Gałczyński, Konstanty Ildefons Gdyby Adam był Polakiem 2026-05-11 2024 Fundacja Wolne Lektury pol Konstanty Ildefons Gałczyński, Próby teatralne 3, wyd. Czytelnik, Warszawa 1979. https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-gdyby-adam-byl-polakiem/ Domena publiczna - Konstanty Ildefons Gałczyński zm. 1953 Kalamon, Ilona Myczko, Kornel Sekuła, Aleksandra Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury. Współczesność Dramat Dramat współczesny https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7458.jpg Córka w bujaku, Henry Lyman Saÿen (1875–1918), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7458/ Konstanty Ildefons Gałczyński Teatrzyk ,,Zielona Gęś"
ma zaszczyt przedstawić
boską komedię wierszem
w jednym akcie, trzech odsłonach,
z muzyką Fryderyka Chopina
pt. Gdyby Adam był Polakiem Występują: PRAOJCIEC ADAM EWA WĄŻ (aktor w masce węża) OSIOŁEK PORFIRION (aktor w masce osła) PIES FAFIK GŁOŚNIK SUFLER FORTEPIAN DZWONY MOTYKA SŁOŃCE i TYSIĄCE INNYCH ELEMENTÓW Odsłona I Pies Fafik i Osiołek Porfirion przed kurtyną. Nad sceną wisi Głośnik. OSIOŁEK PORFIRION Włosy stają na głowie. PIES FAFIK Straszne rzeczy, panowie. OSIOŁEK PORFIRION Często straszna obawa. PIES FAFIK Że na nic cała sprawa. OSIOŁEK PORFIRION Po prostu rozpacz sama PIES FAFIK: Przy stworzeniu Adama OSIOŁEK PORFIRION Wciąż trudności olbrzymie. PIES FAFIK Olbrzymi eksperyment. OSIOŁEK PORFIRION Raz prawie się udało. PIES FAFIK Już miał duszę i ciało. OSIOŁEK PORFIRION Lecz nijak się, w tym bieda, PIES FAFIK skoordynować nie dał. OSIOŁEK PORFIRION Cierpiał bez żadnej racji PIES FAFIK na brak koordynacji. OSIOŁEK PORFIRION Serce mu wlazło w głowę, PIES FAFIK a głowa wlazła w nogi, OSIOŁEK PORFIRION a gdy szedł dokądkolwiek, PIES FAFIK zawsze stanął w pół drogi. OSIOŁEK PORFIRION I z powrotem. PIES FAFIK I na krzyż. OSIOŁEK PORFIRION Głowa w jedną. PIES FAFIK On w drugą. OSIOŁEK PORFIRION Lewe oko tam patrzy. PIES FAFIK Prawe gdzie indziej mruga. OSIOŁEK PORFIRION Tu nerki. PIES FAFIK Tam śledziona. OSIOŁEK PORFIRION Po prostu Gęś Zielona. PIES FAFIK Obraz rozsadzał ramę. OSIOŁEK PORFIRION Cóż, polski temperament. PIES FAFIK Szaleństwo, proszę pani. OSIOŁEK PORFIRION Niesłychany organizm. PIES FAFIK Lecz, drodzy, nie martwcie się. OSIOŁEK PORFIRION Znowu się ciasto miesi. PIES FAFIK Adama z nową głową OSIOŁEK PORFIRION przerabiają na nowo. PIES FAFIK Znów będzie przerobiony OSIOŁEK PORFIRION Gotów po małej przerwie PIES FAFIK Znowu uderzą dzwony Dzwony biją uroczyście. OSIOŁEK PORFIRION Znów się głośnik odezwie. SUFLER Uff! Gotów Adam wreszcie. GŁOŚNIK Uff! Gotów Adam wreszcie. SUFLER Zmęczyłem się szalenie. GŁOŚNIK Zmęczyłem się szalenie. SUFLER Z kulisykulisa --- element scenografii teatralnej w formie bocznej ścianki lub kotary, osłaniający przestrzeń za sceną. go wynieście. GŁOŚNIK Z kulisy go wynieście. SUFLER I ustawcie na scenie. GŁOŚNIK I ustawcie na scenie. Osiołek Porfirion i Pies Fafik kłaniają się i odchodzą. Odsłona II Pies Fafik i Osiołek Porfirion wnoszą na scenę Adama na noszach, przekładają go na jeden z dwóch rozłożonych leżaków i oddalają się z grzecznym ukłonem. Scena przedstawia raj. Drzewo Wiadomości Dobrego i Złego z tradycyjnym jabłkiem. Na linii horyzontu słońce z promieniami. O słońce jest oparta motyka. Z prawej strony sceny fortepian, rozłożone nuty, ogromny tytuł: ,,Chopin Morceaux" . O fortepian oparty transparent na kiju. Napis na transparencie niewidoczny dla Publiczności. Adam: łysy, czarne, horyzontalne wąsy, kostium kąpielowy, ostrogi, teczka. ADAM rozwalony na leżaku, wyciąga z teczki ,,Przekrój",,Przekrój" --- polskie czasopismo społeczno-kulturalne wydawane w latach 1945--2013 w Krakowie, na którego łamach publikowane były sztuki Teatrzyku ,,Zielona Gęś". , czyta ,,,Teatrzyk »Zielona Gęś« ma zaszczyt przedstawić nieznany rękopis Wyspiańskiego...''
Wreszcie coś nieznanego!
Wszystko jest takie znane. czyta, pęka ze śmiechu Świetne. Ja wobec tego
na cześć ,,Gęsi" powstanę. podrywa się, stuka ostrogami, całuje ,,Przekrój" w Zieloną Gęś, ziewa; do widzów, ad spectatoresAd spectatores (łac.) --- Do widzów. I proszę, by w tej sali / wszyscy również powstali, / powstali i uczcili / Ildefońsa w tej chwili! z furią Wara wypinać tyłek
na autorski wysiłek! rozczarowany Co? Nikt nie wstaje? Świństwo.
Szkoda. Bardzo mi przykro. z powrotem wyciąga się na leżaku GŁOŚNIK Adamie! Hej, Adamie! ADAM Słucham, wielmożny panie. GŁOŚNIK Tylko, proszę, się nie broń.
Teraz ci wyjmę żebro. ADAM Co? Żebro? Nie pojmuję.
Dlaczego żebro właśnie? GŁOŚNIK Chłopcze, nie wpadaj w furię,
tylko słuchaj uważnie. ADAM na stronie Znowu los we mnie godzi. do Głośnika Więc proszę: o co chodzi? GŁOŚNIK Z żebra stworzęćstworzęć (daw.) --- skrót od: Stworzę Ci. niewiastę,
twojego życia gwiazdę.
Nie pomogą wykręty,
żebro będzie wyjęte. ADAM Moje? Niedoczekanie! GŁOŚNIK Właśnie twoje, Adamie. ADAM patetyczno-historyczna gestykulacja Bunt, BuntownikJakem praojciec Adam, / historyczny ślub składam / wobec Was i Historii / i Tromtadratatorii, / i Azji, i Australii, / i Walii, i Kornwalii, / Nemezis i Temidy, / i tragedii Florydy. / i dziejowych regałów, / i spiżu piedestałów, / dzieci i pań, i panów, / i gest / niniejszego fortepianu: / klnę się na Olka Fredrę, / na Cecorę i Wiedeń, / na Arkę, na wieżę Babel, / na Warszawę i Wawel, / na wszystkie dzwony Rzymu, / na ,,Neminem captivabimusNeminem captivabimus nisi iure victum (łac.) --- ,,nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego''; przywilej nietykalności osobistej nadany polskiej szlachcie przez Władysława Jagiełłę w 1430 i 1433 r.'', / na proporczyki i lance, / na ,,Ballady i romance'', / na serce-sercu-serca, / na ,,Walce'' i na ,,Scherza'', / na Asnyka i Kopernika / i wszystko, co z tego wynika, / na Don Kichota z Pinokiem / i na całą angelologię, / na Słońce, Księżyc i Chmury, / i na Ministerstwo Kultury, / na Padwę i Kaliopę. / To wystarczy. Dwukropek: / ZA ŻADNE GÓRY SREBRA / NIE DAM SE WYJĄĆ ŻEBRA. schodzi na proscenium i rozmawia z Publicznością spacerując po proscenium ADAM Czy to ja jestem żebrak,
żeby chodzić bez żebra? zamyśla się, układa nowy slogan Nawet zwyczajna zebra
nie oddałaby żebra! zamyśla się, układa nowy slogan Szlag trafia, trzęsie febra,
ja miałbym stracić żebra? jak wyżej O, mnie pomysłów nie brak,
Żeby nie oddać żebra! natęża się, kombinuje. Do Widowni, ze smutkiem Niestety, proszę panów,
nie mam więcej sloganów. wraca na leżak. Pauza GŁOŚNIK Adamie, ja cię złamię!
Oddaj żebro, Adamie. ADAM zrywa się z leżaka, porywa spod fortepianu transparent, na którym jest napisane:
,, Nie!
Nie damy ani jednego żebra!
Nie!"
i maszeruje, i demonstruje samotnie z transparentem GŁOŚNIK Daremne żale, próżny trudDaremne żale, próżny trud --- otwierający wers znanego wiersza Adama Asnyka, będący poetyckim manifestem pozytywizmu., / bezsilne przedsięwzięcia, / zbytecznych żeber żaden cud / nie zbawi od wyjęcia. ADAM podskakuje do fortepianu i przegrywa na stojąco i na smutno kilkanaście taktów z najsmutniejszego utworu Chopina pt. ,,Smutek -- Tristesse'' (Etiuda E-dur, opus 10 nr 3), po czym odbiega od fortepianu, chwyta motykę i wali motyką w słońce. Ciemność.
Krzyk Odsłona III Po pewnym czasie.
Adam i świeżo upieczona Ewa. Dekoracja ta sama, tylko że motyki przy słońcu już nie ma, widać natomiast w pobliżu dzwonek elektryczny. Adam w kostiumie kąpielowym innego kroju i koloru, bez ostróg, wąsy ogolone, sportowe skarpetki. Ewa (bardzo piękna!) również w kąpielowym kostiumie. Oboje wyciągnięci na leżakach. Adam z ,,Przekrojem'', Ewa z ,,Modą i Życiem Praktycznym''. Co chwila zamieniają się pismami bądź wyrywają je sobie z rąk, bądź popadają w stan zaczytania. Adam nb. ma zabandażowany brzuch.
Pauza. ADAM wściekły, trzyma się za brzuch Był wąż? EWA Był. To jest hrabia. ADAM A namawiał? EWA Namawiał. ADAM Przysięgam na to słońce,
ja tego węża skończę. EWA Bravo, śliczności moje,
skończymy go we dwoje. ADAM i EWA biorą się za ręce, taniec i śpiew, razem Hop-dziś-dziś! Dobra nasza! / Wykańczać, ach, wykańczać! / Nie chcemy węża i my / zaraz go wykończymy. WĄŻ wchodzi z lewej strony Good evening, mister AdamGood evening, mister Adam (ang.) --- Dobry wieczór panie Adamie.,
Ścielę się, do stóp padam. ADAM Cóż to za nowa heca? WĄŻ pokazując Jabłko na Drzewie Śliczne jabłko polecam. ADAM A ja, wężyku kręty,
poproszę pana o dokumenty. WĄŻ syczy, wyjmuje ogromny pakiet z dolarami i namawia EWA do Węża Czy guza szuka pan tu? do Adama Adamie, bez awantur. ADAM groźnie Ewo, ty nie ucz męża,
idź kapuśniak gotować! całuje rączki Ewy; z udaną uprzejmością do Węża Albowiem tego węża
chcę wylegitymować. do Węża Poproszę o papiery. WĄŻ bezczelnie A ja pańskie w tym względzie. ADAM Nie, do jasnej cholery,
wąż mną rządzić nie będzie.
Czy pan wie, z kim pan gada? staje na palcach WĄŻ staje na palcach A pan wie, mówi z kim pan?
Jestem wąż. ADAM A ja Adam. WĄŻ Ja cię czniam. ADAM Ja cię bimbam.
Dokumenty! WĄŻ Dowody! ADAM Dowody! WĄŻ Dokumenty! EWA Adamie, dość tej zwady,
skończmy z wężem przeklętym. zrywa Jabłko z Drzewa i razem z Adamem zmusza Węża do przełknięcia fatalnego Jabłka WĄŻ po przełknięciu fatalnego Jabłka PolakŻołądek mi rozpiera
to jabłko, czyniąc rany.
Przeklęty Polak. Teraz
jam na wieki przegrany. umiera śmiercią węża ADAM naciska dzwonek elektryczny OSIOŁEK PORFIRION i PIES FAFIK natychmiast wchodzą z noszami na scenę, pakują Węża na nosze i zabierają się do wyniesienia EWA zatrzymuje na chwilę niosących, załamuje rączki i pochyla się nad zwłokami z babskim współczuciem O, substancjo nieżywa,
już się nie ozwiesz do mnie! ADAM do Publiczności, zwycięsko-męsko, z gestem w stronę noszów Oto, co się nazywa,
los kształtować świadomie! daje monarszy znak Psu Fafikowi i Osiołkowi Porfirionowi, żeby czym prędzej zabrali Węża PIES FAFIK i OSIOŁEK PORFIRION odchodzą z noszami PIES FAFIK przygaduje niesionemu Wężowi Ach ty, wężu spod drzewka!
Ach, zyg-zyg-zyg-marchewka! kłania się grzecznie Publiczności i wraz z Osiołkiem Porfirionem znika w kulisie MiłośćEWA pieści rączką łeb Adama, zapatrzona w głąb kulisy, dokąd wyniesiono Węża. Pauza; po pauzie, nagle i szybko jak trajkotka, to, co się nazywa odbębniać Adamie, dziecię miłe, / mężu i bohaterze, / ty dzisiaj zasłużyłeś / na moją miłość szczerze. rzuca się Adamowi na szyję ADAM klęka, całuje rączki, jest niewątpliwie wzruszony, ale mimo niewątpliwego wzruszenia trzyma się jakoś i świadomie kształtuje los FORTEPIAN gra samoczynnie ,,Poloneza triumfalnego'' (A-dur, w opracowaniu Mikulego), potem dzwony, dzwonki elektryczne, iluminacje, ekshumacje, poczta francuska, psalmy amerykańskie, beczki śmiechu, pochody z bębnem, artykuły wstępne, wyścigi cyklistów, bieg w workach, taniec niedźwiedzi, iluzja z pająkiem, kwiaty z 1001 nocy, film na chmurach, pt. ,,Miłość zwycięża'', parada psychiatrów, lajkonik, fikcyjny pogrzeb Hermenegildy Kociubińskiej, popularne wykłady z dziedziny meteorologii, szkoły krytyków, walki z przerostami, teleskop (,,każdy może ujrzeć księżyc za jedne 20 zł"), przelotny deszcz, mechaniczne wniebowstąpienie Jerzego Zawieyskiego, lampa Aladyna, zniknięcie klatki z kanarkami, nożyce demona, koncepcje, konfetti i akademie. Podczas jednej z akademii Kurtyna spada przez pomyłkę 8 lutego 1948