,Mój kochany,/ Czyście znowu oszaleli?"/ On się kosokoso (daw.) --- krzywo. wejrzy na mnie:/ ,,Bierz się, krzyknie, do kądzieli,/ Bo w łeb trzasnę, że zawyjesz!/ Mąż niechaj się wojną para!"Mąż niechaj się wojną para! --- cytat z Homera Iliada VI, w. 492 (Hektor do Andromachy) πόλεμος δ᾽ άνδρεσσι μελήσει. Homera cytowano jako powagę i to rozstrzygającą. SENATOR Żywie Zeus, toć słuszna kara! GROMIWOJA oburzona Jak to słuszna? Ten to chwali!/ Czyż nam nie lza było radzić,/ Nawet gdyście wariowali?/ Gdy już jawnie --- po zwyczaju ---/ Wrzeszczeliście na ulicach:/ ,,Nie ma męża w całym kraju,/ Nie ma zbawcy naród cały!"/ Więc my wtedy obwołały/ Sejm niewieści, by Helladę/ Wyrwać z toni wspólną mocą./ Czekać jeszcze? Na co, po co?/ Więc gdy zbawczą kobiet radę/ Przyjąć chcecie sercem wdzięcznym,/ I, jak my wpierw, milczeć, luby,/ Ocalimy was od zguby! SENATOR Wy --- nas? Bredzi ta kobiéta:/ Nie ma zgody! GROMIWOJA Milcz... i kwita! StrójSENATOR Milczeć?! Patrzcie tę gadzinę! ---/ Wobec ciebie, co na głowie/ Czepiec nosisz? Raczej zginę! GROMIWOJA śpiew A? Jeżeli to ci wadzi,/ Masz ten czepek z moich rąk:/ Niech go waść na główkę wsadzi ubiera go w czepek I niech... milczy tu z pokorą! KRYTYLLA dając mu wrzeciono i wełnę Naści, panie, wełny krąg,/ Naści i wrzeciono! RODIPPE daje mu koszyczek i len Naści koszyk i lnu sporo! GROMIWOJA opasuje go zapaską Tą zapaską opasz łono,/ Żuj bób miękki, snuj przędziono,/ Jak ta stara!/ Lecz tymczasem:/ ,,Baba niech się wojną para!" Powszechny śmiech, uciecha, taniec. STRATYLLIDA Pozostawmy, o niewiasty,/ konwie z wodą i te dzbany,/ Połączmy się, aby razem/ wodzić taniec rozśpiewany! Przy tych słowach cały chór rusza na orchestrę w pląsie i śpiewie. CHÓR BIAŁOGŁÓW Antystrofa (Odśpiew) Przenigdy ja w tańcu znużenia nie czuję,/ Mych kolan nie zegnie omdlenie:/ Z druhnami iść na bój śmiertelny ślubuję,/ Bo ducha mężnego w nich cenię!/ Na czole im świeci męstwo, wdzięk, ochota,/ I miłość ojczyzny i mędrców promienie/ I młodość, uroda i cnota! STRATYLLIDA do Gromiwoi Opiekunko nasza mężna,/ Palisz słowem, jak pokrzywa:/ Idź, jak burza, nie ustępuj!/ Los cię do zwycięstwa wzywa! SCENA JEDENASTA Ciż sami. SeksGROMIWOJA Lecz gdy Eros, chłopię złote/ I Afrodis, Cypru Ksieni/ W łona i kolana męży/ Rzucą pełny pęk promieni/ I czar słodki i tęsknotę/ I tę lubość, która pręży,/ I rozkosznych skurczów drgania.../ ...Wiem, że kiedyś... nam Hellada/ Jedno wielkie miano nada,/ Patronek pokoju miano...! SENATOR Jak to, za co? GROMIWOJA Najpierw --- ano/ Zakażemy wam, po rynkach/ W zbrojach chodząc, zbijać bąki. RODIPPE Tak, przez bóstwo --- i po szynkach! GROMIWOJA Toć na targi wy się pchacie/ Do mis, garnków, grochu, mąki,/ Z piką, szłomem i w pancerzu,/ Jakby jakie korybanty!korybanty --- [dziś popr.: korybanci], kapłani frygijskiej Kybeli, którzy podczas pochodów na jej cześć biegali jak szaleni w pełnej zbroi, robiąc okrutny harmider.! SENATOR podpiera się pod boki, dumnie To rycerskie są zwyczaje! GROMIWOJA Tak --- zwyczaje --- lecz niemądre:/ To się nawet śmiesznym staje,/ Gdy z Gorgoną na puklerzupuklerz (daw.) --- rodzaj okrągłej tarczy./ Taki pan... targuje flądrę! KRYTYLLA Toż widziałam, jak sam rotmistrz/ Ten, co na łbie ma fryzurę,/ Z konia bobu sobie kupił/ I nasypał go w misiuręmisiura --- rodzaj płytkiego hełmu../ Inny zasię, żołdak tracki,/ Jakby jakiś TereusTereus --- bohater mityczny, książę Tracji. drugi,/ W ręku tarcz i oszczep długi,/ Z babą, niby to na migi,/ Targował się, a tymczasem/ Wyżarł jej najźralszenajźralszy (daw.) --- najdojrzalszy. figi! SENATOR Jak zdołacie wy okiełznąć/ Pogmatwany bieg wypadków/ W tylu krajach, jak rozplątać? GROMIWOJA Całkiem gładko. SENATOR Udowodnij! GROMIWOJA Jak gdy nam się kiedy splącze/ Kłębek nici, wtedy biorę/ Motowidło i nić łączę/ Jednę tutaj, tam zaś inną.../ Tak i wojnę tę powszechną/ Rozplączemy i tak będzie!/ Nawiązując przez poselstwa/ Nici zgody tu, tam, wszędzie! SENATOR ironicznie Więc sądzicie, że jak wełna/ Nici kłębek, motowidła,/ Tak i wojna da się zładzićzładzić (daw.) --- uporządkować.,/ Wy niemądre?! GROMIWOJA Gdyby mądrość/ Z wami była, snulibyście/ Politykę, jak ja przędzę. SENATOR Ciekaw jestem --- patrzcie jędzę! GROMIWOJA Naprzód tedy, jak się z brudu/ Myje wełnę na potoku,/ Tak kołtuństwo trzeba z ludu/ Zmyć i z miasta, jako wióry/ Gnać, a kłęby powikłane/ Polujących na godności/ I na tłuste synekurysynekura --- z łac. sine cura (bez troski) dobrze płatne stanowisko, nie wymagające przesadnego wysiłku. ---/ Zgrzebłem międlić bez litości ---/ I urywać łby skalane!/ Potem czesać czystą wełnę,/ W jeden kosz swobody wspólnej/ Wszystkich kładąc: więc wmieszkanychwmieszkani (gr. μέτοικος, métoikos) --- wyraz ten biorę z przedmowy księgarza Hieronima Wietora 1521 (Rozmowy Salomona z Marchołtem). Co do tego całego ustępu patrz Przedmowa./ Pobratymców i związkowych/ Nawet i dłużników owych,/ Co stracili prawa ludzkie,/ Trzeba mieszać w ten kosz wspólny./ Przebóg, wszystkie miasta one,/ Zakładane, jak osady/ Naszej macierzystej ziemi,/ Wiedz, że jako rozrzucone/ Pasma leżą, zatem słabe./ Więc te pasma/ Zebrać wszystkie w ten kosz pełny,/ Potem zbić na jeden wełny/ Zwał, chociażby nie bez trudu/ I tkać nowy płaszcz dla ludu! SENATOR żartując Czyż to nie szał, że podwika/ Wojnę międli i gręplujegręplować --- rozplątywać przy pomocy specjalnego urządzenia włókna wełny, bawełny lub lnu.,/ Chociaż w niej udziału nie ma? GROMIWOJA z oburzeniem i boleścią w głosie Och, na wieki bądź przeklęty!/ Och, podwójny udział mój,/ Więcej nawet! Wszak rodzimy/ I na krwawy ślemy bój/ Syny nasze... SENATOR Zamilcz, wasze!/ Zło spoczywa --- nie budź licha!Zamilcz, wasze! Zło spoczywa --- nie budź licha! --- przestrzega Senator, aby Gromiwoja nie przypominała strasznej, niebywałej, a tak niedawnej klęski na Sycylii, gdzie zginął kwiat młodzieży ateńskiej w krwawych bojach lub w mękach hańby, głodu, niewoli wśród owych latomii (kamieniołomów). Rozpacz matek nie miała granic. Poeta nie mógł pozwolić Gromiwoi rozwodzić się na ten temat, gdyż, miast śmiechu komedii, łatwo by zatrząsł teatrem tragiczny płacz i jęk. GROMIWOJA Dalej, kiedy pora użyć/ Wiosny, szczęścia, pląsów, gry,/ My przez wojnę... same w łożach,/ Ale mniejsza nasze łzy!/ Boli serce me, że dziewki/ W pustych izbach starość żre! SENATOR Azaaza (daw.) --- czy. mężczyzn starość nie żre? GROMIWOJA Przebóg, tak; lecz to nie jedno./ Wróci li chłop, choć dziad siwy,/ Wnetże pannę młodą zmówi./ Wszako pora dziewki krótka!/ Gdy jej młodość, krasa minie,/ Już zamknięte dla niej wrótka/ I już siedzi duszą całą.../ Nad kabałą...siedzi duszą całą... nad kabałą... --- tj. czekając, jako stara panna, czy też jeszcze jawi się kawaler i pytając wszelakiej wróżby (kocha --- nie kocha itp.). Kabała, wyraz hebrajski, oznacza w ogóle naukę tajną o badaniu przyszłości. SENATOR posuwa się zalotnie ku Gromiwoi Lecz, kto w sobie siłę męską czuje... GROMIWOJA przerywając ten wybuch tężyzny Stój, staruszku, na co czekasz, czemu nie umierasz?/ Czas już na cię kupić trumnę,/ A ja ci placuszek z miodem sama przygotuję.ja ci placuszek z miodem sama przygotuję --- placek z miodem dawano umrzykom dla podziemnego psa Kerberosa, jak pieniążki (obole) dla przewoźnika łodzi, Charona./ Ten zaś wian pogrzebny daję na twe czołowian pogrzebny daję na twe czoło --- zmarłych wieńczono, jako tych, którzy ukończyli walkę życia, agon wygrali przed tymi, co tu jeszcze żyją --- jeszcze nie dościgli kresu. dumne! Rzuca nań kosmykami wełny i daje mu ,,placek", klapsa dłonią. STRATYLLIDA czyniąc tak samo Ty tu takich placków dużo i wieńców nazbierasz! RODIPPE tak samo Naścinaści (reg.) --- masz. wieniec i ode mnie! Wszystkie białogłowy wśród powszechnego śmiechu dekorują Senatora. GROMIWOJA Cóż chcesz, czego wiercisz się daremnie?/ Idź już, idź na ową łódź!/ CharonCharon (mit. gr.) --- sługa Hadesa-Plutona, przewoził dusze zmarłych przez podziemną rzekę Styks do krainy umarłych. Starożytni Grecy kładli swoim zmarłym na języku obol, drobną monetę, jako zapłatę dla Charona. woła: chodźże, chódź!/ A ty wzbraniasz się precz jechać? SENATOR wzburzony, staje frontem do publiczności, jakby ją wzywał na świadka Czyż to nie zbrodnia, co mnie tu spotyka?/ Lecz przed senatem w tej posturze stanę,/ Jaką mi dała ta zacna podwika! Wychodzi taki udekorowany. GROMIWOJA Wnieś skargę na nas, żeśmy cię na marach/ Nie wystawiły, ale w trzecie rano/ Będziesz miał wszystko, cały strój gotowy,/ Jak trup mieć winien na dzień pogrzebowy! Gromiwoja odchodzi z orszakiem w głąb Przedsieni. Oba Chóry, starców i białychgłów podchodzą w pląsach i stają naprzeciw siebie. PARABASIS. ZWROT DO WIDZÓW (614--705) SCENA DWUNASTA Chór starców, Chór białogłów. STRYMODOROS przodownik Chóru Hej, nie pora spać w tej chwili,/ Kto się wolnym mieni/ Lecz do walki zwleczmy szaty,/ Towarzysze mili! zdejmują chlajnychlajna (staroż.) --- męski płaszcz z grubej wełny. CHÓR śpiew i taniec W powietrzu czuć, obawiam się,/ Jakąś złowrogą sprawę,/ Szlakujęszlakować (daw.) --- śledzić. tu Hippiasa grę/ I samowładztwo krwawe./ A może to lakońskie draby,/ W domu Kleistena zebrani skrycie,/ Podszczuli bogom obmierzłe baby/ Zdradą wziąć skarbiec, co żołd i życie/ Dawał nam zawsze? EPIRRHEMA I. POBUDKA I STRYMODOROS Zło już straszne, że podwiki/ Śmią udzielać mężom rad,/ Że tu o ,,spiżowej tarczy"/ Paple białogłowski świat/ Że chcą, iżbym z Lakonami/ Zawarł zgodę, kornie zmilkł,/ Których wiarawiara --- tu: wiarygodność. taka sama,/ Jaką ma zgłodniały wilk!/ W rzeczy, chcą tu króla obrać,/ Króla u tych świętych bram.../ Lecz nie będą królowały,/ Bo na straży stanę sam:/ Jak Harmodios ten kord skryję/ W zielonego mirtu krzak,/ Jak Aristogejton stanę/ PosągowoJak Aristogejton stanę posągowo (...) Zyskam obok niego pomnik --- przy tych słowach przybiera Strymodoros posturę posągu, a za nim wszyscy choreuci. Pretensja do pomnika obok bohaterów wolności Harmodiosa i Arystogejtona jest tym komiczniejsza, że ustawa zabraniała stawiać komukolwiek posągu obok tej wielkiej dwójcy: tak wielka była cześć tych obrońców wolności. --- w rynku --- tak:/ Zyskam obok niego pomnik!/ Za czyn równy, równy zysk,/ Gdy tej wiedmie boguwstrętnej/ Szczękę złamię, zbiję pysk! STRATYLLIDA przodownica Ej, gdy wrócisz w dom, a z guzem,/ Nie pozna cię mać rodzona./ Ninieninie (daw.) --- teraz. --- miłe białogłowy/ Odsłońmy ramiona! zdejmują chlajny CHÓR BIAŁOGŁÓW śpiew i taniec Kobiecy świat głosi wam cud,/ Wszechmęże tego miasta,/ Że nowy ład niesie w ten gród,/ Jako swój dankdank (daw.) --- podziękowanie., niewiasta./ Słuszny to dank za chleb, pieszczoty,/ Wśród których rosłam tutaj bez troski!/ Siedem lat mając, sąd niosłam złotysąd niosłam złoty --- naczynie złote, w którym obnoszono tak zwane άρρητα, arrēta, tj. zakazane symbole bogini Demetry./ I mąkę męłłam na kołacz boski,/ Właściewłasta --- władczyni. Atenie w dziesiąte lato./ Potem, szafranną odziana szatą,/ Niedźwiadką byłam w Braurońskie ŚwiątkaNiedźwiadką byłam w Braurońskie Świątka --- Świątko Braurońskie obchodzono na cześć Artemidy: dziewczątka wyżej lat dziesięciu, ubrane w pozłociste chitonki, łaziły na czworakach, udając niedźwiedzice. Był to symbol błagalny, aby się przestała gniewać Artemida za to, że kiedyś zabito oswojoną jej niedźwiedzicę w Brauronie, osadzie attyckiej. Niedźwiedzicę zabił młody Ateńczyk, gdyż pokaleczyła mu siostrę. Bogini zesłała zarazę na miasto, a jako środek przebłagalny ustanowiono ten obrzęd./ Jako dziewica, kraśne paniątko,/ Niosłam kosz święty, dzierżąc na ręce/ Figowe wieńce! ANTEPIRRHEMA I. OD-ZEW I STRATYLLIDA Aza nie powinnam służyć/ Miastu służbą dobrych rad?/ Acz niewiastą się rodziłam,/ Nie szukajcie we mnie zdrad,/ Za to, że wam lepsza dola/ Świta teraz z łaski pań!/ Toć i ja daninę płacę,/ Chłopców rodzę... to --- ma dań./ A wy, stare darmojady,/ Co dajecie państwu?... Gnój!/ Wyście świętą dań pradziadów,/ By z Medami toczyć bój,/ Zjedli! Czyliż w skarb dajecie/ Teraz choćby grosza pół?/ Na dobitek, z waszej łaski,/ Grozi nam powszechny dół!/ Jeszcze tutaj śmiecie warczeć?/ Ano --- palcem uraź mię!/ To cię tym koturnem oto,/ Z byczej skóry, w pysek rznę! STRYMODOROS A to czelność niesłychana, te babskie peroryperory --- przemowy.!/ Zło się wzmaga: mnie przynajmniej nie zmylą pozory!/ Więc do broni, towarzysze, kto chłop jędrny, prawy,/ Zrzućmy szaty, jako męże, gotowi do sprawy! Starość, MłodośćCHÓR STARCÓW zrzucają szaty i koturny i, nagle odmłodniawszy, tańczą nago Niech zapachnie nagie ciało, precz te powijaki!/ Hejże, w bosostopy pląs,/ Jako drzewiej na LeipsydręJako drzewiej na Leipsydrę --- znowu blagi Zagłoby. Leipsydria były to forteczki na granicy Beocji i Attyki w górach Parnetu przeciw Hippiasowi, który je w końcu zdobył, ale rzecz się działa przed 100 laty., / Gdy się młody puszczał wąs,/ Hej, niech młodość wróci nam,/ Hej na skrzydła, jako ptaki,/ Hej, otrząśnijmy z ciał starości hydrę! EPIRRHEMA II. POBUDKA II STRYMODOROS Jeśli gdzie podwiki znajdą/ W nas usterkę lub mdłymdły (daw.) --- słaby. duch,/ Tam się rzucą natarczywie,/ Zabiegliwie, jak rój much.../ Wnet korabiekorab (daw.) --- statek. pobudują/ I popłyną w morską dal/ Przeciw nam, jak ArtemizjaArtemizja --- mężna królowa Halikarnasu (M. Azja), siostra i małżonka króla Mausolosa, któremu wystawiła olbrzymi grobowiec Mausoleon (mauzoleum) zwany, a zaliczany do siedmiu cudów świata. Biła się przeciw Ateńczykom w bitwie morskiej pod Salaminą 480 r. przed Chr. na czele 58 własnych korabi bojowych tak mężnie, iż o niej właśnie powiedział Kserkses te sławne słowa: ,,Mężowie stali się niewiastami, niewiasty mężami w tym boju". (Herodot, Dzieje VIII 88).,/ Nas zwojować pośród fal./ Gdy się do konnicy wezmą,/ Rycerz kłopot będzie mieć,/ Bo na koniu, jak przyrosła,/ Oklep siedzi babska pleć/ I nie spadnie nawet w cwale!/ Na te AmazonkiAmazonki --- wojownicze plemię kobiet (porównaj Dahomej), mieszkały nad Pontem (Morze Czarne). W mitycznych czasach najechały Attykę konno: Tezeusz, heros ateński, zmógł je i wygnał. bacz,/ Co malował MikonNa te Amazonki bacz, co malował Mikon --- w przedsionku Poikile stoa (Krasna sień) namalował sławny malarz koni, Mikon (ateński Kossak), epizody walk Amazonek z Ateńczykami, Tezeuszem i jego drużyną. Mikon syn Fanachosa był zarówno tęgim rzeźbiarzem.: każda/ Z konia czyni, jako gracz!/ Ano, wszystkie trzeba schwytać/ I kolejno każdej łeb/ W dyby głobić bez litości,/ Dziura w dziurę, przy kpie kiepkiep (daw.) --- wulgarna nazwa kobiecych genitaliów.! STRATYLLIDA Na obie boginie klnę się, niech mnie nikt nie droczy!/ Jak samura wpadnę, stłukę, że ci spuchną oczy!/ Będziesz wzywał swe sąsiady! Zrzućmy chusty owe,/ By i w nas kobiety znano, co kąsać gotowe! odrzucają szaty i tańczą nago CHÓR BIAŁOGŁÓW Ninie zbliż się który do mnie, a wybiję zęby!/ Czosnku ten nie będzie gryźć,/ Grochu, bobu, ni ziarenka:/ Jednym słówkiem spróbuj lżyć,/ Wściekła jestem, będę bić,/ Że polecą z was otręby,/ I wspomnisz bajkę, jak żuk orła nęka!bajkę, jak żuk orła nęka --- bajka Ezopa: zając, ścigany przez orła, prosi żuka gnojka, swego kuma, o ratunek. Żuk przyjął go w gościnę. Nadleciał orzeł: żuk prosi go, aby mu nie krzywdził przyjaciela, którego bronią prawa gościnności. Orzeł nie zważa na zaklęcia, w oczach żuka rozdziera zająca. Żuk gnojek postanowił zemstę. Wyszukał gniazdo orła, wytoczył jaja orle jedno po drugim na brzeg gniazda i postrącał. Orzeł pobudował się powtórnie na niedostępnej skale. Żuk gnojek i tam zrobił tak samo. Wtedy orzeł uwił gniazdo na Olimpie, na kolanach Zeusa. Żuk gnojek poleciał na Olimp, puścił gnojkiem na Zeusa. Zeus się porwał, aby te żukowe perfumy strząsnać; jaja wypadły i stłukły się. ANTEPIRRHEMA II. OD-ZEW II STRATYLLIDA Nie dbam o was, póki żyje/ Ma Lampito, wierna straż,/ I tebańska krasawicakrasawica (daw.) --- piękność.,/ Ismenija --- zaszczyt nasz!/ Wy bezsilni, nie pomoże/ Na to nawet uchwał sto,/ Zwłaszcza, że wam wszyscy wkoło/ Źli sąsiedzi zemstą klną./ Oto wczoraj, jam HekatyHekate (mit. gr.) --- bogini ciemności, strzegąca bram Hadesu./ Pląsy święcąc, chciała dać/ Mojej dziatwie tanecznika,/ Co w sąsiedztwie ma swój ród./ Chciałam przywieźć tu... węgorzu,/ Przysmak on beockich wód,/ Straż go na cle nie wpuściła,/ Wskutek waszych uchwał złych!/ Takich uchwał zaniechacie/ Wtedy, arcymężne lwy!/ Gdy wam kości kto połamie/ I ukręci głupie łby! Wypędzają poza scenę Chór starców. SCENA TRZYNASTA Chór białogłów, Gromiwoja. Gromiwoja wybiega z Przedsieni wzburzona. STRATYLLIDA ,,Mistrzyni, własto ogromnego dzieła,/ Skąd się ta chmura na twym czole wzięła?"Mistrzyni, własto ogromnego dzieła, skąd się ta chmura na twym czole wzięła? --- te dwa wiersze, oraz w. 712, to dosłowny cytat z Telefosa, tragedii Eurypidesa, którego Arystofanes ośmiesza. GROMIWOJA Postępki kobiet złych, o duszach samic,/ Chmurzą me czoło: weszłam w błędne koło. STRATYLLIDA Ach, cóż ty mówisz? GROMIWOJA Prawdę, prawdę nagą. STRATYLLIDA Cóż to, nieszczęście grozi? Mów z odwagą! GROMIWOJA ,,I wstyd powiedzieć, i zamilczeć trudno". STRATYLLIDA Nie kryj się z niczym, nie jestem obłudną! GROMIWOJA Ruja, chcą mężów --- wprost mówię do ciebie! CAŁY CHÓR Zeusie na niebie! O Zeusie na niebie! GROMIWOJA Co Zeus pomoże? I na cóż tu czekać?/ Już nie mam władzy, by je dzierżyć dłużej./ Do mężów swoich wszystkie chcą uciekać./ Pierwszą schwyciłam, jak pchała się w szparę,/ By się przedostać nią w Pana pieczarępieczara Pana --- na półn. stoku Akropoli; w niej Apollo schwytał Kreuzę i zapłodnił. Syn Kreuzy, Ion, wnuk Erechtheusa, od którego wywodzi się plemię Jonów.,/ Drogą, jak puszcza się w dół kołowrotempuszcza się w dół kołowrotem --- kołowrót, czyli winda: nie wiadomo nic bliżej o tej windzie, czy i gdzie była: prawdopodobnie była wtedy właśnie, gdyż roboty na Akropolis koło świątyń dopiero co ukończono; przypuszczam tedy, że jest mowa o jednym z takich kołowrotów do celów budowy.,/ Tę tu, na bramie; tamtą, zaraz potem/ Za warkocz łapię, gdy za swoim gaszkiemgaszek (daw.) --- zdrobnienie od gach, tj. kochanek./ W dom OrsilochaOrsilochos --- Ateńczyk hulaka, znany kobieciarz. chciała lecieć ptaszkiem./ Każde im łgarstwo, każdy wykręt płużypłużyć (daw.) --- sprzyjać.,/ By wrócić do dom. chyłkiem wymyka się I mężatka Już któraś wyrywa! zastępując jej drogę Hola, gdzie biegniesz? SCENA CZTERNASTA Te same. Mężatka I. MĘŻATKA I Konieczność mnie wzywa./ Mam doma wełnę mileskąmileską --- dziś popr.: milezyjską, pochodzącą z Miletu, greckiego miasta na wybrzeżu Azji Mniejszej. w tobole,/ Boję się... mole... GROMIWOJA energicznie Ehe! Znam te mole!/ Ni kroku dalej! MĘŻATKA. I Toć wrócę, mój Boże,/ Zaraz... tylko ją... na łóżku rozłożę! GROMIWOJA Nic nie rozłożysz...! Precz z wymówką szpetną! MĘŻATKA I Więc mole wełnę zetną? GROMIWOJA Tak --- niech zetną! Mężatka I cofa się zawstydzona i staje na boku, wybiega Mężatka II. SCENA PIĘTNASTA Te same. Mężatka II. MĘŻATKA II uciekając, spostrzega Gromiwoję i woła Len niełupiony! Oj, cóżem zrobiła.../ W domu zmarnieje! GROMIWOJA Patrzcie ją; ta miła/ Len niełupiony wybrała się łupić!/ Wracaj natychmiast! MĘŻATKA II Lecz na światło Zorzy,/ Wracam w tej chwili, tylko, że go zmiędlę... GROMIWOJA Nie będziesz międlić: znam ja tę robotę./ Na to międlenie każda ma ochotę! Mężatka II cofa się zaperzona do poprzedniej, która się z tego cieszy. Wychodzi powoli mężatka III. SCENA SZESNASTA Te same. Mężatka III. MĘŻATKA III O EjlityjoEjlityja --- bogini połogów., powstrzymaj godziny,/ Póki nie wyjdę z obrębu gontynygontyna (daw.) --- świątynia.! GROMIWOJA A ty, co bredzisz? MĘŻATKA IIL Rodzę, już mam dreszcze... GROMIWOJA Wszak wczoraj byłaś tak powiewna jeszcze/ A dziś odmiana? MĘŻATKA III A tak, dziś odmiana./ Pozwól... do domu... odejść, o Gromwoja,/ Poślę po babkębabka --- tu: akuszerka.... GROMIWOJA Pleciesz, duszko moja!/ Tu, coś twardego masz? dotyka szat mężatki MĘŻATKA III W łonie chłopczyka. GROMIWOJA Łżesz, na Afrodis! To coś do kotlika/ Podobne raczej. Zbadam te wykręty... odkrywa chiton i wyciąga spod niego miedziany hełm, który owa mężatka porwała ze świątyni O ty błaźnico, przypiąwszy szłomszłom (daw.) --- hełm. święty,/ Udajesz dreszcze? MĘŻATKA III A tak --- mam wciąż jeszcze. GROMIWOJA To co szłom znaczy? MĘŻATKA III Gdyby mnie schwytała/ Chwila u Zamku, jak gołąbka biała,/ Chcę w szłom się schować i tam, jak gołąbka... GROMIWOJA ,,Wlazła na gruszkę i rwała pietruszkę?"/ Więc urodziny tego synka, szłomu,/ Tu, na tym miejscu wyprawisz, nie w domu! Mężatka III cofa się bardzo szybko i gibko. MĘŻATKA I Lecz ja nie mogę sypiać odtąd wcale,/ Gdym Smoka-Stróża ujrzałaGdym Smoka-Stróża ujrzała --- Wąż, Smok, grodu stróż: legendą był już wtedy, jak to Herodot, VIII 41, przyznaje. Cześć jednak była dla niego u ludu, ale oświecony ówczesny Ateńczyk widział w nim tylko symbol. Pallas Atene Fidiasza ma go u nóg przy tarczy: tym komiczniejsza jest ta mężatka, która twierdzi, iż go żywego widziała. na skale! MĘŻATKA II A ja, nieszczęsna, z bezsenności ginę:/ Mnie tu puchaczepuchacze --- sów i puchaczy było i jest mnóstwo w Atenach tak, że, gdy coś kto niepotrzebnie zrobił, mówiono: ,,niesie sowę do Aten" (γλαῦκ’ Ἀθήναζε); ptak Atenie poświęcony. budzą co godzinę! GROMIWOJA Zbytnice, dajcie pokój zabobonom!/ Wy się tak rwiecie ku mężowskim łonom!/ Myślicie, że się oni nie rwą do nas?/ Wiem, że tam nocynocy --- dziś popr.: noce. przepędzają smętne./ Więc poskramiajcie swe serca namiętne,/ Pocierpcie jeszcze jakiś czas samotne!/ Wróżba nam głosi zwycięstwo stukrotne,/ Gdy ten bunt zniknie. Chcecie, to ogłoszę? pokazuje im zwój pergaminowy WSZYSTKIE KOBIETY Głoś wróżbę, Wojo! GROMIWOJA A więc, milczcie, proszę! czyta ze zwoju proroctwoczyta ze zwoju proroctwo --- poeta wyszydza, gdzie może, łatwowierność ziomków, którzy zbyt często dawali się brać na wróżby, proroctwa pokątne. Był to po prostu przemysł ówczesnych okultystów, którzy w myśl zasady swojej, vulgus decipi vult... fabrykowali na kopy rozmaite wróżby. Jako towar pierwszorzędny uchodziły wróżby Bakisa, wieszczka najpopularniejszego. [łac. vulgus decipi vult, ergo decipiatur: plebs chce być oszukiwany, więc niech będzie oszukiwany; red. WL] Kiedy jaskółki przycupną na jednym pagórze gromadnie,/ Uciekające od samców i wyrzekające się dudków,/ Zbliży się koniec niedoli i Zeus, piorunu Władyka,/ Sprawi, że będzie na wierzchu, co było na dole... MĘŻATKA I przerywając, z uciechą My będziem/ Leżeć na wierzchu? GROMIWOJA Gdy jednak zbuntują się, chcące ulecieć/ Z chramu świętego, jaskółki, nie będzie gatunku ptasiego,/ Który by chucią lubieżną przewyższył --- naród jaskółczy... MĘŻATKA II Dla Boga, wróżba jasna, jak na dłoni! GROMIWOJA z mocą Mimo udręczeń więc, przez wszystkie bogi,/ Drużyno wierna, nie cofaj się z drogi!/ Na Zamek, za mną! Niech na tę srom spadnie,/ Co by proroctwo podeptała zdradnie! SCENA SIEDEMNASTA Chór Starców. Chór Białogłów. STRYMODOROS Strofa (Śpiew) Bajkę opowiem ci jednę, a bajkę tę ongi słyszałem,/ Gdym pacholęciem był małem:/ Był raz jeden junoszajunosza (reg.) --- młodzieniec.,/ Co zwał się MelanioMelanion --- postać raczej mityczna, uczeń Chirona (jak Achilles), który go wprawiał do łowów w lasach Arkadii. Pokonał w biegu Atalantę i miał z nią syna Parthenopeja. Ale to nie jest w sprzeczności z śliczną pieśnią Strymodora: Melanion gardził kobietami: Atalanta to była bogini.,/ A za nic na świecie/ Do ślubu iść nie chciał: więc uciekł na puszcze szumiące/ I zaszył się w bór:/ I mieszkał wśród gór,/ I splatał tam siecie,/ I łowił zające./ I tylko miał wyżła wiernego u nogi,/ A nigdy nie wracał w rodzicieli progi:/ Tak sobie obrzydził kobiety,/ Mędrzec Melanio!/ My zaś nie gorsi od tego Melania. robi dyg i przysuwa się zalotnie Strymodoros ci się kłania,/ Całusa chce od babuli! STRATYLLIDA grozi Ej, zapłaczesz bez cebuli! STRYMODOROS odskoczył zły i podniósł nogę za wysoko Tak? To cię tu nogą kopnę! STRATYLLIDA Ej, bo po tych kudłach kropnę! STRYMODOROS MyronidesMyronides --- zwyciężył Beotów pod Ojnophytą. był też kudłacz,/ Czarnotyłec, strach na wrogiMyronides był też kudłacz, czarnotyłec, strach na wrogi, tudzież Formion --- ogół Ateńczyków wierzył, że ludzie dołem i na grzbiecie porośli są bardzo waleczni a mocni.,/ Tudzież FormionFormion --- był sławnym admirałem.; tak, przebogi! STRATYLLIDA Antystrofa (Odśpiew) Chciałabym także ci bajkę powiedzieć zupełnie na odwrót/ Do tego twojego Melania./ Żył raz jeden odludek,/ TymonemTymon --- ,,mizantrop", znana postać ówczesnego świata. Żył współcześnie z Arystofanesem. Stratyllida zestawia bardzo komicznie i dowcipnie z mitycznym Melanionem tego Tymona, którego znano doskonale w Atenach, a zarazem łże o tej jego miłości do kobiet, było bowiem przeciwnie. go zwano./ Ciernistą on ścianą/ Dokoła się zamknął i cały kolcami najeżył:/ EryniErynie (mit. gr.) --- boginie zemsty, karzące zwłaszcza przewiny wobec rodziny i rodu, przedstawiane ze skrzydłami i z wężami we włosach, doprowadzające do szału i dręczące tych, których ścigają. to siew./ Prawdziwa jej krew!/ Nie ufał, nie wierzył/ Wśród mężczyzn nikomu!/ Przed waszym łotrostwem uciekł w puszczę z domu,/ Klął i bił was, draby, i zadawał klęski,/ Tymon, wróg męski:/ Lecz kochał kobiety niezmiernie/ I wiernie! RODIPPE A chcesz, to ci kurtę skroję! STRYMODOROS ironicznie Daruj, nie bij, serce moje! RODIPPE Drwisz, ja ci tu wnet pokażę! STRYMODOROS Ano, pokaż tę gęstwinkę! RODIPPE Nie ujrzysz nic, jak łysinkę,/ Bo choć młódką się nie czuję ---/ Jestci, komu las karczuję! SCENA OSIEMNASTA Gromiwoja, Mężatka I, Myrrine. GROMIWOJA wypada gwałtownie z bramy Przedsieni Hejże na pomoc, do mnie białogłowy,/ Hej, do mnie! Przybiega co tchu Mężatka I. MĘŻATKA I Cóż tam, jakiś kłopot nowy? wbiegają inne kobiety GROMIWOJA pokazując w dół Akropoli Patrzaj, mąż jakiś bieży w dzikim pędzie,/ Rażony ślepym szałem Afrodyty! modląc się, podnosi dłonie Obojga Kyter, Pafu, Kypru, Włosto,/ Spraw, niech precz od nas idzie drogą prostą!Obojga Kyter, Pafu, Kypru, Włosto... --- przyjmuję tu znakomitą koniekturę T. Zielińskiego Marginalien I, ,,Philologus" LX, 1901, str. 1--16, który ten wiersz odnosi do Kinesjasa, a nie jak wszyscy inni uczeni do Afrodyty. Gromiwoja wypowiada tu formułkę zaklęcia, aby ,,złe" poszło precz. MĘŻATKA II wypatrując Któż to i gdzież jest? GROMIWOJA Teraz Chloę mija!Chloę mija --- gr. Chloe: Zielna, przydomek Demetry, bogini zasiewów i zieleni, która miała świątyńkę na stoku Akropoli. MĘŻATKA I dostrzegła kogoś w dole Boże, tam postać jakaś, ale czyja? GROMIWOJA Tężcie wzrok! Może która pozna... MYRRINE Przebóg,/ Kinesjas, mąż mój, o losu zrządzenie! GROMIWOJA do Myrriny Twym dziełem zmienić go teraz w płomienie:/ Drażń, rozpal zmysły, całuj, a nie całuj,/ Pozwól na wszystko, niczego nie żałuj,/ Kromkrom (daw.) --- prócz. tego, czego wzbrania kielich święty! MYRRINE Nie bój się, będzie tu na ogień wzięty...! GROMIWOJA Więc tu go razem wystrychniem na dudka,/ Razem go schrupiem! do reszty kobiet A wy, marsz za wrótka! Wszystkie kobiety chowają się w Przedsieniach. Gromiwoja odbiera od Stratyllidy tarczę i oszczep, przypina złocisty szłom i staje w postawie warty przed bramą. Stratyllida chowa się za mur. Wpada Kinesjas, aż siny, za nim niewolnik Manes niesie jego synka. SCENA DZIEWIĘTNASTA Kinesjas, Gromiwoja. KINESJAS Do kroćset, jaki skurcz mnie pręży, męczy,/ Jakbyś mnie rozpiął na tortur obręczy! GROMIWOJA Hej, kto w obrębie czat stoi? KINESJAS Swój stoi! GROMIWOJA Czy mąż? KINESJAS Niestety! GROMIWOJA Precz od tych podwoi! KINESJAS Kto mi precz każe? Ktoś ty? GROMIWOJA Straż zamkowa! KINESJAS Na bogi klnę cię, wołaj tu Myrriny! GROMIWOJA Dobryś, Myrriny --- a z jakiej przyczyny? Mąż, ŻonaKINESJAS Jam jej małżonek, Kinesjas z PyjoniPyjonia --- żart słowny tłumacza od starop. pyje, tj. genitalia męskie.. GROMIWOJA z nagłą, uprzedzającą grzecznością Witaj nam, gościu, ciebie sława goni!/ Imię twe dobrze znane w naszym kole:/ Ciebie twa żona przy biesiadnym stole/ Wspomina czule przy każdym ust kąsku,/ Czy to jest jajko, jabłuszko, brzoskwinia,/ Mówi: ,,To dla mnie, cóż dla mego Kinia?" KINESJAS Boże --- gdzież ona...? GROMIWOJA Gdy mowa o mężach/ Naszych, w tej chwili chełpi się twa żona:/ ,,Z Kineczkiem moim równać ich nie mogę!" KINESJAS Idź ją zawołać! GROMIWOJA A dasz co za drogę? KINESJAS Gdy zechcesz, dam ci ten gwoździk, tu, oto:/ Co mam, to daję z najszczerszą ochotą! GROMIWOJA Więc zgoda, idę. KINESJAS Spiesz się, leć, mój kwiecie!/ Wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. mnie nie cieszy nic a nic na świecie,/ Odkąd odeszła ona z mego domu!/ Już w progu żre mnie smutek i ciemięży,/ Gdzie spojrzę, pustki, nuda: jeść nie mogę,/ Apetyt tracę, bo mnie krzepa pręży! SCENA DWUDZIESTA Z Przedsieni wychodzą Gromiwoja i Myrrine, żywo ze sobą namawiając. MYRRINE Kocham go, kocham, lecz mojej pieszczoty/ Nie chce, więc po co mnie ciągniesz, niebogę? KINESJAS wyrywając się naprzód Co ty wyrabiasz, Miro, skarbie zloty?/ Zejdź do mnie, słodka! MYRRINE Żywie Zeus, nie mogę! KINESJAS Jak to, Mireczko, do mnie zejdź, o nieba! MYRRINE Po co mnie wołasz, wszak ci nic nie trzeba! KINESJAS Mnie nic nie trzeba, mnie, wcieleniu nędzy? MYRRINE Bądź zdrów! chce odejść DzieckoKINESJAS Stój, słuchaj! Może ciebie prędzej/ Wzruszy to dziecię! Synku, proś mamusi! Niewolnik Manes podnosi chłopczyka, Myrrine śmieje się do dziecka. CHŁOPCZYK Mama --- mamusia --- do mamy --- mamusi! KINESJAS oburzony Więc nawet dziecko zejść cię nie przymusi?!/ Sześć dni nie myte, nie ssało --- biedota!/ Ulitujże się! pauza MYRRINE Toć się lituję, lecz ojciec niecnota/ Nie ma litości nad nim... KINESJAS ostro Zejdź do dziecka! MYRRINE bardzo poważnie O serce matki, ty mi tu zejść każesz! schodzi po stopniach, odbiera i pieści malca KINESJAS do siebie --- stojąc obok Wydaje mi się, jakby znacznie młodsza/ I jakiś wabik i wdzięk od niej bije,/ A że się dąsa i zadziera noska,/ To tylko przez to będzie... jeszcze słodsza! MYRRINE całuje dziecię Synku mój złoty, złego tatki dziecię!/ Daj pysia mamie, twój całus --- najmilszy! KINESJAS zaczyna ją ściskać Porzuć, złośnico, grymasy raz przecie!/ Nie słuchaj innych kobiet! Nie truj życia/ I mnie, i sobie! MYRRINE daje mu klapsa No --- ręce przy sobie! KINESJAS A w domu nieład, wspólne nasze mianomiano --- tu: mienie, majątek./ Tak zaniedbane! MYRRINE oschle Mało mnie obchodzi. KINESJAS Mało, że twoją wełnę ukochaną/ Kury rozwłóczą? MYRRINE Tak, mój panie, mało. KINESJAS Lecz Afrodycie nic się nie dostało,/ Mireczko, od nas tak dawno w ofierze!/ To grzech; wróć do dom! MYRRINE Nigdy, aż przymierze/ Zawrzecie oraz wojnę skasujecie! KINESJAS Owszem, precz z wojną, jeśli tak wypadnie... MYRRINE Owszem, w dom wrócę, jeżeli tak padnie ---/ Teraz pamiętaj, żem się zaprzysięgła! KINESJAS Jednak raz przecie pójdź w moje ramiona! MYRRINE O nie, choć kocha, ubóstwia cię żona! KINESJAS Kochasz, więc kładź się tu, mirtowy kwiecie! MYRRINE Jakiś ty śmieszny: patrzy na nas dziecię! KINESJAS ogląda się za Manesem A prawda: Manes, wynieś mi je zaraz! Manes odbiera od Myrriny dziecię i odchodzi: malec się drze przeraźliwie Oto już znikli: znikł i twój ambaras,/ Więc kładź się zaraz! MYRRINE Ależ gdzie, mój kocie,/ Gdzież by to zrobić? KINESJAS Gdzie? W tej ślicznej grocie!W tej ślicznej grocie --- we wzmiankowanej wcześniej Grocie Pana na północnym stoku Akropoli. MYRRINE Nie chcę nieczysta wracać w Gród, osiełku! KINESJAS Możesz się obmyć tu, w Tajnym Źródełku!Tajne Źródełko --- po grecku Klepsydra, dosłownie: kradziona, skryta woda; wysoko na skale zamku ateńskiego jest niewielka pieczara, a w niej źródło, z którego dotychczas wodę czerpią dla Akropoli. MYRRINE Daną przysięgę mam złamać, pokuso? KINESJAS Ja winę biorę: co ci tam przysięga! MYRRINE Przyniosę... leżak... KINESJAS Po cóż ta mitręgamitręga (daw.) --- zwłoka.?/ Dobrze nam będzie na ziemi. MYRRINE Erosie!/ Luboślubo (daw.) --- chociaż. ty hultaj, nie chcę... tak... na rosie! wybiega KINESJAS zacierając ręce, biega żywo --- podryga Strasznie mnie, widać, kocha moja żonka! MYRRINE wbiega ze składanym leżakiem, rozkładają go oboje No kładź się, nim się rozbiorę z chitonka,/ Lecz zapomniałam czegoś... Ach... rogożerogoża --- rodzaj maty plecionej z łyka.! KINESJAS kładąc się na leżak Jakie rogoże? Nie chcę... MYRRINE Lecz, mój Boże,/ Niedobrze, brzydko, tak na samych paskach... KINESJAS Daj choć ust, luba! MYRRINE chyląc usta Masz... wybiega KINESJAS smakując Mnia, mnia... jestem w łaskach! MYRRINE wnosząc rogóżkę Mam już rogóżkę! Teraz cię popieszczę./ W mig zdejmę szatki... czegoś nie ma jeszcze.../ Poduszki! KINESJAS Nie chcę, po jakiego licha? MYRRINE wybiegając Ja chcę, rozumiesz? KINESJAS do siebie --- spocony i zmęczony --- rozciąga się na łożu Już człek ledwie dycha... MYRRINE wnosząc poduszkę Wstań, podnieś główkę! Masz wszystko, niecnoto! KINESJAS Tak --- to już wszystko. Pójdź tu, moje złoto! MYRRINE Odpinam pasek --- lecz pomnij łaskawie,/ Byś żonie nie zawiódł w tej przymierza sprawie! KINESJAS Wpierw trupem padnę! MYRRINE Ach, nie ma wojłokawojłok --- gorszy gatunkowo filc.! KINESJAS zniecierpliwiony Po co wojłoka? chcę d...; znów zwłoka! MYRRINE wybiegając Nie bój się; dam ci... wrócę, nie ucieknę! KINESJAS z pasją Kobieto, ja się przez ten wojłok wścieknę! MYRRINE wnosząc wojłok Powstań! KINESJAS wstaje Już dawno czeka ten powstaniec... MYRRINE nakrywając go wojłokiem Chcesz, dam wonności? KINESJAS ocierając pot Miro --- skończ katusze! MYRRINE O Afrodyto, chcesz, czy nie chcesz, muszę! KINESJAS zrezygnowany Wszechmocny Zeusie, lejcie się wonności! MYRRINE odtykając flakon Wystaw tu dłonie i namaszczaj skronie! KINESJAS z gestem odrazy Pfe, twój olejek --- nabawił mnie mdłości,/ Ależ to zapach --- wcale nie godowy... MYRRINE Daruj pomyłkę... to balsam pieprzowy... wybiega po inny olejek KINESJAS Wyborny, zostaw, stój, szalona! MYRRINE wybiegając Bredzi! KINESJAS sam By zdechł ten łajdak, co olejki cedzi! MYRRINE wraca z alabastrowym słoikiem Masz tu ten słojek. KINESJAS z rozpaczą Mam i ja.... dla ciebie.../ Wżdy raz się połóż; przez bóstwa na niebie ---/ Nie noś nic, nie męcz! MYRRINE Zgoda, na Artemis!/ Właśnie sandały zdejmę. Lecz mój drogi,/ Daj za przymierzem głos! KINESJAS Tak, prze-bogi,/ Na radzie... podam... wniosek!... Myrrine robi przesadny --- szyderski dyg i ucieka w Przedsienie. SCENA DWUDZIESTA PIERWSZA Kinesjas, Chór Starców. KINESJAS gapi się przez chwilę --- osłupiały Zabiła mnie na śmierć żona,/ Na proch i na sieczkę starła,/ Żywcem odarła/ I poszła sobie na Zamek!/ Och, kogóż teraz obłapię w ramiona,/ Gdy najpiękniejsza ze wszystkich stracona?/ Jakże ten drobiazg nakarmię, napoję?/ Hej, LisipiesekLisipiesek --- dostawca żywego towaru, znany wówczas Philostratos, którego ludność przechrzciła na Kynalopeksa, co tłumaczę dosłownie: Lisipiesek., przyjdź na prośby moje,/ Sprzedaj mi jednę z twych mamek! PożądanieSTRYMODOROS Och, jaka boleść targa twą duszę,/ Podle zdradzony biedaku!/ Tak mi cię żal, nieboraku!/ Ajaj, kto strzyma takie katusze?/ Mieć takie lędźwie potężne,/ Tylą urodę i takie człony/ I biodra jędrne, półkule prężne,/ A nie móc ściskać co rano żony? KINESJAS O Zeusie, ratuj! Ten skurcz szalony! DRAKES Zaprawdę, tobie zadała te męki/ Ta szelma, potwór wcielony! KINESJAS Nie mów tak! Kocham i wielbię jej wdzięki! STRYMODOROS Jakie tam wdzięki! Ot, szelma podła! wznosi ręce do modlitwy, za nim cały Chór Starców Zeusie, nasz Panie!/ Obyś ją porwał, jak drzewo suche,/ Uniósł wichurą, skręcił w orkanie,/ Gnał w podniebną zawieruchę,/ A potem puścił! Niech leci na ziemskie padoły/ I niespodzianie/ Niech się nabije na czyj... kulas goły! SCENA DWUDZIESTA DRUGA Herold lakoński, Senator, Chóry. HEROLD mąż wspaniale zbudowany, kontrast smukłych i zgrabnych Ateńczyków. Na głowie wieniec oliwny, na ramionach powłoka purpurowa, sandały zakurzone z drogi, pod chlamidą sterczy fallos Kaka (reg.) --- gdzie. tu rajcuje starszyzna Ateńców?/ Ka są Prytanyprytan --- wysoki urzędnik w staroż. Grecji, reprezentant fyle zasiadający w Radzie Najwyższej.? Chcę wam rzec nowinę! SENATOR A tyś kto, człowiek, czy Konisal sprośnyKonisal sprośny --- Konisalos, krewny Priaposa, demon rozpusty.? HEROLD Ja tu, koniądzu, herold, na dwa bogi:/ Skróś mirumir (daw.) --- pokój. idę ze Sparty kęs drogi! SENATOR Tak? A pod pachą masz nadziak schowany! HEROLD Nic nie mam. SENATOR Patrzysz, jako wilk złapany,/ Co pchasz pod delię? Czyś zochwaciał w drodze? HEROLD Hej, wiera Boże, to człek głupi srodze! SENATOR pokazując fallos Co ci to, łotrze, tak furkło do góry? HEROLD Nic, na Kastora! Przestańcie pleść bzdury! SENATOR dotyka fallosa A to co znaczy? HEROLD Lakońska buławabuława lakońska --- σκυτάλα λακωνικά, wałek, który dostawał wódz lakoński: takiej samej grubości drugi wałek zatrzymywali eforowie, aby odczytać raporty wodza i przesłać mu tajne rozkazy. Korespondencja odbywała się za pomocą wąziutkich pasków pergaminu, które nawijano, splot koło splotu, na wałek i pisano na nich poprzecznie drobno; potem paski zdejmowano, oddawano je posłańcowi, aby je wręczył tej osobie, która miała taki sam wałek. Ta nawijała paski powtórnie, litery układały się jak przedtem i pismo odczytywano. Tu obaj mężowie odczytali sekret bardzo szybko na swoich buławach.. SENATOR Patrz, u mnie także lakońska buława!/ Mów prawdę: wiem już, jaka to jest sprawa!/ Ha, jak tam stoją interesy w Sparcie? HEROLD Okropnie stoją; mam ci rzec otwarcie ---/ Sparta i wszyscy związkowi otęgli! SENATOR Skąd na was spadło to zło niepożyteniepożyty (daw.) --- niedający się pokonać.,/ Od bożka Pana? HEROLD Nie --- to przez Lampitę,/ Za nią zaś wszystkie spartańskie kobiety/ Razem, jak klacze wypuszczone z mety,/ Hejże na chłopów, hej gnać precz od łoży! SENATOR drwiąco Jakże wam teraz? HEROLD Eh, psom nie jest gorzej!/ Łazim po mieście w kuczki, jak z świecznikiem/ Pod wiatr: lecz baby nie wdają się z nikim/ Nie dają nawet dotknąć się mirteczków,/ Aż przódziej wszyscy jednowolną radą/ Mir uchwalimy i zładzim z Helladą. SENATOR bijąc się w czoło --- do widzów Widać, ze wszystkich stron świata płeć biała/ W tym się sprzysięgła; to rzecz zrozumiała... do Herolda Ty wróć natychmiast, daj wniosek, by w sprawie/ Miru przybyli tu pełnomocnicy, / Ja zaś to samo wniosę na wietnicy,/ Rzecz popierając tym kulasem oto! HEROLD Na skrzydłach lecę, wżdy słowa twe... złoto. Wychodzą --- równocześnie jeden na lewo --- drugi na prawo. SCENA DWUDZIESTA TRZECIA Chóry oba. STRYMODOROS Łatwiej zwalczyć bohatera,/ Łatwiej ognia stłumić żary,/ Niż kobietę... Wżdy pantera/ Nie jest gorsza od tej starej! pokazuje palcem Stratyllidę STRATYLLIDA Tak? Więc jawnie to przyznajesz,/ A przede mną chcesz grać zucha/ Lubolubo (daw.) --- chociaż. mógłbyś, ty nicponiu,/ We mnie mieć wiernego druha? STRYMODOROS Nie --- przenigdy! Ja od młodu/ Nienawidzę kobiet rodu! STRATYLLIDA Owszem, jak chcesz, ty pokuso!/ Lecz nie mogę patrzeć na to,/ Żeś tak zaodziany kuso.../ Pozwól, zbliżę się do ciebie/ I okryję twoje ziobra! odziewa go opończą, wszystkie robią to samo innym starcom STRYMODOROS z podzięką Żywie Zeus, ty jesteś dobra! STRATYLLIDA Teraz poznać, żeś mężczyzna,/ Śmieszna znikła już golizna./ Gdy nie będziesz mi dokuczał,/ To ci wyjmę zgrabnie z oka/ Lekką ręką tego... smoka,/ Który wlazł tam, no... i pląsa. STRYMODOROS Ach, od dawna już mnie kąsa/ Ten kąsyliarz zatracony:/ A pochwyć go w swoje szpony,/ Potem pokaż tu acana!/ Przecież on mnie gryzie w oko,/ Przebóg, od samego rana! STRATYLLIDA Więc wyświadczę ci tę łaskę,/ Chociaż jesteś szaławiła. majstruje mu koło oka Zeusie, jakaż pod powiekę/ Twoją bestia się zaryła! wyciągła i pokazuje Widzisz twego tu komara?/ Z Trykorytu ta poczwaraZ Trykorytu ta poczwara --- Trykorythos, jeden z powiatów Attyki, leżący na bagnach i moczarach. Nieznośna i niezdrowa okolica Aten z powodu mnogich komarów i muszek. Źródło malarii, która w krótkim po wojnach perskich czasie zaczęła toczyć i trawić piękne greckie ciało, doprowadzając pomału szlachetną rasę do upadku cielesnego.! STRYMODOROS Wydobyłaś go tak cudnie,/ Choć się wkopał jako w studnie,/ Lecz gdy teraz, na Demetrę,/ Wyjęt został, łzy mkną ciurkiem! STRATYLLIDA Więc ci jeszcze łzy obetrę,/ A choć jesteś znanym gburkiem/ Pocałuję! STRYMODOROS Nie --- nie całuj! STRATYLLIDA całuje go, a za nią każda innego Chcesz, czy nie chcesz, pocałuję! STRYMODOROS odmłodzony A niechże was gęś podepce,/ Wy łasice, wy przychlebce!/ Prawdę ano mówi stare,/ Niezrównane porzekadło,/ ,,Źle na świecie z łotrzycami,/ Ale gorzej, gdyśmy sami!" STRATYLLIDA Więc ci teraz tu ślubuję,/ Krzywdy wam po życia kres/ Nie wyrządzać: również czuję,/ Że nie chcecie moich łez!/ Razem teraz będziem stać,/ Zgodnie gromkie pieśni piać! CHÓR STARCÓW Strofa (Śpiew) Nie szykujem się psotnie/ Światu gorzkich prawd prawić,/ Ani szydzić zeń;/ Wszystko zrobim odwrotnie:/ Będziem czynić i jawić/ Samo tylko wesele,/ Mamy bowiem za wiele/ Tych bolesnych udręczeń,/ Które niesie dzień! Niechaj więc męże, kobiety, wdówki,/ Szczerze wyjawią, czy im nie trzeba/ Gotówki,/ Może tak dwie, trzy stówki?/ Gdyż mamy tego huk,/ Trzos koło trzosa!/ A gdy tam kiedyś pokój powróci,/ Co kto pożyczył, to wtedy... figa,/ Niechaj nie płaci nic,/ Ani pół grosza! CHÓR BIAŁOGŁÓW Antystrofa (Odśpiew) W goście do nas przyjadą/ Urodziwe junaki,/ KarystyjskaKarystos --- miasteczko na Eubei, sławne urodą mężczyzn, którzy uchodzili za ówczesnych Don Juanów. młódź/ Więc przyjmę ich z paradą,/ Groch, pieczone prosiaki,/ Że aż zapach czuć!/ Prawda? Same przysmaki/ Na biesiadę dam,/ Bo to śliczne chłopaki!/ Ślinka idzie wam?/ I wy też przyjdźcie do nas w gościnę,/ Ale się z dziatwą wykąpcie doma,/ Z godzinę/ Przedtem, a dziarską minę/ Przybrawszy, walcie w dom!/ Nie pytający/ O nic nikogo pchajcie się żwawo,/ Jakbyście mieli ku temu prawo,/ Jakoże u nas/ Zawarte drzwi/ Na spusty trzy! SCENA DWUDZIESTA CZWARTA Wchodzą posłowie spartańscy, ubrani śmiesznie: na biodrach ochronne ,,półkoszki", jakby krótkie krynoliny na fallosy; na ramionach chlajny-dzianice zakasane wysoko. Chór Starców, Pełnomocnik Spartański. CHÓR Baczność! Idą już ze Sparty,/ Wykręciwszy w górę wąsa,/ Ichmość posły, a na biodrach/ Coś im, jakby w kojcach, pląsa! STRYMODOROS do Spartan Witamy, czołem, Mości Lakonowie!/ Jakże się macie --- mówcie, goście moi! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Co bych ta siła gwarzył, Waszmościowie,/ Dyć sami widzą, jako nam rzecz stoi. STRYMODOROS Ba! Ta zaraza okrutnie was spręża,/ Gorączka, zda się, jeszcze się natęża? PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Lutoluto (daw.) --- srodze.. Cóż prawić wiela? Niech kto skoczy,/ Ka chce po kogo, niech mir nam zjednoczy. Ukazuje się orszak poselstwa ateńskiego również ze sterczącymi fallosami. STRYMODOROS Patrz, oto idą nasi pramieścice!/ Jak na boisku podgięli dzianice;/ Folgując łonom, odsłonili brzuchy,/ A mają strasznie zapaśnicze ruchy! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Kto wie, niech gada, gdzie jest Gromiwoja!?/ Patrzcie, co może spotkać biednych ludzi! STRYMODOROS Oj, ten wasz pomór, to brat owej dżumy!/ Czy was tak świtem jakiś skurcz nie budzi? PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Byleby świtem... lecz zawsze i wszędzie,/ I jeśli zaraz przymierza nie będzie,/ To nie ma rady, lili (daw.) --- tylko. zad Klejstenesa! STRYMODOROS Macie wy klepki, skryjcież interesa!/ Niechże was który z wyrwikusiów zoczy,/ Utnie, co uciął posągom HermesaUtnie, co uciął posągom Hermesa --- aluzja do Hermokopidów: Arystofanes kpi z całej ówczesnej św. inkwizycji.! Spartanie i Ateńczycy zakrywają fallosy skwapliwie. PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Na Zeusa, prawda! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI do swoich rodaków Haj, przez dwa bożyce,/ To nie przelewki; naciągać dzianice! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI teraz dopiero zobaczył Spartan A, czołem, waszmość Lakońcy, źle z nami! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Już po nas, bratku, gdy te łamibożki/ Uwidzą, jako sterczą nasze rożki! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI No, Lakonowie, powiedzcie tak szczerze,/ Po coście przyszli do nas? PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Po przymierze,/ Jako poselstwo. PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Ach, wierzę wam, wierzę./ Więc trzeba tutaj wezwać Gromiwoi,/ Niech rokowaniem ludy uspokoi! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI A niech Gromwoja będzie, czy Gromiwój! STRYMODOROS Lecz jej nie trzeba wzywać, jak się zdaje,/ Bo słysząc o was, tutaj sama staje. Występuje Gromiwoja z orszakiem. SCENA DWUDZIESTA PIĄTA STRYMODOROS Chwała tobie, bohaterko!/ Pora się pokazać ninie/ Groźną, miękką i pobożną,/ Kutą, chytrą, dzielną w czynie,/ Wzdy prymasy wszech Hellenów,/ Czarem twoim wzięci w jeństwo,/ Przyszli tu i na cię zdali/ Wspólnej nawynawa (daw.) --- okręt (częsta metafora państwa). bezpieczeństwo! GROMIWOJA Nie trudna to rzecz, kiedy obie strony/ Bez fałszu zadmą już w jednakie tony:/ Zaraz to ujrzym. Gdzie jest Jejmość Zgoda? Występuje boginka Zgoda (Diallage) Przywiedź tu naprzód przede mnie Lakony!/ Nie bierz ich ręką szorstką, ni zbyt hardą,/ Jak czynią nasi mężowie... z pogardą.../ Lecz bierz się do nich tkliwie, jak żonusia:/ Kto ręki umknie, chwytaj go za... kusia! Boginka przedstawia pełnomocników Sparty Z tej strony masz tu Ateńców szykować:/ Za co się dadzą, za to łap i prowadź! Pełnomocnicy ateńscy stają przed nią Mości Lakońcy, stańcie tuż koło mnie,/ A wy tu, blisko! Słuchajcież przytomnie!/ Wprawdzie niewiastą jestem z płci i lica,/ Lecz rozum bystry dala mi natura,/ Doma zaś rozmów słuchając rodzica/ Z ludźmi starszymi, wzrastałam w mądrości./ WojnaMając was razem, chcę wam ostre słowa/ Prawdy rzec, wam, co z jednego w jedności/ Świętego wiadra na wspólne ołtarze/ Lejecie wodę, czy to w Termopilach,/ Czy też w Olimpii, czy w Delfickim jarze,/ I wszędzie, mówiąc krótko: lecz wy, mimo/ Wspólnego wroga barbarzyńskie ordy,/ Niszczycie siebie, lud, Hellenów grody!/ Uf... Już połowa oracji skończona! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI strojąc koperczakistrojąc koperczaki (daw.) --- zalecając się. do boginki Zgody Gada, a człek tu na stojączkę skona! GROMIWOJA Teraz się do was zwracam, Lakonowie:/ Czyście zabylizabyć (reg.) --- zapomnieć., jak tu --- Periklejdes/ Ze Sparty --- przypadł rękoma drżącemi/ Do tych ołtarzy, blady trup w purpurze/ Gońca, błagając Ateńców o pomoc?/ Bo wtedy na was runęły dwie burze,/ Rokosz Messeny i trzęsienie ziemi!/ Hoplitówhoplici --- ciężkozbrojna piechota w staroż. Grecji. zebrał huf czterech tysięcy/ Kimon i całą Lakonię zratował,/ Więc gdy z tej toni wydrą was Ateńcy,/ Wy krwią ich teraz szafujecie szczodro? PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI oburzony Bogów i ludzi krzywdzą te złodzieje! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI nie słucha i nie wie o czym mówią, tylko manipuluje koło boginki Zgody: naraz usłyszał ostatni wyraz i przytakuje O tak, złodzieje! Ale też to biodro!/ Śliczne, co śliczne, ino byś całował! GROMIWOJA zwracając się w tej chwili do niego Myślisz, że może Ateńców rozgrzeszę? do Ateńczyków Zapomnieliście, jak znów Spartan rzesze,/ Do was, odzianych w niewolne kubraki,/ Przybyli, gromiąc tessalskie żołdaki,/ Rażąc Hippiasa siepaczy włóczniami,/ W dzień ów, gdy w boju krwawym oni sami/ Wam pomagali i --- miastmiast (daw.) --- zamiast. kurt niewolnych ---/ Lud nasz ubrali znowu w strój wolności! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Nikamnikam (reg.) --- nigdziem. nie widział wraz tylu śliczności! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Aj! cacko z dziurką, aż mnie mglimglić (daw., reg.) --- mdlić, tj. osłabiać. do kości! GROMIWOJA Więc gdy was łączy krew, przelana razem,/ Wy bój toczycie, godząc w się żelazem/ Pomsty? Pokoju czemu nie zawrzecie? PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Chcieć, chcemy miru, ale niech nam przecie/ Nasz gród oddadzą... GROMIWOJA Jaki, druhu? PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Pylos,/ O który ciągle ból czujemy srogi. PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Na Posejdona, nic z tego --- na bogi! GROMIWOJA Daj, drogi! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Ale?... Cóż będziem tarmosić? GROMIWOJA W odwet o inny kraj możesz go prosić... PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Więc nam oddajcie naprzód... ten... jak zwie się.../ Aha --- Echinunt, Melijską ostoję,/ Za nim leżącą i łydki Megary! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Nie wszystko, na dwa bogi, lisie stary! GROMIWOJA O łydki bić się? Ustąp, czyliś smykiem? PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Zgoda: chcę nago orać już konikiem! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Haj, na dwa bogi, nawoziłbych rolę! GROMIWOJA Gdy mir zawrzecie, na orkę... pozwolę. krzyk wszystkich mężów, potakujący Więc gdy już zgoda na jedno orędzie,/ Gońcie i głoście mir związkowym wszędzie! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Łatwo to gadać: patrz, luba, stojączka!/ Więc jakże gonić? Wżdy nasi druhowie/ Chcą, jak my czubić... PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Na dwa bogi, czubić/ Chcą wszyscy! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Nawet skromni Karystowie! GROMIWOJA To prawda: teraz róbcie wodozlanie,/ Bo was na Zamku ugościć chcą panie/ Tym wszystkim, co w tych puzderkach zamknięto./ Tam też przysięgę zobowspólną, świętą,/ Złożycie. Każdy potem weźmie żonę/ I w dom odejdzie... PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Och, już cały płonę! PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI Prowadź nas, ka chcesz; niech się to raz skończy! PEŁNOMOCNIK ATEŃSKI Prowadź natychmiast, ziaję, jak pies gończy! Wszyscy wchodzą przez Propyleje w głąb, pozostaje tylko Chór. CHÓR BIAŁOGŁÓW Strofa (Śpiew) Mamy kraśne kilimy,/ Płaszcze, suknie na święto/ I złotości rój!/ Tym się z wami dzielimy;/ Wszak niemałą przynętą/ Cały ten skarb mój!/ SeksKto ma dzieci, niech leci/ I te panny, co noszą/ Na procesji kosz,/ Niech się tu do nas poufnie zgłoszą/ I biorą, co chcą, bo owe skrzynie/ Choć mają niby jakieś zamknięcie,/ To jednak łatwo... zerwać pieczęcie/ I brać to, co się nawinie.../ Lecz nie wiem, aza w skrzyni co znajdziecie.../ Chyba widzicie lepiej ode mnie:/ Ja sama patrzę daremnie,/ I widzę na dnie li... śmiecie! Antystrofa (Odśpiew) A kto w domu hoduje/ Głodujące czeladzie,/ Drobnych dzieci likkto w domu hoduje głodujące czeladzie, drobnych dzieci lik --- nigdy Grekowi tak źle być nie może, iżby zapomniał dowcipu i wdzięku. I to prawda. W tym strasznym 411 roku, kiedy w Atenach nędza i głód doszły ostatnich niemal granic, kiedy już i pieniędzy zabrakło i w kasach rządowych i prywatnych --- naród bawi się i słucha w teatrze takich na pół bolesnych, a na pół żartobliwych kpinek z własnej biedy.,/ Niech się do mnie skieruje:/ Mam bułeczki na składzie/ Z pszenicy i fig:/ Są kołacze gotowe,/ Chleby z pieca garcowe!/ Zapraszamy was!/ Więc gdzie jest jaka głodna biedota,/ Wszyscy niech zniosą przed moje wrota/ Worki i mieszki: Manes, niecnota,/ Ten mój parobas, hojnie namierzy,/ Co się tam komu należy./ Tylko dam jedną maleńką przestrogę:/ Lepiej się trzymać od drzwi z daleka.../ Bo ugryźć może bryśbryś --- brytan, pies. w nogę/ Mniej ostrożnego człowieka! EXODOS. WYJŚCIE CHÓRU (1216--1321) SCENA DWUDZIESTA SZÓSTA Tłum gapiów otacza bramy Propylejów, pilnowane przez strażniczki; z uczty wychodzi nieco chwiejnym krokiem jeden z Ateńczyków, z pochodnią w ręku, bo już jest wieczór, i rozpędza gawiedź. Chór i Ateńczyk I. ATEŃCZYK I Hej, wrotna, otwórz!Hej, wrotna, otwórz! (...) --- wiersze 1216--1225, podług tekstu Blaydesa, z tą różnicą, iż tłumacz wprowadził zamiast Wrotnego, Wrotną, oraz dwóch ludzi z tłumu, co, podług niego (tłumacza) zapatrywania, jest logicznym wypływem myśli Arystofanesa. do gawiedzi Wynoś się, warchole!/ Tuście usiedli? Chcesz, to ci przysmolę/ Tą żagwią kudły? Precz mi stąd, hołoto! JEDEN Z TŁUMU usuwając się Nie ruszyłbym się, gdyby nie chęć oto,/ By ci dogodzić; robię więc ofiarę! DRUGI Z TŁUMU My wszyscy robim dla ciebie ofiarę! niby się usuwają ze stopni ATEŃCZYK II Precz, bo za kudły chwycę, dziady stare!/ Wenwen (daw.) --- precz., jazdo, aby mości Lakonowie/ Mogli wyjść godnie po sutym bankiecie! SCENA DWUDZIESTA SIÓDMA Z Przedsieni wychodzi drugi z pełnomocników ateńskich, również w różowym humorze. Ci sami i Ateńczyk II. ATEŃCZYK II do pierwszego To uczta; lepszej nie było na świecie!/ Nawet Lakońcy stali się rozmowniNawet Lakońcy stali się rozmowni --- Spartanie słynęli z lakoniczności, tj. umiejętności krótkiego wypowiadania się.,/ My zaś przy winku mamy humor byczy! ATEŃCZYK I Prawda, na trzeźwo żaden trzech nie zliczy!/ Gdybym współziomków mógł przekonać słowem,/ Tobyśmy w posły chadzali pijani!/ Bo kiedy idziem po trzeźwu do Sparty,/ Mącimy wszystko; jakby opętani,/ Kręcimy; tego, co prawią, nie słyszym,/ Węsząc w ich słowach to, czego nie mówią,/ W tych samych paktach zmieniając warunki!/ Dziś wszystko dla nas różowo i gdyby/ O Telamonie piał kto pieśń, a drugi/ Do Kleitagory grał mu wtór na flecie,/ Klaskalibyśmygdyby o Telamonie piał kto pieśń, a drugi do Kleitagory grał mu (...) klaskalibyśmy --- pieśń o Telamonie (wojenna) i Kleitagorze (miłosna) miały rytm jednaki, ale muzyka do nich, nuty i słowa oczywiście były zupełnie inne: była to zatem kocia muzyka, a jednak podochoconym winem biesiadnikom wydawała się symfonią. na takim duecie! do hołoty, która znowu obsiadła schody Te gapie znowu drogę zawaliły!/ Precz stąd, do kata, precz stąd, szaławiły! Z Akropoli wytacza się przy świetle pochodni cały orszak męski. ATEŃCZYK II Żywie Zeus! Oto wali pochód cały! SCENA DWUDZIESTA ÓSMA Ci sami, oba Chóry i oba orszaki pełnomocników Aten i Sparty. PEŁNOMOCNIK SPARTAŃSKI do fletnisty Hej kochaneczku, duj raźno w piszczały:/ Hej, koło ziemi będę krzesać setnie/ I w cześć Ateńcom i naszym zapieję! Fletnista występuje i szykuje się grać ATEŃCZYK I Dmij, a od ucha --- na bogi --- we fletnie!/ Jakże się cieszę, że ujrzę ich reje! Monodia I PEŁNOMOCNIK SPARTY śpiewa pod wtór fletni: inni Spartanie tańczą tę pieśń równocześnie Do śpiewu zwij/ W cześć witeziom, o Mnamojno, Matko Muz,/ Jednę z twych cór!/ Co nasze i wasze zna czyny,/ Co widziała śród głębiny/ Pod Artemizjon/ Jako się rzucali/ Ateńcy na wroga korabie/ I jak bożyce na Medach jechali!/ A zaś z Leonidą my,/ Jak odyńce, ostrząc kły,/ Wraz skoczyli w boju tan,/ Kwiat toczący krwawych pian/ Z wściekłych warg na gołą pierś!/ A było tam ludu perskiego nie mniej,/ Jak na brzegu piaskowych jest ziarn! Bogini, PokójDzikich pól Pani, Łowczyni sarn,/ O Artemido,/ Przyjdź, boska dziewko,/ Przymierza broń!/ Byśmy długo w nim żyli, by z wieku na wiek/ Przyjaźni niezłomnej mir chronił i strzegł!/ A fałsz i lisie podrywy/ Wyrzućmy z tego przymierza!/ Więc bywaj na świadka, o Pani cięciwy,/ Psy w smyczy wiodąca na źwierza! SCENA DWUDZIESTA DZIEWIĄTA Gromiwoja wchodzi z całym orszakiem kobiet attyckich i panhelleńskich: pokazują się te same stroje, co w I akcie. Ci sami i Gromiwoja z orszakiem. GROMIWOJA Oto gdy wszystko żądzą miru płonie,/ Bierzcie swe żonki, Mości Lakonowie,/ Takoż wy swoje! Mąż niech przy swej żonie,/ Żona przy mężu stanie! Więc na zdrowie/ Nasze i na cześć bogom --- ninie w tany,/ Ślubując nigdy nie popaść w szał znany! CHORUS śpiew i taniec Prowadź twój chór w radosny pląs,/ CharytyCharyty (mit. gr.) --- boginie wdzięku i piękna. swobodne zwij,/ Wzywaj Artemis i brata jej,/ Apolla, boga wesela!/ Przybywaj do nas, Nysy gospodniegospodzin (daw.) --- pan.,/ Co w MenadMenady (mit. gr.) --- ogarnięte szałem kobiety z orszaku Dionizosa. gronie palisz pochodnie,/ I ty, DyjosieDyjos --- Zeus., piorunem grzmiący,/ I ty, dostojna jego małżonko,/ Wiecznie szczęśliwa!/ Zwij wszelkie bóstwa, aby nam były/ Świadkami w życiu, aż do mogiły,/ Że nam stworzyła/ Serca kojący/ Mir/ Boska Kyprido!/ Halalaj, ije, pajon/ W górę serca, w górę głos!/ Iai,/ Jakby dał zwycięstwo los!/ Iai!/ Euoj, euoj, iaj,/ Euoj, euoj, euaj, euaj! GROMIWOJA do Spartan I ty, Lakonie, zagrzmij na nowo/ Swą pieśń godową! Monodia II PEŁNOMOCNIK SPARTY śpiewa, tańcząc, a z nim tańczy tę pieśń cały orszak Spartan TajgetuTajget --- zalesione góry na Peloponezie, miejsce akcji mitów o Artemidzie, dziewiczej bogini księżyca i łowów. turnie porzucaj,/ O złotostruna/ Muzo Lakońska i zejdzi k'nam,/ Piać bożyca, w Amyklach zwiastuna,/ I AtanęAtana (mit. gr.) --- starogrecka bogini-matka, wspominana na kreteńskich tabliczkach, często błędnie identyfikowana z dziewiczą Ateną., co dzierży spiżolity chram/ I dorodnych synów Tyndara,/ Co hańhań (reg.) --- tam. nad wodą/ Eurotasa pląs wiodą,/ Hej, dorodnych bratów para!/ Hej --- ha --- raźniej! Lekką stopą/ Heja --- ha --- w zawrotny pląs. Wielbmy Spartę, gdzie nam chór/ Bogów gędziegędzić (daw.) --- grać, muzykować., a pod gędź/ Tupią nogi naszych cór./ Jako źrebic kiedy w tan/ Zwyrtnyzwyrtny (reg.) --- obracający się szybko. idzie śliczny wian!/ Kręgiem, kręgiem ponad brzeg,/ Gdzie Eurotas toczy bieg,/ Krzesa szumnych dziewek wian,/ Aż pod niebo leci pył!/ W górę wiatr warkocze wzbił,/ Jak u BakchantkiBakchantka (mit. gr.) --- ogarnięta szałem kobieta z orszaku Bakchosa, boga wina., która w dłoni/ Tyrsutyrs --- laska opleciona winoroślą i bluszczem, atrybut Dionizosa. kiść dzierżąc, kołem goni,/ Hej!/ Hej, szumna córo Ledy, prowadź nam rejrej (daw.) --- korowód taneczny.,/ Hej, śliczna tanecznico!/ Włos rozwiany ręką wij,/ A nóżkami drobno bij,/ Jako leśna łań!/ I zaklaskaj dłonią w dłoń/ I zawrotnym kołem goń/ I rozhulaj pląs!/ I boginię niebosiężną,/ Spiżowego chrama Księżną,/ Wojów Włastę, piej!