Ajschylos 2018-04-03 1997 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ajschylos-prometeusz-skowany/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Jan Kasprowicz zm. 1926. Ajschylos, Prometeusz skowany, nakł. Krakowskiej Spółki Wydawniczej, Kraków 1925. Dramat antyczny Starożytność Dramat Prometeusz skowany text Kasprowicz, Jan Kowalska, Dorota Choromańska, Paulina Kotwica, Wojciech https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/ajschylos-prometeusz-skowany.pdf ISBN-978-83-288-5468-0 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ajschylos-prometeusz-skowany.html ISBN-978-83-288-5469-7 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/ajschylos-prometeusz-skowany.txt ISBN-978-83-288-5470-3 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/ajschylos-prometeusz-skowany.epub ISBN-978-83-288-5471-0 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/ajschylos-prometeusz-skowany.mobi ISBN-978-83-288-5472-7 ISBN application/x-mobipocket-ebook Sławomir Kiljański Urszula W Jarosław W https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6800.jpg Prometeusz, Antonín Procházka (1882-1945), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6800 Starożytność W tragedii Prometeusz skowany Ajschylos koncentruje uwagę na tym momencie, w którym tytan poddawany jest karze za nieposłuszeństwo wobec Zeusa. Za nieposłuszeństwo, które uczyniło go dobroczyńcą ludzi, Prometeusz zostaje przykuty do skały i wydany na żer sępowi. Przyjmuje wyrok z dumą i dokładnie opowiada swoje dokonania. Odrzuca propozycję ukorzenia się przed Zeusem, którą przynosi mu Hermes. Zeusowi, który uzyskał władzę, pokonując Kronosa, zuchwały buntownik przepowiada również kres panowania. Tragedia, stanowiąca środkową (i jedyną zachowaną) część trylogii prometejskiej Ajschylosa jest przypowieścią o nowej władzy, którą zwykło cechować szczególne okrucieństwo, jako że w ten sposób władza ta umacnia się w sobie i demonstruje na zewnątrz swą sprawczość i siłę. Wstęp nie jest w domenie, będzie dostępny w 2021, Stanisław Witkowski zm. 1950. Przypisy najpewniej tego samego autorstwa. Do decyzji, co z nimi robimy. Tekst sztuki od skanu 76 Uswpółcześnienia: Hefaistos > Hefajstos; Scytji > Scytii; Hefajstosie! niech twój umysł > Hefajstosie! Niech twój umysł; Winien-ci > Winien ci (pisownia partykuł); naprzekór > na przekór; zato > za to; nie uciszana > nieuciszana; daremnem > daremnym; poco > po co; wszystkiem > wszystkim; (uwspółcześnienie form gramatycznych poza wyrazami w wygłosie, aby nie naruszać struktury rymów); niema > nie ma; Poseidona > Posejdona. Ajschylos Prometeusz skowanyPrometeusz skowany (daw.) --- dziś: Prometeusz skuty (łańcuchami, kajdanami itp.); chodzi o karę, jaką wg mit. gr. poniósł Prometeusz za swoją zuchwałość, pomaganie ludziom i wykradzenie ognia bogów z Olimpu. OSOBY DRAMATU: Kratos i Bia Hefajstos Prometeusz Chór Okeanid Okeanos Io, córka Inachosa Hermes PROLOG SCENA 1 Kratos i Bia, Hefajstos, (Prometeusz). Spadziste góry w Scytii, przerwane doliną. W dolinie sterczy skała. W oddali szumi morze. Kratos (Gwałt) i Bia (Przemoc) pojawiają się, wlokąc olbrzymiego Prometeusza. Towarzyszy im Hefajstos z narzędziami do przykucia Prometeusza do skały. KRATOS I oto stanęliśmy na okrajachna okrajach --- na krańcach. ziemi,/ Pomiędzy skityjskiego brzeguskityjski brzeg --- Scytia; kraj zamieszkały od VII w. p.n.e. przez koczownicze ludy irańskie, rozciągający się na północ od wybrzeży Morza Czarnego i gór Kaukazu. bezludnemi/ Skałami. Hefajstosie! Niech twój umysł zważa/ Na rozkaz, dan od ojcarozkaz dan od ojca --- rozkaz dany przez Zeusa: ojca bogów, w tym również Hefajstosa., byś tego zbrodniarza,/ W żelazne, niezerwalne wziąwszy go kajdany,/ Co tchu do tej opoki przykował krzesanej./ Albowiem płomień ognia, twoją chwałę drogąpłomień ognia, twoją chwałę drogą (mit. gr.) --- Hefajstos jest bogiem ognia.,/ Ukradłszy, dał go ludziom... Winien ci jest bogom / Pokutęwinien ci jest bogom pokutę --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą (wyrażającą nacisk na wymowę frazy) ,,ci".: niech ma karę za swój czyn zbrodniczy,/ Z Zeusa niech się władzą nieuchronną liczy/ I zrzeknie się miłości, którą ma dla człeka. HEFAJSTOS Kratosie i ty, BioKratos, Bia (mit. gr.) --- dzieci bogini-rzeki Styks i tytana Pallasa; pełnią funkcję bóstw-alegorii Siły i Przemocy; ich rodzeństwem byli: Zelos (bóg-alegoria Współzawodnictwa), Nike (bogini-alegoria Zwycięstwa).! Żadne z was nie zwleka/ Wypełnić woli Boga, lecz mnie brak odwagi,/ Ażebym mógł przemocą do tej turni nagiej,/ Na wichrów tych igrzysko, krewne przybić plemiękrewne (...) plemię (mit. gr.) --- Hefajstos zwraca tymi słowami uwagę na fakt, że Prometeusz jest jego krewnym, mianowicie jako syn tytana Japeta (z okeanidą Klimene a. okeanidą Azją) oraz wnuk Uranosa i Gai; podobnie sam Zeus, ojciec Hefajstosa, był wnukiem Uranosa../ Lecz muszę to uczynić, ciężkie bowiem brzemię/ Na barki swoje ściąga, kto się, nieposłuszny,/ Sprzeciwia woli Ojca. O ty, wielkoduszny/ Temidywielkoduszny Temidy (...) synu (mit. gr.) --- w istocie Prometeusz był synem tytana Japeta i okeanidy Klimene a. okeanidy Azji (bratem Atlasa i Epimeteusza, męża Pandory), tytanida Temida była siostrą ojca Prometeusza, a więc jego ciotką; Hefajstos, określając go jako ,,wielkodusznego", docenia wartość umysłu i ducha Prometeusza. prawej synu, patrzaj, co się święci;/ Z niechęcią mam cię dzisiaj, na przekór twej chęci/ Skutego w te spiżowe, niezłomne łańcuchy,/ Do skał odludnych przybić, w tej pustyni głuchej,/ Gdzie głosu nie dosłyszysz, nie ujrzysz postaci / Człowieczej! Za to ciało twoje kwiat swój straci/ W niesytym ogniu dziennym; noc się utęskniona/ Pojawi, zgasi żar ten, a potem znów skona/ Poranny chłód pod tchnieniem miłosnego słońca:/ I tak cię twa niedola żreć będzie bez końca,/ Bo ten, co by cię zbawił, dotąd niepoczęty!/ Za miłość swą do ludzi takie zbierasz sprzętyzbierać sprzęty --- tu: zbierać plon.!/ Sam bóg, wbrew woli bogów w ponadmiar wysokiej/ Dla człeka żyłeś części, przeto tej opoki/ Strzec będziesz beznadziejnej, wyprężon, kolana/ Nie mogąc zgiąć; pierś twoja, snem nieuciszana,/ Jękami nie rozwieje zaciekłości Boga./ Tak! Każda nowa władza twarda jest i srogaKażda nowa władza twarda jest i sroga (mit. gr.) --- ,,nową władzą" nazwane są tu rządy bogów olimpijskich pod wodzą Zeusa; Hestia, Demeter, Hera, Hades, Posejdon i Zeus wystąpili przeciw władzy Kronosa (który pożerał swe dzieci spłodzone z Reą, obawiając się, że któreś z nich pozbawi go panowania, podobnie jak on swego ojca, Uranosa) i po dziesięcioletniej wojnie, w której wspierali ich cyklopi i hekatonchejrowie (sturęcy) wydobyci z Tartaru, wypędzili swego boga-ojca i podzielili się sferami rządów: Zeus objął swą władzą niebo i zwierzchnictwo nad innymi bogami, Hestia otoczyła opieką ognisko domowe, Demeter zajęła się urodzajem i płodnością ziemi, Hera została żoną Zeusa, boginią nieba i płodności, małżeństwa i macierzyństwa, Hades przejął rządy w krainie umarłych, a Posejdon stał się panem mórz.. KRATOS Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego. zwlekasz, przecz w daremnym zawodzisz mi słowie?/ Czyż bogiem, którym inni wzgardzili bogowie,/ Nie gardzisz, chociaż skarb twój ludzkiej wydał rzeszy? HEFAJSTOS Zbyt silnym jest krwi związek i wspólność pieleszy. KRATOS Rozumiem, lecz czyż myśl cię nie ogarnia trwożna,/ Iż słowa rodzicielskie tak podeptać można? HEFAJSTOS Zbyt twardy byłeś zawsze i nazbyt zuchwały. KRATOS Daremnie łzy tu ronić. Na cóż się przydały / Twe trudy, gdy z nich żadna korzyść nie wyrosła? HEFAJSTOS O jakiż wstręt uczuwam do swego rzemiosła! KRATOS Nie! Po co masz złorzeczyć? Niech cię to nie boli,/ Nie twoja przecież sztuka winna jego doli. HEFAJSTOS A jednak przeczprzecz (daw.) --- dlaczego; tu: czyż. kto inny nie ma mej sprawności? KRATOS Prócz w rządach nad bogami, trud we wszystkim gości,/ I tylko Zeus jest wolny, zresztą nikt na świecie. HEFAJSTOS Nie myślę się sprzeciwiać, wiem ja o tym przecie. KRATOS Więc pęta mu zarzucić przeczprzecz (daw.) --- dlaczego, czemu. się dłoń twa wzbrania? / Ma OjciecOjciec --- tu: Zeus; ojciec bogów, w tym Hefajstosa. nasz być świadom twojego wahania? HEFAJSTOS Wszak widzisz, że pod ręką łańcuch mam gotowy. KRATOS Nie zwlekaj, skuj mu ręce w żelazne okowy,/ Do ściany przybij skalnej, nie żałując młota. HEFAJSTOS Zabieram się do dzieła, wraz pójdzie robota. KRATOS Wal silniej, nie ustawaj, zacieśnij kajdany, / Bo może się wywinąć z ogniw lis ten szczwany. HEFAJSTOS Przybite jedno ramię, uwięzione do cna. KRATOS I drugie niech przykuje twoja ręka mocna,/ Ażeby się przekonał, iż Zeus jest chytrzejszy. HEFAJSTOS Prócz niego, nikt mi za to sławy nie umniejszy. KRATOS A teraz żelaznego klinu straszne ostrze / Niech, piersi mu przeszywszy, na głaz go rozpostrze. HEFAJSTOS O biada! Prometeju! Twa boleść mnie wzrusza! KRATOS Co? Jęczeć masz odwagę nad wrogiem Zeusza? / Bodajbyś tak nie płakał nad swą dolą własną! HEFAJSTOS A tobie, gdy to widzisz, czyż oczy nie gasną? KRATOS Ja widzę, że nań kara spadła sprawiedliwa./ Hej! Jeszcze jego boki zawrzyj w swe ogniwa! HEFAJSTOS Uczynić wszak to muszę! Po cóż te rozkazy? KRATOS Tak! Będę rozkazywał, krzyczał po sto razy!/ Zejdź na dół i potężnie skrępuj mu i uda. HEFAJSTOS Dokonam tego łatwo, nie żadne to cuda. KRATOS A teraz gwoździe kajdan silnie wbić mu trzeba: / Pamiętaj: twardy na cię patrzy sędzia z nieba. HEFAJSTOS Twój język jakżeż twojej dorównał postaci! KRATOS Pozostań niewieściuchem! Lecz się nie opłaci / Przyganiać mojej złości i mojej tężyźnie. HEFAJSTOS Uchodźmy! Z tych on więzów już się nie wyśliźnie. Hefajstos odchodzi. KRATOS zwrócony do Prometeusza A ty się tu przechwalaj! Własność kradnij bożą/ Dla tworów, co się tylko na dzień jeden mnożą! / Czyż zwolnią cię śmiertelni z tych pęt? Niech odpowie / Twój przemysłprzemysł (daw.) --- umysł, spryt, inteligencja.! Przemyślnikiem zwali cię bogowie --- / Fałszywie! Baczżebaczże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: uważajże; skup się na tym, by... itp. teraz, by przez twe przemysły / Żelazne się łańcuchy na tobie rozprysły. Kratos i Bia odchodzą. SCENA 2 PROMETEUSZ sam Skrzydlatych wiatrów pełne niebieskie przestworza,/ Potoków wy źródliska i ty, falo morza / Rytmiczna, i ty, ziemio, wszystkich nas rodzico,/ I ty, wszechwidzącego słońca krągłe lico, / Spojrzyjcie, jakie znoszę, bóg, od bogów znoje!/ Na trudy popatrzcie się moje,/ Na sromsrom (daw.) --- wstyd, hańba., którego ciężar na mych barkach legł/ Po nieskończony wiek!/ Takimi więzytakimi więzy --- daw. forma N.lm rzeczownika; dziś popr.: takimi więzami. chce mnie dzisiaj zmóc/ Ten nieśmiertelnych hufców młody wódznieśmiertelnych hufców młody wódz --- nowy władca bogów, Zeus../ Nie tylko czas dzisiejszy pogrąża mnie w łzach,/ Lecz także dni, co idą! Ach! Biada mi! Ach!/ Kiedyż się skończy moich cierpień bieg?!/ Lecz po cóż ja to mówię? Widzę, co się stanie,/ I jutro żadna na mnie klęska niespodzianie/ Nie spadnie, a niniejszej trza ulegać doli/ Jak można najpogodniej: konieczności woli / Przełamać nikt nie zdoła! Darmo krzyczeć ,,biada!" / Czy milczę, czy nie milczę, na jedno się składa. / PrometeuszCzłowieka chciałem zbawić; za to mnie w tej chwili/ Do skały zakutego w łańcuchy przybili./ Płomienistegom ognia źródło skryłpłomienistegom ognia źródło skrył --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: płomienistego ognia źródło skryłem. w łuczywie:/ W nim wszelkich sztuk dla ludzi nauczyciel żywieżywie (daw. forma) --- żyje., / Wszelkiego mistrz pożytku, i za tę przewinę,/ Zawieszonzawieszon --- daw. skrócona forma przym.; inaczej: zawieszony. na powietrzu, w tych okowach ginę./ Na wozie skrzydlatym przylatują z powietrza Okeanidy./ Ojej, ojej!/ Co słyszę? Jakiż zapach płynie do tych stron!/ Jakież tu ślą go smugi?/ Czy człek do tych samotnych zabłąkał się kniej,/ Czy bóg, czy jeden i drugi?/ Pragnieli świadkiem byćpragnieli świadkiem być --- konstrukcja z partykułą -li; inaczej: czyż pragnie być świadkiem. boleści mej,/ Lub czego chce tu on?/ Patrzajcie! Oto leży skrępowany bóg,/ Przez Zeusa znienawidzon i przez wszystkie bogi,/ Co złotych jego zamków przestępują progi, / Za miłość ku ludziom go zmógł!/ Ach, ach! Co słyszę znowu? Jakby ptaków lot! / Od skrzydeł falujących drży powietrze w krąg. / Ach! Jakikolwiek zjawi się tu miot,/ Nowych to dla mnie trwóg i nowych źródło mąk! PARODOS CHÓR OKEANID, PROMETEUSZ STROFA 1. Otagowała jako noty, na przykładzie "Gromiwoji". PC CHÓR Nie lękaj się niczego! Przyjacielski hufhuf --- hufiec, oddział; tu: orszak, korowód. / Ciężkim brzemieniem słów / Zdołał przekonać rodzica / I w chyżym pędzie do twych przybiegł skał; / Wiatr szybkolotny ku tobie mnie gnał./ Szczęk młota w mój podziemny przecisnął się dom,/ W tej swojej grozie/ Z przerażonego lica / Starł mi dziewiczy sromsrom (daw.) --- wstyd, zawstydzenie; tu: nieśmiałość. --- / Bosa w skrzydlatym pomknęłam tu wozie. PROMETEUSZ Ojej, ojej!/ Tetydy płodnej córyTetydy płodnej córy (...) (mit. gr.) --- córki Okeanosa i bogini Tetydy (Tethys): Okeanidy./ I ojca Okeana,/ Co wszystkie ziemskie lądyOkeana, co wszystkie ziemskie lądy (...) opasuje (mit. gr.) --- wg staroż. gr. wizji budowy świata, wody Oceanu opływały dookoła płaską tarczę ziemi. / Niestrudzonymi opasuje prądy,/ Na los mój spojrzyjcie ponury:/ Z przepastnej pustoszy tej/ Opoka wyrasta krzesana,/ A na niej przyjaciel wasz / Spełnia --- ach, w jakie pęty/ Strasznie ujęty! --- / Niepożądaną straż! ANTYSTROFA 1 CHÓR Jaćjać --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. widzę, Prometeju, i na taki kres/ Gdy patrzę, chmura łez/ Trwożne przesłania mi oczy!/ W żelaznych więzach giniesz wśród tych ścian!/ Tak! Na Olimpie nowy włada pan ---/ Bezprawnie sprawia Zeus nowy dzisiaj rząd:/ Prawdę, co lśniła/ Śród dawnych wieków mroczy,/ Uważa dziś za błąd/ I wraz ją depce niewstrzymana siła. PROMETEUSZ Czemuż w Hadesu nie strącił mnie dół ---/ Między umarłych niezliczony tłum,/ Poza Tartaru bezbrzeżnego brzeg?/ W nierozerwalny choć mnie łańcuch skuł,/ Żaden by z tego nie cieszył się bóg,/ Ni żaden człek!/ Dziś mi urąga lada wichru szum,/ Śmieje się lada wróg. STROFA 2 CHÓR Któż z nieśmiertelnych, któż/ Takie by serce miał twarde,/ By tak naocznie/ Twój niepomierny ból/ Radość w nim wzbudzał i wzgardę?/ Któż by nie żywił litości / Dla twoich mąk?/ Chybalichybali --- konstrukcja z partykułą -li; inaczej: chyba że. Zeus, nieugięty król,/ Nowego prawa stróż,/ Co Uranowy ródUranowy ród --- ród bogów (np. Kronosa) i tytanów jako potomków Uranosa; tych wszystkich ujarzmił zmyślnie Zeus jako władca nowego pokolenia bogów. / W gniewie niesytym zgniótł/ I w żądzy swojej nie spocznie,/ Póki mu władzy nie wyrwie kto z rąk,/ Chytrze z niebieskich nie wygna go włości. PROMETEUSZ Choć sromotnymi zelżył mnie okowyokowy --- daw. forma N.lm; dziś popr.: okowami (tj. kajdanami, łańcuchami)., / Jeszcze cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. temu zwierzchnikowi nieba/ Będzie mej rady potrzeba,/ Gdy zechce usłyszeć wieści,/ Jaki go zamach nowy / Z berła obedrze i cześcicześci --- dziś popr. forma D.lp: czci.,/ Daremna wówczas miodnychmiodny --- słodki (jak miód). słów przynęta,/ Chociażby brzmiała najsłodziej!/ Daremna gróźb jego trwoga:/ Nie powiadomię boga,/ Aże mi zdejmie te krwawiące pęta/ I hańbę mą wynagrodzi. ANTYSTROFA 2 CHÓR Przestań, zuchwalcze, stój! / Jeszcze cię gorzkie katusze/ Nie przełamały!/ Czelnych używasz słów,/ A ja tu lękać się muszę,/ Jaką ci dolę niebiosa/ Gotują! Ach!/ Groza mną targa, czy skończy się znów/ Ten ból okrutny twój?/ Jakiego portu czar/ Zdejmie ci brzemię kar?/ Zakamieniały,/ Głuchy na prośby, wykąpane w łzach,/ Twardego serca jest cijest ci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą ,,ci". syn Kronosa! PROMETEUSZ Wiem ja, że srogi to władca i prawa/ Kuje dowolne, a jednak się zdarzy,/ Iż zmięknie również jego umysł wrażywraży (daw.) --- wrogi, obcy.,/ Gdy pierwszy spadnie nań cios!/ Złość w nim uśmierzy się krwawa,/ Tęsknoty głos/ Wyrwie mnie z kaźni,/ Roztęsknionego przyjaciela Wezwie do swego wesela,/ Do swojej powoła przyjaźni. EPEISODION 1 SCENA 1 PROMETEUSZ, PRZODOWNICA CHÓRU PRZODOWNICA CHÓRU Opowiedzżeopowiedzże --- konstrukcja czasownikowa z partykułą wzmacniającą -że. nam wszystko, wytłumacz nam ninieninie (daw.) --- teraz.,/ Na jakiej to cię Zeus pochwycił przewinie,/ Że pijesz dzisiaj gorycz tak sromotnejsromotny (daw.) --- haniebny. doli?/ Mów, jeśli tylko boleść mówić ci pozwoli. PROMETEUSZ Boleśnie jest mi mówić i milczeć boleśnie ---/ Zaiste! W tym i tamtym znów cierpienie wskrześnie. / Gdy pierwej w sercach bogów gniew się straszny zrodził/ I powstał spór wzajemny, kto by im przewodził,/ Czy Kronos ma być zepchnionzepchnion --- daw. skrócona forma od: zepchnięty. z tronu, aby dalejdalej --- następnie; w dalszej kolejności./ Panował Zeus: gdy inni wręcz się opierali,/ Ażeby nad bogami on mógł dzierżyć władzę,/ Zdarzyło się, niestety, że daremnie radzę,/ Daremnie chcę przekonać słowy życzliwemi / Tytanów, Uranosa płód i matki-ZiemiTytanów, Uranosa płód i matki-Ziemi --- Tytani byli synami Uranosa i Gai, tj. Ziemi../ Zbyt pyszni, odrzucili roztropne fortele,/ Sądzącysądzący --- daw. forma imiesłowu; dziś: sądząc., że przemocą działając, a śmiele,/ Zwyciężą. Ale macierz ma, Temis i Gajamacierz ma, Temis i Gaia (mit. gr.) --- Temida była córką Gai; tu: obie zostały utożsamione.,/ Co mnogie w swej postaci imiona zestraja,/ Umiała mi obwieścić, jaki los się stanie / Na przyszłość, że nie przemoc odda panowanie/ Zwycięzcom, tylko podstęp. Tom cici --- tu: partykuła wzmacniająca. im w swym słowie/ Wyłuszczył, ale słuchać nie chcieli bogowie,/ Ni spojrzeć nie raczyli. Przeto mnie i matce / Wydało się najlepszym opuścić te władcete władce --- dziś popr.: tych władców./ I skrzętnie poprzeć sprawę skrzętnego Zeusza./ I oto dzisiaj czarna Tartarowa głusza/ Za moją kryje radą wszystkie sprzymierzeńcewszystkie sprzymierzeńce --- dziś popr.: wszystkich sprzymierzeńców. / Kronosa wraz z ich panem. Takie cici --- tu: partykuła wzmacniająca. ja wieńce / Nowemu zgotowałem królowi i za to / Męczarnią mnie nagrodził --- o gorzka zapłato!/ Król, Władza, Szaleństwo, PrzyjaźńLecz ponoć to już królów taki obłęd stary,/ Że nawet przyjaciołom swym nie dają wiary.../ A jeśli mnie pytacie, za jaką przewinę,/ Okryty taką hańbą, w tych katuszach ginę,/ Odpowiem: Ledwie zasiadł ten władyka srogi / Na tronie swym ojcowskim, począł między bogimiędzy bogi --- daw. forma N.lm; dziś popr.: między bogami. / Rozdzielać dostojeństwa, stanowić urzędy / Dla jednych i dla drugich, wszelkie tylko względy/ Dla biednych zdeptał ludzi --- owszem, dawne plemię / Wyniszczyć nawet pragnął, aby nowym ziemię/ Móc obsiać pokoleniem. Nikt się nie postawił/ Okoniempostawić się okoniem --- sprzeciwić się, stawić opór., jam się tylko odważył i zbawił/ Człowieka, że zdruzgotan nie spadł w Haduw Hadu --- skrót od: w Hadesu. ciemnie./ I za to tak bolesne uczyniono ze mnie,/ Tak straszne widowisko: gorzko cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę zdania. je znosić/ I gorzko patrzeć na nie!... Żem śmiał litość głosić/ Dla ludzi, sam litości nie zaznałem! Składnie/ Przystroił mnie tu Zeus, niechaj sromsrom (daw.) --- hańba, wstyd. nań padnie. PRZODOWNICA CHÓRU Z żelaza ma ci serce albo i z opokiopoka --- skała.,/ W kim ból twój, Prometeju, nie wzbudzi głębokiej / Żałości! Ach! Dlaczego na to patrzeć muszę?!/ Patrząca, czuję mękę, co mi szarpie duszę. PROMETEUSZ Tak, litość w przyjaciołach wzbudza ból mój krwawy. PRZODOWNICA CHÓRU Czyś więcej nie uczynił nic, ponad te sprawy? PROMETEUSZ Przeze mnie człek nie widzi, co za los go czeka. PRZODOWNICA CHÓRU A jakiś na to środek znalazłjakiś na to środek znalazł --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jaki na to środek znalazłeś. dla człowieka? PROMETEUSZ Nadzieję zaszczepiłem ślepą w jego łonie. PRZODOWNICA CHÓRU Zaiste, skarb to wielki dały mu twe dłonie. PROMETEUSZ Prócz tego jeszczem ogień przyniósł człowiekowi. PRZODOWNICA CHÓRU Więc odtąd mają płomień ludzie jednodniowi? PROMETEUSZ Niejednej przezeń sztuki znajomość zdobyli. PRZODOWNICA CHÓRU I za to, Prometeju, tak cię Zeus w tej chwili --- PROMETEUSZ Zbezcześcił i bezcześcić dalej nie zaniechazaniechać --- przestać; porzucić jakąś czynność.. PRZODOWNICA CHÓRU Nie widzisz kresu cierpień? Jestli to pociecha? PROMETEUSZ Kres będzie, gdy on zechce, siły nie ma innej. PRZODOWNICA CHÓRU Czy zechce? Jest nadzieja? Nie czujesz się winny? / Lecz mówić o twej winie na cóż by się zdało?/ Rozkoszy sobie żadnej, a tobie niemało / Sprawiłabym zgryzoty. Zostawmy w spokoju / Twój grzech, a ty się staraj pozbyć tego znoju. PROMETEUSZ Kto z kaźnią się rozminąłkto z kaźnią się rozminął --- kto sam nie cierpi; kaźń: cierpienie, tortura., ten ci łatwo może / Pochopne dawać rady noszącym obroże./ Lecz jam to wszystko wiedział, daremne więc żale! / Zgrzeszyłem, bom chciał zgrzeszyć, i nie przeczę wcale. / Śmiertelnym niosąc szczęście, sam w nieszczęście wpadłem./ A jednak nie myślałem, by tak gorzkim jadłem / Karmiono mnie za czyn mój, bym, na tej opoce / Przykuty, miał w tej pustce pędzić dni i noce,/ Tak marnieć przehaniebnie na tej wietrznej grani!/ Lecz rzućcie moją boleść! Łez nie rońcie dla niej! / Zestąpcie raczej ku mnie, byście usłyszały,/ Co czeka mnie tu jeszcze, odartego z chwały./ Słuchajcie mnie, słuchajcie, towarzyszki moje! / Współczujcie razem ze mną! Straciła ostoję / Ma doladola --- los, przeznaczenie.: po manowcach omackiem się wlecze / I wciąż jedno za drugim trapi serce człecze. Podczas następujących słów Okeanidy zstępują z wozu na scenę. CHÓR Chętne znalazłeś uszy,/ O Prometeju ty mój!/ Chyżo ten rydwan rzuciwszy skrzydlaty,/ Prujący powietrzny szlak,/ Którym polotny przelatuje ptak,/ Przebiegłam do skalnej twej głuszy,/ By poznać ten straszny znój,/ Ten los, w nieszczęście bogaty. SCENA 2 PROMETEUSZ, OKEANOS OKEANOS Otom u kresu przedalekiej drogi!/ O Prometeju, ku tobie,/ Do tych samotnych kniej,/ Posłuszny woli mej,/ Bez lejc mnie rumak wiatronogi/ Z chyżością ptaka wiódł./ Współczuję twojej żałobie,/ Albowiem jedna --- pamiętać to chciej! --- / Łączy nas krewjedna (...) łączy nas krew (mit. gr.) --- Okeanos jest synem Uranosa i Gai, najstarszym z Tytanów. Za matkę Pro­meteusza uznaje się u Ajschylosa Temidę, która była siostrą Okeanosa: byłby więc on wujem Prometeusza../ Ale i wspólny pominąwszy ród,/ Nikt u mnie większej nie zażywa cześcicześci --- dziś popr. D.lp: czci (tj. szacunku).. / Nie lubię przesiewać plew/ Daremnych słów,/ Dlatego, proszę, mów,/ Czy mogęć ulgę przynieść w twej boleści? / Przekonasz się też niebawem,/ Że w twym nieszczęściu krwawem / Nie jest ci żadna brać wierniejsza dana / Nad przyjaciela twego, Okeana. PROMETEUSZ Ha! Cóż to! I tyś przybył, by widzieć naocznie / Mą dolę? Co? Odwagę miałeś rzucić mroczniemrocznia --- tu: mrok, ciemność (lm: te mrocznie). / Twych jaskiń samorodnych, toń równoimiennątoń równoimienna --- ocean (o tym samym ,,imieniu", tj. nazwie, co jego władca, Okeanos)./ I przyjść nawiedzić ziemię tę, w żelazo plennąziemię tę, w żelazo plenną --- Scytia, słynąca z obfitości rudy żelaza oraz znajomości jej obróbki.? / Patrzący na me losy, chceszli dla mej klęski / Okazać swe spółczucie? Spojrzeć, jak zwycięski / Ukarał mnie tu Zeus? Jak mnie, przyjaciela, / Co tron mu wywalczyłem, straszliwie obdziela/ Swym gniewem? Jak mnie dręczy, uzyskawszy władzę? OKEANOS Jać widzęjać widzę --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; inaczej np. widzę ci ja (tj. naprawdę widzę, dobrze widzę)., Prometeju, i dobrzeć poradzędobrzeć poradzę --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; inaczej: dobrze ci poradzę; znaczenie: doprawdy dobrze poradzę.,/ Choć rozum twój przemyślny radę sobie daje / Najlepszą: poznaj siebiepoznaj siebie --- tu: zdaj sobie sprawę ze swego położenia i możliwości., nowe obyczaje / Racz przyjąć, gdyż bogami król dziś rządzi nowy./ Zaprzestań raz dumnymi wygrażać mu słowy,/ Bo Zeus cię usłyszy, choćby wyżej jeszcze / Zasiadał na swym tronie. Przestań, a te kleszcze / Męczarni twych dzisiejszych będąćbędąć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. niczym więcej,/ Jak tylko jakimś widmem igraszki dziecięcej./ Rzuć gniew swój, o nieszczęsny! Niech go już nie drażni,/ I bacz, iżby z tej ciężkiej wydostać się kaźni./ Zapewneć wypowiadamzapewneć wypowiadam --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. słowa dawno znane,/ Lecz widzisz, Prometeju, jaką krwawą ranę/ Zadała ci języka twego czelnaczelny --- odważny, zuchwały. pycha!/ W niedoli tej pokorą niech pierś twa oddycha./ Czyż do tej klęski jeszcze chcesz dorzucać świeże? / Naukę niech ode mnie twa roztropność bierze:/ Nie wierzgaj --- to ci radzę --- przeciw ościeniowioścień --- rodzaj narzędzia: spiczasty kij do popędzania bydła a. ostre widły na długim trzonku używane przy połowie ryb.,/ Bo widzisz sam, jakiemu dziś władcy gotowi / Podlegać nieśmiertelni. A teraz odchodzę,/ Pragnący się przekonaćodchodzę, pragnący się przekonać --- daw. forma imiesłowu; dziś: odchodzę, pragnąc (...)., na jakiej by drodze/ Wybawić cię z nieszczęścia. Uczynię, co można,/ A przedsięprzedsię (daw.) --- przecież, wszak; jednak; nadal. mowa twoja niech będzie ostrożna,/ Nie bluźnij! Czyż nie widzisz, arcy-mędrcze luby,/ Do jakiej czelny język prowadzi zaguby? PROMETEUSZ Zazdroszczę ci, iż żadnej nie doznałeś kary,/ Jakkolwiek mężnieś poparł wszystkie me zamiary./ Dziś o mnie ty się nie troszcz, zostaw swego druha!/ Zeusa nie przekonasz, niechętnie on słucha!/ Sam zważaj, byś się w gorzkiej nie znalazł potrzebie. OKEANOS Pouczasz lepiej innych niż samego siebie./ Po czynach ja to widzę, nie słowach. A przecie / Nie krępuj mojej woli. Jest jeszcze na świecie / Nadzieja! Mam nadzieję, że łaski Zeusowej / Dostąpię i te twoje połamię okowy. PROMETEUSZ To wszystko, co mi rzekłeś, w wielkiej u mnie wadze;/ Nie lubię być dłużnikiem. Jednak ja ci radzę,/ Zaniechaj swego trudu, bo, mówiąc niekłamnie, / Daremny trud, jeżeli chcesz się trudzić dla mnie./ Z daleka stój od tego! Sam będąc w niewoli,/ Nie pragnę żadną miarą, ażeby mnie gwoli / Ktokolwiek inny znosił równe moim ciosy./ Toć cierpię już niemało, że tak srogie losy/ Dotknęły mego brata, Atlanta: w krainie / Zachodniej, gdzieś daleko, w ciężkim znoju ginie, / Dźwigając słupy niebios i ziemisrogie losy dotknęły mego brata, Atlanta (mit. gr.) --- Atlant, właśc. Atlas, syn Japeta (a więc brat Prometeusza), stanął na czele Tytanów i podjął walkę przeciw Zeusowi; po zwycięstwie bogów olimpijskich został za karę obarczony dźwiganiem sklepienia niebieskiego nad ziemią. --- ogromne,/ Niezwykłe jest to brzemię! Żal mi też, gdy wspomnę / TyfonaTyfon (mit. gr.) --- gigant o stu wężowych gło­wach, syn Tartaru i Gai; wystąpił przeciw władzy Zeusa, ten jednak raził go piorunem i przywalił Etną (tym tłumaczono wulkaniczną aktywność góry).: syn ten Gai, stugłowy, straszliwy / Dziwotwór, mieszkający w kilikijskiej niwy / Jaskiniachw kilikijskiej niwy jaskiniach --- tj. w górzystej Sycylii., groźnej uległ przemocy: wokoło / Zabójczym tchem ziejący, śmiał on stawić czoło / Wszem bogom; z oczu iskry sypiąc coraz krwawsze, / Przypuszczał, że tron Zeusa zdruzgoce na zawsze./ Lecz czujny pocisk Boga, grom płomiennopióry,/ Dyszący strasznym ogniem, padł na niego z góry: / Porażon w samo serce, tak pełne przechwałek,/ Spopielił się w tym żarze nieszczęsny pyszałek./ Na pował rozciągnięta, bezwładnie dziś leży/ Ta bryła nad zatokąnad zatoką --- tu: nad Cieśniną Mesyńską, rozdzielającą wody Morza Tyrreńskiego i Morza Jońskiego oraz Sycylię od Kalabrii na płd. krańcu Płw. Apenińskiego., u morskich wybrzeży,/ Głęboko w wnętrzu Etny, a znad jej siedliska,/ Na skalnym siedząc szczycie, skry Hefajstos ciska, / Rozgłośnie swym kowalskim kowający młotem./ To stąd strumienie ognia rozleją się potem/ Na równie sykielijskiesykielijski --- sycylijski., na te łany żyzne,/ By chciwym zniszczyć zębem plennych żniw ojczyznę. / Tak Tyfon, wyziewając gniew zapamiętały,/ Ogniste z źródeł ognia rzucać będzie strzały, / Jakkolwiek Zeus go w węgiel obrócił swym gromem./ Lecz po cóż cię pouczać? Wszystko ci wiadomem,/ Nie jesteś bez rozumu, niech on cię ocali!/ Ja tutaj swoją nędzę będę znosił dalej,/ Dopóki nie ochłonie Zeus w swym żarnym gniewie. OKEANOS Posłuchaj, Prometeju, czyż twój umysł nie wie,/ Że z gniewu nas wyleczyć dobre słowo może? PROMETEUSZ Tak, serce swe w stosownej gdy zmiękczymy porze,/ Nie zasię gwałt zadając naszej złości wrażejwraży --- wrogi; tu: nienawistny; pełen wrogiego rozjątrzenia.. OKEANOS A jeśli kto się na to w swej trosce odważy, / Wytłumacz, jakie z tego wynikną mu szkody? PROMETEUSZ Daremna wszelka dobroć, stracone zachody. OKEANOS Więc pozwól, niech choroby tej w sobie nie tłumię; / Rozumny, kto swój rozum w czas zataić umie. PROMETEUSZ I z tego, zda się, dla mnie wynikłaby nędza. OKEANOS Widocznie słowo twoje precz mnie stąd wypędza. PROMETEUSZ Ażeby twoja litość nie obmierzła komu. OKEANOS Czy temu, co w niebieskim dziś króluje domu? PROMETEUSZ Uważaj, byś nie ściągnął na się jego burzy. OKEANOS Twój los mi, Prometeju, za przestrogę służy. PROMETEUSZ Więc dobrze; odejdź, spiesz się, wytrwaj w twym zamiarze. OKEANOS Co sam uczynić pragnę, czynić mi to każe/ Twe słowo. Niecierpliwie już skrzydłem trzepoce / Ten ptak mój czworonożny, wszystkie swoje moce / Wysila, by, powietrzne w lot przebywszy drogi,/ Kolana zgiąć w swej stajni na spoczynek błogi. Siada na gryfa i odlatuje. STASIMON 1 CHÓR OKEANID CHÓR Jakże ja cierpię, że taki cię kres / Spotkał, o drogi Prometeju mój!/ Widzę nieszczęście, na twą mękę łase,/ I, niby deszczu zdrój,/ Płynie mi z oczu chciwy potok łez,/ Pożera lic moich krasę!/ Okrutne dni na nas idą:/ Zeus, ufny w swe nowe prawa,/ Dumnie przeciwko wszystkim bogom stawastawa (daw.) --- dziś popr. forma: staje.,/ Potrząsa nad nimi swą dzidą./ Jęk głośny płynie po łanach wszech ziem / Twej starodawnej chwały zagasł cud. / Wszystko, co żyje, opłakuje ciebie/ I twój zhańbiony ród,/ Wszystko boleje nad nieszczęściem twem! / Na sławy twojej pogrzebie / Azyjskie się żalą okrajeazyjskie (...) okraje --- krańce Azji.;/ Na twoje niegodne losy/ Wszelaki człowiek krzyczy wniebogłosy,/ Do wtóru z boleścią swą staje. Płaczą Kolchidy mieszkance/ I dziewki pochopne do wojnydziewki pochopne do wojny (mit. gr.) --- Amazonki, potomkinie boga Aresa i nimfy Harmonii; obszar zamieszkiwania tego na poły legendarnego plemienia lokalizowano u wybrzeży Morza Czarnego, w Kolchidzie (tereny dzisiejszej Gruzji), w Tracji, w centralnej Scytii (na lewobrzeżnych równinach naddunajskich) a. u podnóży Kaukazu w Azji Mn. / Scytowie, co świata krańce / W ciżbie obsiedli rojnej / U wód meockichwody meockie --- tu: Morze Azowskie. wybrzeży --- I kwiecie arabskiej ziemi,/ I ci, co ufni żelazu,/ Dzidami chronią ostremi / Wyniosłych szczytów Kaukazu, / Swojej rycerskiej leży... Znany mi wpoprzód był li jeden bóg, / Którego również nowy władca zmógł: / Atlas, co ziemię i nieba powałę / Na swoje bary musiał wziąć omdlałe/ I z trudem je dotąd trzyma. Huczy mu ogrom rozburzonych fal,/ Głębia swój głośny wypowiada żal, / Hadesu wzdycha ciemny lej głęboki, / Łzy wylewają świętych wód potoki / Nad dolą tego olbrzyma. EPEISODION 2 PROMETEUSZ, PRZODOWNICA CHÓRU PROMETEUSZ Nie sądźcie, że mnie słabość lub też upór zmusza,/ Bym milczał. Nie! To tylko szarpie się ma dusza,/ Że widzę się strącony w taką nędzę srogą./ A któż tę władzę nowym podarował, bogom,/ Jeżeli nie ja jeden? Lecz i o tym z wami / Nie mówię. Cóż innego, czego byście sami / Nie znali, mógłbym jeszcze powiedzieć? Jedynie/ O ludzkiej posłuchajcie niedoli, o czynie / Tym moim, który głupich na mędrce przemienił/ I ducha w nich rozbudził. Nie, iżbym źle cenił / Człowieka, o tym mówię! Pragnę was o całem / Pouczyć dobrodziejstwie, które świadczyć śmiałem/ Tym biednym śmiertelnikom. Posiadali oczy,/ A przecież, ni to ślepce, chodzili w omroczy;/ Słyszący, nie słyszeli. Niby widma senne,/ Mieszali wszystko razem. Budowy kamienne,/ Ku słońcu strzelające, były dla nich obce,/ Nieznaną i ciesiołkaciesiołka --- ciesielstwo; kunszt obróbki i budowy z drewna znany cieślom.. Chowali się w kopce;/ Podobni nie do ludzi, lecz do nędznych mrówek, / Gnieździli się wśród ciemnych, jaskinnych kryjówek. / Oznaczyć nie umieli, czym wiosna ponętna / Odróżnia się od zimy i jakie ma piętna / Bogata w plony jesień. Skoro na świat wyszli, / Sprawiali się we wszystkim omacnie, bez myśli, / Dopóki nie spostrzegli za mych wskazań wodzą,/ Gdzie jasne wschodzą gwiazdy i kędy zachodzą./ I wiedzęm najprzedniejszą wynalazł, naukę/ O liczbach, i kunszt pisma i pamięci sztukę,/ Muz wszystkich rodzicielkękunszt pisma i pamięci sztukę, Muz wszystkich rodzi­cielkę (mit. gr.) --- pamięć o sprawach ważnych oraz umiejętność jej utrwalenia i przekazania dzięki pismu stanowi źródło wszelkich sztuk; dlatego Muzy miały być córkami Mnemozyne, tj. Pamięci.. Jam pierwszy zwierzęta / Oswoił, iżby moc ich, do jarzma wprzągnięta,/ Pomogła człowiekowi dźwigać ciężar wszytek./ Jam konie, uzdom chętne, bogaty dobytek / W bogatym skarbcu możnych, do wozu założył. / Ode mnie któż to pierwszy spławne łodzie stworzył, / Płóciennoskrzydłe statki odważnych żeglarzy? / Takimi to sztukami gdy mój rozum darzy/ Człowieka, czym pomyślał, że dziś, w tej potrzebie,/ Nie znajdę oto sztuki ratunku dla siebie? PRZODOWNICA CHÓRU Sromotną znosisz klęskę, płaczesz i narzekasz, / Bezradnie się mocujesz. Byby --- tu: niby, jakby, tak jak. lichy ten lekarz,/ Co, wpadłszy sam w chorobę, opuszcza już ręce,/ Wzdyćwzdyć (daw.) --- wszakże, przecież. nie wiesz, jakim lekiem zadać kres swej męce. PROMETEUSZ Posłuchajże mnie dalej, a większe o wiele/ Ogarnie cię zdumienie na one fortele,/ Na środki, którem jeszcze wymyśliłktórem (...) wymyślił --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które wymyśliłem.. Więc powiem:/ Największej było wagi, że jeśli ze zdrowiem / Rozminął się kto z ludzi, to na słabość swoją / Porady nie znał żadnej: lekarstwa, co koją,/ Co krzepią, posilają, napoje i maściemaście --- dziś popr. M.lm: maści. / Bynajmniej nie istniały. Nini --- tu: niby, niczym, tak jak. powiędłe haście,/ Tak wszyscy usychali z gryzącej choroby,/ Dopókim ja nie wskazał, jakimi sposoby / Wypłoszyć precz od siebie zabójcze uwiądy./ Jam także ich nauczył, jakie snowaćsnować --- tu: wysnuwać, wyprowadzać. sądy / Z przeróżnych wieszczb, jak ze snu odgadywać losy/ Idące; wszelkie znaki przydrożne i głosy / Przeznaczeń niepojęte i przeznaczeń ciemnieciemnie --- tu: mroki, tajemnice. / Umieją dziś pojmować i zgłębiać przeze mnie./ I ptaków krzywoszponych rozróżniają loty,/ By wiedzieć, czy są wróżbą szczęśliwości złotej/ Czy klęski; jam ich wszystkie odsłonił zwyczaje,/ Jak plemię to skrzydlate ze sobą przestaje,/ Przyjaźnie czy też wrogo. Nikt już dziś nie pyta,/ Czy słuszną mają barwę i gładkość jelita,/ By bogom się podobać --- wszystkom to ustaliłwszystkom to ustalił --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wszystko to rozważyłem;/ Kształt żółci i wątroby, by się ogień palił / Ofiarny należyty; tłustość ud i biodra / Szerokość żertwiennegożertwienny --- ofiarny, należący do zwierzęcia składanego w ofierze bogom; por. żertwa: ofiara. mądrość moja szczodra / Dokładnie oznaczyła: człek już dziś świadomy / Znaczenia całopaleń... A one ogromy / Tych wszystkich skarbów drogich, gdzieś w głębinie ziemi / Tak chciwie przed oczami ukrytych ludzkiemi --- / Żelazo, miedź i srebro, i złoto --- któż powie,/ Prócz mnie, że je wyśledził, jeśli w swoim słowie / Chełpliwie nie chce kłamać? Rzecz jedną i drugą / Złączywszy: Prometeja wszelki kunszt zasługą. PRZODOWNICA CHÓRU Zasługą względem ludzi! Dziś ty nie myśl o niej,/ Lecz bacz, jakobyś wybrnąć mógł z tej zgubnej toni. / Nadzieję mam, że skoro rozerwiesz te pęta,/ Zeusowej wnet dorówna twa potęga święta. PROMETEUSZ Nie na tej pragnie MojraMojra --- jedna z trzech sióstr-prządek losu. uwolnić mnie drodze./ Tysiączne męki jeszcze udręczą mnie srodze,/ Nim prysną te kajdany u mych cierpień granic:/ Gdzie panią jest KoniecznośćKonieczność --- tu: przeznaczenie., tam już sztuka na nic. PRZODOWNICA CHÓRU A sterem Konieczności któż włada jedynie? PROMETEUSZ Mojr trójcaMojr trójca (mit. gr.) --- Mojry, trzy siostry, córki Zeusa i Temidy: Kloto, Lachesis i Atropos, boginie życia i śmierci, boginie losu, znające przyszłość i niepodlegające rozkazom bogów olimpijskich, kontrolujące przebieg i koniec życia ludzkiego; przedstawiane były jako prządki snujące i ucinające nić życia: Kloto, czyli ,,Prządka" nici życia, Lachesis, czyli ,,Udzielająca", strzegąca wątku nici i przedłużająca go, oraz Atropos, czyli ,,Nieodwracalna", przecinająca nić. i pamiętne wszelkich win ErynieErynie (mit. gr.) --- boginie zemsty, karzące zwłaszcza przewiny wobec rodziny i rodu (por. np. mit o Orestesie); Erynie przedstawiano jako kobiece postacie ze skrzydłami i z wężami we włosach; swoje ofiary doprowadzały do szału, ścigając je i dręcząc nieustępliwie. . PRZODOWNICA CHÓRU Od mocy ich czyż lichsza Zeusowa potęga? PROMETEUSZ Nie ujdzie Przeznaczeniu, co po niego sięga. PRZODOWNICA CHÓRU Więc Zeusa panowanie nie potrwa na wieki? PROMETEUSZ Nie pytaj, nie nalegaj! Próżne twe dociekidocieki --- neol. skrót od: dociekania; domysły.. PRZODOWNICA CHÓRU A zatem jakąś świętość ukrywasz tajemną. PROMETEUSZ Nie pora o tym mówić. O innych ty ze mną,/ Gdy chcesz, pogadaj sprawach. Największąć ja muszę / Zachować tajemnicę, gdyż moje katusze / Inaczej się nie skończą! Tak, jedynie wtedy / Strzaskane ujrzę więzy, wyrwę się z tej biedy. STASIMON 2 CHÓR STROFA 1 Nigdy nie myśli mój duch/ Przeciw Zeusowej wykraczać potędze./ Zawsze też godne stado byków spędzę,/ Gdzie fal Okeanowych wieczny bije ruch,/ Aby je bogom na ofiarę wieść./ Nie jest ci u mnie w pogardzie ich cześć,/ A tylko jedno pragnę zachować w pamięci: ANTYSTROFA 1 Błogosławiony jest człek,/ Który żywota długiego koleją / Kroczy z krzepiącą przy boku nadzieją! / Rozkoszna już go radość nie puści po wiek./ Lecz, Prometeju, mną szarpie dziś ból,/ Że zlekceważon przez cię jest nasz król,/ Że w tobie się li miłość ku śmiertelnym święciw tobie się li (...) święci --- konstrukcja z partykułą li, tu: wzmacniającą znaczenie zaimka osobowego; inaczej: ,,w tobie tylko się święci", ,,w tobie właśnie (...)" itp.! STROFA 2 Jakiż bezpłodny to szał/ Twa miłość, druhu mój,/ Chcąca uszczęścić ziemię!/ Powiedz, czy może strasznych cierpień zwał,/ Ciężki brzemienny znój,/ Zdjąć z ramion twych/ To nikłe, ślepe, jednodniowe plemię,/ Do mar podobne mdłych?/ Przecież to prawda, że, co Bóg uchwali,/ Tego już żaden ludzki zamysł nie obali. ANTYSTROFA 2 Po twojej doli to wiem,/ O Prometeju! Ach!/ Po twej haniebnej kaźni!/ Inne dziś pieśni dźwięczą w uchu mem,/ Nie te --- skąpane w łzach,/ Ale ów wtór,/ Który do ślubnej śpiewałam ci łaźni,/ Gdyś jedną z nadobnych cór/ Okeanowych, siostrę HezyjonęHezyjonę (...) brał za żonę (mit. gr.) --- tytan Prometeusz związał się z okeanidą Klymene a. plejadą Kelajno (istnieją różne wersje mitu) i miał z nią syna Deukaliona; według jednej z odmian opowieści o Prometeuszu, Klymene była jego matką, zaś ojcem Japet. Natomiast imię Hezjony znane jest z mitu o Heraklesie: nie była ona jednak okeanidą, ale córką króla Troi, Laomedona (ojca Priama), który obiecał jej rękę oraz cudowne konie, dar Zeusa, śmiałkowi, który zabije potwora morskiego; kiedy jednak Herakles dokonał tego czynu, król nie dotrzymał słowa i nie dał herosowi przyrzeczonej nagrody; Herakles zemścił się za to po wykonaniu swych dwunastu prac: zdobył i zburzył Ilion, a wiarołomnego króla zabił strzałem z łuku.,/ Bogatym ją zdobywszy wianem, brał za żonę. EPEISODION 3 IO, PROMETEUSZ IOIo (mit. gr.) --- nimfa, córka Melii (jednej z okeanid) i Inachosa (syna Okeanosa i Tetydy), boga rzeki o tej samej nazwie, płynącej w Argolidzie, najstarszego króla Argos. Io była kapłanką Hery w Argos; zakochał się w niej Zeus i, aby ukryć swój romans przed żoną Herą, otaczał całą okolicę chmurą (a. zbliżał się do Io pod postacią chmury). W jednej z wersji mitu zamienił swoją wybrankę w krowę, również w celu ukrycia swego związku z Io (Ioną) przed Herą; inna wersja podaje, że to zazdrosna Hera, dowiedziawszy się o niewierności Zeusa, przemieniła Io w krowę, a następnie zażądała od męża, aby ta właśnie krowa została jej poświęcona; bogini umieściła Io w swej świątyni i postawiła przy niej na straży stuokiego, wiecznie czuwającego olbrzyma Argosa. Zeus wykradł Io przy pomocy Hermesa, który uśpił Argosa grą na flecie (a. opowieściami), uciął mu głowę i uwolnił Io. Wówczas Hera zesłała na przemienioną w krowę Io szał (pod postacią gza, który ją dokuczliwie kąsał), który gnał ją po świecie. Ostatecznie Io dotarła do Egiptu, gdzie Zeus przywrócił jej ludzką postać. Wówczas urodziła syna (była w ciąży z Zeusem) Epafosa i poślubiła króla Egiptu, po którym jej syn odziedziczył tron. Io bywa też utożsamiana z boginią księżyca, będąc przedstawiana jako kobieta o rogach ze złota. wbiega pędem Co to za kraj?/ Co za lud?/ Któż to tam leży? Któż?/ O skalny powalon cios,/ Za coś igraszką burz?/ W pętach za jakie cierpisz winy?/ Wiadomość mi daj,/ Do jakiej mnie dzisiaj wwiódł / Dziedziny/ Mój los?.../ Ach, ach!/ Znowu napada mnie giez!/ Argos, syn ziemiArgos, syn ziemi (mit. gr.) --- Argos, syn Gai, był olbrzymem o stu wiecznie czuwających oczach. Zazdrosna bogini Hera kazała mu strzec nimfy Io przemienionej w krowę, aby nie zbliżył się do niej Zeus; ten jednak wysłał Hermesa, który grą na flecie uśpił Argosa, następnie uciął głowę olbrzymowi i wykradł Io. Hera, litując się nad losem Argosa, przeniosła jego oczy na ogon poświęconego sobie ptaka, pawia.,/ Znów mnie oczami ściga tysiącznemi! / Strach! Co za widok! Strach!/ Pies! Stróż! Naganiacz! Pies! / Przeszywający wzrok! Hej! Czyje / Zniosą go oczy?/ Ziemię przewierci! / Ziemia go nawet po śmierci/ Nie skryje!/ Z ciemnego jej wnętrza wyskoczy, / Zęby wyszczerzy/ I --- w cwał! W cwał! --- / Będzie mnie biedną gnał,/ Śród morskich przepędzał wybrzeży. STROFA A oto woskiem pozlepiana trzcinawoskiem pozlepiana trzcina --- fletnia; instrument pasterski w staroż. Grecji./ Już ci mi nucić zaczyna / Usypiający wtór!/ Ojej! O rety! Ojej / Do jakich mnie kniej,/ Mnie, najnędzniejszą z cór,/ Rozdrożnerozdrożne drogi --- rozstajne drogi. prowadzą drogi?/ O srogi/ Synu Kronosasyn Kronosa --- tu: Zeus., o ty boży synu,/ Jakiegoż ja się dopuściłam czynu,/ Że nie chcesz folgi dać niedoli mej!?/ Ojej!/ W straszneś mnie jarzmo wprzągł!/ O męko mąk!/ Znowu mnie bodzie giez!/ Gdzie kres?! Gdzie kres?!/ Spal mnie swym gromem, spal,/ Lub strąć mnie w ziemi głąb,/ Lub zagrzeb w odmęcie fal!/ Zstąp ku mnie, władco, zstąp,/ Usłysz mój żal!/ Śród błędnych błądzę dróg/ I nie wiem, kto by dziś mógł / Wybawić mnie z doli niezbożnej? / Czy słyszysz to wołanie dziewki krowiorożnej? PROMETEUSZ O jakżebym nie słyszał? Gzem ci to pędzona/ Inacha młoda córaInacha młoda córa --- nimfa Io była córką Inachosa, boga rzeki argolskiej o tej samej nazwie. co miłość śród łona/ Zbudziła Zeusowego. Z bólu snadźsnadź (daw.) --- widocznie, najwyraźniej, zapewne. umiera:/ Po drogach ją rozstajnych mściwa pędzi Hera. ANTYSTROFA IO Skąd ci nazwisko mego ojca znane?/ Odgadłeś duszy mej ranę,/ Ty, który cierpisz sam!/ Ojej! O rety! Ojej!/ Powiedzieć mi chciej,/ Kogo przed sobą ja mam --- / Któż moje straszne cierpienia / Wymienia,/ Ach, tak prawdziwie? Przez mściwą boginię / W gorzkiej chorobie dziś me życie ginie!/ Przez nią przypędził mnie do pustki tej --- / Ojej! ---/ Rozpaczy morderczy szał!/ Hery mnie gnał/ Nieposkromiony gniew!/ Jak burzy wiew,/ Biegłam, śród błędnych błądząc dróg,/ W ten skalny biegłam kraj,/ Ścigana nawałą trwóg!/ Lecz ty lekarstwo mi daj,/ Mów, kto by mógł/ Złagodzić mój cierpki los?/ Bo ciężki tych dotknął cios,/ Co w równej, jak ja, giną nędzy!/ Jeżeli tylko zdołasz, mów, pomóż co prędzej. PROMETEUSZ Nie ciemną, zawikłaną i nie zagadkową,/ Lecz jasną na to wszystko odpowiem ci mową,/ Do takiej bowiem przyjaźń usta moje zmusza:/ Masz ogniodawcę ludzi, mnie, Prometeusza! IO O biedny Prometeju, zbawicielu człeka,/ Mów, z jakiej ci przyczyny ten ból dziś dopieka? PROMETEUSZ Dopierom się poprzestał na swą dolę skarżyć. IO A zatem już mnie nie chcesz swą łaską obdarzyć? PROMETEUSZ Odpowiedz, czego pragniesz? Wszystko ci wyjaśnię. IO Kto przykuł cię do skały? To chcę słyszeć właśnie. PROMETEUSZ Zeusa twarda wola, Hefajstosa ręka. IO Za jakąż cię to zbrodnię taka kara nęka? PROMETEUSZ Ponadto nic ci więcej powiedzieć nie mogę. IO Więc wskaż, czy mnie nieszczęsną, na tę błędną drogę / Rzuconą, jaki kiedy spoczynek ukoi? PROMETEUSZ Nie wiedzieć o tym lepiej jest dla duszy twojej. IO Przynajmniej nie ukrywaj, co mam cierpieć jeszcze. PROMETEUSZ Tej łaski nie odmawiam; jeśli chcesz, obwieszczę. IO Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego, czemu. tedy się ociągasz? Mów, z jakiej przyczyny? PROMETEUSZ Nie chciałem cię zatrwożyć, to powód jedyny. IO Nie lękajże się więcej, niźli ja się trwożę. PROMETEUSZ Chcesz tego, więc posłuchaj! Wszystko ci wyłożę. PRZODOWNICA CHÓRU Nie jeszcze... Racz i naszej pofolgować woli:/ Niech ona nam opowie o dzisiejszej doli,/ A skoro to się stanie, ty uczyń jej zadość/ I wyjaw, co ją czeka: smutek, czy też radość. PROMETEUSZ O Io, twą to sprawą nie odwracać lica/ Od próśb ich, wszak to siostry twojego rodzicawszak to siostry twojego rodzica --- jako bóg rzeczny Inachos, ojciec Io, był synem Okeanosa i Tetydy, a więc bratem Okeanid./ A zresztą czyż nie dobrzeczyż nie dobrze (...) pożalić się --- zdanie eliptyczne z pominiętym orzeczeniem; inaczej: czyż nie jest dobrze (...). na swe losy wrażewraży --- obcy, wrogi; nienawistny./ Pożalić się słuchaczom, którym płakać każe / Współczucie razem z tobą, cierpieć razem z tobą? IO Nie mogę się nie poddać, dzielę się żałobą ---/ Słuchajcie więc, opowiem, chociaż wstyd mnie ściska,/ Że muszę się do tego przyznać pośmiewiska,/ Do klęski, którą Bóg mnie tak sromotnie płaci,/ Każący w tej zmienionej błądzić mi postaci./ Co nocy mą dziewiczą zwiedzały komnatę / Ułudne sny i, w słowa pokusy bogate,/ Mówiły: ,,Hej! Dlaczego, dziewico szczęśliwa,/ Twój żywot tak ci długo w dziewictwie upływa,/ Gdy oto najświetniejsze czeka cię zamęście?/ Ukłuty strzałą żądzy, Zeus chce dać ci szczęście, / Podzielić pragnie z tobą jego miłość boża/ Kiprydy rozkoszKiprydy rozkosz --- rozkosz Afrodyty, bogini miłości (nosiła przydomek Kipryda, ponieważ szczególny kult oddawano jej na Cyprze).! Dziewczę, nie odpychaj łoża,/ Na łąki spiesz lernejskiełąki lernejskie (mit. gr.) --- dolina lernejska w Argolidzie; znana także z mitu o hydrze lernejskiej zgładzonej przez Heraklesa., bujną tchnące krasą,/ Na trawy, gdzie się stada twego ojca pasą --- / Tam widok twój niech oczy nasyci Zeusowe..."./ Sny takie opadały mą nieszczęsną głowę/ Co nocy, aże wreszcie nabrałam śmiałości,/ By wyznać przed rodzicem, jakich miewam gości./ Do Pyto i Dodony słał ci mnogie posłydo Pyto i Dodony słał (...) posły --- tj. do wyroczni w Delfach, gdzie losy przepowiadała wieszczka Apollina Pytia, oraz do wyroczni w dębowym gaju poświęconym Zeusowi w Dodonie w Epirze./ Mój rodzic, by mu stamtąd wiadomość przyniosły,/ Co czynić, co ma mówić, chcącychcący (daw.) --- forma imiesłowowa odpowiadająca dzisiejszemu imiesłowowi przysł. współczesnemu: chcąc. przyjaźń bogów / Zachować po dni swoje. Od świątynnych progów / Wracali ci wysłańce, przynosząc wyrocznie / Niejasne, zagadkowe. Lecz Inach nie spocznie,/ Dopóki wyraźnego nie zyszczezyszcze (daw.) --- dzisiejsza forma: zyska. rozkazu,/ Ażeby mnie za próg swój wypędził od razu,/ Za krańce swej dziedziny: na okrajach ziemina okrajach ziemi --- na krańcach ziemi. / Mam tułać się, tak słowy rzekł mi okrutnemi,/ Bo jeśliby nie wygnał, jest cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. Zeus na niebie,/ Co gromem swym ród cały w popiele pogrzebie. / Posłuszny wyrocznemu parciu LoksyjaszaLoksyjasz a. Loksias --- przydomek Apollina delfickiego (od gr. loxos: ciemny, dwuznaczny).,/ Z rozpaczą mnie, rozpaczy pełną, precz wypłasza: / Przemocy uległ bożej, bo komuż to sprostać/ Wędzidłu Zeusowemu? W te tropy ma postać / Zmieniła się i duch mój; z rogami na czole --- / Spojrzyjcie, jak wyglądam! --- popędziłam w pole, / Szaleństwa żądłem kłuta. Byby --- niby, jakby, tak jak. podmuch zawiei,/ Do wzgórz mknęłam lernejskich, do źródlisk Kerchnei,/ A za mną, w trop śledzący wszystkie moje kroki, / Biegł Argos, pasterz wołów, syn ziemi stuoki ---/ Odebrał cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. mu życie los niespodziewanyOdebrał (...) mu życie los niespodziewany --- Argos, pasterz wołów, syn ziemi stuoki...,/ Lecz ja się błąkać muszę. Tak z łanów na łany / Bogini mściwym biczem bez tchu mnie popędza! / Słyszałeś teraz wszystko, wiesz, jaka ma nędza,/ Więc jeśli możesz wskazać, co jeszcze mnie czeka,/ To mów --- lecz tylko prawdę! Litości daleka / Niech będzie twoja wieszczba. KłamstwoNajgorszej boćboć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: bo przecież. znamię / Choroby, jeśli słowo w naszych uściech kłamie. CHÓR Ach, ach! Umilknij! Stój!/ Ach!/ Przenigdy, przenigdy mój / Nie myślał duch,/ Że mi się takie niesłychane słowa / Wrażą gdykolwiek w słuch./ Ból, męka, rozpacz, strach / Miecz dla mnie kowakować (daw.) --- dziś: kuć, wykuwać.!/ Miecz, obosiecznie ostrzony,/ Pierś mi przeszywa! / O dolo nieszczęśliwa!/ O dolo! Ty dolo Iony! PROMETEUSZ Za wcześnie pełnaś trwogi, jęczysz wniebogłosy,/ Poczekaj jeszcze końca, przyszłe poznaj losy. PRZODOWNICA CHÓRU Mów, poucz! Rad jest chory, jeśli wczaswczas (daw.) --- zawczasu; uprzednio, wcześniej. się dowie,/ Co spadnie na to jego skołatane zdrowie. PROMETEUSZ Bez trudu wasze pierwsze spełniłem żądanie ---/ Już wiecie, coście chciały; sama o swej ranie / Mówiła wam okrutnej, teraz ja wam w szczerej / Wyjawię opowieści, jakie ją z rąk Hery / Czekają jeszcze trudy. Córko Inachowa,/ Dziewico, wraźże sobie w serce moje słowa,/ Byś stała się świadoma swej tułaczki końca:/ Nasamprzód więc, zwrócona ku wschodowi słońca,/ Przebiegniesz ugorzyska, kraj pusty i dziki,/ Aż dotrzesz, gdzie skityjskie bitne koczowniki,/ W dalekonośne łuki zbrojne, mają z łozy/ Plecione kosze-strzechy, rzucone na wozy./ Ty do nich się nie zbliżaj, lecz pędź jak najżwawiej/ Wzdłuż brzegupędź (...) wzdłuż brzegu --- wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, mijając kraj koczowniczych ludów scytyjskich., co się w szumach morskich głębin pławi./ Po lewej Chalybowie mieszkają, kowaleChalybowie (...) kowale --- Chalibowie, plemiona zamieszkujące tereny dzisiejszej płd.-wsch. Armenii (staroż. Anatolii), które znały sekret produkcji żelaza; gdy ok. 1200 r. p.n.e. ich państwo zostało rozbite przez Hetytów, Chalibowie opuścili swe siedziby i, wędrując po kontynencie, szerzyli wiedzę dotyczącą metalurgii i kowalstwa../ Lud srogi, gościnności nieznający wcale ---/ I tych unikać trzeba. W tej drodze dalekiej,/ Do słusznie tak nazwanej Rwistej dojdziesz rzeki,/ Lecz nie myśl o przeprawie --- nikt jej nie przepłynie ---/ Dopóki na najstromszej nie staniesz wyżynie,/ Na szczycie góry Kaukaz, skąd właśnie ta rzeka/ W szalonych, rozhukanych bałwanach ucieka./ Przebywszy gwiazdosiężne wierzchoły, na stoki/ Zawrócisz południowe, aż chyże twe kroki/ Wypoczną śród Amazon mężowrogiej rzeszyśród Amazon mężowrogiej rzeszy --- wśród Amazonek, na poły legendarnego plemienia walecznych kobiet, tu przedstawionego (przez epitet ,,mężowroga rzesza") jako z zasady wrogiego mężczyznom.,/ Co ma śród temiskirskich zamieszkać pieleszyśród temiskirskich (...) pieleszy --- Temiskira a. Temiskyra miała być stolicą państwa Amazonek.,/ Około TermodontuTermodont --- trudna do przeprawy rzeka w Azji Mniejszej, nad którą miały zamieszkiwać Amazonki., gdzie w morskiej rozścieży/ Zdradliwa SalmidessuSalmidessu opoka --- znane było staroż. miasto Salmidessos w Tracji; tu ma być położone na skalistym wybrzeżu Morza Czarnego. opoka się jeży,/ Nieprzyjaciółka statkom, macocha żeglarzom./ Tu one ci przechętnie dalszą drogę wskażą:/ Ku bramie dojdziesz morskiej, ku wąskiej cieśninie/ KimeryjskiejCieśnina Kimeryjska (łac. Bosporus Cimmerius) --- dziś: Cieśnina Kerczeńska; płytki, wąski przesmyk między Płw. Kerczeńskim a Płw. Tamańskim, łączący Morze Azowskie z Morzem Czarnym; jego długość wynosi ok. 40 km, szerokość 15--4 km, przy głębokości od 13 do zaledwie 3 m. , byś potem, gdy tę krok twój minie,/ MeockąMeocka zatoka --- Jezioro Meockie, tj. Morze Azowskie w terminologii staroż. Greków. przepłynęła zatokę --- przeprawa,/ Skąd wielka u śmiertelnych wyrośnie ci sława,/ Zaś przesmyk ten na wieki będzie od tej doby/ Bosporu miał nazwiskoBosporu (...) nazwisko --- nazwę cieśniny wywodzono błędnie od słów boos poros, oznaczających przeprawę krów (tj. nimfy Io przemienionej w krowę).. Takimi sposoby,/ Rzuciwszy Europęrzuciwszy Europę --- Cieśnina Kimeryjska (Bosporus Cimmerius) stanowiła w starożytności granicę Europy i Azji., wraz powitasz kraje/ Azyjskie... Ha! Powiedzcie, jakżeż wam się zdaje?/ Azaliazali (daw.) --- czyż. władca bogów nie jest cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. jednaki/ Gwałtownik w wszelkiej mierze? Na obłędne szlaki/ Wypędził tę śmiertelną, z którą chciał się wprzódy/ W miłosnym spleść uścisku, na nędzę i trudy!/ O, gorzki to zalotnik! Coś tu usłyszała,/ Ma dziewko, mąk to twoich lili --- partykuła użyta tu w funkcji wzmacniającej wymowę zdania; znaczenie: tylko, wyłącznie. przygrywka mała. IO O biada mi, biada! PROMETEUSZ Co? Łkasz i jęczysz znowu? A cóż koniec zada / Twym płaczom, skoro dalsze klęski ci obwieszczę? PRZODOWNICA CHÓRU Więc pragniesz jej wyjawić i coś więcej jeszcze? PROMETEUSZ Tak! Bólów niesłychanych rozburzone morze! IO Ach! Po co żyję nadal? Po co tak się trwożę,/ Miastmiast --- tu skrót od: zamiast. rzucić się co prędzej z poszarpanej grani/ I męki swej się zbawić w przepastnej otchłani?/ Nie lepiej to raz umrzeć, skryć się w grobu głuszę, / Niżeli co dzień znosić bezmierne katusze? PROMETEUSZ A jakżebyś ty zniosła te ciężkie brzemiona,/ Gniotące mnie, skazańca, co nigdy nie skona?/ Nie dla mnie śmierć, jedyna szczera zbawicielka; / Zakończy się zaś wówczas ma niedola wszelka,/ Gdy Zeus swe nad bogami straci panowanie. IO Azaliazali (daw.) --- czyż. stracić może? Kiedyż to się stanie? PROMETEUSZ Już widzę, jak ogromne czułabyś rozkosze. IO Jakożby nie? Przez niego te cierpienia znoszę. PROMETEUSZ A zatem wiedz, że wnet się ta godzina zbliży. IO Któż berło mu wytrąci? Któż go tak poniży? PROMETEUSZ On sam, przez nieroztropne, zuchwałe zamiary. IO Mów, jeśli się nie lękasz jakiej nowej kary. PROMETEUSZ Przez śluby marnie zginie, przez małżeńskie śluby. IO Bogini czy ziemianka sprawczynią tej zguby? PROMETEUSZ Na próżno mnie się pytasz, tegoćtegoć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. nie wyjaśnię. IO Przez żonę więc królewska jego władza zgaśnie? PROMETEUSZ Silniejszy, niźli ojciec, syn mu się narodzi. IO Odwrócić nikt nie zdoła ciosu, co weń godzi? PROMETEUSZ Ja tylko, gdy opadną ze mnie te okowy. IO Któż może cię uwolnić wbrew woli Zeusowej? PROMETEUSZ Wiedz: jeden z twych potomków zdejmie te obroże. IO Co mówisz? A więc syn mój wybawić cię może? PROMETEUSZ Potomek w rodzie trzeci po innych dziesięciu. IO Zagadka to zbyt ciemna mojemu pojęciu. PROMETEUSZ Dlatego przestań pytać o swe dalsze znoje. IO Przyrzekłeś, nie odmawiaj, spełnij prośby moje. PROMETEUSZ Z dwóch spraw ja tylko jednęjednę (daw.) --- dziś popr. forma B.lp: jedną. chcę wyłuszczyć tobie. IO Więc pozwól mi wybierać i wymień je obie. PROMETEUSZ Wybieraj: o czym mówić? O twej przyszłej doli,/ Czy o tym, kto mnie z ciężkich tych kajdan wyzwoli? PRZODOWNICA CHÓRU O jednym tę objaśnij, zasię drugą sprawę / Mnie wyłóż. Jej twe słowo oznajmi łaskawe,/ Na jaki jeszcze pójdzie tułaczy manowiec,/ A mnie, kto cię uwolni --- o to błagam --- powiedz. PROMETEUSZ Jeżeli tak pragniecie, przeto niech tak będzie,/ Niczego nie zataję w tym i tamtym względzie./ Wprzód, Io, twych wędrówek odsłonię ci nędzę --- / A wszystko to głęboko zapisz w ducha księdze:/ Przebywszy wpław cieśninę dzielącą dwa lądy,/ Masz rzucić się w nurt morza, w rozplenione prądy,/ Gdzie słońca wschodzącego palą się płomienie,/ Dopóki w gorgonejskiej nie spoczniesz Kistenie!/ O kształtach tam łabędzich trzy Forkisa córy / Mieszkają, pogrążone w wieczny mrok ponury./ Tym strasznym, jednookim, jednozębnym tworom/ Ni słońce nie przyświeca, ni też nocną porą / Księżyca krąg, srebrzystą siejący poświatę./ Tuż obok wężowłose trzy siostry, skrzydlate / Gorgonywężowłose (...) skrzydlate Gorgony (mit. gr.) --- Gorgony były to trzy siostry-potwory: Steno, Euryale i Meduza, córki bóstw morskich Forkosa i Keto, przedstawiane ze skrzydłami, ostrymi kłami dzika, szponami drapieżnych ptaków oraz wężami zamiast włosów; ich spojrzenie obracało ludzi w kamień., nienawiścią żyjące do ludzi; ---/ Na widok ich --- śmiertelnym krew się w żyłach studzi: / Tych strzeż się, to ci mówię! Również dla przestrogi/ O jednym jeszcze wspomnę, o sforze złowrogiej / Psów Zeusa, ostrozębnych, niemych gryfachgryf (mit. gr.) --- istota o ciele lwa ze skrzydłami, głową i szponami orła; gryfy często pełniły rolę strażników skarbów (przede wszystkim złota).. Dalej/ Unikaj ArimaspówArimaspowie --- staroż. lud koczowniczy zamieszkujący obszary doliny górnego Obu i Irtysza oraz okolic Ałtaju; szczyt rozwoju kultury Arimaspów przypada na VI--V wiek p.n.e., utrzymujący z nimi kontakty Scytowie zwali ich ,,jednookimi" a. ,,kozłonogimi". jezdnych, co u fali / Błękitnej Plutonowej harcują. Na krańce / Ziemicy potem dojdziesz, gdzie czarni mieszkańce / Źródliska Heliosoweźródliska Heliosowe (mit. gr.) --- ciepłe jezioro w Etiopii (tj. na płd. od Egiptu), w którym wypoczywać miały nocą konie z rydwanu boga Słońca, Heliosa. oblegli, skąd bierze / Początek rzeka Ajtiopsrzeka Ajtiops --- w istocie część Nilu przepływająca przez Etiopię (Abisynię) i Sudan (w tym staroż. Nubię).. Na jego wybrzeże / Miej oko, aż nie dotrzesz hen ku wodogrzmotomwodogrzmot --- wodospad.,/ Gdzie z szczytów wzgórz Byblosuwzgórza Byblosu --- miasto Byblos, położone na pagórkowatym wybrzeżu Morza Śródziemnego; zostało założone w epoce brązu przez Kananejczyków i nosiło nazwę Gubal, w źródłach egipskich nazywane Kebny, w epoce żelaza występowało jako Gebal w tekstach fenickich i jako Geval w Biblii hebrajskiej, w czasach wypraw krzyżowych zwane Gibelet, dziś: Dżubajl w Libanie (ok. 40 km od Bejrutu); przez fenickie Byblos importowano papirus do Grecji, stąd pochodzi gr. słowo biblos oznaczające papirus, papirusową księgę; taki sam jest źródłosłów nazwy Biblii jako zbioru ksiąg. swoją falę złotą/ Przelewa święty Neilosświęty Neilos --- Nil, tu: jako bóstwo w mit. egipskiej.. Wybrzeżami swemi/ Zawiedzie on cię potem do trójkątnej ziemitrójkątna ziemia Neilotis --- Delta Nilu./ Neilotis. W tym dalekim kraju, o Iono,/ I tobie, i twym dzieciom osiąść przeznaczonotobie i twym dzieciom osiąść przeznaczono --- Io, do­szedłszy w swej tułaczce do Egiptu, miała odzyskać dawną postać, urodzić syna Epaphosa i zostać żoną króla egipskiego Telegona./ Jeżeli w moich słowach widzisz jakie ciemnie, / Zapytaj, a o wszystkim dowiesz się ode mnie,/ Boć wczasuwczas (daw.) --- czas wolny, wypoczynek. mam tu więcej, niż wytrzymać mogę. PRZODOWNICA CHÓRU Już wszystkoś jej powiedział na tułaczą drogę?/ Czyś może co zapomniał? Jest co do dodania,/ To dodaj, a zaś język twój niech się nie wzbrania/ I nam wyświadczyć łaskę. Pomnisz, o czym mowa. PROMETEUSZ Zna całą swą wędrówkę. A że się nie chowa/ Kłamliwość w mojej wieszczbie, więc jej dla pewności / Przytoczę, jakie dotąd przebiegała włości, --- / Tym stwierdzę wróżb mych prawdę. Lecz, aby nie wielu / Używać słów, od razu zwrócę się do celu / Jej drogi. Skoroś przyszła do równin Molossyrówniny Molossy --- Epir nad mo­rzem Jońskim./ I świętych wzgórz Dodonyświęte wzgórza Dodony --- Dodona, miejscowość w Epirze, u podnóża góry Tomaros, słynęła z najstarszej w staroż. Grecji wyroczni poświęconej Zeusowi, gdzie wróżono z szumu liści drzew w świętym gaju dębowym., tak cię dębów głosy,/ Zeusa tesprockiego spełniając wyrocznię,/ Przyjęły jasną mową --- cud ci to widocznie/ Przedziwny, niesłychany --- jako pełną chwały/ Oblubienicę boga: czyż ci się nie zdały / Pochlebstwem te ich hołdy? Stamtąd wzdłuż wybrzeży,/ Przez gza kąsana, biegłaś ku miejscom, gdzie leży / Zatoka wielka Reizatoka wielka Rei --- Morze Jońskie wraz z Adriatykiem; akwen poświęcony bogini Rei, żonie Kronosa., by potem, śród burzy/ Pędząca, tu się w znojnej zatrzymać podróży./ Lecz wiedz, że od tej pory kąt owej topieli / Nazwano Morzem Jońskimod tej pory kąt owej topieli nazwano Morzem Jońskim --- nazwę Morza Jońskiego wywodzi się tu od imienia Io., aby ludzie mieli / Pamiątkę twej tułaczki. Niechaj ci to będzie / Dowodem, iże duch mój w swym wieszczym zapędzie / Odkrywa, co innemu zakryte jest oku.../ Teraz, do pierwotnego powracając toku,/ Wyłuszczę już wam razem los jej ostateczny./ Na samych kresach ziemi, w krainie nadrzecznej,/ Gdzie Neilos ma swe ujście, jest gród, co się zowie / KanobosKanobos --- nad Morzem Śród­ziemnym, na płn. krańcu Egiptu. Tam ci Zeus powróci już zdrowie,/ Łagodną pogłaskawszy cię dłonią; tam, w onej / Dziedzinie, znów odzyskasz rozum utracony/ Za jego li dotknięciem; przez nie się też z ciebie / Epafos zrodziZa jego (...) dotknięciem (...) Epafos zrodzi --- Io urodziła Zeusowi syna Epafosa, którego imię wywodzone jest się od czasownika epaphao: dotknąć. czarny, co będzie na glebie,/ Neilosa nurtem zlanej, owoc zbierał mnogi./ Lecz piąte pokolenie rzuci te rozłogi. --- / Pięćdziesiąt młodych dziewic niechcących małżeństwapiąte pokolenie (...) pięćdziesiąt młodych dziewic niechcących małżeństwa --- chodzi o córki Danaosa, Danaidy, które uciekając przed małżeństwem ze swymi braćmi stryjecznymi, synami Aigyptosa (brata Danaosa), przybyły z ojcem do Argos (a więc ,,porzuciły rozłogi" Egiptu). Wkrótce nadciągnęli za nimi syno­wie Aigyptosa, chcąc je zmusić do małżeństwa. Danaos zgodził się pozornie na małżeństwo córek, ale nakazał im zgładzić mężów w nocy poślubnej Córki wykonały rozkaz z wyjątkiem jednej, Hypermestry, która ocaliła męża swego, Lynkeusa. Dalekim potomkiem Lynkeusa i Hypermestry był Herakles, wybawca Prometeusza. / Z stryjeczną swoją bracią, od tego krewieństwa/ Ucieknie, wbrew swej woli, do Argos. Za nimi / Popędzą jednak tamci, jak skrzydłyskrzydły --- daw. forma N.lm; dziś popr.: skrzydłami. lotnymi / Sokoły gonią stado gołębi. Zdobyczy / Nieprawnej przedsię Bóg im tutaj nie użyczy, / Zazdroszcząc im ciał dziewic: w Pelasgji polegną, / Albowiem gdy ich żądze niewczesne rozżegną,/ Powali ich wnet czujna bezsenność odwagi:/ Niewiasty we krwi mężów zrumienią swój nagi, / Dwusieczny miecz! Niech KyprisKypris a. Kipryda (mit. gr.) --- przydomek Afrodyty, bogini miłości, od Cypru, przy brzegu którego wyłoniła się z piany morskiej; na wyspie znajdował się też jeden z najważniejszych ośrodków kultu bogini, patronującej również żeglarstwu. tak mych wrogów kładzie!/ Lecz jedna z owych dziewczyn nie stanie na zdradzie/ Swojemu kochankowi. Miłością wiedziona,/ Pozwoli się przebłagać i ducha mu z łona/ Nie wydrze: jedno z dwojga wybiera, chce raczej,/ By zwano ją niewiastą, którą słabość znaczy,/ Niżeli morderczynią. Z niej się też narodzi / Królewskie plemię Argos. Lecz by w słów powodzi / Nie gubić się, toć rzekę: Przesławny wyrośnie/ Z twojego szczepu łucznik, mąż, który miłośnie / Uwolni mnie z tych cierpień. Oto wróżba wielka!/ Temida mi ją dała, moja rodzicielka,/ Tytanka praodwieczna. A jak się to stanie / I kiedy? Próżne słowa, czasu nie ma na nie! IO Ojej! Ojej! Ojej!/ Żar na mnie bije! Płomienieję! / Szaleństwo wżera się w mózg,/ Rozum mój sczezłsczeznąć (daw.) --- umrzeć.!/ Ognisty mnie siecze giez! / W znękanej piersi mej / Strwożone serce się tłucze / Bez tchów! Bez tchów!/ Źrenice krwawy zasłania mi bluzg!/ Uciekam! Pędzę!/ Precz za mej drogi koleje/ Burze rzucają mnie krucze!/ Język kołczejekołczeć --- zamieniać się w kołek; drętwieć.,/ Zwichrzonych zamęt słów / O straszną rozbija się nędzę! Wybiega. STASIMON 3 CHÓR Mędrzec to, mędrzec olbrzymi,/ Co pierwszy rozważył w swej duszy/ I pierwszy tę myśl zamknął w słowa, / Że w związku li równych z równymi / Szczęście się chowa!/ Więc jeśli uniknąć masz zguby,/ Nie chcesz się spotkać z zawodem,/ Nie wchodź przenigdy w śluby / Z tym, co bogactwem się puszy,/ Albo się chełpi swym rodem./ Nigdy, przenigdy, o, proszę,/ Nie dajcie mi, Moiry, by kiedy/ Miał Zeus mnie przywołać w swe łoże!/ I z innym też z niebian rozkosze/ Dzielić się trwożę!/ Bo jakiż to ból we mnie wzbiera / Na widok dziewicy Iony!/ Okrutnie zamęcza ją Hera,/ Na nowe skazuje wciąż biedy,/ Choć przez nią bóg odszedł wzgardzony. Gdy równa z równym połączą swe dłonie, / Związku się tego nie boję./ Niechaj więc żądzą ku bogom nie płonie/ To oko moje./ Wszelka tu walka daremną,/ Bezbronna będę w obronie,/ Koniec już ze mną!/ Gdy Zeus zapragnie,/ Wolę mą nagnie,/ Przed nim się nie ostoję! EXODOS SCENA 1 PROMETEUSZ, PRZODOWNICA CHÓRU PROMETEUSZ A jednak przyjdzie chwila, że ten władca boży,/ Choć tak jest dzisiaj dumny, głowę swą ukorzy, / Albowiem postanowi takie zawrzeć śluby,/ Co z tronu go powalą, strącą w przepaść zguby. / Wypełni się naonczas klątwa jego ojca,/ Kronosa, którą wyrzekł, gdy z niebios ogrojca / Przemocą był wypędzon. Jakby mógł, zwycięski, / Uniknąć tej niechybnej a sromotnej klęski,/ Nikt z bogów tego nie wie, oprócz mnie jedynie ---/ Ja środki znam ku temu. Na swojej wyżynie / Niech sobie więc króluje, niech wierzy, zuchwały,/ W swe gromy napowietrzne, w swe płomienne strzały. / Już nic go nie ocali, nic go nie powstrzyma --- / W haniebną runie przepaść! Strasznego olbrzyma / Gotuje przeciw sobie, cudo niezmożonej / Potęgi! On ci iskrę rzuci w nieboskłony,/ Jaśniejszą od błyskawic, on stworzy łoskoty,/ Co hukiem swym zagłuszą piorunowe grzmoty./ On mocy swej doświadczy nawet na trójzębie,/ Na berle Posejdona, które morza głębie/ Rozburzą i przestrachem w krąg napełnią lądy./ Przekona się naonczas Zeus, co znaczy rządy / Mieć w ręku, a co w kaźni jęczeć służebniczej. PRZODOWNICA CHÓRU Z życzeniem twego serca twa groźba się liczy. PROMETEUSZ Nie! Z prawdą! Acz przyznaję: mam takie życzenie. PRZODOWNICA CHÓRU Więc będzie ktoś, co Zeusa strąci w mrok i cienie. PROMETEUSZ O, stokroć większych jeszcze doczeka się znoiznoi --- dziś popr. forma D.lm: znojów; trudów, cierpień.. PRZODOWNICA CHÓRU Twe serce czyż się słów tych bluźnierczych nie boi? PROMETEUSZ Ja --- bać się!? Ja, co nigdy nie złożę się w grobie!? PRZODOWNICA CHÓRU Lecz bole jeszcze krwawsze może sprawić tobie. PROMETEUSZ Niech sprawi! Mną już żadne męki nie zachwieją. PRZODOWNICA CHÓRU Ten mędrcem, kto się kornie godzi z AdrastejąAdrasteja (mit. gr.) --- córka Ananke, bogini sprawiedliwości i losu (jej imię tłumaczy się jako ,,Nieodwracalna", ,,Nieunikniona", ,,Nieuchronna", ,,Ta, której nic nie umknie"), utożsamiana z Nemezis; także: opiekunka gór; godzić się z Andrasteją: godzić się ze swym losem.. PROMETEUSZ Czcij, módl się, schlebiaj, klękaj przed kata obliczem!/ Lecz dla mnie moc Zeusa jest już dzisiaj niczem./ Niech sierdzi się do woli, niech się władzą mami, ---/ Niedługo, a utraci berło nad bogami./ Lecz patrzcie! Oto ku nam poseł Zeusa bieżybieżyć (daw.) --- iść, zmierzać., / Tyrana-samodzierżcy służka cici --- tu: partykuła wzmacniająca. to świeży,/ Zapewne coś mi całkiem nowego obwieści. SCENA 2 PROMETEUSZ, HERMES HERMES Do ciebie ja przychodzę, ty, co z bożej cześci/ Igrzysko uczyniwszy, przez miłość dla człeka/ Zostałeś ogniokradcą! Niechżeć już nie zwleka/ Twój język, arcygorzki mądralo, w tej porze / Wyjawić, jaki związek z rąk wytrącić może/ Naszemu rodzicowi świętą jego władzę?/ Bo wszak się tym przechwalasz! Dlatego ci radzę, / Wytłumacz mi się jasno, bez żadnych zagadek,/ Nie zmuszaj mnie tu wracać. Sam cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę zdania. jesteś świadek,/ Że Zeus się niezbyt gładko z takimi obchodzi. PROMETEUSZ Wyniosłe twoje słowa i butne! Ja --- złodziej,/ Odpowiem: tak przystało mówić służalcowi!/ Na nowy dzisiaj sposób rządzicie wy, nowi/ Bogowie, niemyślący, że się w gruz rozwali / Grodziszcze waszej mocy królewskiej. Azali / Tyranów dwóch ginącychtyranów dwóch ginących --- przed Zeusem dzierżył pano­wanie najpierw Uranos, potem Kronos. nie miały me oczy / Przed sobą? Teraz ujrzą, jak się trzeci stoczy / Sromotnie i niebawem! Mniemaszlimniemaszli --- konstrukcja z partykułą -li; inaczej: czy mniemasz., że z trwogi / Pokornie zechcę sławić twoje nowe bogi?/ Dalekim cici --- tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. od tego, daleki! Ty zasię/ Uciekaj, skąd przyszedłeś, w jak najprędszym czasie!/ Niczego się nie dowiesz ode mnie zaiste! HERMES Twój upór tu cię wtrącił, twe cię oczywiste / Bluźnierstwa do tej strasznej przystani zawiodły. PROMETEUSZ Jaćjać --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. wolę me nieszczęście od twej służby podłej, ---/ Wiedz o tym, mego losu na twój nie zamienię! HERMES Przykutym być do głazu we większej masz cenie,/ Niż wierną pełnić służbę u ojca Zeusza. PROMETEUSZ Tak bywa, że pogarda do wzgardy nas zmusza. HERMES Za szczęście więc uważasz tę swoją niedolę? PROMETEUSZ Za szczęście? Takie szczęście niech zmiażdży w swym kole/ Mych wrogów! Rad i ciebie ujrzałbym w tym stadzie. HERMES Więc język twój i na mnie jakąś winę kładzie? PROMETEUSZ I owszem. Nienawidzę wszystkie bogi twoje,/ Że takie mi za dobroć zgotowały znoje. HERMES Niemała snadźsnadź (daw.) --- widocznie, najwyraźniej, zapewne. choroba mocuje się z tobą. PROMETEUSZ Tak, jeśli nienawidzić wrogów jest chorobą. HERMES Któż z tobą by wytrzymał, gdybyś był przy zdrowiu? PROMETEUSZ O biada! HERMES Zeus nie słyszy; wołasz na pustkowiu. PROMETEUSZ CzasWe wszystkim nas pouczy czas, gdy idzie w lata. HERMES Jak dotąd, mądrość twoja wcale nie bogata. PROMETEUSZ Zapewne! Nie gadałbym z parobkiem daremnie! HERMES Nie powiesz, o co ojciec pyta się przeze mnie. PROMETEUSZ A jużci! Na tę łaskę wszakże on zasłużył! HERMES Co? Będziesz mnie, jak chłopca nieletniego, durzyłdurzyć --- tu: zwodzić, ogłupiać.? PROMETEUSZ Nie jesteśżejesteśże --- konstrukcja z partykułą -że w funkcji pytającej oraz wzmacniającej wymowę frazy; inaczej: czy jesteś. ty głupszy od chłopca, jeżeli/ Sądziłeś, że ci tego język mój udzieli?/ Chytrości nie ma takiej, ni takiej katuszy,/ By Zeus mógł to wyznanie wycisnąć mi z duszy,/ Dopóki mnie z tych więzów nie zwolni! W swym domiew domie (daw.) --- dziś popr. forma N.lm: w domu./ Siedzący napowietrznym, niechaj na mnie płomiępłomię (daw.) --- dziś rzecz. r.m.: (ten) płomień. / Ogniste rzuca z góry; śniegowe szarugi/ Czy wstrząsające ziemią gromy, jego sługi,/ Niech wszystko w proch roztrącą, rozniosą, zdruzgocą,/ Mnie zasięzasię (daw.) --- zaś, natomiast. i największą nie przynagli mocą, / Ażebym miał powiedzieć, kto go z tronu zwali! HERMES O rozważ, czy ten hardy upór cię ocali? PROMETEUSZ Już wszystkom ja rozważyłwszystkom ja rozważył --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ja wszystko rozważyłem. i zarządził. HERMES Nieba!/ Zastanów się, szaleńcze, zastanów, jak trzeba/ Rozsądku, aby wiedzieć, co dobre, co szkodzi. PROMETEUSZ Poprzestańże mnie topić w pustych słów powodzi! / Wiedz o tym, że mnie żadna nie przymusi trwoga,/ Bym miał nienawistnego zaklinać tu Boga,/ Bym, tchórz najostatniejszy, załamywał ręce/ Niewieścim obyczajem i żebrał, aż męce / Tych więzów kres położy!... Nie moją to rzeczą! HERMES Na próżnom tyle mówił; snadźsnadź (daw.) --- widocznie. już nie wyleczą,/ Nie zmiękczą cię me prośby! Jak ten rumak młody,/ Raz pierwszy zaprzągnięty, rozbijasz przeszkody, / Wędzidło gryziesz, dęba stajesz i, niesforny,/ Rwiesz lejce poza sobą. Buntownik, KaraLecz duch twój przekorny/ Omamion: nie jest siłą upór, jeśli straży / Rozsądku nie podlega! Niech serce twe zważy,/ Na jakie będziesz jeszcze wystawion wichury,/ Na jaką falę cierpień, jeżeli tak z góry / Odrzucasz moją radę! Śród łyskań i gromów / Zeus strzaska tę opokę na kawały złomów,/ Zaś postać twą nieszczęsną okrutnie pogrzebie/ W otchłannym, pełnym mroków nieprzebytych żlebie./ A światło kiedy ujrzysz znów po długim czasie,/ Wnet Zeusa pies skrzydlaty, orzeł, co się pasie / Krwi strawą, na kęs ciała twego wraz się rzuci/ I będzie, nieproszony gość, w żarłocznej chuci/ Codziennie się skradając, twą czarną wątrobą / Straszliwy głód swój sycił. A końca już z tobą,/ Znoszącym takie męki, nie będzie dopóty,/ Dopóki się nie zjawi bóg, co, twojej lutej / Męczarni pragnąc ulżyć, zejdzie w Hadu ciemnie,/ W czeluścię Tartarową. To wiedząc przeze mnie, / Zastanów się! Nie zmyśla mój język, nie trwoży / Groźbami, mówi prawdę! Wszakże wardze bożej / Zeusowej kłamstwo obce; ziści się, co powie./ Więc rozważ to, roztrząśnij dobrze w swojej głowie, / Ażebyś wreszcie doszedł do myśli tej wątku,/ Że upór nie powinien być panem rozsądku. PRZODOWNICA CHÓRU Zda mi się Hermes słuszną wypowiedział radę:/ Chce, iżbyś rzucił upór i bezpłodną zwadę./ Posłuchaj, niech się duch twój roztropnością rządzi, / Albowiem wstyd to wielki, jeśli mędrzec błądzi. PROMETEUSZ Dawno mi znana tej nauki treść!/ Lecz ja wiem dobrze, iż Hańba, Honor, Wrógnie zhańbionzhańbion (daw.) --- forma skrócona; dziś tylko: zhańbiony. wróg,/ Jeżeli wróg mu szarpie jego cześć./ Niechże naciągnie swój płomienny łuk,/ Dwuzębnym berłem niech godzi w mój kark!/ Od jego grzmotów niechaj zadrży w krąg/ Ogrom powietrza! Niech zerwie się warkwark --- skrót od: warkot a. warczenie. / Wichrów szalonych! Chciwe krwawych mąk,/ Niech rozpętają złość swą stada burz,/ Ziemię na strzępy niech starga ich szpon!/ Niech się zakłębią głębie wszystkich mórz/ I fale miecąmiecą (daw.) --- dziś popr. forma: miotają; miotać: rzucać, szczególnie na znaczną odległość. aż po gwiezdny skłon!/ Niech mnie w Tartaru czarną strąci noc,/ Na Konieczności twarde rzuci łoże, --- / Przecież mnie jego rozwścieklona moc / Całkiem uśmiercić nie może! HERMES Oto szaleństwa niechybnego znak --- / Wyniosła pycha przebluźnierczych słów!/ Do obłąkania cóż ci jeszcze brak?/ Jakbyś się sprawiał, wyswobodzon? Mów!/ A wy, dziewice, którym jego błąd / Rozbudza w sercach miłosierdzia zdrój,/ Jak najpośpieszniej uciekajcie stąd,/ Zanim żywiołów rozpocznie się bój./ Albowiem zamęt błyskawicznych rózg,/ Nawała grzmotów i gromów w przestworze, / Łatwo zamąci przerażony mózg,/ Do szału przywieść was może! CHÓR Innych, Hermesie, udzielaj mi rad,/ Jeśli chcesz we mnie mieć posłuchu dość! / Wszak do haniebnych nakłaniasz mnie zdrad, / W słowach się twoich nędzna kryje złość. / Lecz nie uwiedzie mnie twój lichy kłam! / ZdradaCierpieć z nim razem będę aż po wiek,/ A zaś dla zdrajców tylko wzgardę mam. / Obyś się zbrodni tej na zawsze strzegł,/ Bo z wszystkich chorób, które zsyła los/ Na tego świata nieszczęsne rozdroże,/ Cóż ponad zdrady niespodzianej cios / Ohydniejszego być może? HERMES O, bądźcie pomne, o to błagam was, / Tych słów życzliwych, co padły z mych warg,/ Byście, gdy Dolidola --- tu: los, przeznaczenie. pojawi się czas,/ Nie uciekały się do pustych skarg,/ Byście nie rzekły, że was niebios król / Znienacka strącił w ten nieszczęścia dół!/ Nie! Z waszej winy spadnie na was ból!/ Że nierozsądek tak wam ducha skuł./ Dola w swą wielką uwikła was sieć:/ Wszak wyjawiłem wam zamiary boże,/ Byście się mogły na baczności, mieć, ---/ Rozum lili --- konstrukcja z partykułą li w funkcji wzmacniającej wymowę zdania; znaczenie: tylko, sam (sama itd.), wyłącznie. zbawcą być może! Znika. Błyskawice. Gromy. Tumany kurzu. Trzęsienie ziemi. PROMETEUSZ Oto się słowo zamienia już w czyn,/ Ziemia się trzęsie w krąg!/ Obłoków czarny zwał / Rozdziera łysk i grom!/ Orkannyorkanny (neol., daw.) --- huraganowy; właściwy orkanowi, tj. porywistej wichurze. szaleje młyn,/ Burze prą śladem burz,/ Złom się rozbija o złom,/ Kłębami zrywa się kurz / Z lecących w przepaście skał!/ Wyją wichury, / W zamęcie mąk/ Strop się już zlewa ponury / Z smaganą głębią mórz, / Strasznie zwichrzoną aż do dna/ Oto się spełnia już/ Wyrok, co na mnie padł/ Z Zeusowych rąk!/ Spojrzyj, o matko czcigodna,/ Na moje leże!/ Spojrzyj, jak cierpi twój syn!/ O ty, Eterze,/ Co światłem zapładniasz światEterze, co światłem zapładniasz świat (mit. gr.) --- Eter, syn Erebu (Ciemności) i Nyks (Nocy): bóg światła, uosobienie wyższych rejonów nieba i powietrza górnego (powietrze niższe, aer zamieszkiwali bogowie olimpijscy); w starogreckiej filozofii przyrody eter był piątym elementem (obok powietrza, ziemi, ognia i wody), materią kosmosu, tj. świata pozaziemskiego, ,,nadksiężycowego"./ Patrz, jakie muszę/ Bezprawne znosić katusze! Zapada się w głąb ze skałą i z chórem Okeanid.